Esther Gerritsen

De kleine miezerige god

Uitgeverij De Geus

breda 2013

De auteur ontving voor het schrijven van deze roman een werkbeurs van de Stichting Fonds voor de Letteren

© Esther Gerritsen, 2008

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Holger Winkler/A.B./zefa/Corbis

isbn 978 90 445 2745 2

nur 301

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede druk, 2008.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

EEN

#

Dominique keek naar haar handen, die stil en vlak op het tafelblad lagen, als voorwerpen, de vingers gespreid. Naast haar op tafel de onrustige handen van haar moeder. Strak zat haar moeder tegen de tafel aan geschoven, als een kind. Ze wreef onophoudelijk haar wijsvingers langs haar duimen en staarde door de grote, glazen schuifdeuren naar buiten, naar het zorgvuldig gemaaide gazon van verpleeghuis Sint-Aloysius.

Als Dominique had opgekeken, had haar blik meneer Van der Loo getroffen, een knappe, grijze man, die met zijn hoofd in zijn handen tegenover haar aan tafel zat. Zijn ogen gesloten.

Dominique keek niet op. Niet naar meneer Van der Loo en niet naar mevrouw Driesen, die in een rolstoel in de andere hoek van de kamer voor de televisie zat, waarvan het geluid uitstond. In haar ooghoek bleven de duimen en wijsvingers van haar moeder bewegen en Dominique deed haar best om haar blik onafgebroken op de eigen roerloze handen te houden.

Zo had ze een van de bewoners geleken. Alleen haar leeftijd was opvallend. Niets wees op een innig verband tussen Dominique en de vrouw naast haar.

De korte, schelle lach van mevrouw Driesen, die naar de stille televisie keek, liet Dominique schrikken. Als enige richtte zij zich op en verraadde zo nog een verschil tussen haar en de anderen. Dominique keek naar de televisie en glimlachte voorzichtig, hoopvol, bereid om vermaakt te worden. Ze zag een autoreclame. Op het scherm verscheen groot het woord Fiat. Mevrouw Driesen lachte nog eens en Dominique liet haar hoofd weer zakken.

Natuurlijk, een vergissing. Om te denken dat er een verband was tussen de lach van mevrouw Driesen en de televisie. Een vergissing die alleen zij hier steeds weer beging.

Haar moeder was nog afweziger dan anders. Voor het eerst zat Dominique naast haar, in de gezamenlijke huiskamer van afdeling de Snip en ze begreep dat haar moeder werkelijk niets van haar verwachtte. Dus staarde Dominique naar haar handen, zweeg en maakte geen aanstalten.

Ik hoef niets te doen. Sterker nog, ik doe al iets: ik bezoek mijn moeder. Ik zit hier doodstil en ondertussen voltrekt zich de activiteit: moeder bezoeken. Aan het eind van de dag kan ik concluderen: mijn moeder bezocht. Die conclusie zal dan tevredenheid moeten veroorzaken, of in ieder geval die andere gedachte enige tijd uitstellen: dat het weer eens tijd wordt om mijn moeder te bezoeken.

‘Je doet het voor jezelf, hè’, had de echtgenote van meneer Van der Loo haar eens toevertrouwd. Ze had het gezegd waar haar man bij was. ‘Voor hem hoef ik niet te komen. Ik doe het voor mezelf.’ Dominique had meewarig geknikt. Meneer Van der Loo hoorde toen nog bij de categorie die een stadium verder was dan haar moeder: de zeer afwezige medebewoners. Nu zat ze zelf naast een afwezige, die ze heus nog wel wakker kon schudden, aan kon spreken en tot taal kon bewegen. Als ze daar de moeite voor zou doen. Maar het werd niet van haar verwacht. Dominique zou op kunnen staan en weglopen, zonder een woord, en niemand zou ervan opkijken.

Nu zou ze net als mevrouw Van der Loo kunnen zeggen: Je doet het voor jezelf. God, wat klonk dat armoedig. Als verzonnen rijkdom. Als de laatst mogelijke reden wanneer alle zin was weggevallen. En vooral: er zat geen schoonheid in. Niet zoals in de zin die ze voorheen had gesproken en die oud en waarachtig was geweest: Ik kom voor mijn moeder. Een zin die nu alleen formeel nog waar leek.

