Helmut Krausser

De tuin van Puccini

Vertaald uit het Duits door Gerda Meijerink

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Oorspronkelijke titel Die kleinen Gärten des Maestro Puccini, verschenen bij DuMont

Oorspronkelijke tekst © DuMont Buchverlag, Keulen 2008

Eerste Nederlandstalige uitgave © Gerda Meijerink en De Geus BV, Breda 2011

Deze editie © De Geus BV, Breda 2013

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Torre del lago, Villa Puccini, Como. Foto Brunner & Co (Istituzione Casa della Musica di Parma – Archivio Storico del Teatro Regio – Collezione Giovanni Bergonzi)

isbn 978 90 445 2741 4

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2011.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

1961

Het was tijd om de fijngebouwde oude vrouw van het bed in de stoel te tillen en haar naar het raam te schuiven, waar ze gewend was ’s middags een uur of drie naar het park van het nabijgelegen bejaardenhuis te kijken. Het park was klein en slecht onderhouden, bood op het eerste gezicht zo goed als niets wat het bekijken waard was. Op elk van de afschuwelijk moderne, turkooisgroene plastic banken aan weerszijden van de olm zaten twee van de vier zusters Lamberti en voerden verkruimelde pijnboompitten aan de koolmeesjes. De vogeltjes waren er dol op, hipten opgewonden heen en weer tussen de verwelkte asters en vlogen zelfs op je hand als je maar lang genoeg wachtte.

Maria Anna herinnerde zich dat ze op die manier een keer een vogel, een ordinaire mus, had gevangen, haar hand voltrok onwillekeurig de daartoe noodzakelijke snelle greep, en terwijl ze zo het even bizar als pittoresk in zwart op zwart geklede kwartet van de zusters Lamberti gadesloeg, betrapte ze zich erop dat ze de dames iets kwalijk nam. Er is enige moed voor nodig je vingers om een fladderende vogel te sluiten, maar toch verzet hij zich dan niet, hij kan geen kant op, je kunt hem aankijken, een gesprek met hem voeren, hem een hele reeks kalmerende of rare woorden naar de kop slingeren, hij zal het aanhoren en ten slotte dankbaar wegvliegen; die stomme zusters Lamberti hadden er geen flauw idee van hoelang je je met zulk soort spelletjes kunt amuseren.

Alle vier hadden enkels zo dun als bezemstelen. Sowieso was het bizar om te zien hoe vier zusters, alle vier boven de tachtig, hun leven in een en hetzelfde bejaardenhuis uitzongen, alsof de dood, de liefde of het avontuur voor geen van hen belangstelling had getoond – waar kwam je zoiets tegen? Het leek wel alsof ze een record wilden breken. Kunnen vier levens zo gelijkvormig banaal, zo zonder enige irritatie verlopen dat ze op zo’n klein oppervlak aan hun eind komen? Ze waren alle vier getrouwd geweest, alle vier waren ze weduwe geworden, nee, zo ongewoon leek het toch weer niet, waarom eigenlijk?

Bijna alle burgers van Turijn houden van hun stad en blijven ermee verbonden. De meeste mannelijke inwoners van Turijn sterven voor hun vijfenzeventigste, de meeste Turijnse vrouwen, mits ze niet roken of pech hebben, overleven hun mannen, meestal blijft er dan zoiets over: vier oeroude meisjes die het leven ver genoeg links hebben laten liggen om – in nog goede gezondheid – koolmeesjes te kunnen voeren. Alleen – waartoe? Die vraag moet toch geoorloofd zijn. God laat alle vragen toe. Antwoorden geeft hij zelden, hoogstens tekens. Wat zou ik graag daar beneden bij die gezusters Lamberti willen zitten en me ermee bemoeien, al was het alleen maar om ze te vertellen hoeveel kansen ze voorbij laten gaan als ze helemaal geen eisen stellen aan die vogels. God, ik begin me vreemd te gedragen, ik word een beetje, hoe heet het ook alweer, gaga?

Hippende koolmezen tussen gemummificeerde oude wijven. Maria Anna zocht op de radio naar muziek. De meeste zenders hadden ’s middags alleen maar smartlappen of herrie.

Wanneer er, zoals zo vaak ’s avonds, muziek van HEM kwam, zette ze de radio uit. Daar kon ze niet tegen. Want HIJ had haar gekust, van top tot teen, telkens weer.

