Fouad Laroui

Over het islamisme

Een persoonlijke weerlegging

Vertaald uit het Frans door Jan Versteeg

Uitgeverij De Geus

breda 2014

Oorspronkelijke titel L’Islamisme

Oorspronkelijke tekst © Fouad Laroui, 2006

Eerste Nederlandstalige uitgave © Jan Versteeg en De Geus BV, Breda 2006

Deze editie © De Geus BV, Breda 2014

Omslagontwerp Robert Nix

ISBN 978 90 445 2733 9

NUR 320

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede druk, 2008.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

De big bang en de Koran

De Koran en de wetenschap

De Koran is geen natuurkundeboek en geen natuurwetenschappelijke verhandeling. Toch herinner ik me in een uitzending op de Marokkaanse televisie een wetenschappelijk medewerker te hebben gezien die met stelligheid beweerde dat de geologie als tak van wetenschap haar oorsprong vond in het boek zelf. Want staat er in vers 137 van soera III niet geschreven: ‘reist in de Aarde rond’ in plaats van ‘reist op de Aarde rond’? Behalve dat het argument op zich twijfelachtig is – een taalkundige zal zeggen dat het verschil tussen in (fi) en op (‘ala) in dit verband niet veel uitmaakt – hoe kon deze meneer niet inzien dat je de Koran een slechte dienst bewijst door er per se dingen in te willen lezen die er niet in staan?

Want ook al bestaat de kans dat lichtgelovige godsdienstigen zich door dergelijke pseudowetenschappelijke uitspraken laten misleiden, er is maar heel weinig wetenschappelijke kennis voor nodig om tot de conclusie te komen hoe onzinnig ze zijn. Is er één geoloog op de wereld die zich bij de uitoefening van zijn vak op vers 137 beroept?

Trouwens, zelfs zonder zich in de een of andere tak van wetenschap te verdiepen en op het niveau van de kennisleer te blijven, weet iedereen – of zou iedereen moeten weten – dat sinds Popper, Kuhn, Lakatos, Feyerabend enzovoort, het begrip wetenschap totaal los is komen te staan van het begrip zekerheid. Willen we voorkomen dat de zaken door elkaar gaan lopen, dan dienen we al meteen vier punten nader te beschouwen:

1. We noemen een wetenschappelijke theorie wetenschappelijk omdat ze elk moment weerlegd kan worden en omdat ze zelf de middelen aanreikt om haar te weerleggen (Popper). Maar is de Koran weerlegbaar?

2. Kuhn gaat uit van paradigma’s, een soort algemene theoretische kaders, en wanneer een paradigma niet meer klopt, wordt het vervangen. Dat was bijvoorbeeld het geval bij de revolutionaire inzichten van Copernicus, bij het darwinisme enzovoort. Maar is de Koran een paradigma dat door een ander vervangen kan worden?

3. Voor Feyerabend, everything goes, alle middelen mogen worden aangegrepen: er is geen echt heuristische methode, wetenschap, dat is wat werkt, wat het doet, het is een beetje geknutsel. Maar is de Koran een gereedschapskist?

4. En voorafgaand aan al deze denkers was het Poincaré, een van de grootste wetenschappers aller tijden, die aantoonde dat wetenschap bestaat uit afspraken. Maar bestaat de Koran uit afspraken waarover de mensen het eens zijn?

Deze paar voorbeelden geven duidelijk aan dat beweren dat alle wetenschap zich in de Koran bevindt erop neerkomt dat je zegt dat het boek niets bevat wat vaststaat, dat het verwisselbaar is, dat het een samenraapsel is dat slechts wordt bijeengehouden door afspraken … De ergste vijanden van de islam zouden het niet zo durven formuleren!

U hebt gelijk, zullen de meest verlichte moslims zeggen. Maar stel dan tenminste vast dat de Koran het verwerven van kennis aanbeveelt.

Dat klopt. ‘Zoek naar kennis, al was het in China.’ Dit is waarschijnlijk de vaakst aangehaalde van alle hadith van de Profeet en laat het gezegd zijn, terecht, want het is een van de interessantste. Er wordt geregeld mee geschermd door degenen die zich eraan ergeren dat hun godsdienst ‘obscurantistisch’ wordt genoemd. Hoe kan ze dat zijn terwijl ze ons aanbeveelt naar het uiteinde van de wereld te reizen om kennis te vergaren?

Er dienen echter twee opmerkingen bij deze hadith gemaakt te worden.

1. De eerste betreft de betekenis van het woord ‘ilm (kennis). Er zijn genoeg exegeten – deze keer inderdaad obscurantisten – die de betekenis ervan hebben willen beperken tot de char’, dat wil zeggen tot de rechtswetenschappen, tegenover de natuurwetenschappen.

