Ayşe Kulin

De laatste trein naar Istanbul

Uit het Turks vertaald door Sytske Breunesse en Irene ’t Hooft

Uitgeverij De Geus

breda 2012

Oorspronkelijke titel Nefes Nefese, verschenen bij Everest

Oorspronkelijke tekst © Ayşe Kulin, 2002

Eerste Nederlandstalige uitgave © Sytske Breunesse, Irene ’t Hooft en De Geus bv, Breda 2010

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Rengim Mutevellioglu/Flickr/Getty Images

isbn 978 90 445 2730 8

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de derde druk, 2011.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Ankara, 1941

terwijl jullie slapen

werk ik maar door

nacht na nacht …

Tekin Gönenç

Macit had ’s morgens wel tegen Sabiha gezegd dat hij die avond laat thuis zou komen, maar toen het ’s avonds al over achten was, voelde hij zich, welopgevoed als hij was, toch niet op zijn gemak. Hij vroeg toestemming om de vergaderzaal te verlaten, liep naar zijn eigen kamer, draaide aan de kiesschijf van de zwarte telefoon, die zoals altijd veel lawaai maakte, en wachtte. Toen hij Sabiha’s stem hoorde, zei hij: ‘Vanavond hebben we weer een vergadering, wacht maar niet op mij met eten.’

‘Ben je er alweer niet, Macit’, zei zijn vrouw lusteloos. ‘Al drie weken hebben we niet samen gegeten … Lieve, is er dan niemand bij jullie met een vrouw en kinderen die thuis op hem wachten?’

‘Het Duitse leger staat aan onze grens met Bulgarije en jij praat over eten, mijn hemel, wat hebben jullie vrouwen toch!’ zei Macit en hij legde de telefoon neer.

Zijn vrouw was net zijn moeder. Voor vrouwen was de regelmaat in huis – de tijden waarop de kinderen eten en slapen, het samen aan tafel zitten met de hele familie – zelfs belangrijker dan de oorlog. Hij bedacht dat Atatürk vergeefs had getracht om van deze vrouwen, die alleen moeder en echtgenote waren, werkende vrouwen te maken. Echtgenote …? Macit haalde wat minachtend zijn neus op. Hij had er zich mee kunnen verzoenen dat Sabiha de verzorging van hun dochter helemaal had overgelaten aan een kindermeisje, maar heimelijk ergerde hij zich al maanden aan haar gedrag. Eerst had hij gedacht dat het afstandelijke gedrag van zijn vrouw een stil protest was tegen de eindeloze vergaderingen en had hij zich geërgerd zonder dat te laten merken. Wat voor recht had zij om boos op hem te zijn omdat hij zo hard werkte en ’s avonds pas laat thuiskwam? Had hij soms de oorlog uitgeroepen? Had hij soms die vergaderingen gepland, die uitliepen tot aan de ochtend? En als ze nu bij de oorlog betrokken raakten, zou er dan nog één vrouw in hun omgeving zijn die de gelegenheid had haar man te zien als die ellende zou losbarsten?

Toch wist Macit heel goed dat deze houding van zijn vrouw niet alleen kwam doordat ze verwend was. Het leek alsof Sabiha op het randje van een crisis stond. Al een tijd leek het alsof zijn jonge vrouw, die ervan hield om bij mooi weer te gaan picknicken en paardenraces bij te wonen en bij regenachtig weer kaartspelletjes te doen, nergens meer plezier in had. Wanneer hij thuiskwam, vond hij zijn vrouw al lang in bed, in slaap. Wanneer hij naast haar ging liggen en haar wilde omhelzen, draaide ze zich om. En op de zeldzame avonden dat ze gelegenheid hadden om tegelijk naar bed te gaan, had ze altijd een smoesje klaar om meteen te gaan slapen. Ze had duidelijk een probleem, maar hij had geen gelegenheid kunnen vinden om hier aandacht aan te besteden. Hoe zou hij met al zijn werk tijd kunnen vrijmaken om zich met haar bezig te houden? Ook al eindigden de vergaderingen midden in de nacht, Macit was de volgende morgen om zeven uur op het ministerie.

In wat een onzekere tijd leefden ze nu toch. Turkije balanceerde over een smalle, lange, wankele hangbrug[1], waar aan beide kanten werd gevuurd. Aan de ene kant bevond zich Engeland, dat alleen aan zijn eigen voordeel dacht en er voortdurend bij Turkije op aandrong met hen aan de oorlog deel te nemen; aan de andere kant waren er de aanvallen van Duitsland. En alsof dat nog niet genoeg was, hing de dreigende houding van Rusland – dat zijn oog had laten vallen op Kars, Ardahan en de Bosporus – als het zwaard van Damocles boven hun hoofd … Welke kant Turkije ook zou kiezen, of het de strijd wel of niet zou verliezen, altijd stond Turkije onder zware druk van Rusland betreffende de Bosporus. Het was niet duidelijk wanneer en hoe deze al twee jaar durende nachtmerrie zou eindigen!

Tijdens de Eerste Wereldoorlog had İnönü[2]persoonlijk meegemaakt wat het allemaal had gekost om aan de kant van de verliezer te staan. Hij had zijn les geleerd en had er alles voor over om te weten wie de winnaar zou worden, zodat hij zich dan aan diens zijde kon scharen. Maar geen enkele voorspeller kon in de toekomst kijken. Dit werd overgelaten aan een ‘denktank’, de adviesgroep van het ministerie van Buitenlandse Zaken en van de Generale Staf, die tijdens vergaderingen, die van ’s morgens tot ’s avonds en dan weer tot vroeg in de morgen duurden, elk woord en elke stap afwegend, in de toekomst probeerde te kijken.

Macit was er trots op dat hij deel uitmaakte van die groep. Maar nadat Griekenland door Italië was aangevallen, was de ring van vuur rond Turkije steeds nauwer geworden en nu heerste er niet alleen onder de ambtenaren, maar ook bij hun families, een nerveuze stemming.

De hoofdstad Ankara bereidde zich opnieuw voor op een hete zomer.

In de jaren veertig deden de seizoenen daar hun naam eer aan; in de winter vielen er dikke pakken sneeuw en was het verschrikkelijk koud en in de zomer was het behoorlijk heet. Het was duidelijk dat het de komende zomermaanden bloedheet zou worden en dat het in Ankara in alle opzichten benauwd zou zijn.

Ongeveer een week geleden was de Duitse ambassadeur Von Papen met een boodschap van Hitler voor de premier gekomen. De betreffende ambtenaren hadden met ingehouden adem gewacht tot het langdurige gesprek was afgelopen.