Meer dan van koolmeesjes hield ze van zaadkraaien – of heetten die kauwen? – waarvan de verre sprongen altijd een beetje wankel leken en bij de landing door een minieme beweging van het lijf moesten worden gecorrigeerd. Met hun snavel halfopen, de vleugels slechts af en toe voor een slag gespreid, getuigden de zwartgrijze kraaien – kraaiachtigen waren het in ieder geval, of het nu kauwen waren of niet – van een levenslust die soms op spot, maar nooit op overmoed uitliep. Maar dat was waarschijnlijk slechts interpretatie, en Maria Anna, geestelijk nog helemaal helder (stelde ze apodictisch trots vast), vond het een beetje ergerlijk dat ze zo sentimenteel was om de kraaien iets toe te dichten wat in werkelijkheid waarschijnlijk slechts territoriumdrift en jacht op voedsel betekende, in het gunstigste geval het voorspel van een baltsdans.

Een ogenblik, een verrukkelijk ogenblik lang had ze gisteren met de lustvolle gedachte gespeeld Pancrazio, haar man, alles te vertellen. Alleen maar om te zien hoe hij zou reageren. Later zou ze dan kunnen beweren dat het maar een grap was geweest. Hij zou na die vele tientallen jaren toch nog jaloers zijn geworden, kwaad, hij had haar nooit gevraagd waarom de huwelijksnacht zo bloedeloos was verlopen. Ze had hem dus nooit het verhaal over het paard hoeven op te dissen dat ze voor dat geval paraat had.

In je jeugd maak je fouten, daar is de jeugd voor. Toen in 1911 de oorlog in Libië begon, protesteerde alleen de socialist en pacifist Mussolini. De meeste mensen zijn dat vergeten. De mens is veranderlijk.

Ze aarzelde, probeerde haar gedachten te ordenen en keek naar de hippende (zaad-? bonte?) kraaien.

Het contract is juridisch natuurlijk niet meer geldig. Iedereen is allang dood. Ik zou nu alles kunnen vertellen, niemand die me nog iets kan maken. Maar waarom zou ik het doen? Voor mijn ijdelheid? God vergeve het me, want ik ben ijdel. Mijn ijdelheid is een duveltje in een doosje dat met een eitand mijn schedel bewerkt en eruit wil. En ik – ik houd het deksel van de doodskist erop. Het heeft toch allemaal geen zin meer. Moge God me in de dood eindelijk van mijn ijdelheid verlossen.

Half uit geldingsdrang, half uit consideratie bracht Maria Anna een gedachte voort. Ze kon een brief schrijven en die bij een notaris in bewaring geven. De notaris moest de brief dan naar de krant sturen, ooit, over vele jaren, na de dood van haar man en haar beide zoons.

Hoewel – die gedachte begon haar tegen te staan. Dat ‘de mensheid’ het zou vernemen, maar uitgerekend haar echtgenoot en haar zoons niet, nee, dat kon ze niet maken, dat zou betekenen … Het kostte haar een beetje moeite de consequenties onder woorden te brengen.

Maar ze pakte, niet voor de eerste keer, het schrijfblok en het potlood van de vensterbank en krabbelde een concept van de brief neer. Ze zou het allemaal opschrijven en het daarna verscheuren en weggooien. Zoals zo vaak.

wat bijna zestig jaar lang zo zwaar op mijn hart lag nu met me mee te nemen in mijn graf, het voor altijd in veiligheid te brengen, het op te bergen onder een laag van twee meter aarde en een eiken kistdeksel, zou ongetwijfeld consequent zijn. ik heb mijn nederlaag geaccepteerd, zowel toen als nu, heb die op me genomen, heb gezwegen, heb omwille van mijzelf en mijn gezin geleden, mijn kiezen op elkaar gehouden, en als door een wonder hebben alle mensen die ervan wisten, en dat waren er ettelijke, hun mond niet voorbijgepraat, ze zijn een voor een overleden, tot ten slotte mijn geheim en ik, wij tweeën, overbleven, relicten van een nu bijna al onvoorstelbaar verre tijd.