Die uitleg is natuurlijk onzinnig: wie gaat er nou naar China om kennis op te doen over de islamitische char’? Dan kun je beter thuisblijven, in Mekka of Medina, waar het lekker warm is.

Toch is deze dwaze interpretatie van de beroemde hadith in sommige landen zelfs staatspolitiek geworden. Laten we het geval Marokko nemen, een gematigd land, dat zich inspant de ontwikkelingsachterstand in te lopen. Laten we voor het jaar 2005 eens een telling maken van de uren die er aan de verschillende vakken worden besteed die op basisscholen en middelbare scholen worden onderwezen. Van alle onderwezen vakken staat islamitische scholing bovenaan. Zowel op de basisschool als op de middelbare school krijgen de leerlingen in totaal 884 uur islamitische scholing tegen 409 uur voor geschiedenis, aardrijkskunde en burgerschapskunde en 714 uur voor natuurkunde en biologie.

Bovendien is islamitische scholing het enige vak (met Arabisch) dat voor de Marokkaanse leerling alle leerjaren op het rooster staat, van de eerste klas van de basisschool tot de laatste klas van de middelbare school.

We zien dus dat niet kennis (in de betekenis van kennis van de natuur, kennis van de wereld om ons heen, in de betekenis van logisch leren denken, leren rekenen, leren theoretiseren) in het onderwijs vooropstaat, maar ‘ilm in de meest beperkte zin.

2. De tweede opmerking betreft het feit dat de hadith ons wel zegt wat we moeten doen, maar niet hoe. We zijn in China, nieuwe landschappen, vreemde vreemdelingen, werktuigen waar wij niet mee om kunnen gaan en bouwwijzen die wij niet begrijpen, manuscripten die gaan over kruit en zijderupsen. Hoe pakken we de zaken aan?

Twee streng gescheiden gebieden

Ook al is de vraag theoretisch, het antwoord is dat geenszins: je hoeft maar te kijken naar hoe moslimgeleerden in de bloeitijd van de islam werkten en hoe geleerden van andere godsdiensten al eeuwen te werk gaan. Of je de kwestie nu rationeel bekijkt of dat je er de geschiedenisboeken op naslaat, het is zo klaar als een klontje: de Arabieren stonden wetenschappelijk aan de top zolang zij het geloof strikt gescheiden hielden van hun bezigheden als wetenschapper.

Laten we het geval Ibn Chaldoen nemen. De grote Engelse historicus Arnold Toynbee schrijft in zijn monumentale Study of History aldus over zijn verre moslimvoorganger: ‘The most illuminating interpreter of (…) history that has appeared anywhere in the world so far’.[1] Dit geeft ons een andere kijk op de huidige beschouwingen over de botsing van beschavingen en de achterlijkheid van Arabieren of moslims … Wat ons hier echter meer interesseert dan de lof van Toynbee is dat de ‘grootste historicus aller tijden’, Ibn Chaldoen, in zijn privé-leven een vrome man was, bijna een mysticus. Hij was echter rationalist in zijn benadering van de geschiedenis als wetenschap. Dat slaat zowel op zijn teksten als op de studies die hij eraan wijdde. En hoe zou het anders kunnen zijn? Hij zocht naar wetten, regelmatigheden in de kronieken van feiten en gebeurtenissen. Hoe kom je die anders op het spoor dan door nadenken, vergelijken, deduceren, dat wil zeggen door geestelijke activiteiten waartoe het verstand de mens in staat stelt?

Vier eeuwen later zijn in een ander werelddeel de gegevens van het vraagstuk hetzelfde gebleven. Een ander groot geleerde, Louis Pasteur, zal verklaren: ‘Ik ben gelovig, maar ik laat mijn geloof bij de deur van mijn laboratorium achter.’ Hij zei ook dat je onderscheid moest maken tussen laboratorium en oratorium. Al was Pasteur niet altijd een praktiserend gelovige, toch was hij oprecht gelovig. Gelovend in het evangelie en in de God van het evangelie, bewees hij, zonder dat zijn geloof bij de bewijsvoering ook maar enige rol speelde, het bestaan van bacteriën, waarmee hij de theorie over spontane generatie (abiogenese) weerlegde. Ik wil niet nalaten te vermelden dat de meeste niet-gelovigen in die tijd, de grote scheikundige Berthelot voorop, nog wel aanhangers van de theorie van spontane generatie waren: want zij meenden dat er uit dode stof leven kon ontstaan en dat die dus geen schepper van buiten de wereld nodig had. Waarbij men meteen ziet dat in het onzinnige debat geloof versus wetenschap alles kan worden gezegd en eveneens het tegenovergestelde: alles welbeschouwd had Pasteur het op grond van zijn geloof met de theorie van de spontane generatie eens kunnen zijn. God kan gewoon zeggen ‘Het zij zo!’ en er zouden insecten uit anorganische stoffen ontstaan …