Macit kon redelijk inschatten wat de boodschap inhield. Op het eerste gezicht leek het alsof het om goedbedoelde voorstellen ging. Turkije zou allerlei oorlogsmaterieel krijgen, er zouden geen militairen over Turks grondgebied passeren en de rechten van Turkije op de Bosporus zouden schriftelijk worden vastgelegd, maar tussen de regels door was te lezen dat het de hoogste tijd werd dat Turkije een besluit nam. Als Turkije zich niet aan de kant van de Duitsers schaarde, zou Turkije na de oorlog de gevolgen ondergaan van de beslissingen die ten aanzien van de Bosporus zouden worden genomen.

Tijdens die lange, tot de ochtend durende vergadering had İnönü gezegd: ‘De Duitsers hebben ons gewaarschuwd en gezegd dat we hun geduld niet op de proef moeten stellen, want ze zijn in staat elk moment achter onze rug om een verdrag met Rusland te sluiten. En de Engelsen zijn door hun strijd in Griekenland en de nederlaag die ze in Libië hebben geleden, ook niet in de gelegenheid ons te hulp te schieten. Daarom kunnen wij de woede van de Duitsers niet riskeren. Kom op, heren, we moeten proberen zo’n weg te kiezen dat we tussen de gevaren door laveren.’

Die weg was de weg van de vertraging. Dit betekende dat ze beide partijen te vriend moesten houden, zonder ze kwaad te maken of te vernederen, maar ook zonder ja of nee te zeggen.

De premier had op de ochtend na die lange nacht de Engelse ambassadeur op het ministerie uitgenodigd om toe te lichten in wat voor een gevaarlijke en hachelijke positie Turkije zich bevond.

Turkije ging nu de meest stressvolle en zorgelijke tijd in de Tweede Wereldoorlog tegemoet. Want de oorlog had zich als een bosbrand naar alle kanten verspreid en beide strijdende partijen rekenden op Turkije.

In zijn kantoor nam Macit snel twee trekken van de sigaret die hij had opgestoken, doofde hem in de kristallen asbak en keerde terug naar de vergaderzaal. De minister van Buitenlandse Zaken en de secretaris-generaal waren al weg.

‘Mijnheer Macit, de president wenst persoonlijk te volgen wat er vandaag allemaal wordt besproken. Ik heb de rapporten voor u voorbereid om ze aan te bieden. U wordt op zijn bureau verwacht’, zei zijn assistent.

Macit ging snel naar zijn kamer in het presidentiële zomerverblijf, dat nu was toegewezen aan het ministerie van Buitenlandse Zaken. Sinds enkele maanden werkten de ambtenaren in dit gebouw in speciaal voor hen gereserveerde vertrekken, zodat zij hun rapporten rechtstreeks aan İnönü konden aanbieden en zijn instructies meteen konden ontvangen. Macit haalde het dossier met informatie dat hij enkele uren geleden had samengesteld uit zijn la, keek er even in en verdween haastig.

İnönü zag er, aan het hoofd van de kolossale tafel en in zijn grote leunstoel, nog kleiner, argelozer en nog geïrriteerder uit dan anders. Bladzijde voor bladzijde bladerde hij door het dossier dat zijn secretaris van Macit had gekregen en bij hem had neergelegd. Daarbij was het alsof hij luisterde naar de sluwe vossen die in zijn hoofd rondtolden, maar hij zei niets. Ook de anderen zwegen.

Opeens vroeg hij hun: ‘Hebben jullie vandaag naar de radio geluisterd?’

‘Ja, mijnheer. Onze collega’s hebben alle Europese nieuwsberichten beluisterd. Ik heb ons rapport zo-even aan de secretaris-generaal aangeboden. Onze collega’s hebben nog niet alles kunnen horen, mijnheer. Maar voortdurend volgen ze de nieuwsberichten uit Bulgarije, elk half uur maken ze een rapport op.’

‘Onze persagenten in Bulgarije informeren ons van dag tot dag, maar het is nog niet bekend of Hitler naar het zuiden zal gaan of naar het noorden om Rusland aan te vallen, mijnheer’, zei een andere ambtenaar.

Toen de jonge ambtenaren de kamer uit liepen, bleef Macit achter. De minister van Buitenlandse Zaken zei: ‘Mijnheer de president, dankzij u hebben wij alle nodige voorzorgsmaatregelen genomen, zodat het vuur niet naar ons overslaat. U kunt met een gerust hart naar Yalova[3] vertrekken. Wij zullen u van minuut tot minuut op de hoogte houden.’

Macit hoorde İnönü mompelen: ‘Ach, wist ik maar van welke kant de Duitsers van plan zijn te komen.’ Toen de Duitsers een akkoord hadden gesloten met de Bulgaren, betekende dit dat ze buren van Turkije waren geworden. İnönü maakte zich grote zorgen, omdat hij niet wist wat Hitler zou gaan doen nu hij met zijn ontwikkelde wapens en krachtige leger tot vlak bij hun grens was opgerukt. Het zou kunnen dat Hitler via Turkije naar Egypte wilde gaan, ofwel via Turkije naar de Kaukasus wilde optrekken. Behalve zijn eigen staf was niemand op de hoogte van zijn volgende doel en Turkije moest op elke mogelijkheid voorbereid zijn. Maar het slechtste scenario was een overeenkomst tussen Duitsland en Rusland, dat zou een ramp voor Turkije betekenen.

Nadat de rapporten waren gelezen, keerde Macit samen met de secretaris-generaal terug naar de vergaderzaal. De vergadering liep uit, omdat ook de laatste rapporten gelezen en beoordeeld moesten worden voordat ze aan İnönü aangeboden konden worden. Toen hij uren later in de koele zomeravond alleen naar huis liep, voelde hij zich bedrukt. De regering betaalde een hoge prijs om verwijderd te blijven van het vuur dat de wereld verschroeide.

Thuis klaagden de vrouwen in een voortdurend refrein over de duurte. Als zelfs de ambtenaren in Ankara het al moeilijk hadden, hoe moesten die arme mensen in Anatolië[4] er dan wel niet aan toe zijn. De staat probeerde om enigszins voor de ambtenaren te zorgen en verkocht hun suiker en de producten van de Sümerbank tegen een lagere prijs. Om zwarthandel en hamsteren te voorkomen, was er een systeem van levensmiddelenbonnen opgezet, waardoor hun identiteitspapieren vol stempels kwamen te staan. Ondanks alle maatregelen was het niet mogelijk de zwarte markt een halt toe te roepen. Terwijl oorlogsprofiteurs zich uiterst sluw in korte tijd verrijkten, was het volk, dat niet de benodigde grondstoffen kon bemachtigen en zich met droog brood en graan moest voeden, boos en lusteloos geworden vanwege de duurte. Het was zinloos om de president, die maar één doel in zijn leven had, die alles op alles zette om het land niet in de oorlog te betrekken, te belasten met de klachten van de bevolking. Voor een man die eerder de hel van de oorlog van binnenuit had meegemaakt, kwam al het andere op de tweede plaats.

