Esther Gerritsen

Tussen Een Persoon

Uitgeverij De Geus

breda 2014

Esther Gerritsen ontving voor het schrijven van Tussen Een Persoon een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

© Esther Gerritsen, 2002

Deze editie © De Geus BV, Breda 2014

Omslagontwerp Miriam van de Ven

Omslagillustratie © Sanne Peper

ISBN 978 90 445 2744 5

NUR 301

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus BV, Postbus 1878, 4801 BW Breda, Nederland. Telefoon: 076 522 8151. Internet: www.degeus.nl.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2002.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

Als ik tegen jou praat, praat ik niet tegen jou. Ik ben het die daar ligt. En als jij naar mij kijkt, kijk jij niet naar mij maar ben jij het waarnaar gekeken wordt. Je leven speelt zich af tussen één persoon en dezelfde persoon. Hoe hard jij ook tegen jezelf zegt dat dat niet waar is.

Is het niet zo dat wanneer wij in gedachten iemand toespreken – onszelf, onze moeders, onze zogenaamde vrienden – is het niet zo dat wanneer wij onszelf denken aan te sporen: Kom op, stel je niet aan, wanneer we onszelf denken af te ranselen: Hoe kón je zo stom zijn, of tegen iemand denken te zeggen: Als jíj maar niet denkt dat ik … of een ander denken uit te leggen: Nee lieverd, zo moet je dat niet zien, dat al deze zinnen in één en dezelfde denkbeeldige kamer klinken?

Komt niet alles wat er in gedachten tegen een persoon wordt gezegd bij één en dezelfde persoon terecht? Eén persoon tegen wie gedreigd wordt, tegen wie de waarheid wordt gezegd, aan wie beloftes worden gedaan, die bemoedigend wordt toegesproken en genadeloos op zijn flikker krijgt, één persoon aan wie alles wordt uitgelegd?

Nee. Dat is niet zo. Zeg ik tegen mezelf – tegen die persoon, zoals jij dat tegen die persoon zegt, zoals wij allemaal tegen diezelfde persoon zeggen: jij kunt onmogelijk één en dezelfde zijn.

Weet jij nog dat jij tegen me zei, gisteravond, vlak voor je in slaap viel, dat dit heel kinderlijke gedachten waren?

We lagen in ons bed. Het bed waar jij ook nu op ligt. Ons bed dat zich als laatste meubel tussen de ingepakte dozen bevond die hier gisteren nog stonden. De lichten waren uit. De gordijnen waren al weg waardoor de maan onze kamer verlichtte. Jij lag op je rug en keek naar het plafond. Mijn hand lag op jouw hoofd alsof ik het vasthield en ik zei om te horen hoe het zou klinken: ‘De wereld bestaat uit één persoon.’

Jij knipperde niet met je ogen. Je bleef naar het plafond kijken en nam het niet al te letterlijk. Wel sprak je over: je verlangen naar duidelijkheid, je egocentrische wereldbeeld. Ik beaamde alles wat je zei, bevestigde dat je dit inderdaad zo kon zien. Jij kwam mij weer welwillend tegemoet en sprak je herkenning uit, hoe je ook wel eens de neiging had om …

Je zei: ‘Ach, je kent het wel, dat je op een dag–’ Ik weet niet meer wat je exact zei, maar ik weet dat we eensgezind over een JE spraken. Een JE die jij en ik opheft.

‘Je wilt duidelijkheid’, zei ik, daarmee die ene persoon bedoelend.

‘Je wilt duidelijkheid’, zei jij, waarna je in slaap viel, mij alleen en ongehoord achterlatend.

Zacht zei ik: ‘Je kent het wel. Dat je over één persoon spreekt, die je beiden bent. Wat natuurlijk niet waar is. Denk je.’

#

De muur waar ik met mijn rug tegenaan zit wordt langzaam warmer. Door de twee kleine ramen, aan weerskanten van mij, komt de zon de kamer binnen. Lichte langwerpige vlekken staan op onze vloer geprojecteerd.