Dat klonk wel een beetje pathetisch, maar toen ze een jong meisje was, had het zakelijk geklonken, niet plechtstatiger dan het pleidooi van een strafverdediger voor het gerecht.

hoewel mijn naam nooit wordt genoemd in samenhang met de gebeurtenissen, eenvoudigweg omdat men mijn naam niet kent, wordt er over mij, over de onbekende, als over een slecht, heksachtig iemand gesproken, en mij is er veel aan gelegen mijn verhaal te doen, een paar dingen recht te zetten, mij te verdedigen.

mijn leven had heel anders kunnen verlopen, bijvoorbeeld als de ogen van chauffeur guido barsuglia destijds niet van vermoeidheid in een bocht waren dichtgevallen. ongelooflijk hoe weinig ervoor nodig is om biografieën helemaal om te gooien. dat is vreselijk banaal, maar juist door die banaliteit enorm indrukwekkend. vind ik. toen ik nog kon lopen heb ik een keer de trein genomen naar torre, in 1938, op het kerkhof kwam ik een oude bekende tegen uit die tijd. de fat ferro, de schilder, die zijn indrukwekkende snor nu wel niet meer zal dragen, en de arme doria, wie ik een keer een brief heb geschreven. persoonlijk heb ik haar helaas nooit ontmoet.

vreemd, om zo tussen grafstenen te wandelen. in de villa ben ik niet geweest, ik wilde er niet als toerist naar binnen, één keer, een vrolijke nacht lang, ben ik in die villa geweest, dat was bijna nog in de vorige eeuw, maar ik weet nog precies hoe het er daarbinnen uitziet. blijkbaar hebben ze alles gelaten zoals het was. het huis is een museum geworden. en ik – wil liever in een vitrine terechtkomen dan onder de aarde, is het dat?

ach, sommige stemmen diep in mijn hoofd zeggen: doe niemand pijn, het is te laat, je hebt er niets meer aan, je bent bedrogen en je hebt het verdrongen, laat het erbij, en je geheim moet je met niemand delen, het is alleen van jou, de rest vloeit voort uit trots, maar als het grootste in mijn leven -

Aangekomen bij dat koppelteken, alsof het een geheime verbinding vormde met iets veel hogers, tegelijkertijd met iets uit een ver verleden, hield Maria Anna op met schrijven, slaakte een zucht. Het potlood gleed uit haar hand, en toen het op de leuning van de stoel viel, was dat geluid, die heldere, houten klik het laatste geluid dat Maria Anna tijdens haar leven op eigen kracht veroorzaakte. Pancrazio, een gepensioneerde ambtenaar, die de hele middag onverrichter zake aan de rivier had zitten vissen, vond de dode rond een uur of vijf. Omdat hij te zwak was haar naar het bed te dragen, opende hij het raam en riep de buren te hulp. Daarna dronk hij een fles bier. Maria was al met al een goede vrouw geweest. Het was de moeite waard geweest van haar te houden. Dat ze altijd iets achter had gehouden en hem, haar echtgenoot voor God, altijd een beetje geringschattend had behandeld, daaraan, en aan al het daardoor veroorzaakte lijden, probeerde hij nu niet te denken, alsof die gedachte niet paste bij de aanleiding.

Pancrazio’s gezichtsvermogen was de laatste jaren sterk achteruitgegaan. De gelinieerde, volgekriebelde vellen papier op de vensterbank belandden eerst in de prullenbak, toen, met veel gehijg, alsof hij door iets tot die daad werd gedwongen, haalde de oude man ze er weer uit. Een van de mensen van de begrafenisonderneming, een jongeman van nog geen achttien, ontcijferde, toen hij erom werd verzocht, met veel moeite de eerste zin wat bijna zestig jaar lang zo zwaar op mijn hart lag nu met me mee te nemen in mijn graf, het voor altijd in veiligheid te brengen, het op te bergen onder een laag van twee meter aarde en een eiken kistdeksel, zou ongetwijfeld consequent zijn.

Door de toon van die woorden op een merkwaardige manier geraakt, sloot de jongeman, in plaats van verder te lezen, zijn ogen. Blijkbaar ging het om iets wat hem niets aanging.

Pancrazio nam het papier uit zijn hand. Eiken doodskist? Zou ze wel willen, zou ze wel willen. Het was goed zo, zei hij, hij had altijd alles geweten, hoezo had ze aangenomen dat dat niet zo was? G.’s laatste brief had ze altijd bewaard, die lag in de linnenkast, verstopt tussen het linnengoed. De jongeman begreep er niets van, maar durfde niet te vragen wat de man bedoelde. Pancrazio kuste de lippen van de overledene en verzocht de medewerker van de begrafenisonderneming goed voor haar te zorgen, wat de jongeman zwijgend, alleen met een hoofdknik, beloofde. Later, nadat hij meer bier had gedronken, na de eerste drie uur van de laatste eenzaamheid, ging de oude man naar de linnenkast en haalde de brief uit zijn schuilplaats.