Pasteur mengde zich echter niet in dit debat. ‘Jammer voor degenen voor wie mijn onderzoekingen indruisen tegen hun filosofische ideeën’, zei hij. Zijn onderzoek werd uitgevoerd volgens wetenschappelijke methoden. Evenzeer gelovig, deed Ibn Chaldoen vijf eeuwen voor Pasteur niet anders. En dat kan ook gezegd worden van alle moslimdenkers vóór Ibn Chaldoen.

Hier kan tegen ingebracht worden dat de meeste moslimgeleerden ook theologen waren en dat ze dus niet echt een scheiding aanbrachten tussen wetenschap en geloof. Zo zou Khawarizmy algebra uitgevonden hebben omdat hij het islamitische erfrecht nader wilde omschrijven … De tegenwerping is natuurlijk ongegrond: erfrecht is geheel en al een wereldlijke kwestie waarbij niets hogers te pas komt. Ik hoorde dit argument echter op Al Jazeera uit de mond van een propagandist uit de hoek van de Egyptische Moslimbroederschap. En dezelfde propagandist verweet de ‘leken’ dat ze voorbijgingen aan het eerste deel van het leerboek van Khawarizmy, dat dus over erfrecht gaat, en slechts te verwijzen naar het tweede deel, dat de grondbeginselen van algebra bevatte. De verwijzing naar het eerste deel zou aantonen dat wiskunde haar oorsprong vindt in de Koran …

Duizend jaar eerder merkte Augustinus reeds verongelijkt op: ‘Een christen spreekt over wetenschappelijke onderwerpen; hij meent erover te spreken volgens onze Heilige Schrift; en de ongelovige kan hem horen raaskallen, zozeer dat hij zich, geconfronteerd met zulke enorme dwalingen, er niet van kan weerhouden te lachen. Het echte kwaad is niet dat iemand wordt uitgelachen om zijn dwalingen, maar dat onze [gewijde] schrijvers … gelaakt en geringschat worden vanwege hun vermeende onwetendheid.’

De propagandist op Al Jazeera die ik hierboven aanhaalde, zou er dus beter aan gedaan hebben op het gebied van het geloof te blijven en niet af te dwalen naar een gebied – de wiskunde – dat voor hem waarschijnlijk geen vertrouwd terrein is. Weet hij dat de beroemde – en elegante – vergelijkingen van Maxwell, die een volledige beschrijving van de elektromagnetische verschijnselen geven, werden opgesteld door een diep godsdienstig man die wetenschap en godsdienst echter strikt gescheiden hield? In het algemeen is er geen man of vrouw die van historische betekenis voor de wetenschap is geweest die om de wetenschap vooruit te helpen van de Heilige Schrift gebruik heeft gemaakt. Niet één!

Een van de grootsten, Einstein, gebruikte dikwijls het woord ‘God’ – of ‘De Ouwe’ – in zijn brieven of in zijn gesprekken met andere grote geesten, het ging voor hem echter om een soort ‘beginsel’ zonder naam en zonder gezicht. God was gewoon een manier om de kosmische orde aan te duiden. Nu begrijpt men ook waarom Einstein zich zijn hele leven is blijven verzetten tegen bepaalde aspecten van de kwantummechanica, een wetenschap waarvoor hij echter mede de grondslag legde. We kennen de vermaarde dialoog tussen hem en Bohr: ‘God is geen dobbelaar!’ ‘Wie bent u, Einstein, om tegen God te zeggen wat hij moet doen?’

Wanneer wetenschappers buiten hun terrein treden: Hawking en het aangezicht van God

Bij deze betreurenswaardige vermenging van wetenschap en geloof, zijn gelovigen niet de enige die geregeld de gele streep overschrijden. Wanneer Steven Hawking beweert: ‘Indien het heelal niet uniek en ook niet onbegrensd is en volledig omschreven kan worden aan de hand van een sluitende theorie, heeft dat ernstige gevolgen voor de rol van God als schepper’, kraamt hij plechtig onzin uit. Hawking weet beter dan wie ook wat de woorden ‘uniek’ en ‘onbegrensd’ betekenen – daar bestaan exacte wiskundige formules voor – maar wat bedoelt hij met ‘God’? Weet hij het zelf? Op welke wijze zou er met betrekking tot het geen grenzen hebben of het niet uniek zijn wat dan ook gezegd kunnen worden over een onbepaalde ‘God’, die dus het geeft niet wat en zijn tegendeel kan zijn?