Ik weet dat jij daar ligt aan de andere kant van deze kamer. Je kunt je nauwelijks bewegen en je ligt in een positie waarin ik je nooit eerder zag. Jij ligt op ons bed waar we vanmorgen nog samen in lagen. Maar je ligt er niet meer in als vanmorgen, je ligt er op. Je polsen en je enkels zijn aan elkaar gebonden. Een houding waar jij eigenlijk niet lenig genoeg voor bent. Het is die vreemde houding waardoor ik je beter zie dan ooit. Waardoor het me ineens opvalt hoeveel ouder je bent dan ik. Hoe je dunne haar tegen je hoofd plakt. Hoe knokig je lange armen en benen zijn. Hoe groot je handen lijken nu ze daar zo nutteloos liggen te zijn. Hoe jouw lichaam verschilt van het mijne. Als een vreemd nutteloos object in de winkel dat ik plotseling onbegrijpelijk mooi vind en wel aanraken moet, of liever nog: ruiken wil. Een kaarsenkandelaar met plastic glinsterende stenen. Een groenglazen asbak. Iets dat ik goedbeschouwd nooit in huis zou willen hebben maar dat zo glimt en fonkelt dat ik het wil strelen, tegen mijn wang wil houden. Zo’n soort voorwerp ben jij nu. Iets dat per ongeluk, ondanks alles, in ons huis terecht is gekomen.

Je kunt mij zien zitten als je wilt. Je kunt je ogen sluiten als je wilt. Geluid maken kun je niet. Ik kan naar deze vloer kijken en mijzelf wijsmaken dat ik hier alleen ben. Alleen in deze kale zolderkamer waar zich alleen nog een bed bevindt met daarop een paar dekens.

Ik kijk geconcentreerd naar de vloer. Er staan schaduwlijnen door de lichte plekken heen waar de zon op de vloer schijnt. Ik doe een poging om elke schaduwvlek te herleiden naar het object waar die vlek bij hoort. Ik probeer me te verliezen in die bezigheid. En zodra ik alles om me heen ben vergeten zal ik pas opkijken. Zodat ik zeker zal schrikken en getroffen zal zijn door het beeld van jou in die vreemde positie op ons bed met je hoofd naar mij toegekeerd zodat je mijn bewegingen kunt volgen. Ik zal dan verzekerd zijn van mijn verbazing over de kleur van je ogen, de vorm van je wenkbrauwen en ik zal je willen aanraken, omdat je zo anders lijkt dan ik.

Helaas kan ik precies datzelfde gevoel krijgen wanneer ik geconcentreerd naar mijn eigen spiegelbeeld kijk.

Het spijt me. Ik wil niet aanmatigend zijn. Als ik jouw bestaan in twijfel trek, vat dat dan alsjeblieft niet persoonlijk op. Ik bied je ook mijn excuses aan omdat ik je heb geknepen. Het was niet de bedoeling om je pijn te doen. Ik had stomtoevallig je polsen nog vast, nadat ik ze aan je enkels had getapet. Ik trok je aan je polsen verder het bed op, verlegde je lichaam iets meer naar het midden van het bed zodat je er niet per ongeluk af zou kunnen vallen. En toen ik je daar had neergelegd, toen ik je goedbeschouwd al los kon laten, was ik plots getroffen door de druk van mijn vingers op jouw arm. En ik verstevigde die druk enkel en alleen om me ervan te overtuigen dat het werkelijk zo was dat ik in jouw vlees kon knijpen zonder zelf de fysieke pijn te voelen.

Ik wist natuurlijk dat ik jouw pijn niet voelen kon, ook niet als ik harder kneep, maar je moet je voorstellen dat je plotseling in de positie komt om die dingen daadwerkelijk uit te proberen. Dat je de mogelijkheid hebt om die evidente waarheid aan de werkelijkheid te toetsen. Het is moeilijk om zo’n kans niet aan te grijpen. Maar je hebt gelijk, het was nergens voor nodig en ik zal het niet meer doen.

Je hoeft dus niet bang te zijn.

Ik weet dat dit gemakkelijk is gezegd en dat jij niet in de positie bent om daar geruststellende gedachten over te hebben. Toch moet je redelijk blijven. Ik sta niet bekend als gewelddadig.

Maar ik weet ook dat mijn eventuele gewelddadigheid niet je eerste angst is. Wat je werkelijk vreest is mijn onhandigheid. Terecht. Daar zit eigenlijk het grootste gevaar. Ik zou je kunnen laten stikken terwijl dat niet mijn bedoeling was.