Maar ze zou niet – ze zwoer het: ze zou niet – ze zou nóóit zeggen dat ze hier voor zichzelf kwam. Ze was hier omdat dat moest, en nooit zou ze liegen dat het anders was. Dan, dacht ze laconiek – als was het een grap – doe ik het nog liever voor god. Iemand moest toch de schuldige zijn en deze bezoeken van haar eisen. En hup, daar was god. Hij kwam zo ongelofelijk goed van pas. Haast geruisloos nam hij zijn plek in.

Dominique richtte haar hoofd op, keek meneer Van der Loo aan en zei: ‘Ik doe het voor god.’ Meneer Van der Loo opende zijn ogen niet eens. Niemand in de kamer reageerde. Een ondankbare stilte, na zo’n grote, al dan niet gemeende bekentenis.

Ze sprak die stilte toe, haar ogen op het bloemstuk in het midden van de grote, vierkante tafel – buiten bereik van verwarde bewoners: ‘Ik doe het voor jou, god, ik doe het allemaal voor jou.’ Ze klonk als een moeder die haar kind de gebrachte offers voor de voeten wierp en iets terug verwachtte.

‘Voor jou’, zei ze tegen de plastic bloempot in de vorm van een bootje.

‘Voor jou’, zei ze tegen de gele chrysanten.

Nooit eerder had ze god getutoyeerd. Wel vaker met de gedachte gespeeld om via een god te ontsnappen aan de benauwende zelfanalyse; een uitbestede blik. Maar de weg naar een god met een hoofdletter bleek altijd te lang en onbekend. In tegenstelling tot deze aanspreekbare ‘jij’, die vertrouwd klonk en bevrijdend tegelijkertijd. Deze god kwam werkelijk gelegen en leidde haar even af van lelijke begrippen als schuldcomplexen en moederbinding. We moeten onszelf niet psychiatriseren, verdedigde Dominique zichzelf, en ‘god’ klonk zo mooi, en god – ja, god – god, wat had ze behoefte aan mooie woorden. Juist nu. Juist hier. Dus lachte ze naar haar nieuwe god, en naar haar handen, die nog steeds als voorwerpen op het tafelblad lagen. Gelukkig was haar god enkel een woord, een prachtig woord, en ze vertrouwde erop dat deze god een andere was dan die Ene.

Alles veranderde toen een jonge verpleegster op krakende gymschoenen met een medicijnkar de huiskamer binnenreed.

Dominique rechtte haar rug, glimlachte naar haar moeder, legde haar eigen hand op de nerveus bewegende vingers, vouwde het kraagje van haar moeders blouse recht, streek door het korte, grijze haar en sprak over de veel te zachte winter die al bijna achter de rug was, ‘wist mama nog van de vroege sneeuw vorig jaar?’ Routineus nam ze de rol aan van betrokken bezoeker. Niet om een betere indruk te maken op de verpleegster, om deze vage bekende te plezieren met het beeld van een liefhebbende dochter, maar omdat de verpleegster haar levenloze houding niet mocht opmerken en er zeker geen woorden aan geven. Geen bezorgde vragen uitlokken: ‘Gaat het?’ ‘Ben je moe?’ ‘Je ziet wat bleek.’ Vooral niet in gesprek raken. Ze deed mee om met rust te worden gelaten, om maar niets in beweging te zetten en ze was er stellig van overtuigd dat dit meedoen van haar een heel ander meedoen was dan dat van haar moeder. Want ook haar moeder had – in tegenstelling tot haar medebewoners die niet op- of omkeken – de verpleegster opgemerkt en was gaan glimlachen. De lawaaiige kar had haar wakker geschud uit haar lethargie, en één blik op de vreemde vrouw volstond om bij de nerveus bewegende vingers een nerveuze glimlach te voegen. Een reflex van beleefdheid die Dominiques moeder altijd al had overvallen bij onverwacht bezoek. Ze transformeerde van patiënt tot bezorgde gastvrouw. De zin die ze sprak was een willekeurige uit het oude repertoire.

‘Hebben die mensen al gehad?’ Hoewel ze tot haar dochter sprak, keek ze de verpleegster aan. Ze hield deze vrouw die zo plots wit en lawaaiig in haar blikveld was gekomen angstvallig in de gaten. De verpleegster voelde zich dan ook aangesproken.

Ze antwoordde beroepsmatig bevestigend en toch vooral lichtvoetig: ‘Maakt u zich geen zorgen, aan iedereen wordt gedacht, mevrouw Seegers.’ Mevrouw Seegers keek om zich heen en leek de andere mensen voor het eerst op te merken. Ze wierp een blik op haar dochters hand en voelde of vermoedde verwantschap.

‘Hebben die mensen al gehad?’