Ik smeek je, wees verstandig. Ik wil niet via juridische tussenpersonen met je onderhandelen. Hoe kun je zo diep zijn gezonken dat je mijn brieven doorsluist naar derden? Eventueel had ik rechtstreeks met je onderhandeld. We moeten het eens worden. Als je wilt, kun je ons beiden te gronde richten. Maar waartoe? Je hebt nog je hele leven voor je.

Nu je vader is veroordeeld, zal men je weinig geloof schenken, maar ik ben er zeker niet op uit jou schade te berokkenen. Laten we beiden met opgeheven hoofd de zaak achter ons laten. Denk aan de mooie tijd die we hadden. G.

Pancrazio verbrandde de brief, hoewel hij eerst even overwoog hem bij zijn dode vrouw in de kist te laten leggen. Maar de gedachte dat dat op een verwijt zou kunnen lijken, bracht hem weer van dat idee af. En terwijl het vlekkige, al een beetje vergeelde papier brandde, stelde hij bij zichzelf een enorme opluchting vast, precies zoals op de dag waarop de kranten hadden bericht dat G. was gestorven. Maria had destijds gehuild, had geprobeerd haar tranen voor hem te verbergen. Nu zou niemand ooit weten … Nee, het was goed en dood, niet alleen zij, ook het. Beter zo.

2

1904

Met breed uithalende, behoedzame slagen, die bijna geen geluid veroorzaken, roeit de jager de boot naar het diepere water. Het is eind november, fris en windstil, en terwijl dicht bij de oever nog resten vormloze nevelflarden hangen, hult zich het bedauwde riet, zo ervaart de jager het en hij glimlacht, in de eerste laag glans, meisjesachtig ijdel, tegelijkertijd decent, alsof er op het moment niet méér gewaagd mag worden, en ook niet hoeft te worden. Voor de boeg van de boot verspreiden zich kringen over het water, kortstondige rimpelingen van een verder roerloos speelveld van invallende lichtstralen, koperen slangen die heel langzaam in gouden draden veranderen.

De ochtend gloort boven het Massaciuccoli-meer. Roze en rode tinten bloeien, schaduwen maken zich los van de dingen. De villa op de landtong begint te glanzen, evenals ver weg op de achtergrond de bergen, spoedig daarna wordt aan de horizon de dorpsenclave zichtbaar, niet meer dan twaalf huizen in de ochtendnevel. Een eend fladdert op. De jager richt zijn geweer, drukt af. Het schot verscheurt de stilte, en passant ook de eend, maar in plaats dat de verscheurde stilte zich herstelt, gladgestreken wordt door onverstoorbaarheid en discretie, vliegen een seconde later uit het riet nog eens twintig eenden op. De jager lost nog een schot hagel, haalt een revolver uit de koppel en schiet de revolvertrommel leeg. Opgewonden laadt hij na, pakt de roeispanen, steekt ze met een luide klets in het water. Nu begint het te schitteren en te glinsteren op het meer en tussen de biezen klinkt gesjirp en gefluit.

De jager pakt de dode vogels, verzamelt de buit.

Een van de eenden, die op zijn rug in het water drijft, wat een ontroerend menselijk, bijna komisch gezicht is, beweegt zijn vleugels nog, heel langzaam, met zijn laatste kracht. De mooiste tijd van de dag is voorbij.

De jager. Een statige, niet al te lange man van bijna zesenveertig, met nog maar weinig grijs aan de slapen, met een verzorgde snor en met bruine ogen, die altijd een beetje slaperig lijken, of bedroefd. Gekleed in een militair aandoend tenue van zandkleurig keper, zijn rechterbeen gestrekt, draait de eend de nek om en steekt een sigaret op. Lang rust zijn blik op het glinsterende meer, richt zich dan op de motorboot aan de steiger, op de tuin van de villa, waar twee dienstmeisjes was van de lijn halen. Puccini stopt de buitgemaakte eenden in een strozak en roeit naar de oever. Twee jonge bedienden staan klaar en helpen hem uit de boot. Met krukken in een schommelende boot opstaan, waagt hij niet. Er is regen op komst.

