Jean Echenoz

Hardlopen

Vertaald uit het Frans door Jan Pieter van der Sterre

Uitgeverij De Geus

breda 2013

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds.

Oorspronkelijke titel Courir, verschenen bij Les Éditions de Minuit

Oorspronkelijke tekst © Les Éditions de Minuit, 2008

Nederlandse vertaling © Jan Pieter van der Sterre en De Geus bv, Breda 2011

Omslagontwerp © Robert Nix i.s.m. Riesenkind

Omslagillustratie © Corbis/Sygma/HillCreek

isbn 978 90 445 2732 2

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2011.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

De Duitsers zijn Moravië binnengetrokken. Ze kwamen op paarden, motoren, per auto, per vrachtwagen maar ook per koets, werden gevolgd door infanterie-eenheden, bevoorradingstroepen en een paar iets kleinere voertuigen op halfrupsbanden, dat was het ongeveer. In die tijd zie je nog geen grote Tiger- en Panthertanks, bestuurd door tanksoldaten in zwart uniform – zwart zal heel praktisch blijken om olievlekken te maskeren. Boven de operatie vliegen een paar eenmotorige Messerschmitt-verkenners type Taifun, met als enige taak vanuit de lucht te controleren of alles rustig verloopt, ze zijn zelfs niet bewapend. Het is maar een kleine, discrete blikseminvasie, een kleine annexatie zonder veel ophef en nog niet de eigenlijke oorlog. De Duitsers komen en nemen hun intrek, meer is het niet.

Het oppercommando van de operatie verplaatst zich in automobielen merk Horch 901 en Mercedes 170, met grijze, fijngeplooide verduisteringsgordijntjes voor de achterruit, waardoor de inzittende generaals slecht te zien zijn. In de minder gesloten koetsen zitten lagere officieren met lange jas, hoge pet en strak onder de kin een ijzeren kruis. De paarden worden bereden door andere officieren of trekken veldkeukens. De vrachtwagens die troepen vervoeren zijn van het type Opel Blitz, en aan het stuur van de motoren, zware Zündapp-zijspannen, zitten gehelmde marechaussees met een metalen ketting om hun hals. Al die transportmiddelen dragen rode vaandels met een witte schijf en daarin dat ietwat speciale zwarte kruis dat niemand meer uitlegt en dat ook de armband van de officieren siert.

Toen dat hele gezelschap zich zes maanden tevoren in de Sudeten aandiende, kreeg het een vrij warm onthaal bij de Duitse ingezetenen van dat gebied. Maar nu, voorbij de Boheems-Moravische grens, is de ontvangst onder de lage, loodgrijze lucht aanmerkelijk koeler. Het gezelschap reed Praag in een ijzige stilte binnen, en in de Moravische regio staan de mensen evenmin in drommen langs de weg. Wie zich er wel waagden bezagen de stoet niet zozeer nieuwsgierig als wel gereserveerd of zelfs met onverholen afkeer, maar iets zei hun dat dit geen moment was om grapjes te maken, om het te laten merken.

Emil heeft zich niet onder de toeschouwers geschaard, want hij heeft een heleboel andere dingen te doen. Ten eerste is hij al drie jaar van de school af die zijn familie niet meer voor hem kon betalen, en werkt hij in de fabriek als leerjongen, een dienstverband waar je ook geen grapjes over moet maken. Tevens volgt hij na het werk scheikundelessen, in de hoop ooit iets anders te worden dan leerjongen. Ten slotte helpt hij, als hij tijd heeft om terug naar huis te gaan, zijn vader een handje in de tuin, die geen siertuin is, die de plek is waar je moet laten groeien wat je eet, iets waarover je nog minder grapjes maakt. Emil is zeventien, een grote, blonde jongen met een vrij mooi, vrij kalm, driehoekig gezicht, dat constant glimlacht, dan zie je zijn grote tanden. Zijn ogen zijn helder en zijn stem hoog, hij heeft de zeer blanke huid van mensen die de zon schuwen. Maar zon, vandaag, vergeet het maar.