Weliswaar schreef Hawking in de – zeer beroemde – laatste zin van zijn Beknopte geschiedenis van de tijd: ‘Mochten wij een sluitende theorie [betreffende het heelal dus] ontdekken, dan zal dat de grootste zege van het menselijk verstand zijn, vanaf dat moment zouden we inzicht kunnen krijgen in het denken van God.’ Op deze wijze leek hij zijn eigen definitie van God te geven: het zou, niet meer en niet minder, slechts een natuurkundige wet zijn die het heelal bestiert. Prima. Maar dan is geloof niet meer aan de orde, en godsdienst nog minder: de wetenschap zou bepalen dat de zaak binnen haar eigen terrein als gesloten kon worden beschouwd. Waarom niet? Maar waarom gebruikt hij zulke onduidelijke termen als ‘het denken van God’? Hawking verwijst natuurlijk naar ‘het aangezicht van God’ en weet dat deze woorden uit de Bijbel komen: ‘Zie, bij Mij is een plaats, waar gij op de rots kunt staan; wanneer mijn heerlijkheid voorbijgaat, zal Ik u in de rotsholte zetten en u met mijn hand bedekken, totdat Ik ben voorbijgegaan. Dan zal Ik mijn hand wegnemen en gij zult Mij van achteren zien, maar mijn aangezicht zal niet gezien worden.’ (Exodus 33:21-23). Wat Mozes niet het voorrecht had te zien, zou dat door een natuurkundige ‘ontsluierd’ worden? Om het genoegen van een mooie ontknoping, zaait Hawking verwarring.

We zouden honderden van zulke gevallen kunnen aanhalen. Mijn favoriet blijft Jeffrey Burbidge, als astrofysicus verbonden aan de Universiteit van Californië, die niet in de big bang gelooft en het bij het zogenoemde stationair model blijft houden. Dit is zijn bijdrage (waarbij hij uitglijdt): het stationair model lijkt eerder de juistheid van het hindoeïsme dan van het christendom aan te tonen. Want de kosmische cyclussen die het hindoeïsme zo na aan het hart liggen, zijn onverenigbaar met een begin van het heelal in de vorm van een big bang. Natuurlijk zouden we de brave professor snedig kunnen antwoorden dat je misschien zou kunnen denken aan cyclussen waarbij sprake is van een uitdijend of krimpend heelal, tot een singulariteit is ontstaan waarop een nieuwe big bang zou kunnen volgen – en zo verder – wat christendom en hindoeïsme bij elkaar zou brengen … Maar waar is het goed voor? Op de idiote grens tussen wetenschap en geloof hebben woorden geen zin meer. Overigens, we weten dat voor de hindoes de stoffelijke wereld is ontstaan uit een droom van Brahma. Droom of werkelijkheid? Is dat niet een mooie metafoor voor wat ons bezighoudt? Kunnen we niet tegelijkertijd in allebei leven? Borges heeft over dat thema prachtige dingen geschreven. Maar Borges was een dichter.

Dit gezegd zijnde dient opgemerkt te worden dat zowel Einstein als Hawking eerst op wetenschappelijke wijze het heelal hebben bestudeerd en dat ze uiterst nauwkeurig de wetten hebben geformuleerd die er gelden, voor ze zich waagden aan esthetische of eschatologische bespiegelingen.

Wanneer sommige moslims proberen de Koran in overeenstemming te brengen met de laatste wetenschappelijke ontdekkingen, doen ze echter precies het omgekeerde. Niet echt wetend waarover ze het hebben, proberen ze in de Koran formuleringen te vinden die vaag genoeg zijn om ze te doen aansluiten bij hun eigen vage theorieën. We zullen nu een bijzonder geval onder de loep nemen dat zeer leerzaam zal blijken te zijn.

De big bang en de Koran

Er bestaan honderden boeken, voor het merendeel gedrukt en verspreid in het Midden-Oosten, waarin wordt geprobeerd een koppeling tot stand te brengen tussen wetenschap en Koranverzen. In Frankrijk oogstte toen ik in Parijs studeerde een boek getiteld Bijbel, Koran en wetenschap: De Heilige Schrift onderzocht in het licht van de huidige kennis veel succes bij mijn kameraden. Het was geschreven door Maurice Bucaille, een tot de islam bekeerde Franse arts.

Bucaille trachtte aan te tonen dat de Koran, ondanks het uitgebreide scala aan thema’s die erin aan de orde komen, niets bevat dat in strijd is met de wetenschap. De Bijbel daarentegen bevatte volgens hem ‘enorme wetenschappelijke onjuistheden’. Hij ging zelfs nog verder door te beweren dat in de Koran wetenschappelijke waarheden besloten lagen die pas veel later of zelfs pas zeer onlangs aan het licht werden gebracht. Wie heeft die anders aan de Profeet, een eenvoudige ongeletterde herder, kunnen openbaren dan God zelf?