Weet je nog die keer dat ik je met een hamer op je hoofd sloeg? Het was toen ik hier bij je introk en we mijn spullen de trappen op droegen en …

Nee, dat weet je niet meer. Doet er niet toe. Herinner je maar gewoon een keer dat iemand je schopte, van een trap afduwde, je arm omdraaide, je in je gezicht spuugde … Herinner je een keer dat iemand je iets aandeed en laat ik het je dan zo uitleggen, dat met die hamer, bijvoorbeeld, dat ik je met een hamer op je hoofd sloeg – stel je dat maar voor –, dat was een grap. Ik wilde doen alsof. Net boven je hoofd stoppen. Maar je weet hoe slecht mijn motoriek is en toen sloeg ik je toch. Die hamer was te zwaar voor mij. Wat moest ik zeggen? Ik bedoelde het niet zo? Iemand met een moker op zijn kop slaan en dan zeggen dat het per ongeluk ging? Natuurlijk ging het per ongeluk, maar zo zal het er niet uit hebben gezien. Ik stond midden voor je, tilde die hamer op en … hengst.

Ik kan moeilijk zeggen dat het me spijt, omdat ik het niet met opzet deed. Ja, mijn onhandigheid kan mij spijten, zoals mijn slechte gezichtsvermogen mij kan spijten.

Toen ik jou voor het eerst zag, nu meer dan vier seizoenen geleden, maar ook zoals ik je net weer voor het eerst zag toen ik opkeek van de vloer en jou daar zo hulpeloos in die vreemde houding op ons bed zag liggen – God, wat was dat geweldig. Zoals de herinnering aan jouw ogen die mij voor het eerst zagen, mij altijd bij zal blijven, zo zal het beeld van jouw ogen die vandaag voor het eerst met angst naar mij keken onuitwisbaar zijn.

Ik heb mij vaak vergist en gedacht dat zoiets interesse was.

Ik heb ooit oprecht geloofd dat ik geïnteresseerd was in andere mensen. Nu weet ik dat het slechts een fysieke kick is om een nieuw mens waar te nemen. Eén keer kan je je ogen over een ander mens laten glijden. Eén keer kan je een ander aanraken en daarna is alles herkenning geworden. Met elke nieuwe blik annexeer je een nieuw mens, lijf je zijn leven bij het jouwe in. Pak je zijn leven af om je eigen verhalen logisch te maken.

Zoals vanochtend nog bij de sigarenboer. Zoals wanneer ik zeg: Zoals vanochtend nog bij de sigarenboer. Zoals jij je dan onmiddellijk afvraagt wat er precies is gebeurd bij de sigarenboer en vermoedt dat mijn bezoek aan die sigarenboer iets te maken heeft met de situatie waarin wij ons nu bevinden.

De krampen in jouw armen, veroorzaakt door hun onbeweeglijkheid en vreemde positie, moeten een reden hebben. Net zoals de ruwheid van de oude wollen deken die je wang irriteert en de hitte van jouw lichaam dat zich nauwelijks kan bewegen. Toch kan je nu heel even die hitte vergeten. Even voel je de krampen in je armen niet. Omdat je je in gedachten bezighoudt met de vraag wat er in godsnaam deze ochtend gebeurd kan zijn bij die sigarenboer.

Wat zie je voor je als ik ‘sigarenboer’ zeg? Heb je een tafereel in je hoofd gemaakt dat als oorzaak van dit alles kan dienen? Heb jij mijn verhaal al rondgemaakt? Heb je mijn leven al in medische termen verklaard? Wellicht in chemische? Of zoek je het toch liever in mijn jeugd? Denk je dat het iets heeft te maken met het huis in Hulhuizen?

Hulhuizen. Wat zie je voor je? Geloofsgemeenschap? Groeikern? Nieuwbouwwijk? Wat zie je?

Wat kies jij uit in de videotheek? Welk verhaal wil jij steeds weer horen? Telkens opnieuw? En waarom nooit horror?

Is het vanwege jouw kamer in een flat in een wijk waar je de treinen kon horen dat je die films niet verdraagt?

Is het om wat ik je heb verteld over het huis in Hulhuizen?

Erger nog, geloof je dat verhaal?

En wat dan? Als het al waar zou zijn. Dat verhaal kennen we al. Het verhaal van ons leven dat we onszelf verplichten telkens opnieuw te bekijken en logisch te laten volgen door een deel twee, dat ongetwijfeld slechter zal zijn dan deel een, om dat weer te laten volgen door een deel drie, dat ongetwijfeld.