2

Eenmaal binnengetrokken in Moravië nemen de Duitsers er dus hun intrek en bezetten Ostrava, stad van kolen en staal, waar Emil vlakbij is geboren en waar goeddraaiende bedrijven zijn, met als voornaamste Tatra en Bata, die beide een middel bieden om vooruit te komen: auto ’s en schoeisel. Tatra ontwerpt heel mooie, heel dure automobielen, Bata produceert niet al te slechte, niet al te prijzige schoenen. Wie een baan zoekt, kan bij een van beide aan de slag. Emil is terechtgekomen in de Batafabriek van Zlin, honderd kilometer ten zuiden van Ostrava.

Hij is intern op de bedrijfsschool en jongmaatje op de rubberafdeling, die iedereen liever mijdt vanwege de stank. De werkplaats waar hij aanvankelijk werd ingedeeld, vervaardigt elke dag tweeëntwintighonderd paar tennisschoenen met crêpezolen, en Emils eerste opgave bestond uit het egaliseren van die zolen met een tandwiel. Maar het werkritme was moordend, de lucht verstikkend, het tempo te hoog, het minste foutje aanleiding tot een boete, de geringste vertraging tot vermindering van zijn toch al karige loon, binnen de kortste keren redde hij het niet meer. En dus werd hij overgeplaatst naar de productieafdeling van de leesten, waar het niet minder zwaar is, maar minder kwalijk ruikt, hij houdt het vol.

Dat alles duurt even en daarna gaat het een stukje beter. Hij blokt zo hard hij kan en dan komt hij te werken in het Chemisch instituut, dat is een hele stap vooruit. Ook al gaat het alleen maar om het aanmaken van cellulose in een ijskoude loods boordevol grote flessen met zuren, Emil vindt het een hele vooruitgang. Natuurlijk zou hij liever in het laboratorium helpen bij het versterken van viscose of het ontwikkelen van kunstzijde, maar hij laat intussen merken dat het hem best bevalt. Het bevalt hem zo goed dat de hoofdingenieur, die tevreden over hem is, hem aanspoort de avondcursussen op de Hogeschool te gaan volgen. Zo zoetjesaan beginnen de contouren van een heus loopbaantje als Tsjechisch chemicus zich af te tekenen.

Eén probleem, op de fabriek: vanuit de volstrekt begrijpelijke wens steeds meer te verkopen van de schoenen die ze wereldwijd exporteren, willen de bazen van Bata, nog niet tevreden met maximale stroomlijning op de werkvloer, bovendien alle middelen aangrijpen om hun naamsbekendheid te vergroten, waarvoor ze alle denkbare vormen van reclame te baat nemen. Een van de initiatieven is de aanwerving van een bedrijfsvoetbalploeg, die de kleuren van het merk in alle stadions moet uitdragen. Emil staat daar vrij onverschillig tegenover, maar helaas organiseren ze ook elk jaar een hardloopwedstrijd die De Omloop van Zlin heet, waaraan alle leerlingen van de bedrijfsschool moeten meedoen, uitgedost in shirts met daarop het beeldmerk van het bedrijf. En dat ziet Emil absoluut niet zitten.

Emil heeft sowieso een gruwelijke hekel aan sport. Hij voelt bijna minachting voor zijn broers en zijn makkers die hun vrije tijd gebruiken om dom tegen een balletje te trappen. Soms dwingen ze hem te spelen, dan doet hij tegen wil en dank mee, loopt te schutteren, snapt de regels niet. Quasigeïnteresseerd kijkt hij opzij, in een subtiele poging uit de buurt te blijven van de bal, die altijd een andere kant op gaat, hij begrijpt nooit welke. En als het ding per ongeluk voor zijn voeten belandt, geeft Emil er een rotschop tegen om hem kwijt te zijn, in een willekeurige richting, te vaak die van het doel van zijn eigen ploeg.