3

1924

Bijna op de kop af twintig jaar later. Ontwaken. Eerste gedachte: het kan de laatste keer zijn dat ik wakker word. Ledoux heeft de operatie als relatief ongecompliceerd omschreven, maar artsen zijn verplicht zoiets te zeggen, en ‘relatief’ is een afschuwelijk woord, ik voel me afschuwelijk, ik kan niet praten, ik ben vastgeklonken aan apparaten. De opera. Als er een God bestaat, laat hij me de opera afmaken, als er geen God bestaat, is er ook geen hel. Waarschijnlijk is er helemaal niets. Helemaal niets. Beter zo?

De zieke die vanwege de kunstmatige luchtpijp in zijn hals zachtjes rochelt, probeert zich op te richten, kijkt om zich heen. Het Brusselse ziekenhuis heeft een uitstekende reputatie, zoals iedere tweede zin van de brieven die arriveren benadrukt. Sybil was op bezoek, maar ze kon mijn aanblik nauwelijks verdragen, ze is weer teruggegaan naar Londen, waarschijnlijk omdat ze daarmee te kennen wilde geven dat ze hoopvol gestemd is. Ze moet voor haar zieke Esmond zorgen, zegt ze, en ze weet mijn geval op meesterlijke wijze te bagatelliseren. Op de haar geheel eigen, tactvolle manier. En Elvira kan niet komen vanwege de griep. Nou ja, zo staat het dus met de gloria mundi. Maar de opera? Het hele slot zit kant-en-klaar in mijn hoofd, alsof mijn voorhoofdsholten vol zitten met etter die er niet uit wil.

De enorme kamer, met de vloer van travertin, maakt een morbide indruk, een beetje als een zaal op de afdeling pathologie. Saaie bruine en gele tinten in het licht. Stoffen jaloezieën voor de ramen. Heel veel bloemen in de zijkamer.

Dokter Ledoux komt binnen. Trekt potlood en papier uit de handen van de patiënt. Puccini schudt heftig zijn hoofd, geeft uiteindelijk toe. Zijn gekrabbel kon bijna niemand lezen toen hij nog gezond was. Van de illustere collega’s had alleen Beethoven een vergelijkbaar ‘ongetemd’ handschrift, zoals een goedwillende maar daarom niet minder wanhopige zetter een keer met gepaste beleefdheid heeft gezegd. (Het uitgevershuis Ricordi heeft speciaal iemand in dienst genomen, Carlo Chiusuri, die geen andere taak heeft dan Puccini’s partituren te ontcijferen.)

Houd goeden moed!

Dokter Ledoux spreekt gebrekkig Italiaans; Giacomo verstaat dat hij ‘goedmoedig’ moet zijn. Ben ik. Eigenlijk. Vaak ten nadele van mijzelf.

De arts voelt de pols van de patiënt. Luistert met een ijskoude stethoscoop naar zijn hartslag. Puccini laat zich terugvallen in het kussen.

Het klinkt allemaal heel goedmoedig, beweert Ledoux met zo’n doktersglimlachje dat in zuidelijker valuta ongeveer overeenkomt met krokodillentranen.

Over een uur, zegt hij, geven we de injecties. De operatie is om vijf uur.

Puccini pakt het schrijfblok en schrijft: Tonio.

Dokter Ledoux knikt. Wenkt een zuster, die de patiënt moet wassen. De knapste zuster die ze hebben.

Het gaat heus allemaal van een leien dakje, papa.

Tonio is zevenendertig. Lieve hemel, denkt Puccini, zevenendertig en gezond zijn, wat een genade. Ik had er meer van moeten maken. Maar natuurlijk, ik heb er ook iets van gemaakt, en bijna zesenzestig is een leeftijd waarmee je helaas tamelijk blij moet zijn. Van een leien dakje gaat niets. Tonio belooft te veel, nu. Vroeger beloofde hij nooit zo veel, maar goed, het is zo, de appel valt vaak ver van de boom.

Puccini wijst naar de schetsbladen voor de finale van Turandot, wil ze pakken.

Ik heb het al doorgenomen. Echt schitterend! koert Tonio, hoewel hij weet dat zijn mening weinig waard is, eigenlijk niets. Hij kan de noten nauwelijks ontcijferen, praat zoals je nu eenmaal tegen een zieke praat, als tegen een kind.

Puccini vormt met zijn lippen: Tropposcuro!

Tonio loopt naar het raam, trekt een van de jaloezieën omhoog. Verblindend licht valt naar binnen, in de verte het rumoer van de straat.