Macit zuchtte diep. Het was haast zeker dat İnönü de volgende dag naar Yalova zou gaan. Dan was het goed mogelijk dat de vergaderingen van volgende week niet tot de vroege uurtjes zouden uitlopen. Misschien kon hij dan wat vroeger naar huis gaan en zo voorkomen dat Sabiha hem verwijten maakte.

*===*===*

‘Eén schoppen.’

‘Twee ruiten.’

‘Pas.’

‘Pas … pardon, pardon, vier schoppen.’

De jonge vrouwen tilden hun hoofd op van de kaarten in hun hand en keken naar Sabiha. Het bleke gezicht van Sabiha bloosde licht. In haar lila mantelpakje zag ze er tenger en kwetsbaar uit.

‘Je bent vandaag erg afwezig,’ zei Hümeyra, ‘wat heb je toch, liefje?’

‘Ik heb niets. Ik kon vannacht niet goed slapen, ik kan mijn aandacht er niet bij houden. Nesrin moet maar voor me invallen, is dat goed?’

‘Nee, laten we eerst theedrinken, dan kom je weer tot jezelf.’

‘Hümeyra, ik moet vandaag trouwens toch voor vijven weg.’

‘Waarom?’

‘Ik moet Hülya[5] bij de balletschool ophalen. Haar les is om vijf uur afgelopen.’

‘Doet je kindermeisje dat dan niet?’

‘Die heeft vandaag wat anders te doen.’

‘Vertel eens, wat heeft je kindermeisje dan te doen?’

‘Ze wil inkopen doen. Je weet dat ze aan het eind van deze maand teruggaat naar Engeland.’

‘O, dat wist ik niet, Sabiha. Waarom is dat?’ vroeg Belkis.

‘Hülya is nu groot genoeg. Ze is al behoorlijk flink. Het is niet meer nodig dat er steeds een kindermeisje achter haar aan loopt’, antwoordde Sabiha.

‘Maar ze leert je dochter toch ook Engels?’

‘Hülya heeft nu genoeg geleerd. Haar vader wil dat ze wat meer alleen is en dat ze zelfstandiger wordt.’

Ze stopten even met het spel om thee te drinken. Sabiha stond op en liep naar de eetkamer, waar het theebuffet was. Maar ze kwam niet om thee te halen of om iets te eten van de op de tafel uitgestalde taarten en koekjes. Ze wilde zo snel mogelijk naar buiten, voor wat frisse lucht. Om niet door haar vriendinnen aangesproken te worden, nam ze een kop thee in haar hand en deed alsof ze dronk. Terwijl de jonge vrouwen heupwiegend op de maat van de muziek uit de radio naar de eetkamer liepen, werd de muziek plotseling stopgezet en was de diepe stem van de omroeper te horen: ‘Attentie! Attentie! Wij vragen uw aandacht voor het volgende: vanmorgen is tijdens een bijeenkomst van de ministerraad besloten …’

De vrouwen gingen niet naar het theebuffet, maar liepen meteen naar het bijzettafeltje waarop de radio stond.

‘Stil toch! Stil! We moeten hiernaar luisteren’, zei Belkis.

Ook Sabiha liep met haar kopje in de hand naar een plekje vlak bij de radio.

Haar handen trilden licht terwijl ze naar het onaangename nieuws op de radio luisterde. De troepen in Thracië[6] hadden zich teruggetrokken tot aan Çatalca[7] en brachten versterkingen aan. De regering zei dat de inwoners van Istanbul een schuilplaats moesten zoeken in de souterrains en kelders van hun huizen. Bovendien werd bekendgemaakt dat wie uit Anatolië kwam en wilde terugkeren, gratis kon reizen met bagage tot maximaal vijftig kilo.

‘Ach, lieve help, wat een slecht nieuws toch. Hümeyra, zet in hemelsnaam die radio uit’, zei Nesrin.

‘Wacht, laten we nog even horen hoe het in Frankrijk is …’

‘Zeg, wat hebben wij met Frankrijk te maken?’ vroeg Nesrin. Sabiha keek kwaad naar haar vriendin en zette haar theekopje op tafel.

‘Je hebt maar een klein stukje taart genomen. Je houdt toch zo van Özens vruchtentaart?’ zei Hümeyra.

‘In het weekend heb ik zeker kougevat bij de paardenrennen,’ antwoordde Sabiha, ‘ik ben misselijk, ik heb helemaal geen trek.’

‘De bevolking van Edirne[8] wordt geëvacueerd,’ zei Belkis, ‘hebben jullie dat gehoord?’

‘Dat betekent dat de oorlog voor de deur staat!’

‘Mijn man zal nu helemaal niet meer te genieten zijn’, zei Necla, die zich niet kon inhouden. ‘Er komt trouwens toch al niets anders meer dan “ja” of “nee” uit zijn mond. Denk je eens in, hoe hij zal zijn als we echt oorlog krijgen!’

Van dat gepraat van haar vriendinnen kreeg Sabiha het heel benauwd. Terwijl de vrouwen hun taart aten, nam zij zonder iets tegen de anderen te zeggen afscheid van de gastvrouw en ging naar buiten.

Het was het seizoen waarin overal in Ankara de heerlijk frisse geur van seringen en hyacinten te ruiken was. Al heerste er een gespannen sfeer in de stad, over de tuinmuren hingen overvloedige trossen blauweregen. In haar lila mantelpakje, dat goed paste bij de bloemen om haar heen en bij de overdadige natuur, liep Sabiha zo elegant als een gazelle naar Kavaklıdere[9], met duizend-en-een gedachten in haar hoofd. Eerst botste ze verstrooid tegen een oude man op en excuseerde zich, daarna bleef ze achter een stoeptegel haken en viel bijna.

Sabiha voelde zich ongelukkig. Het lukte haar niet meer om aandacht te besteden aan haar dochtertje, haar man en haar huis. Alles begon uiteen te vallen. Langzamerhand vermeed ze steeds meer het contact met de mensen om haar heen. Omdat ze op een zoon had gerekend was haar dochtertje vanaf het begin een teleurstelling voor haar geweest; haar man kon zijn werk niet meer loslaten; haar ouders waren voortdurend ziek, en van haar vriendinnen raakte ze steeds verder vervreemd, ze hadden weinig meer gemeen. Het was alsof ze overal buiten stond. Haar man had het zo druk dat het leek alsof hij de verandering bij zijn vrouw niet eens had opgemerkt. Wanneer Macit ’s avonds laat thuiskwam vond hij zijn vrouw in slaap. Dat was een gemakkelijke manier om hem uit de weg te gaan. En de laatste tijd had ze ook verschillende smoesjes gezocht om overdag niet naar de bijeenkomsten met haar vriendinnen te hoeven gaan.