De Omloop van Zlin dus, die Emil gestolen kan worden, hij neemt er tegen wil en dank aan deel, poogt op alle manieren onder dat verplichte nummer uit te komen, maar vergeefs. Hij kan dan wel elke keer hopen vrijgesteld te worden door een uur voor vertrek geveinsd te gaan hinken, met de smoes van een zware blessure aan enkel of knie, hij kan dan wel trekkebekken en reusachtig kermen, de artsen trappen er nooit in. Hij moet meedoen. Goed, hij doet mee. Zijn afkeer van sport wordt nog aangewakkerd door zijn vader, die zijn antipathie voor lichamelijke oefening op hem heeft overgedragen: hij ziet het als pure tijd- en vooral geldverspilling. Hardlopen spant wat dat betreft de kroon: niet alleen dient het strikt genomen nergens voor, merkt Emils vader op, het brengt ook nog eens extra verzolen met zich mee, wat alleen maar op het gezinsbudget drukt.

Dat budget, daar weet Emil alles van: vader arbeider in de houtindustrie, moeder huisvrouw, zeven kinderen, geen cent te makken. Inzake sport deelt hij de mening van zijn vader, die hem overigens liever onderwijzer dan fabrieksarbeider had zien worden. Emil wilde best opgaan voor dat examen, maar onderwijzers zijn in Tsjechoslowakije traditioneel sinds de achttiende eeuw cantor, hun voornaamste taak is kinderen muziek bijbrengen: zingen, beluisteren en leren kennen. En Emil zingt helaas zo vals als een kraai. Automatisch gezakt. Bata dus.

Bata, waar behalve dat vervelende akkevietje met de Omloop van Zlin Emils toekomst dus behoorlijk vorm leek te gaan krijgen, maar ja, dan zijn daar de Duitsers. De nazivlaggen hebben zich meester gemaakt van de stad, de dragers paraderen door straten en over pleinen, tot in de burelen van de schoenenfabriek, waar ze net als overal de touwtjes in handen nemen. De geldkraan voor laboratoriumonderzoek wordt dichtgedraaid, lopende proefnemingen worden opgeschort, experimenten verboden. Er zit niets anders op dan verder studeren, examens doen en voorlopig terugkeren naar de werkplaats.

3

De diverse vormen van nationaal-socialistische propaganda zijn op gang gekomen. Censuur op pers, film, boeken en liedjes. Verbod op het luisteren naar buitenlandse zenders. Min of meer verplichte bijeenkomsten en lezingen, verspreiding van folders, overal en nergens aanplakbiljetten. De straten hangen vol muurkranten en fotoreportages die aantonen dat het bezettingsleger zich voorbeeldig gedraagt. En eigenlijk ís er helemaal geen bezetting. Het Duitse leger respecteert personen en goederen. De Duitse soldaat is een kindervriend.

Als Emil tijd en geld heeft om naar de bioscoop te gaan, kan hij de laatste nieuwsbulletins zien, die net als de klassieke documentaires voorafgaand aan de hoofdfilm worden vertoond, en ook zo worden gebracht, als serieuze getuigenverklaringen op basis van serieuze informatie. Het zijn harmonische, verleidelijke beelden, waarboven een warme voice-over vol genegenheid op hem inpraat en de terugkeer verkondigt naar het normale leven, naar vrede, verbondenheid en broederschap.

Op scholen en universiteiten houden jongerenorganisaties die onmiddellijk in het leven zijn geroepen, zich eveneens actief bezig met propaganda. Een van de eerste initiatieven van de bezetter is het organiseren van sportevenementen voor jongelui: atletiek en teamsporten, en ook die zijn min of meer verplicht.

Zo is de eerste hardloopwedstrijd waaraan Emil meedoet een crosscountry van negen kilometer, georganiseerd door de Wehrmacht in Brno, waar een Duitse selectie rijzige, arrogante, smetteloos uitgeruste atleten, allemaal van hetzelfde übermenschensoort, het opneemt tegen een clubje uitgehongerde, haveloze Tsjechen, ruige boerenzoons in lange onderbroek of vage, slecht geschoren amateurvoetballers. Emil doet niet van harte mee aan de wedstrijd, maar hij is een jongen met plichtsbesef, hij gaat ertegenaan, hij doet zijn best. Als hij zonder het te merken en tot hevige teleurstelling van de ariërs tweede wordt, krijgt een trainer van de plaatselijke club belangstelling voor hem. Je loopt raar maar je loopt helemaal niet slecht, krijgt hij te horen. Ik bedoel, je loopt echt heel raar, herhaalt de trainer en hij schudt vol ongeloof zijn hoofd, maar ja, je loopt niet slecht. Van die twee uitspraken hoort en begrijpt Emil in het voorbijgaan alleen de tweede.