Puccini rochelt. Probeert te grijnzen. Te donker. Ben ik Goethe? Zullen dat mijn laatste woorden zijn?

Ik zou je nu graag iets willen zeggen, zoon. Ik kan het niet zeggen, kan het nauwelijks in woorden vatten, en er is geen tijd meer om het op te schrijven. Maar ik herinner me een ochtend, wanneer was het ook alweer, een jaar of twintig geleden, toen ik op eendenjacht was en gadesloeg hoe de dag in al zijn onverschilligheid over het Massaciuccoli-meer kwam. Ik was, wat kunstenaars niet zouden moeten doen, de hele nacht bezig geweest met het bewerken van een oeroude compositie, mijn tweede, in de hoop dat die in Buenos Aires niet als een verstoten eersteling zou klinken, ik was somber gestemd en opgewonden omdat ik me achtervolgd, verraden voelde, zelfs door mijn vrienden, zo verliefd, zo reddeloos verliefd was ik geweest, maar dat is een ander verhaal, ik kwam uit Londen, uit Parijs, ging naar Genua om mij te vergewissen van mijn roem, van mijn succes, als een verslaafde, wat een leven als zelfs bij de negende opvoering drieduizend mensen je op handen willen dragen, de volgende stad was Rome, de advocaat van de uitgeverij, Campanari, had me op het idee gebracht, hij vond het een goed idee en tussen alle verplichtingen prima in te passen, daar heb ik jou toen eindelijk gelegitimeerd, buitenechtelijk kind dat je was, je hebt je waarschijnlijk vaak afgevraagd: waarom zo laat? Ik heb er geen antwoord op dat geloofwaardig klinkt. De roes. Zo veel leven. Zo weinig tijd. En niet genoeg sterven. Elvira’s ex-echtgenoot moest eerst doodgaan voordat ik, na twintig jaar, met je moeder mocht trouwen. Je kunt het ook andersom formuleren: hij mocht doodgaan – en toen was het mijn beurt. De oude Ricordi zette me zo onder druk, vanwege Cori, ik had je zo graag een keer over haar verteld, uitvoeriger, niet alleen dat wat je al weet. Al die leugens. Ik lag immers met gebroken botten in bed, weerloos overgeleverd aan de goegemeenschap. Iedereen zette me onder druk, zat op mijn borst, schreeuwde tegen me, fluisterde me in dat ik Cori moest laten gaan, als een scheet. Weg met die vieze lucht! Exorcisme in de gedaante van ziekenverzorging! Waarom? Waarom is het allemaal zo gegaan? Maar ik dwaal af, haal de dingen door elkaar. Wat wilde ik vertellen? Dat ik ben gaan zitten, op die regenachtige dag in november, om een klein ding van tien minuten te schrijven, een requiem voor de vierde sterfdag van Verdi, als om iets in te lossen van de dank die ik hem verschuldigd ben, ik heb het gedaan, een beetje met tegenzin, als onder innerlijke dwang, een simpel dingetje voor orgel, altviool en koor. De melodie voor de altviool kwam van een stervende eend. Ongelogen. Het is op mijn verzoek nooit in het openbaar uitgevoerd, behalve één keer, bij de rouwdienst in de kapel van de Casa di Riposa, de vijftig patiënten, nee, de bewoners van het bejaardenhuis hebben het gehoord, en het is ze, geloof ik, bevallen, nu, twintig jaar later, zijn ze ongetwijfeld allemaal dood, gecrepeerd, er zijn geen oorgetuigen meer, ik had graag zelf, net als Verdi, zo’n bejaardenhuis voor musici gesticht, waarom eigenlijk niet, maar ik had een afschuw van alles wat met ouderdom te maken heeft, en ik had geen tijd, heb zo veel geld en tijd verkwist, kinderachtig, egoïstisch, ook gierig, je moeder verweet me mijn gierigheid, terwijl ze altijd genoeg kleren had, mijn zoon, maar het requiem, hoe dan ook – het is kort, dat stuk, in feite heel simpel, maar het heeft een enorm effect, het is een van de beste composities die ik niet voor toneel heb geschreven. Ik zat vol woede in die tijd, ging op jacht met de revolver die een Franse groothertog me cadeau had gedaan, met een revolver, heel ongepast voor een jager, stijlloos, mij maakte het niet uit. Het maakte in ieder geval de eenden weinig uit. Echt. En vandaag de dag denk ik dat die melodie, in F grote terts, die ik inwendig noteerde terwijl ik de geschoten eenden in een zak stopte, je weet dat ik in de afgelopen weken de doodsmuziek voor Liu heb geschreven, niet slecht, helemaal niet slecht, maar destijds heb ik mijn eigen doodsmuziek geschreven en ruimhartig aan Verdi geschonken, om niet ondankbaar te lijken, of onbescheiden, ach, Mozart had geluk, hij schreef zijn requiem en kon het behouden doordat hij overleed terwijl hij eraan werkte, benijd ik het hem? Nee. Jaloezie of afgunst zijn het niet – je zou het niet begrijpen, mijn lieve en middelmatige zoon, ik ben je juist diep dankbaar voor je middelmatigheid. Wat wilde ik ook alweer zeggen? Niemand zal ooit weten hoezeer ik heb geleden, uitgerekend ik, die door iedereen gelukkig en een lieveling van de goden wordt genoemd. Eenden heb ik doodgeschoten – en wilde toch alleen mijzelf … Echt, ik heb er vaak over gedacht, had soms mijn vinger aan de trekker. Die ochtend, die melodie, dat licht. De hoop. Al mijn muziek – Turandot … Het doet er niet toe voor wie en waarom … Is het al zover?