Nu was ze ook al begonnen met onwaarheden te vertellen, want het was het werk van het kindermeisje om haar dochtertje bij de balletschool op te halen. De informatie die ze aan Hümeyra had gegeven was in zoverre juist dat het kindermeisje het eind van deze maand naar haar vaderland zou terugkeren. Omdat Macit dit zo wilde. Omdat Macit had gedacht dat nu zijn dochter naar school ging, ze geen kindermeisje meer nodig had en dat Sabiha wat meer met haar bezig moest zijn.

Sabiha was zich ervan bewust dat ze al een tijd geen controle meer had over alles om haar heen. Die ellendige oorlog had grote invloed op haar leven. En de oorlog was niet eens in haar eigen land. Toch was er wegens de oorlog niets meer te krijgen, kon men nergens heen en werd er over niets anders meer gesproken. De oorlog had een krijgsgevangene van haar man gemaakt, alsof Macit een militair was! Wat hadden ze in het begin toch een gelukkig en vrolijk leven gehad … Dat was een tijd geleden … Sabiha verlangde naar die tijd van vroeger, voordat haar zusje was weggegaan, de tijd van voor de oorlog. Maar als ze de kranten las en naar het nieuws luisterde, kon ze het toch niet helpen om dankbaar te zijn. Zij waren in ieder geval zeker van hun leven. Er klopte niet op elk uur van de dag een politieman of militair op hun deur. In hun omgeving waren geen mensen die een gele ster op de borst moesten dragen alsof ze ezels met een brandmerk waren. Gebrandmerkte ezels! Wie had dat gezegd? Dat zou Necla wel geweest zijn. Zo’n grove vergelijking zou alleen zij gemaakt kunnen hebben. Ze herinnerde zich dat Necla twee weken geleden bij het bridgen, met de grofheid en ongevoeligheid die kenmerkend voor haar waren, plotseling had gezegd: ‘Die arme Joden zijn verplicht een gele ster op hun kraag te dragen, net als gebrandmerkte ezels!’

‘Wat zeg je daar?’ had Sabiha tegen haar vriendin geschreeuwd. ‘Vergelijk jij mensen met ezels? Jij, de vrouw van een diplomaat! Zulke dingen hoor je niet te zeggen!’

‘Wat is er met haar aan de hand, waarom schreeuwt ze zo tegen mij?’ klaagde Necla in tranen tegen de andere vriendinnen aan tafel.

‘Kom op, jullie, die oorlog werkt ons allemaal op de zenuwen. Bij het minste of geringste vliegen we meteen op. Vooruit, laten we verder spelen, wie is er aan de beurt?’ probeerde de gastvrouw de zaak te sussen. Toen Sabiha tegen de avond weer naar huis ging en ze zich haar onzinnige uitval herinnerde, schaamde ze zich. Ja, ze was op van de zenuwen. Elke ochtend als ze de krant opensloeg las ze verschrikkelijk nieuws, de nazistorm die over Europa blies, steden die bezet werden … wegtrekkende, vluchtende mensen … en in Frankrijk … O!

Sabiha strekte haar hand uit om een bloem van de blauweregen die over een tuinmuur hing, te plukken. Maar ze trok haar hand terug. Ze kon de bloem niet plukken. Met een brok in haar keel, met tranen in haar ogen sloeg ze met een bedrukt hart de straat naar haar huis in. Als het straks donker werd, zou er na een droevige dag ook nog een droevige nacht volgen. Macit zou waarschijnlijk heel laat thuiskomen. Hülya zou tijdens het eten steeds maar weer met vragen komen, zoals: waarom is dit zo, hoe kan dat? Het Engelse kindermeisje tegenover haar aan tafel zou over de oorlog praten. Voor Sabiha was het leven in Ankara, waar ze zulke prettige momenten had beleefd, alleen nog maar zwart. Nee, nee … Niet eens zwart, het leven was saai, het was kleurloos grijs!

*===*===*

Toen Macit thuiskwam, deed hij zijn best om de deur zo stil mogelijk open te doen. Als zijn vrouw sliep, wilde hij haar niet wakker maken. Op zijn tenen liep hij de slaapkamer binnen. Sabiha sliep niet. Haar haren lagen uitgespreid op haar kussen, ze keek naar haar man en zelfs in het schemerige licht, dat door de roze tafzij van de schemerlamp bij haar hoofdeinde scheen, kon hij zien dat haar ogen rood en gezwollen waren.

‘Wat is er? Heb je gehuild?’ vroeg Macit.

‘Ik ben helemaal overstuur’, antwoordde Sabiha en ze ging rechtop in bed zitten. ‘Met de avondpost is er een brief gekomen. De postbode heeft hem op de deurmat achtergelaten. Ik zag hem toen ik het vuil buitenzette … Hier, lees maar.’

‘Van wie is hij? Van je moeder? Is je vader weer ziek?’

‘Nee, de brief komt niet uit Istanbul, Macit … De brief is van Selva.’

‘Ach, jee!’

‘Macit, ik ben heel bang. We moeten iets doen. We moeten haar hierheen halen. Het kan zo niet doorgaan … Als moeder vroeg of laat hoort wat er allemaal in Frankrijk gebeurt, krijgt ze nog een hartaanval.’

Macit pakte de brief die zijn vrouw hem aanreikte en probeerde hem in het schemerige licht te lezen.

‘Selva wil hier niet alleen naartoe komen en Rafo daar achterlaten’, zei hij. ‘En voor Rafo is het niet zo gemakkelijk om terug te keren.’

‘Maar dit kan zo toch niet. Selva moet ook aan moeder denken. Toen ik de brief had gelezen heb ik de telefooncentrale gevraagd me met Selva door te verbinden. Ze weten niet hoelang dat zal duren, misschien morgenochtend of later op de dag …’

‘Wat heb je gedaan, Sabiha? Hoeveel keer heb ik je al niet gevraagd om Selva niet vanuit ons huis te bellen.’

‘Om deze tijd kan ik toch niet naar iemand anders gaan om te telefoneren. Macit, ik moet per se met mijn zus spreken. Ik moet haar overtuigen voordat het te laat is.’

‘Ik ga dat telefoontje annuleren’, zei Macit en hij liep snel naar de telefoon.

‘Hoe kun je dat nou doen? Ze is toch mijn zus, begrijp je dat niet?’