Zijn makkers hebben door dat hij dan wel raar is maar niet slecht, en stellen hem daarom voor nog eens te komen hardlopen, maar hij weigert. Hij wil net als wij allemaal af en toe best een stukje rennen, maar nou ja daar blijft het bij. Ondanks het toevallige succes in Brno gelooft hij niet echt in zijn mogelijkheden, hij denkt er verder niet zo over na, hij is er niet mee bezig en ziet in elk geval best dat de meeste anderen sneller zijn dan hij. ’s Ochtends, na afloop van de gymnastiek, wil hij wel een paar sprintjes met ze trekken, maar dat is gewoon om ze een plezier te doen, hij eindigt steevast in de achterhoede. Dus hij zegt nee, dat hij het liever niet doet, dat hij er geen belang bij heeft en dat hij niets, maar dan ook niets wil horen over wedstrijdsport.

Maar ze kennen hem, Emil, als hij nee zegt doet hij dat met een glimlach. Hij glimlacht trouwens de hele tijd, dus ze mogen hem graag, dus ze dringen aan. Hij laat zich bidden maar is niet moeilijk over te halen, een zwakheid die hem niet helemaal lekker zit. Hij kan ze dan wel uitleggen dat hij niet zo ’n zin heeft om mee te doen, lang weigeren lukt hem nooit. Nou goed dan, geeft hij ten slotte toe, oké. En hij komt.

Tegen de verwachting in begint hij er algauw plezier in te scheppen. Hij zegt niets maar lijkt de smaak te pakken te krijgen. En na een paar weken gaat hij zelfs in z ’n eentje hardlopen, voor zijn eigen plezier, wat hemzelf verbaast, hij verzwijgt het liever. ’s Avonds, als het donker is en niemand hem kan zien, loopt hij op z ’n snelst van de fabriek naar het bos en terug. Hij rept er met geen woord over, maar de anderen komen er ten slotte toch achter, dringen nog meer aan en hij, altijd te aardig om lang tegen te stribbelen, hij doet weer mee omdat ze het zo op prijs stellen.

Maar toch, hij kan dan wel aardig zijn, hij merkt ook dat hij graag de strijd aangaat: de eerste keren dat hij op een atletiekbaan wordt gezet gaat hij er volop tegenaan en wint met gemak twee afstanden, de vijftienhonderd en de drieduizend meter. Hij wordt gefeliciteerd, hij wordt aangemoedigd, hij wordt beloond met een boterham en een appel, hij krijgt te horen dat hij terug moet komen en hij komt terug en begint te trainen in het stadion, eerst voor de grap, dan allengs minder voor de grap. Het stadion van Zlin, omsloten door het industriegebied en foeilelijk, ligt tegenover de elektriciteitscentrale: de wind jaagt de schoorsteenrook, het roet en het stof erheen, die in de ogen van de sporters terechtkomen. Ondanks die ongemakken raakt Emil ook gesteld op dat stadion, de zware lucht die je er inademt is in elk geval veel zuiverder dan die van de werkplaats.

In de werkplaats wordt het er overigens niet beter op. Na een aanvaring heeft Emils baas hem als sanctie overgeplaatst en moet hij silicaten verpulveren. Dat is nog ondankbaarder dan zijn eerdere werk, het witte stof waarmee hij is bedekt en dat hij inademt, maakt van hem een spook met een voltijdse apneu. Wanneer hij zijn beklag doet en om overplaatsing vraagt, stelt de personeelschef minzaam voor om hem naar een werkkamp te laten sturen als het hem niet zint. Emil dringt niet verder aan.