Niet meer. Ik ga je niet meer over mijn bezoeken aan de sigarenboer vertellen. We schaffen hem af, de sigarenboer. We schaffen mijn eigen merk sigaretten af. Mijn eigen merk sigaretten dat ik bezat zoals ik een geboortedatum bezat. Zoals ik een lichaamsgewicht bezat. Zoals ik familie, vrienden, kennissen, gewoontes en een lievelingskleur bezat, want als je maar vaak genoeg ‘lievelingskleur’ zegt, ga je geloven in het bestaan ervan, in voorkeurkleuren, maar we schaffen ze af. De familie en de lievelingskleur. Een voor een, elk verhaal de deur uit. Tot er niets meer overblijft. Om te zien wat er zich tijdens de film in de zaal afspeelt. Tijdens de film van ons leven waar we onszelf al jaren mee vervelen en vervelen – ons leven dat we hebben gecategoriseerd, ingepakt en benoemd; keuken; keuken/breekbaar, keuken/pannen; badkamer; badkamer/handdoeken, badkamer/toiletspullen; papieren; papieren/financieel, papieren/privé – ons leven dat we uit ons huis hebben verwijderd en vervoerbaar hebben gemaakt.

#

Ons verhaal. Ik kan niet ontkennen dat ik erin heb meegespeeld. Wellicht had ik nog de hoop dat dit verhaal uitzonderlijk was, dat er uitzonderlijke verhalen bestonden.

Jij bent in ons verhaal allesbehalve een willekeurige voorbijganger. Niet meer. Ik heb je niet net ontmoet.

Ik ken de namen van je vorige liefdes en jij die van de mijne. We weten hoe die geliefden zijn ontmoet en nog beter hoe er afscheid is genomen. We hebben elkaars klassenfoto’s meerdere malen bekeken. We kunnen in één ogenblik het kind dat de ander was tussen de andere kinderen herkennen. We weten zelfs alles van het kind dat ernaast staat, het kind dat ervoor zit. We weten de naam van de leraar op de foto. We weten of de foto vlak voor of vlak na een bepaald ongeval is genomen. Want we kennen de herkomst van elkaars littekens. We weten de verhalen achter elke schram, elke vlek, op elk stukje lichaam – maar dat doet er dus niet toe.

Dat wij alles al van elkaar weten doet er niet toe en daarom is het zo handig dat wij alles weten. Het houdt ons scherp. Wij kunnen ons niet laten afleiden door het uitwisselen van onze geschiedenissen, omdat wij die al kennen en dat gaan we zo houden.

Geen van ons zal deze kale zolderruimte nog verlaten. De vergeelde muren die je ziet, met de paar lichte plekken waar schilderijen hebben gehangen, zijn de enige muren, de enige lichte plekken die je ooit nog zult zien. Geen andere muren zullen zich met ons bestaan bemoeien. Geen andere meubels dan het bed waar jij op ligt. Het bed dat we oud zullen zien worden, zoals we elkaar oud zullen zien worden. Als dat toch mogelijk zou zijn: elkaar geen beschrijvingen meer te geven van andere plekken, tijden en mensen die moeten concurreren met onze muren, ons bed, ons. Wat zou dat mooi zijn, als ik niet wist waar jij in meespeelt; geen anekdotes, geen indrukwekkendheden, geen wapenfeiten.

Dat wij alles al van elkaar weten is geweldig.

Al weet jij dat meestal weer grondig te verpesten met je armzalige geheugen, waardoor ik je onze geschiedenis godverdomme kan blijven navertellen.

Toen ik mij nog in de uitzonderlijkheid van die geschiedenis vergiste, ben ik ooit geschokt geweest door hoeveel jij vergeet. Dat je het verhaal waarin jij met zo veel overtuiging had meegespeeld, verdraaide, de plaatsen verwisselde, de namen. Het voorjaar dat ik hier bij je introk werd net zo gemakkelijk een herfst of een winter. Als ik je op zo’n vergissing wees zei je: Het spijt me, dat is heel onzorgvuldig van mij, ik zal er in het vervolg op letten, en ik dacht dat dat een teken was van serieuze toewijding. Maar het is het tegenovergestelde. Het doet je niets dat je onze ontmoeting op een verkeerde plaats en in het verkeerde jaargetijde situeert. Jij bent allang verdergegaan naar een volgende geschiedenis die al jouw aandacht opeist.

Jouw nieuwste verhaal heet ‘Het platteland’. Je staat op de drempel van hoofdstuk 1: ‘Het nieuwe huis’, je kunt niet wachten om er naar binnen te gaan maar je bevindt je nog in de proloog: ‘De verhuizing’. In die proloog staan we op het punt om de dekens van het bed te trekken, om gedag te zeggen tegen het huis, het oude bed achter te laten en de trappen af te lopen naar beneden. Daar zullen we de dekens in de verhuiswagen gooien en de verhuizers een teken geven dat ze kunnen vertrekken. Wij zullen in onze auto stappen, de stad verlaten en op weg gaan naar ons nieuwe leven, dat zich zal afspelen in een huis omringd door weilanden.