Macit kwam weer terug in de slaapkamer. ‘Sabiha, ik werk bij het ministerie van Buitenlandse Zaken, de Duitsers staan aan onze grens, het dreigt oorlog te worden en jij vraagt roekeloos een telefoongesprek met een Jood in Frankrijk aan. Wil je mij in moeilijkheden brengen?’

‘Ik ben jouw ministerie van Buitenlandse Zaken echt spuugzat. Ik heb voortdurend het gevoel dat er spionnen achter me aan zitten.’

‘Het duurt niet lang meer voordat de vakantie begint. Als de school sluit, kun je Hülya meenemen naar je ouders in Istanbul,’ zei Macit, ‘maar ik vraag me af of je vader net zo vol begrip zal zijn als ik.’

Sabiha hoorde hoe haar man naar de telefoon op het tafeltje in de hal liep, de oproep voor Frankrijk bij de centrale annuleerde en vervolgens de salon in ging. Stilletjes begon ze te huilen.

Toen Macit het telefoongesprek had geannuleerd, ging hij het balkon op. Hij stak een sigaret op en staarde een poosje naar de nachtelijke blauwe hemel in de verte. De lucht was fris. Op de warme zomerdagen van Ankara was hij altijd dankbaar voor de koele nachten, maar deze avond had hij het koud en voelde hij zich voor het eerst onprettig daarbij. Hij huiverde en sloeg zijn armen om zich heen. Het kwam niet alleen door de nachtelijke koelte dat hij het koud had. Ze beleefden gevaarlijke dagen waardoor de haren van degenen die beseften wat er allemaal gebeurde, rechtovereind gingen staan. Noch de man in de straat, noch zijn vrouw die binnen zat te mokken, wist hoe dicht ze aan de rand van de afgrond stonden. Zijn landgenoten zetten ’s avonds thuis hun radio aan, luisterden naar het nieuws, klaagden over de hoge prijzen en over de zwarte markt, trokken dan de dekens over zich heen, deden hun ogen dicht en vielen snurkend in slaap! Ze merkten nergens iets van. In het geval dat Turkije door de Duitsers of door de geallieerden zou worden meegesleept in de oorlog, was er niemand die de grootte van de ramp die hen zou treffen, kon inschatten. Als de mensen eens wisten hoe İnönü, in samenwerking met de medewerkers van Buitenlandse Zaken, probeerde op het scherp van de snede te balanceren. Om geen paniek te zaaien onder de bevolking en de door de ellende beproefde natie niet te alarmeren, deed de regering alles wat ze kon. Maar Macit vroeg zich af wat beter was: de feiten onder ogen zien en die zo mogelijk het hoofd te bieden, of de rol op zich nemen van een vader die met zijn beschermende houding het slechte nieuws voor zijn kinderen verbergt om ze geen verdriet te doen. Macit wist het niet.

Pas sinds een paar maanden was het land in de draaikolk van de oorlog gezogen. Oorlog, dat was een beerput! Een put met stront! Macit rookte zijn sigaret helemaal op en gooide het peukje driftig weg, de duisternis in. Een klein vuurtje verdween in de nacht, zonder op te vlammen. Hierbij moest hij denken aan wat zijn vader, een oorlogsveteraan, had verteld … Er werd gevuurd in de nacht! Een, twee, drie keer, vijf keer, tien keer werd er gevuurd in de nacht … Vuur … Lichamen zonder hoofd, met afgerukte armen en benen, lijken … Miserabele hongerige mensen onder de luizen … Uitgemergelde gewonde dieren, ondervoede bleke kinderen zonder ouders, vrouwen die elke menselijke waardigheid hadden verloren, mannen zonder geld, werk, huis, gezondheid en hoop …

Op een ochtend was zijn vader, vel over been, vol met wonden en onder de luizen, in een haveloos uniform aan hun tuinpoort verschenen en was op de rand van de vijver in elkaar gezakt. Macit wist niet meer precies of hij dit werkelijk had gezien of dat het hem was verteld, daar was hij niet zeker van, maar dit beeld was hem altijd bijgebleven. De tuinman dacht dat die man een bedelaar was, en wilde hem op straat gooien. Het duurde even voordat ze beseften wie het was. In plaats van de oersterke, kolossale, gezellige mijnheer Ruhi was er een skelet met een zieke geest bij hen teruggekomen, die kreupel zou blijven aan zijn rechterbeen. Een man die niets meer voelde, een kadaver! Ja, dat was de oorlog, en de eigenlijke overwinning zou wel aan de onderhandelingstafel verkregen worden, maar niet op het slagveld. Wanneer hij als ambtenaar ’s avonds zo laat thuiskwam, was dat opdat de mensen in dit land niet nog eens zo’n ramp zouden beleven. Vertel dat maar eens aan die jammerende vrouwen!

Hij merkte dat hij gewend raakte aan de nachtelijke koelte. Hij zakte neer in een rieten stoel op het balkon en mijmerde weer weg in zijn herinneringen.

Macit had veel werk gehad aan de ondertekening van de overeenkomst van Turkije met Engeland en Frankrijk in 1939. Volgens deze overeenkomst zouden de Engelsen en Fransen het materieel dat het Turkse leger dringend nodig had, zo spoedig mogelijk leveren en naar Turkije sturen. Turkije zou dan, zolang de oorlog duurde, chroom aan Frankrijk verkopen. Numan Menemencioğlu, de minister van Buitenlandse Zaken, was persoonlijk naar Parijs gegaan om dit verdrag te ondertekenen. Macit was in zijn gevolg meegegaan. Ook al waren ze vol goede moed naar Parijs getogen, hun onderhandelingen hadden niet kunnen bewerkstelligen waar ze thuis op hadden gerekend. Menemencioğlu had erop aangedrongen om tot het einde van de oorlog chroom te verkopen, maar kon slechts voor twee jaar een contract afsluiten. Terwijl ze het geld voor het chroom hard nodig hadden. En alsof dat nog niet genoeg was, verminderden de Engelsen drastisch de hoeveelheid wapens, tanks en afweergeschut waarom Turkije had gevraagd.