Bucaille zou me nog meer overtuigd hebben als hij had geschreven dat er geen enkele tegenspraak tussen Koran en wetenschap bestaat, omdat het om twee totaal verschillende ‘werelden’ gaat waartussen geen enkele wisselwerking plaatsvindt. Alleen die opvatting van de goddelijkheid van de Koran (die geacht wordt Gods woord te zijn) leek me bevredigend. Elke poging de gebieden, profaan en heilig, te verenigen, kwam me voor als een ontkenning van het noodzakelijk bovenzinnelijke karakter van het geloof.

Bovendien stoorde me dat naast elkaar zetten van Heilige Schrift, Bijbel met al zijn fouten, en Koran die de waarheid bevat. Zegt de Koran niet zelf: ‘Voor de Koran openbaarde God de Thora en het evangelie, als leidraad voor de mensen.’ (soera III, vers 3). Als, vanuit een geestelijk standpunt, alles van God komt, hoe zouden er dan fouten in de Bijbel, en alleen in de Bijbel, kunnen staan?

In de tijd dat ik student was, was Bucaille slechts een ongevaarlijke curiositeit om wie je zelfs kon glimlachen. Intussen kregen we te maken met Khomeini, de opkomst van een radicaal islamisme en een Amerikaans neoconservatisme, hetgeen allemaal uitliep op de befaamde botsing van beschavingen. Het ‘harmoniseringsprogramma’ – het plan om de Schrift in overeenstemming te brengen met de wetenschap – wordt nu gebruikt met het ideologische doel ‘het moderne te islamiseren’. Door wetenschap terug te brengen tot een gestamel dat niet meer doet dan een eeuwige en reeds aan het licht gebrachte waarheid bevestigen, neemt het harmoniseringsprogramma bovendien elke kritische zin weg. En welke opvatting van de wetenschap legt dit alles bloot? Waar is de wetenschappelijke strengheid wanneer het doet er niet toe wat gezegd of gedaan kan worden waarbij men zich baseert op vage of simplistische verklaringen? Er worden woorden afkomstig uit een Arabisch dialect dat ruim veertien eeuwen geleden werd gesproken bij gesleept om wat men wil aantonen te onderbouwen. Dat is niet de onpartijdigheid die men van een wetenschappelijke benaderingswijze mag verwachten. Het is precies het tegenovergestelde.

Waar gaat het over?

In plaats van bij algemeenheden te blijven, duiken we dus in de astrofysica om de zaak tot klaarheid te brengen.

Hoe zit het met de big bang? Die zou in de Koran aldus omschreven staan: ‘Hebben zij die ongelovig zijn dan niet gezien dat de hemelen en de aarde een samenhangende massa waren? Wij hebben ze toen van elkaar gescheiden en uit water al het levende gemaakt. Zullen zij dan niet geloven?’ (soera XXI, ‘De profeten’, vers 30).

Je zou er onmiddellijk tegen in kunnen brengen: eigenlijk ontstond de aarde niet op het moment van de big bang, maar een aantal miljarden jaren later. Dat zou echter betekenen dat we aan het spelletje mee gingen doen en dat willen we nu juist niet.

En het uitdijen van het heelal, een gevolg van de big bang? Ruim veertienhonderd jaar geleden zou het in de Koran onthuld zijn: ‘De hemel hebben Wij duurzaam gebouwd, dat vermogen hebben Wij, en Wij laten die (voortdurend) in de onmetelijkheid uitdijen.’ (soera LI, ‘De opjagenden’, vers 47). Uit de talloze opmerkingen van dr. Salaheddine Kechrid, als noot bij zijn Koranvertaling (Beirut 1984): ‘Het is onmogelijk je niet te verbazen over deze bewering dat de grenzen van het heelal voortdurend uitdijen, waar de huidige astronomie nog maar pas achter is gekomen.’

(Zonder er verder op in te gaan wil ik hierbij aantekenen dat ook taalkundigen bezwaar zouden kunnen maken. Jacques Berque vertaalt het vers aldus: ‘En de hemel hebben wij gebouwd met groot machtsvertoon: hoe kwistig zijn wij niet!’ Hij geeft echter toe dat zijn vertaling van musi’un met kwistig – zonder verband met voortdurende uitdijing – erg mager is.)