Jij kunt niet wachten om je in dat verhaal te storten. Het verhaal waarin onze ontmoeting een schimmige herinnering zal worden. Waarin deze geruststellende stad ons niet meer zal omringen en waarin ik allesbehalve de rol van de nieuwe liefde zal vervullen.

Maar ik doe niet mee in dat verhaal. En jij ook niet. Ik heb je de laatste gang naar beneden niet meer laten maken. Ik heb jouw verhaal van je afgenomen en je een rol gegeven in het mijne.

Dat is niets nieuws. Dat doen de mensen constant. Jij net zo goed. Je eigent je constant alle woorden toe om de wereld te beschrijven waar jij zo mooi in meespeelt en die slechts bestaat als decor voor jouw verhalen. Je neemt de woorden in bezit en met die woorden neem je de wereld in bezit, neem je mij in bezit.

Gisteren heette jouw nieuwste eigendom: tijdsbeeld. In de supermarkt annexeerde jij de wereld met jouw nieuwe woord. Je zag mij niet staan toen je jouw favoriete caissière groette en tegen me zei: ‘Typisch, dat haar, vrouwelijk mag weer; tijdsbeeld.’ Daarna negeerde je mijn blikken en bestudeerde je de etiketten van de potten pindakaas, wees op de afbeelding van de pinda’s: ‘Geen mensen, zeker geen mensen, nee,’ zei je, ‘dat is nou typisch tijdsbeeld, die producten, dat basale, terug naar waar het eigenlijk over gaat’, en terwijl ik je hand vastpakte keek jij naar de melkpakken: ‘Kijk,’ zei je, ‘subtiele kleuren, geen schreeuwend groen en rood, dat zie je niet meer, is tijdsbeeld.’

‘Ik vind het mooi’, zei ik.

‘Dat denk je maar,’ zei jij, ‘dat is tijdsbeeld.’

En ik probeerde nog: ‘Ik heb altijd al …’ maar alles wat ik zei paste in dat tijdsbeeld van jou. De hele godganse dag liep je erin rond. In je tijdsbeeld, in je pindakaas, in je melkpak. En ’s avonds viel je in slaap, in het tijdsbeeld van je bed ‘klassiek model’, naast het tijdsbeeld van je vrouw ‘klassiek model’. Nadat jij jouw hand op mijn tijdsbeeld had gelegd. Mijn lijf met jouw tijdsbeeld was binnengegaan.

#

Ik zou die elektriciteitsdraad boven de deur kapot kunnen trekken zodat we de bel niet meer horen. We kunnen ook gewoon wachten tot het bellen ophoudt, want ophouden zal het.

Zo meteen zullen we horen hoe ze de laadklep sluiten, de motor starten, wegrijden en verdwijnen. De verhuizers weten waar ze naartoe moeten. Ze hebben hun instructies gekregen en zullen onze eigendommen gehoorzaam vervoeren naar het nieuwe huis. Ze vinden het hoogstens vreemd dat we niet meer naar beneden komen, maar ze weten dat het huis zo goed als leeg is. Ze maken misschien wat schunnige grappen over hoe wij voor de laatste keer afscheid aan het nemen zijn van ons oude bed. Het bed waarvan ze weten dat we het de moeite van het meenemen niet waard vinden.

Het is nog geen elf uur. De hitte is nog lang niet op zijn hoogtepunt. Dit wordt zo ’n dag dat het eigenlijk onhoudbaar is op een zolderetage. Weet je nog dat jij mij vertelde hoe je ooit – Stomme vraag. Natuurlijk niet. Ik herinner me jouw leven beter dan jij. Hyperlink: altijd als ik hier de kamer uit loop, de kleine keuken door naar het toilet toe, aan de andere kant van deze verdieping, denk ik aan hoe jij mij vertelde dat een vriend van jou ooit een rat in zijn wc-pot vond. Altijd denk ik dat. Altijd als ik stofzuig, ga ik met de slang in de grote blauwe zetel die hier gisterochtend nog stond, in de hoek van de kamer en hoor ik jouw moeder zeggen: Ja, dat moet ook gebeuren. Altijd hoor ik dat. Altijd als jij vlees bakt, in onze veel te kleine keuken, denk ik aan mijn zus, die vertelde, hoe zij altijd wanneer zij vlees bakt aan onze moeder denkt, die haar zei: De boter is heet als het schuim is weggetrokken. Om preciezer te zijn: altijd als jij vlees bakt, denk ik aan de keer dat ik tegen mijn moeder zei: Merel vertelde me hoe zij altijd wanneer zij vlees bakt, denkt aan hoe jij zei: ‘De boter is heet als het schuim is weggetrokken.’ Om preciezer te zijn – want ik heb je dit al eerder verteld, altijd als jij vlees bakt, denk ik aan hoe ik jou voor de zoveelste keer vertelde hoe mijn zus–