Ze moesten nu eens nadenken … Het Turkse leger had 111 miljoen kogels en 6.500 machinegeweren nodig, maar de Engelsen zegden slechts twee miljoen kogels en 200 machinegeweren toe. Maar als de Balkan werd aangevallen en er een aanval op Bulgarije of Griekenland zou plaatsvinden, zou Turkije dan toch een schild willen vormen en zo de Duitsers tegenhouden? Waarmee konden de Turken de Duitsers dan wel een halt toeroepen? Alleen als iemands eigen land wordt bedreigd, zal hij de vijand met blote handen te lijf willen gaan om zijn vege lijf te redden. Dat zou dan betekenen dat ze zouden sterven voor de Engelsen, die tijdens de Grote Oorlog[10] de Arabieren tegen de Turken hadden opgezet omdat ze een oogje hadden op Mosul en Kirkuk … Of misschien wel voor andere Europeanen die vanwege eigen gewin heel wat onwetende, primitieve volken in het Midden-Oosten hadden gesteund bij hun poging zelfstandig te worden. Dat moesten die landen zelf maar uitzoeken … Als het aan Macit zou liggen, dan moesten ze elkaar maar afslachten en laten creperen. Zou Turkije anders ten slotte toch niet bij deze oorlog betrokken raken, net als bij de Grote Oorlog? Met als resultaat dat de rekening van de grootmachten, die hun eigen belangen nastreefden, die elkaar in de haren vlogen, met elkaar ruziemaakten, god mag weten waarom, altijd weer bij zijn land terechtkwam.

Macit was al geïrriteerd omdat ze niet voor elkaar hadden kunnen krijgen wat ze wensten, maar de minister maakte zich ook nog zorgen over een ander onderwerp. Toen ze op de terugweg zaten te eten in de restauratiewagen van de trein, had hij tegen zijn gevolg gezegd: ‘Beste mensen, ik heb gemerkt dat de Engelsen niet over voldoende wapens beschikken. En wat de Fransen betreft, die hebben helemaal niets. Dat ze ons niets kunnen leveren, is niet uit onwil, maar uit onvermogen … Tijdens onze gesprekken in Parijs ben ik daar volledig van overtuigd geraakt. Ik heb daar nu heel wat vragen over. Ik maak me ernstig zorgen of ze wel zullen winnen. Doen we er niet verkeerd aan om onze handtekening te zetten onder het verdrag dat we aan hun kant staan?’

Wie de oorlog ook zou winnen, Turkije moest wel partij kiezen, ze waren nu al een jaar onophoudelijk over dit onderwerp aan het discussiëren. Ten slotte hadden ze besloten om de Engelsen en de Fransen te steunen en ze dachten dat ze de juiste beslissing hadden genomen … Tot ze deze reis hadden gemaakt en ze erachter waren gekomen hoe slecht deze landen bewapend waren. Langzaam maar zeker begon het duidelijk te worden dat ze met de verkeerden in zee waren gegaan …

Behalve dit onaangename feit hadden ze slechts minder dan de helft van wat ze wensten in Parijs kunnen regelen, en ook al was het dus niet helemaal met lege handen, toch keerden ze neerslachtig en ongerust terug naar Ankara.

Op de avond van de laatste dag dat ze in Parijs waren, had Macit na de vergadering tijd vrijgemaakt om Selva te ontmoeten, zoals hij aan Sabiha had beloofd.

Tegen zijn collega’s had hij gezegd dat hij naar familie in Parijs zou gaan. Zijn collega’s hadden beleefdheidshalve niet gevraagd wie hij zou bezoeken.

Macit had voor deze ontmoeting Café de Flore uitgekozen zodat ze niet zouden opvallen. Selva was met armenvol cadeautjes voor haar zus, haar moeder en haar kleine nichtje gekomen. Ze omhelsde Macit stevig en kuste hem op beide wangen. Uit alles bleek duidelijk hoe blij ze was om iemand van haar familie uit haar eigen land te zien. Van iedereen wilde ze tot in de finesses weten wat hij of zij deed en hoe het met ze ging. Bond Sabiha Hülya’s haar nog met die brede zijden haarlinten vast? Nodigden ze voor hun bijeenkomsten op vrijdag nog steeds dezelfde vrienden uit? Wie was Sabiha’s partner bij het bridgen? Omdat ze een tijd bij hen in Ankara had gelogeerd, kende Selva veel van hun vrienden. Had haar moeder het zomerhuis eind september afgesloten of was ze vertrokken toen het koeler werd? Steeds maar weer vroeg ze naar van alles en naar iedereen. Zelfs over haar vader, op wie ze zo boos was geweest, wilde ze veel weten.

Macit keek naar de pakjes die zijn schoonzus op een stoel had opgestapeld en zei wat ongemakkelijk: ‘Selva, ik kan dit niet allemaal meenemen, ik heb maar een klein koffertje bij me.’

‘Macit, ik kan geen andere gelegenheid vinden om iets naar mijn familie te sturen. Alsjeblieft, protesteer niet. Ik ga meteen bij Lafayette een ander koffertje voor je kopen.’

‘Doe dat nou niet. Wat zullen mijn collega’s wel niet denken! We zijn hier voor ons werk gekomen, ze zullen nog zeggen dat ik een tweede koffer heb gekocht om al mijn inkopen voor mezelf en voor mijn vrouw in te stoppen.’

‘Neem dan ten minste die lavendel mee voor mijn moeder en mijn zus. Er is ook chocola voor Hülya …’

‘Had toch niet zo veel moeite gedaan. Je hebt vast heel wat onkosten gemaakt, zonde van het geld.’

Na het informeren naar ieders welzijn zaten ze een poosje tegenover elkaar en wisten niet meer wat ze moesten zeggen. Pas toen zag Macit dat zijn schoonzusje er heel moe uitzag en dat ze donkere kringen onder haar ogen had. In de laatste lichtstralen van de ondergaande zon zag de jonge vrouw er uitgeput en bleek uit. Ze had de amandelgroene mantel aan die Macit nog goed kende. Dat betekende dus dat ze in een stad als Parijs geen kleren had kunnen kopen, dat ze zelfs haar oude mantel moest afdragen. En dat voor de verwende jongste dochter van Fazıl Reşat Paşa, die in grote weelde was opgegroeid …

Wat doet een mens niet allemaal uit liefde! Macit vroeg zich af of Sabiha zich even dapper zou gedragen als ze verliefd was geworden op iemand die haar familie niet goedkeurde. Hij was er niet zeker van of hij het antwoord wel wilde weten. Sabiha zou niet voor een moeilijk leven omwille van de liefde kiezen. Zou ze wel met hem getrouwd zijn als hij een ander geloof zou hebben, als hij bijvoorbeeld Armeniër was geweest? Nee, dat zou ze in geen geval hebben gedaan. Sabiha had hem ongetwijfeld uitgekozen omdat hij uit een oude Istanbulse familie kwam, een goede opvoeding had gehad en een respectabel beroep had. Waarom zou hij teleurgesteld zijn, hield hij soms ook niet van zijn vrouw omdat ze verstandig, cultureel en mooi was en uit een goede familie kwam? Ze was ook heel evenwichtig, dat was waar. Toen het liefdesavontuur van Selva zo hevig was, had Sabiha haar zusje toch verstandige adviezen gegeven … Al gingen die het ene oor in en het andere oor uit, maar dat deed er niet toe …

‘Liefde heeft een levensduur en zal zeker overgaan. Wat ga je doen wanneer het zover is? Berouw dat te laat komt is zinloos’, had Sabiha gezegd. ‘Wanneer je tot bezinning komt en van Rafo wilt scheiden, zal dat niet hetzelfde zijn als scheiden van zomaar iemand. Niemand zal je dan nog willen hebben, Selva. Je zult thuis moeten blijven zitten.’