Ten slotte komen we bij de big crunch, waar ik het eerder al over had in verband met het hindoeïsme. Volgens sommige opvattingen in de huidige astrofysica zou op de uitdijing van het heelal een periode van inkrimping kunnen volgen aan het eind waarvan het niet meer zou zijn dan een singulariteit, een miniem stipje bestaande uit een enorme hoeveelheid samengebalde massa/energie. Nou goed, wat vindt u dan van vers 104 van soera XXI (‘De profeten’): ‘De dag dat wij de hemel oprollen zoals een rol voor de boeken opgerold wordt.’ Een mooie metafoor voor het einde van de wereld of een aankondiging van de big crunch?

Laten we eens kijken.

Een zekere Georges Lemaître, priester en geleerde

Allereerst moeten we vermelden dat de term ‘big bang’ een uitdrukking met een ongunstige betekenis is, en geïntroduceerd werd door de Engelse natuurkundige Fred Hoyle – die er geen geloof aan hechtte – om een hypothese te omschrijven waar Georges Lemaître in 1927 mee voor de dag kwam in zijn natuurkundig proefschrift waarop hij promoveerde aan het vermaarde MIT.

Wie nu was Georges Lemaître? Een katholiek priester! Dus iemand die alle recht had om in de Bijbel naar sporen van de big bang te zoeken. Des te meer omdat de kerkelijke overheid hem geen proces aandeed wegens hekserij, juist integendeel: in 1936 nodigde paus Pius XI hem uit een leerstoel te komen bekleden aan de Pauselijke Academie van Wetenschappen. Van 1960 tot 1966 was hij er zelfs president van.

Waar het hier op aankomt is na te gaan hoe de katholieke priester (1894-1966) tot zijn hypothese kwam, die enkele tientallen jaren later werd bevestigd door de ontdekking van reststraling (of fossiele straling) door de Amerikanen Wilson en Penzias. Lemaître bestudeerde de vergelijkingen met betrekking tot de algemene relativiteitstheorie die Einstein in 1915-1916 had gepubliceerd en op basis van die vergelijkingen – en niet door de Bijbel te lezen – formuleerde hij zijn eigen hypothese van het ‘oeratoom’ – zo noemde hij zelf wat de big bang zou worden.

(In het voorbijgaan wijs ik op de volgende wonderbaarlijke toevalligheid: God openbaarde een agnostische jood de vergelijkingen met betrekking tot de algemene relativiteitstheorie en liet het aan een belijdend katholiek over er conclusies uit te trekken. En als dat allemaal al in de Koran stond, bewijst dat dus dat God geen enkel onderscheid maakt tussen joden, christenen, moslims en agnostici …).

In 1927 ontmoette Lemaître in Brussel Einstein om hem zijn ideeën uiteen te zetten. Hij wist Einstein niet te overtuigen: ‘Uw berekeningen zijn juist maar u begrijpt bar weinig van natuurkunde’, zei hij tegen zijn gesprekspartner.

Een merkwaardige situatie: de agnosticus Einstein houdt angstvallig vast aan zijn vooropgezet idee van een stabiel en eeuwig heelal en de katholieke priester brengt iedereen in rep en roer … Waarom? Omdat hij wanneer hij zijn werk als onderzoeker doet zijn geloof in de vestiaire achterlaat.

Maar Einstein zou van mening veranderen. In 1933 ging hij met Lemaître naar Californië om er samen een reeks werkcolleges te geven. Tijdens een van deze bijeenkomsten stond Einstein nadat Lemaître zijn theorie had uiteengezet op, applaudisseerde en zei: ‘Dit is de mooiste en meest overtuigende verklaring van de schepping die ik ooit heb mogen horen.’ Dat is niet zomaar een eenvoudig zinnetje. Er zit een woord in met een religieuze gevoelswaarde – schepping – maar het geeft ook Einsteins ‘esthetische’ opvatting van God weer: ‘de mooiste verklaring’. Einstein dacht misschien zijn collega de jonge priester een plezier te doen door het over de schepping te hebben. Als dat het geval is, zat hij op het verkeerde spoor, zoals we zullen zien.

Want er werden Lemaître dikwijls vragen gesteld over zijn geloof. En steeds antwoordde hij dat er geen tegenstelling bestond tussen geloof en wetenschap. Hoe bedoelde hij dat?

Zijn hele leven benadrukte hij dat je de wetenschappen niet rechtstreeks voor theologische doeleinden mocht gebruiken. De big bang, het ‘natuurlijke’ begin van het heelal, mag in geen geval verward worden met de schepping in theologische zin. Dat doet ons verschillen van de dilettanten die de Koran afzoeken op reststraling … In 1952 dringt Lemaître er bij paus Pius XII op aan in zijn officiële toespraken het theologische begrip schepping niet langer te verbinden met de hypothese van het oeratoom.[2]

Verbazingwekkend, is het niet? Is het me geoorloofd degenen die het in een adem over de big bang en de Koran hebben op de gedachte te brengen eens over het verhaal betreffende priester Lemaître na te denken?