Weet je dat ik niet altijd een hekel aan mijn zus heb gehad? Als kind keek ik tegen haar op. Of dacht ik dat te doen. Ik keek vol bewondering toe hoe zij onbezonnen met alles meespeelde. Hoe haar liefdesverdriet altijd groot was maar nooit langer duurde dan een week. Hoe vaak er vrienden mee naar huis kwamen maar nooit dezelfde. Ja, ik bewonderde haar. Als je het tenminste bewondering mag noemen, wanneer je tegelijkertijd weet dat die bewondering maar van tijdelijke aard zal zijn. Want ik begreep altijd al dat zij in het voordeel was enkel en alleen door de jaren die ze ouder was. Dat het slechts een kwestie was van tijd voordat zij naar mij zou luisteren. Naar mij zou kijken.

Zij heeft me nooit als bedreiging kunnen ervaren, omdat ze me een kind vond, wat ik ook was. Ik denk dat ik haar tot aan haar twintigste nauwelijks ben opgevallen.

Maar ik heb geduldig afgewacht totdat ze me niet meer met goed fatsoen als kind kon beschouwen en dus negeren, en op mijn veertiende heb ik haar mijn vriendschap aangeboden. Daar zijn vrouwen gevoelig voor. De romantiek van de onafscheidelijke zusterband. Dat leek haar wel wat. Ze nam de rol van geliefde zuster met verve op zich. Misschien heeft ze er een tijdje zelfs oprecht in geloofd. Wie weet, ik ook wel.

Ik heb natuurlijk altijd moeite gehad om me over te geven aan de dorpsdisco’s in Het Witte Paard. De dorpsdisco’s die in haar leven zeker geen dorpsdisco’s heetten en die tot op de dag van vandaag tot haar ‘wilde jeugdherinneringen’ behoren.

Ik zat aan de bar, aan de zijkant van de houten dansvloer waarop overdag stijldanslessen werden gegeven. Ik dronk 7-up en raakte in gesprek met schuchtere jongens die me vertelden over de werking van een bougie. En iedere keer als Meatloaf werd gedraaid, schrokken we op van het gegil van mijn zus. Die jongens en ik, wij zaten op onze hoge barkrukken, keken op haar neer en benijdden haar.

Op zondagavonden kwamen de bezopen leden van de harmonie binnen. Mannen die dochters hadden van onze leeftijd. Zij danste ongegeneerd met de zwakbegaafde tamboer-maître en leek niet eens door te hebben hoe zo’n man haar lichaam betastte. Hoe de andere mannen joelend toekeken. Die mannen haalden onbeperkt drank voor haar, reikten haar de glazen aan op de dansvloer. En er was altijd wel een jongen, naast mij aan de bar, die mij op nog een 7-up trakteerde en me vroeg of ik zijn brommer wilde zien, maar ik verliet mijn barkruk niet. Ik wilde in haar blikveld blijven.

Ik zorgde ervoor dat ze thuiskwam. Ik voorkwam dat ze ’s nachts de sloot in fietste en ik luisterde geduldig naar haar dronken verhalen. ’s Ochtends vertelde ik haar de avonden na, vulde haar benevelde herinneringen aan. Want hoewel zij zich, in de door haar zo geliefde buitenwereld, in de andere mensen verloor, thuis was ze voor mij.

Het duurde niet lang voor ik haar vertrouwen had gewonnen. Voor zij al haar triviale twijfels met mij besprak. Mij haar overzichtelijke levensvragen stelde. Ik ben haar altijd graag van dienst geweest. Ik zei haar welke broek haar het beste stond. Ik vertelde haar welke mannen naar haar hadden gekeken, ik schatte haar kansen in.