‘Omdat ik zal achterblijven van een Joodse echtgenoot? Wees niet bezorgd, lieve zuster, als de liefde over is, zullen we nog steeds vrienden zijn’, antwoordde Selva. ‘We zullen, tot de dood ons scheidt, zowel geliefden als goede vrienden zijn.’

‘En als Rafo iets overkomt, wat we niet hopen … zul je dan als de weduwe Alfandari terugkeren naar het huis van je vader?’

‘Dat zal ik zeker niet doen. Natuurlijk zal ik niet terugkeren naar het huis van mijn vader, die mij, alleen omdat ik van een man hou die geen moslim is, uit zijn leven heeft verbannen. Waarschijnlijk zal ik dan zelf een gezin hebben, kinderen, misschien kleinkinderen.’

Toen Sabiha merkte dat ze haar zus niet kon ompraten, probeerde ze haar vader te overtuigen.

‘De tijden zijn veranderd, vader,’ had ze gezegd, ‘de verschillen die vroeger zo belangrijk waren, bestaan nu niet meer. Doe toch geen dingen waar u later spijt van krijgt. Ik smeek u, wees toch redelijk. Luister eens, de schoondochter van pasja Sami is een Griekse en de vrouw van mijnheer Vecdi is een Duitse. Wat zou dat? U hebt uw opleiding in Europa genoten, dan moet u toch moderne opvattingen hebben.’

‘Als ze met die man trouwt, moet ze mij maar vergeten.’

‘Maar vader, hoe kan ze u nou vergeten, ze is toch uw dochter!’

Fazıl Reşat keek uit het raam de verte in en zijn laatste woorden waren: ‘Dat was ze!’

Deze verschrikkelijke situatie was een drama dat geen dagen, weken, of maanden, maar jaren voortduurde, waarbij iedereen in de familie met elkaar overhooplag. Zelfs een zelfmoordpoging met een revolver had geen oplossing gebracht. Selva had gewacht tot haar vader was genezen en had daarna haar geliefde weer opgezocht. Deze keer was mevrouw Leman[11] bedlegerig geworden en had Fazıl Reşat Paşa zich in huis opgesloten. Het hele gezin wilde uit schaamte lange tijd met niemand spreken. Deze gebeurtenis had de familie geen goed gedaan, maar hierdoor leerden ze wel hun vrienden en vijanden van elkaar te onderscheiden. Ook hun beste vrienden konden het niet laten om achter hun rug over ze te roddelen. Ze hadden de pasja ervan beschuldigd dat hij zijn dochters naar christelijke scholen had gestuurd. Maar de dochters van de vrienden die hen bekritiseerden, studeerden ook op de Franse middelbare school of op het American College, dat juist onder Turkse families in de mode begon te raken.

Selva en Sabiha waren, net als heel wat leeftijdsgenoten in hun milieu, eerst naar de Amerikaanse basisschool in Gedik Paşa gegaan, toen hadden ze de Franse middelbare school en daarna het American College voor meisjes bezocht. Daardoor spraken de twee zusjes vrijwel accentloos Engels en Frans.

Wat was Macit onder de indruk, toen hij enkele jaren geleden voor het eerst zijn verloofde gedichten van Baudelaire en Byron zag lezen … ‘Echt een geschikte echtgenote voor een ambtenaar van Buitenlandse Zaken’, was de mening van zijn moeder geweest.

*===*===*

Diep in deze gedachten verzonken schrok Macit op van Selva’s stem toen ze vroeg: ‘Zal Turkije deelnemen aan de oorlog?’

‘Nee, dat zal niet gebeuren.’

‘Ben je daar zeker van?’

‘We doen ons uiterste best om niet in die oorlog verstrikt te raken. Nog een oorlog kunnen we ons absoluut niet veroorloven, Selva.’

‘Macit … Ik wil nog wat zeggen …’

‘Zeg het maar, hoor’, zei Macit.

‘Mijn vader … Zal mijn vader me ooit vergeven?’

‘Dat weet ik niet. Dat hoofdstuk is afgesloten. Zelfs Sabiha en ik hebben het er samen niet meer over.’

‘Echt waar?’

‘Wat gebeurd is, is gebeurd. Waarom zouden we er verder over praten?’

‘Denk je dat echt, Macit?’

Macit nam een slok koffie en zei: ‘Het gaat er niet om hoe ik erover denk. Jij hebt gedaan wat je wilde. Ben je wel gelukkig? Was het die storm die over ons heen kwam wel waard?’

‘Je spreekt nu alsof je Rafo nooit hebt gekend, dat vind ik niet aardig van je.’

‘Jij hebt overal je ogen voor gesloten en je hebt alle bruggen achter je verbrand, Selva. Je hebt je vader, je moeder en Sabiha veel verdriet gedaan. Je moet nu geen spijt hebben. Dat is het enige wat wij willen.’

‘Ik hou van Rafo, Macit, ik heb geen spijt. Maar … Ik ben heel, heel verdrietig …’

De tranen blonken in Selva’s ogen. Macit nam de kleine, witte, bevende hand van de jonge vrouw in zijn handen.

‘Waarom zou je verdrietig zijn als je zo gelukkig bent geweest. Je hebt bergen verzet voor je liefde. In feite heb je een sterk karakter, Selva. Je bent een dapper, heldhaftig meisje dat weet wat ze doet en wat ze wil. Je vader weet dit ook wel en, al heeft hij je nog niet vergeven, ik ben ervan overtuigd dat hij nog veel van je houdt.’

‘Ik mis hem … Ik mis ze allemaal zo.’

‘De tijd zal alles oplossen. Geef je problemen gewoon wat meer tijd.’

‘Macit, is er nog wel genoeg tijd?’ vroeg Selva.

Was er wel tijd genoeg? Tijd was kostbaar. Vooral de laatste maanden was voor iedereen de tijd goud waard.

Eigenlijk was de Turkse delegatie meer om tijd te winnen dan vanwege de wapens naar Parijs gekomen. Voor İnönü was de tijd belangrijker dan wat dan ook.

Tijd … Tijd! Tijd om na te denken, tijd om te onderhandelen, tijd die gewonnen moest worden, tijd om aan de oorlog te ontkomen. Als hem iets over de oorlog werd gevraagd, antwoordde İnönü steeds: ‘De tijd zal het leren.’ Dit antwoord gaf Macit ook aan zijn schoonzusje: ‘Ik weet het niet, Selva. De tijd zal het leren!’