De big bang onderzoeken om op het spoor van ‘de vinger Gods’ te komen zou even weinig zin hebben als hopen de ziel op de punt van een ontleedmes aan te treffen, zei hij. Lemaître was een diep gelovig man en daarom weigerde hij theologische waarheden op één lijn te stellen met wetenschappelijke hypothesen. Hij placht trouwens te zeggen: ‘Ik heb te veel eerbied voor God om hem tot een (wetenschappelijke) hypothese terug te brengen.’ Een steek onder water aan het adres van Laplace, aan wie Napoleon, nadat de Franse geleerde hem de beweging der planeten had uitgelegd, vroeg: ‘Maar waar is bij dit alles God?’ Waarop diens trotse antwoord luidde: ‘Sire, die hypothese heb ik niet nodig.’

Zo zijn Laplace en Lemaître elkaars spiegelbeeld: de een ziet een waarheid daar waar de ander een hypothese ziet. Wie heeft gelijk, wie heeft ongelijk? Een antwoord is onmogelijk. En eigenlijk is dat ook niet belangrijk. Beide mannen, een Fransman en een Belg, hebben op magistrale wijze een bijdrage aan de vooruitgang van de wetenschap geleverd. Hun persoonlijke overtuiging – geloof of ongeloof – gaat alleen hen aan.

En dat geldt ook voor al het andere …

Een kort overzicht zoals hierboven gegeven kan opgesteld worden voor alle belangrijke wetenschappelijke thema’s die in de greep van de ‘vermenging’ van geloof en wetenschap zijn geraakt. Een van de merkwaardigste gevallen betreft wel de biologie: Darwin wordt gewoonlijk radicaal verworpen, toch staat men niet afwijzend tegenover de premissen van de biologie die men in de Koran aantreft.

Laten we als voorbeeld het eind van vers 30 in soera XXI, ‘De profeten’, nemen: ‘ …en wij hebben uit water al het levende gemaakt.’

Commentaar van dr. Salaheddine Kechrid (op. cit., p. 423): ‘Niet alleen bestaat elk levend wezen voor 60 tot 90% uit water, ook in anorganische stoffen ontstaat alleen onder inwerking van water een reactie die het ze mogelijk maakt te ioniseren tot anionen en kationen. Daarom staat in dit vers: al het levende.’

Laten we hierbij de volgende opmerkingen maken:

a. Eigenlijk zegt het vers gewoon dat water voor leven onmisbaar is. De Arabieren in de buurt van Mekka en Medina, die in oasen midden in een onherbergzame woestijn woonden, waren zich er wel van bewust dat water van levensbelang was: geen water betekent voor mens of dier hun doodvonnis. Een plant die geen water krijgt sterft eveneens. Het gaat hier niet om beeldspraak of profetie, maar om de vaststelling van een simpel feit.

b. Kechrid doet, zoals veel voorstanders van het harmoniseringsprogramma, de tekst ‘geweld’ aan: anorganische stoffen, anionen, kationen … Dat lijkt allemaal heel geleerd, maar wat voegt het toe aan het eenvoudige en welbekende idee dat water onmisbaar is voor leven?

c. Ook koolstof is onmisbaar voor leven. Moeten we nu een voor iedereen vernederende discussie aangaan over het feit dat koolstof in dat vers niet genoemd wordt? Laten we nog eens herhalen dat mensen zoals Kechrid de Koran een slechte dienst bewijzen door die weg in te slaan.

Nu dit gezegd is: als we per se wetenschap uit de Koran willen halen, waarom zijn we dan niet volledig? Laten we als voorbeeld vers 65 van soera II nemen: ‘Jullie hebben toch weet van hen die bij jullie op de sabbat in overtreding kwamen. Wij zeiden immers tegen hen: weest weggejaagde apen.’ Dit vers verwijst ongetwijfeld naar een in de Talmoed overgeleverde legende volgens welke een derde van de mensen die de toren van Babel bouwden in apen veranderden. Hoe het ook zij, onze zoeker naar harmonie Kechrid tekent met grote naïviteit aan: ‘Deze verandering in apen kan zowel letterlijk als figuurlijk opgevat worden.’ (op. cit., p. 13). Stel dat we deze verandering als letterlijk opvatten, wat stoort Kechrid dan in het darwinisme dat – onder andere – aanneemt dat mens en aap een gemeenschappelijke voorouder hebben?