Ledoux geeft de injecties. Met de glimlach van een arts.

Wees goedmoedig!

Zo eenvoudig gaat de glorie voorbij.

Ik wil …

4

1902

Puccini, zegt Tito, met gif in zijn stem, is het klassieke voorbeeld van een kunstenaar die te jong te veel heeft gekregen. Dat, zegt hij, is voor niemand goed, de meeste mensen worden erdoor verwoest. Nu is hij weliswaar nog niet helemaal verwoest, maar wel opgebruikt, versleten. Gaar gestoofd in zijn eigen vocht. Zo klaar als een klontje.

Giulio doet verbaasd. O ja, zo klaar als een klontje? Nou nou … Waarom praat hij toch zo over hem? Waarom?

Uitgeverij Ricordi in Milaan, die het dankzij de opera’s van Rossini en Verdi tot een onmetelijke rijkdom heeft gebracht, die door Puccini’s wereldsuccessen Manon Lescaut, La Bohème en Tosca nog is vergroot, zou zich vanuit economisch oogpunt geen overdreven zorgen hoeven te maken of bange voorgevoelens hoeven te koesteren. Absoluut niet.

Giulio Ricordi, een man die een verstandige en waardige indruk maakt, loopt al tegen de zeventig. Uiterlijk heeft hij – en dat is ook zijn bedoeling – iets weg van de oude Verdi, zijn onlangs overleden vriend, en hij kan terugkijken op een minstens even succesvol leven. Zijn uitgeverij heeft in Italië praktisch een monopolie; alleen componisten die door hem zijn afgewezen proberen bij Sonzogno onder dak te komen en dragen dan voor altijd het brandmerk van tweederangs kunstenaar.

En toch. Giulio’s opvoeding was op vrees en behoedzaamheid gericht. Zijn vader peperde hem in het kader van humanistische vorming het voorbeeld in van het ten onder gegane Romeinse rijk als de allerergste ramp die de beschaving ooit heeft getroffen, en om die reden kan Giulio het huidige koninkrijk Italië slechts als een zwakke afspiegeling zien van het imperium van weleer, constant op zijn hoede voor nieuwe symptomen van hybris en decadentie. Op zijn kantoor, een kleine pronkzaal, gedecoreerd met roodfluwelen behang en gereproduceerde bustes van de twaalf keizers, symbolen van macht en verval, zit zijn bijna veertig jaar oude zoon en gedoodverfde opvolger Tito tegenover hem, het gesprek ontaardt snel in een soort crisisberaad.

Het gaat niet om hem, vader. Het gaat – bij wijze van uitzondering, ja? – om mij. En om het huis Ricordi. Als ik op zeker moment de uitgeverij overneem, neem me niet kwalijk dat ik geen klare taal …

O, dat is ongemeen klare taal!

Wil ik niet met componisten moeten leuren die op hun retour zijn. Ik heb jonge talenten nodig. Mijn ontdekkingen. Maar jij verwoest alle talenten waarmee ik kom aanzetten door je schouders op te halen.

Giulio lijkt niet overtuigd. Talenten, zegt hij zelfgenoegzaam, die zich door schouderophalen laten verwoesten hebben vast en zeker niet veel te bieden.