Macit had geleerd de diplomatieke taal ook in zijn persoonlijk leven toe te passen. Hij dacht vaak dat dingen opeens konden veranderen en dan onverwachte resultaten met zich meebrachten. Maar in de situatie waarin Europa zich nu bevond, was geen plaats voor hoop of voor voorspellingen. Voordat hij afscheid nam, pakte hij Selva’s handen stevig vast, keek haar in de ogen en zei: ‘Selva, elk ogenblik kan er iets gebeuren. De situatie hier is behoorlijk ingewikkeld geworden. Als je leven gevaar loopt, moet je meteen naar Turkije terugkeren.’

‘Ik kan niet zonder Rafo terugkeren, Macit.’

‘Dat kun je vast wel. Hij is een man, hij kan zich wel redden.’

‘We hebben gezworen om elkaar ons hele leven trouw te blijven. Hij wil niet terugkeren, want je weet wat hij allemaal heeft doorstaan, aframmelingen, beledigingen … En ik kan hem niet achterlaten.’

‘Denk nu eens goed na,’ zei Macit, ‘we hebben maar één leven en daarvoor zijn we verantwoordelijk.’

‘Macit, er is nog een leven waar ik verantwoordelijk voor ben.’

‘Natuurlijk. Maar de regel is, dat vrouwen en kinderen het zinkende schip als eerste moeten verlaten.’

‘Ik heb het niet over Rafo.’

Macit was al opgestaan, maar hij ging toch weer op zijn stoel zitten.

‘Jij … Bedoel je …?’

‘Ja.’

‘Wanneer?’

‘Begin volgend jaar.’

‘Waarom heb je dat niet gezegd?’

‘Ik dacht dat je het wel zou zien.’

Toen Macit nauwkeurig keek, zag hij door haar openhangende mantel inderdaad dat Selva’s buik wat dikker en haar borsten wat groter waren geworden. Maar wat was haar gezicht mager en flets. Zwanger zijn tijdens de oorlog … Die Selva was toch niet goed wijs.

‘Gefeliciteerd,’ zei hij met tegenzin, ‘wil je dat ik het tegen Sabiha zeg?’

‘Ik heb het haar al geschreven, maar misschien heeft ze mijn brief nog niet ontvangen. Als je morgen teruggaat, ben je vast eerder in Ankara dan deze brief. In plaats van dat ze het nieuws eerst van mij hoort, wil jij haar dan het nieuws over mij vertellen?’

‘Natuurlijk.’

‘Ik heb het ook aan mijn moeder geschreven.’

‘Denk eens goed na, Selva,’ zei Macit, ‘je hebt nu nóg een reden om naar Istanbul terug te keren.’

‘Ik kan mijn kind niet zonder zijn vader grootbrengen. Maak je geen zorgen, Macit. Rafo denkt ook dat we gevaar lopen als we hier blijven. Daarom is hij bezig om werk buiten Parijs, in de provincie dus, te regelen. We zullen binnen een maand uit Parijs weggaan.’

Ook al zouden Rafo en Selva uit Parijs vertrekken en naar Marseille gaan, wat moesten ze daar dan? Het terrein van de nazi’s had zich ook tot daar uitgestrekt. Maarschalk Pétain had een regering gevormd die, om de streek ten zuiden van Parijs van bezetting te kunnen vrijwaren, Hitlers tactiek volgde door de Franse Joden op te offeren. De Franse Joden die dachten dat ze niet zouden opvallen als ze ver van Parijs leefden, begonnen langzamerhand te begrijpen dat ze zich hadden vergist. De Duitsers drongen als zwarte rook overal door. Het was vrijwel onmogelijk om aan hen te ontkomen.

Rafo was met een collega-apotheker in Marseille aan het werk gegaan. Mevrouw Leman had een ketting met diamanten op een veiling verkocht en had het geld hiervan – zonder dat haar man ervan wist – naar haar jongste dochter weten te sturen. Rafo had dit geld als kapitaal gebruikt om compagnon te worden bij een apotheek. Ze hadden de bovenste etage van een huis tegenover de apotheek gehuurd. Selva gaf aan drie meisjes in de buurt Engelse les en ze gaf ook pianolessen. Hoewel ze wat vrienden in de buurt hadden gemaakt, was de beste vriendin van Selva nog steeds haar zuster, wie ze een paar keer in de week schreef en dan vertelde wat ze van dag tot dag meemaakte. Haar zwangerschap verliep voorspoedig. Ze had geen last van misselijkheid. Ze hadden ook geen financiële problemen, want ze leefden naar wat ze hadden. De enige luxe die ze zich permitteerden was de telefoon, zodat Selva af en toe met haar zus kon praten. Maar zelfs een blinde kon wel zien dat het net om hen heen steeds strakker werd aangetrokken. Selva had zelfs gehoord dat mannen door de politie werden aangehouden en hun broek moesten laten zakken om te controleren of ze besneden waren. Gelukkig was Rafo zo’n vernedering bespaard gebleven. En omdat ze met elkaar steeds Turks spraken, werden ze door hun buren en vrienden ook als Turken beschouwd. Selva had in de maand maart tijdens de ramadan gevast en dit had ze ook haar vrienden verteld. Maar ze wist dat, hoe ze ook haar best deed, de waarheid vroeg of laat aan het licht zou komen.

[1]Hangbrug hier bedoeld: de brug van deze wereld naar het paradijs, die dunner is dan een haar en scherper dan een zwaard.

[2] İnönü, Mustafa Ismet (1884-1973) trouw volger van Atatürk, militair, premier, volgde Atatürk op als tweede president van Turkije (1938-1950).

[3]Yalova havenstad aan de Zee van Marmara in Anatolië, zuidoostelijk van Istanbul.

[4]Anatolië Aziatisch deel van Turkije.

[5]Hülya letterlijk: droombeeld.

[6]Thracië Europees deel van Turkije.

[7]Çatalca stad en district in Thracië, ten westen van Istanbul.

[8]Edirne (stad van Hadrianus, 1365-1453 hoofdstad Osmaanse Rijk) grensstation voor de treinen, op de grens van Turkije met Griekenland en Bulgarije.

[9]Kavaklıdere wijk in Ankara waar de ambassades zijn en het uitgaansgebied.

[10]Grote Oorlog Eerste Wereldoorlog, zo genoemd tot de Tweede Wereldoorlog uitbrak.

[11]Mevrouw Leman in Turkije is het de gewoonte volwassenen met de voornaam aan te spreken met ‘mijnheer’ of ‘mevrouw’, dus bij mevrouw Leman is Leman de voornaam, zij is de moeder van Selva en Sabiha.