Komt dat doordat hij denkt dat de theorie van Darwin God uitsluit? In dat geval vergist hij zich, als zoveel mensen – de meeste, helaas – die Darwin afwijzen zonder hem gelezen te hebben. In de allerlaatste – trouwens zeer dichterlijke – zin van De oorsprong van de soorten gebruikt Darwin het woord ‘Schepper’: ‘Er zit een bepaalde grootsheid in deze kijk op leven … door de Schepper ingeblazen in één vorm of meerdere vormen; en terwijl onze planeet haar baan doorliep volgens de wetten van de algemene aantrekkingskracht, ontwikkelden zich, en ontwikkelen zich nog steeds, vanuit zo’n eenvoudige oorsprong, de mooiste en wonderbaarlijkste vormen.’

Deze zin is duidelijk. Beweringen – zoals je soms hoort – dat Darwin het slechts over ‘Schepper’ had om zijn vrouw geen verdriet te doen, of om bij voorbaat kritiek van de Kerk te voorkomen, is een miskenning van de grote eerlijkheid van de man. Tegen het eind van zijn leven verklaarde hij agnosticus te zijn, niet meer en niet minder.

Dus zeggen dat als er van evolutie sprake is, het niet meer God is die schept maar de natuur die zichzelf schept, en dat God dus niet bestaat, gaat dat verder dan het darwinisme in beperkte zin. Het is het – ideologische? – begin van een verwarring wat betreft de betekenis van de woorden in het prachtige bouwwerk van Darwin. Want we weten wat het woord ‘natuur’ bij Darwin betekent, maar welke betekenis moeten we voor een agnosticus aan het woord ‘God’ toekennen? Zo bekeken dient het atheïsme eveneens de autonomie van de wetenschappen te eerbiedigen.

Laten we ophouden de boel door elkaar te halen

Het is wel duidelijk, de wetenschappelijke denkwijze en de godsdienstige denkwijze zijn onverenigbaar. De geschiedenis van de wetenschappen geeft een aaneenschakeling te zien van wetenschappelijke omwentelingen die tot een beter inzicht in de werkelijkheid hebben geleid. Waarnemen en experimenteren leveren informatie op als onderdeel van de theorie of het paradigma van dat moment. Daar tegenover baseert de godsdienstige denkwijze zich op het dogma en het geloof, die buiten de tijd en de geschiedenis staan.

Wat de tijd betreft worden de zaken nog ingewikkelder wanneer men gaat nadenken over de meest fundamentele begrippen met betrekking tot de werkelijkheid of over de werkelijkheid zelf. Op het niveau van de elementaire deeltjes zijn de begrippen tijd en ruimte illusoir. Wat is de werkelijkheid? Leert de kwantummechanica ons niet dat zij onlosmakelijk verbonden is met de waarnemer? Als de werkelijkheid ondefinieerbaar is, hoe kan het dan dat zij met zoveel woorden in alle heilige teksten beschreven wordt?

Het probleem is onoplosbaar. De wetenschap in het keurslijf van een heilige tekst willen persen is een onderneming die gedoemd is te mislukken, zoals ook het streven God in een vergelijking te willen uitdrukken tot mislukking gedoemd is. Toen de Kerk besloot haar ongelijk in de zaak Galilei te erkennen, verklaarde kardinaal Poupard, in het bijzijn van paus Johannes Paulus II: ‘Sommige theologen in de tijd waarin Galilei werkzaam was, waren niet in staat de diepere betekenis, niet de letterlijke, van de Heilige Schrift te doorgronden.’ Een mooie poging, die het probleem echter niet oplost: hoe dring je door tot de diepere betekenis van de Bijbel of andere heilige teksten? Moet er gewacht worden tot de wetenschap enige resultaten bereikt voor die in naam van de Bijbel of de Koran worden opgeëist? En waarom zou God zich in vage analogieën uitdrukken die pas geduid zullen kunnen worden dankzij wetenschappelijke arbeid? Heeft hij niet rechtstreeks, en in eenvoudige taal, de tafelen der wet geopenbaard, die ethische waarheden bevatten die zowel voor joden, christenen als moslims gelden? Dus waarom zou hij voor de natuurwetten cryptische taal gebruikt hebben?

Moslims hebben zo’n aanpak net zomin nodig als andere gelovigen om van de Koran een ondersteuning van hun geloof en hun ethiek te maken. Laten ze de wetenschap met rust laten en die zal ze er dankbaar om zijn. Laten we ophouden de boel door elkaar te halen.

[1] Arnold Toynbee, A Study of History, Thames & Hudson 1972, p. 489.

[2] Jammer genoeg hebben de opvolgers van Pius XII geen gehoor aan deze respectvolle oproep gegeven. Johannes Paulus II organiseerde een conferentie over de big bang.