Ze deed niet eens haar best om zich slimmer voor te doen dan ze was. Ze dacht dat al mijn aandacht voor haar oprechte bewondering was. Dat verleidt mensen om te eerlijk te zijn. Het begon met het vragen om kledingadvies. Maar van de kledingvraagstukken ging ze op een dag naadloos over op de vraag hoe bijzonder ze was, en of het voor haar mogelijk zou zijn om ooit beroemd te worden. Ik luisterde geduldig en ik lachte haar nooit uit. Ik bleef haar serieus aankijken terwijl ze sprak. Ik vertrok geen spier. En terwijl het voor mij steeds onmogelijker werd om haar te beschouwen als een mens die iets zou kunnen zeggen wat ik niet verwachtte, groeide bij haar het vertrouwen. Ze sprak haar voorspelbare angsten uit. Dat ze het dorp niet durfde te verlaten. Dat ze bang was om in de wereld daarbuiten roemloos ten onder te gaan. Voorzichtig begon ik haar te adviseren. Natuurlijk was er hoop voor haar. Maar dat zou moeite kosten. Ik legde haar maar al te graag uit waar ze mee bezig was. Ik leerde haar dat elke daad van haar, elke stap die ze zette onvermijdelijke gevolgen had. Ik leerde haar dat je met onbezonnenheid niet ongestraft wegkomt. Dat elke man die zij liefhad een stap verder weg was van haar echte liefde. Dat de drank waar ze van hield zich tegen haar zou keren.

Als we uitgingen hoefde ik maar aan die bar te blijven zitten en toe te kijken. En wanneer zij zich op de muziek bewoog, was één blik van haar op mij voldoende om haar lichaam stil te doen vallen. Om de maat van de muziek, die altijd vanzelf door haar lichaam was overgenomen, in één klap te verliezen. Mij viel vanzelfsprekend niets te verwijten. Ik zat daar gewoon en zij was het die het maar niet kon laten om mijn blikken op te zoeken. Het lukte haar tegen die tijd allang niet meer om mij te negeren.

Toen ze me in een dronken bui na een feest voor de deur van ons huis toeschreeuwde dat ze het ook niet meer wist, toen ze me vroeg wat ze dan moest met haar leven, had ik haar volledige aandacht en ik kon haar zeggen dat het onvermijdelijk was. Dat het enige wat we kunnen doen is: met open ogen de ondergang tegemoet gaan.

Rond die tijd begon ze ook overdag te drinken en de drank waar ze van hield werd de drank die ze haatte. De mannen van wie ze hield werden de mannen die ze haatte. Ik smokkelde de drank voor haar naar binnen en ik gaf haar gelijk toen ze me zei dat ze nergens anders goed voor was. Dat er buiten dit dorp geen leven was voor haar.

Op een avond in een weekend bleef ze gewoon thuis. Ze wilde niets anders dan met mij in bed een film kijken. De gordijnen dicht. Even herkende ik mezelf toen in haar.

Dat was het onmiddellijke einde van een korte zustervriendschap. Wat moet je met iemand in wie je jezelf herkent? Ik ben uitgegaan die avond en ik ben voor het eerst van mijn leven dronken geworden.

Ik heb twee vlechten waar ik mee zwaai. Ik draag een rokje met een plooi en lakschoenen die ik mijn moeder dwong voor mij te kopen. Je zou je kunnen vergissen en denken dat ik verwend ben. Maar verwende meisjes krijgen dingen. Ik dwing mijn vrienden hun eigenschappen af te staan, hun karakter aan mij te geven. Ik ben een té empathisch mens. Ik vermoord ze met mijn inlevingsvermogen. Ik maak mij elk verhaal eigen.

Ik kan ze vervormen, mijn vrienden. Jij met je gezond verstand hebt dit altijd ontkend en sprak mij tegen met waarheden als ‘ieders eigen verantwoordelijkheid’ en ik wist dat je me op een dag zou verlaten. Op je zogenaamde eigen verantwoordelijkheid. Daar zou ik voor zorgen.

Ik had vanaf dag één kunnen weten dat jij je leven nooit zou willen slijten op deze oude zolderkamer, met deze aftandse keuken. Jij zou nooit genoegen nemen met deze overzichtelijke ruimte waarin we gedwongen zijn onze bezittingen te beperken, onze eigendommen efficiënt te ordenen, de spanwijdte van ons leven te handhaven zoals zij is. Nee, jij bent iemand die verdergaat, weg van hier, weg van mij. Ja, ik weet het, ik mag mee. Voor het gemak. Uit gewoonte. Als logisch gevolg van onze ‘gelukkige relatie’, maar ik wil niet jouw gewoonte worden.

Schrik je, als ik opkijk van de vloer en je aankijk?