Tito, een man met een al bijna kaal hoofd en een fors postuur, snuift verontwaardigd. Die Butterfly, daar durft hij alles om te verwedden, wordt een ramp. Met een beetje gezond mensenverstand kun je dat voorspellen.

Wil hij daarmee zeggen dat ik mijn gezonde mensenverstand ben kwijtgeraakt? Hij is razend. Giulio vouwt zijn vingers voor zijn onderlip maar onderbreekt zijn zoon niet.

Exotisch geschetter, grof, smakeloos, en dan ook nog zo lang dat het een aanslag op je geduld pleegt. Sentimenteel en obsceen. Puccini, zegt Tito, is lui geworden, ijdel, is niet meer hongerig. Een geile, genotzuchtige gek, egomanisch, hypochondrisch, depressief, zielig.

Er volgden nog een paar bijvoeglijke naamwoorden, helaas niet zo mooi allitererend als ‘geile genotzuchtige gek’. Giulio laat zijn zoon tekeergaan totdat die zich heeft afgereageerd.

Helemaal onwaar is het niet, Giacomo zou eindelijk een grote, ernstige opera moeten schrijven, met een verheven, dat wil zeggen boven alle twijfel verheven materie, met een historische dimensie en een tragische lading, zonder op effect beluste, hypermoderne opsmuk. Zonder opwindende trucjes. Marie Antoinette, de ongelukkige koningin, zou zo’n onderwerp kunnen zijn.

Je hebt er niets op te zeggen, papa?

Giulio kijkt op, stelt opgelucht vast dat Tito een pauze heeft ingelast. Giulio knipoogt schalks en somt alle operahuizen op die al grote belangstelling hebben getoond voor de Butterfly. Buenos Aires, Londen, Rome.

Die, zegt Tito, hebben gewoon een zak vol dode katten besteld.

Omdat hij ziet dat zijn vader wrevelig reageert, zijn hoofd schudt en zijn wenkbrauwen licht, heel licht fronst, bindt Tito een beetje in. Inderdaad: uit Puccini is best nog iets te halen, mits hij zijn levenswandel in de hand weet te houden, dan, en alleen dan, zou je misschien nog iets van hem kunnen verwachten. Erg genoeg dat hij niet getrouwd is met de moeder van zijn zoon, daaraan is het land in al die jaren moeizaam gewend geraakt, maar nu dreigt een schandaal, om niet te zeggen een aardbeving, zodra bekend zou worden dat hij het heeft aangelegd met een soort hoer, met een proletarische vrouw, op wie hij hevig verliefd is. Aan die affaire moet een einde worden gemaakt, hoe dan ook. Dat doortrapte hoertje is een bloedzuiger, een talentenvampier, ze berooft hem van al zijn werkkracht.

Giulio knikt. De kwestie is ook hem allang ter ore gekomen. Illica heeft hem verteld, ook al had hij het uit de tweede hand, dat Giacomo in een brief heeft gepocht dat hij zeven keer achtereen is klaargekomen. Nou ja, zegt hij, natuurlijk heeft hij er begrip voor dat een man van middelbare leeftijd seksuele inspiratie zoekt –

Tito schrikt. Zijn vader heeft het woord ‘seksueel’ in zijn bijzijn nooit eerder in de mond genomen, in geen enkele denkbare context. Hij vindt het een beetje gênant, nee, uiterst gênant, maar tegelijkertijd registreert hij, nog te overrompeld om zich er naar behoren over te verheugen, een soort vaderlijke bevordering, namelijk tot gesprekspartner bij zeer heikele onderwerpen. Bedremmeld, verbluft luistert hij naar welke conclusie zijn vader trekt.

Giacomo, zegt die, heeft deze keer iedere discretie aan zijn laars gelapt, de relatie met Elvira staat op het punt te worden beëindigd. Als dat gebeurt, zal de reactie van de pers vernietigend zijn, ongeacht de vele verdiensten die men het genie kan toerekenen. Zeven keer – dat is natuurlijk opmerkelijk, daar kun je trots op zijn, maar met zoiets mag je natuurlijk niet te koop lopen.

Hoor eens, papa, ‘genie’, dat is zo’n versleten begrip, fluistert Tito, met een vuurrood hoofd wil hij op een ander onderwerp overgaan en hij noemt een paar jonge talenten van wie hij grote verwachtingen heeft, maar dan moeten ze wel eerst bij de juiste uitgeverij zijn ondergebracht.

Giulio haalt zijn schouders op.