Je kijkt van me weg. Je probeert je ogen scherp te stellen op het patroon van de deken. Oranje-en-bruingestreepte deken, afkomstig uit jouw ouderlijk huis. Is het dat huis waar je nu aan denkt? Zijn het de galerijen van de flat die je voor je ziet? Is het de kamer die je deelde met je broers waar je aan denkt? Ik kan het huis voor je uittekenen. Ik kan je vertellen waar die deken heeft gelegen. Je hebt het me op een helder moment toevertrouwd en bent het weer vergeten. Jouw ouderlijk huis is mijn herinnering geworden. Zal ik je vertellen over de geluiden van de spoorwegovergang waar je in je bed naar luisterde? Zal ik je vertellen over de gesprekken van je ouders die je in je bed kon volgen? Zal ik de grappen vertellen die je vader maakte? Zal ik de klachten van je moeder herhalen? Zal ik al je woorden herhalen die je me ooit hebt toevertrouwd, al je gedachten?

Jij sluit je ogen. Waar ben jij nu? Is er een plek waar jij naartoe kunt gaan die ik niet ken? Heb je spijt van de avonden waarin ik je heb uitgehoord? De avonden waarop ik je heb laten vertellen en waarop ik je heb gevraagd mij al je mogelijke herinneringen toe te vertrouwen? Heb je spijt van de avonden waarop we herinneringslijsten hebben gemaakt van geliefde plaatsen, geliefde voorwerpen? Herinneringslijsten van gehate zinnen? Lijsten van terugkerende gedachten? Lijsten van mensen? Geuren?

Dit kleine stukje vloer voor mij – twee noesten en een lichtgroene vlek waarvan de herkomst onbekend is – is het stukje vloer dat in de lijst ‘verscherpt waargenomen objecten’ komt. In jouw lijst zal het patroon van de deken terechtkomen. Ook al heb je nu je ogen gesloten, het beeld van die deken zit daar al. Over zulke dingen hebben we zelf niets te zeggen. Ik heb ook niet voor het beeld van deze vloer gekozen. Ik ben gedwongen naar deze vloer te kijken, omdat ik jou niet wil zien. Ik wil niet wennen aan het beeld van jou op het bed.

Alles hierna zal weer voor het eerst zijn. Maar de eerste keer zal niet meer komen. Als ik nu zou stoppen, als ik je zou laten gaan en jij zou je hand tegen mijn gezicht houden, dat zou nieuw zijn. Maar dan zul je je hand niet tegen mijn gezicht houden. Ik moet het je onmogelijk maken om je hand tegen mijn gezicht te houden. Pas dan kan je weer echt je hand tegen mijn gezicht houden.

Waarom blijven alleen de mensen die je haat een ander mens? Ik en mijn zus, wij waren heel duidelijk twee andere mensen. Mijn moeder zei ons: ‘Jullie gunnen elkaar het licht in de ogen niet’, en dat was waar. Het licht was het enige wat we moesten delen. En dat was te veel. Maar nu ze zo ver weg is, nu ze nog steeds in zo’n zelfde dorp woont maar dan een waar de mensen een andere taal spreken, zodat ze denkt dat ze in een ander dorp woont, nu zijn we zo ver van elkaar verwijderd dat we zelfs het licht niet meer hoeven delen. Tijdens onze halfjaarlijkse telefoongesprekken die buiten de verjaarsfelicitaties en de vraag: ‘Wat heb je gekregen?’ vooral gevuld zijn met het elkaar vertellen hoe laat het daar is, zodat het duidelijk is dat we het licht niet hoeven delen, is het soms mogelijk om weer even één en dezelfde persoon te worden. Zonder gevolgen. Zoals toen ze me vorige week vertelde dat ze ziek was en mij toevertrouwde: ‘Ja, in zo ’n situatie word je wel emotioneel.’ En ik bevestigde – alsof zij had gezegd: ‘Het regent’, en ik slechts kon toevoegen: ‘Ja, het regent behoorlijk’ – ik bevestigde: ‘Ja, dat kan ik me voorstellen, dat je in zo’n soort situatie emotioneel wordt’, en we spraken samen over één en dezelfde persoon die we beiden waren. Toen begon ze te zeuren. Dat ze had gehoord dat het warm was hier, en wat ik binnen deed met dit weer. Of ik nog steeds zo bleek was. Om mij er even goed aan te herinneren dat zij toch een ander was. Het enige wat ik heb verlangd is dat jij zo’n ander zou blijven, maar dat is onmogelijk. Uiteindelijk verandert alles in mij.