‘Aan iedereen wordt gedacht, ma, maak je geen zorgen.’

‘Ik vraag gewoon – ik wil gewoon …’

‘Ja?’

‘Op de kisten in de garage, daar liggen die handvatjes om – om – die handvatjes om – je moet die handvatjes om …’ Ze kon het woord niet vinden waar de handvatjes voor dienden. Dominique vroeg allang niet meer wat haar moeder bedoelde.

‘We denken ook aan die handvatjes. We denken aan alles.’ Haar moeder was even stil, haar blik wantrouwend, bijna boos. Dominique hield haar adem in en wachtte af, alsof haar moeder een kind was dat was gevallen; gaat het huilen of niet?

‘Het zit me niet lekker zo.’

‘En dat is nergens voor nodig. Het is jouw feestje.’

‘Feestje?’

‘Bij wijze van spreken.’

‘Het is maar wat je een feestje noemt.’

‘En daar heb jij weer gelijk in.’ Dominique zei het triomfantelijk, voldaan met zichzelf omdat ze overal een antwoord op had.

‘Ik vind het niet leuk.’

De verpleegster greep in: ‘Alles komt voor elkaar, mevrouw Seegers.’

‘Alles gaat goed, ma.’ De onbekommerde antwoorden maakten mevrouw Seegers alleen maar onrustiger. Het gemak waarmee er op haar zorgen werd gereageerd, bewees dat men het probleem niet zag. En al kon mevrouw Seegers dat probleem zelf niet benoemen, dan bleef er toch één onomstotelijke werkelijkheid bestaan: zij maakte zich zorgen en de mensen om haar heen namen deze zorgen niet serieus.

Ze sprak ferm tegen haar dochter: ‘Jij denkt er maar gemakkelijk over!’ Was het beter om zulke zinnen tegen te spreken of te negeren? Een afweging die iedere keer weer gemaakt moest worden. De verpleegster stampte met een vijzel een pilletje fijn en vermengde het poeder met vanillevla. De geur van de vla vulde de kamer. Mevrouw Seegers wilde opstaan.

‘Dan doe ik het zelf wel.’

‘Ma, blijf zitten, ik doe het.’

‘Ik wil het gewoon netjes geregeld hebben!’

‘Ga zitten. Ik regel het.’ Dominique stond kordaat op, liep naar de keuken, trok een kastje open en staarde naar de kop-en-schotels. Ze stond het te regelen. Al moest je haar niet vragen wát ze aan het regelen was. De verpleegster kwam nu ook de keuken in. Een van de verzorgsters van haar moeder, van wie ze zich de naam zou moeten herinneren. Iemand met wie ze toch een band hoorde op te bouwen.

Dominique pakte snel een kopje, zette het onder de koffieautomaat en zei tegen de verpleegster: ‘Vooral niet tegenspreken, hè.’

‘O, maar als het me niet aanstaat, dan zeg ik het ook, hoor. Als ze lelijk tegen me doen, zeg ik het ook.’

‘Tuurlijk.’

‘Maar we hebben niks geen last met haar, hoor, het is een schat.’

‘Ja,’ zei Dominique, ‘dat heb ik vaker gehoord’, en ze liep met de kop koffie snel terug de huiskamer in. Haar moeder stond bij de medicijnkar met het pak vanillevla in haar handen. Dominique zette de koffie in de vensterbank.

‘Ma, ga zitten. Ik regel het. Heb ik toch gezegd. Ga zitten.’

‘Dat kun je wel anders zeggen, jongedame. Je bent weer gezellig bezig.’ Al kon haar moeder niet benoemen wie Dominique was, dat ze boos op haar werd wees op vertrouwdheid, herkenning. Haar moeder zou nooit boos worden op vreemden. Een pijnlijk compliment waaraan Dominique nooit wende.

Ze keek even om naar de keuken, om er zeker van te zijn dat de verpleegster buiten gehoorsafstand was en zei precies wat je moest zeggen om haar moeder te bereiken: ‘Iedereen wil dat jij gaat zitten. Die mensen hebben daar last van.’ Haar moeder schrok.

‘Maar die mensen …’

‘Die mensen willen dat jij nu gaat zitten.’

‘Maar …’

‘Dat hebben ze me gevraagd.’

‘Gevraagd?’

‘Ja.’

Haar moeder liep terug naar haar stoel, met vochtige ogen. Mevrouw Driesen lachte weer. Tegen beter weten in keek Dominique naar het beeld en zag een basketbalwedstrijd. De vrouw sloeg haar ogen naar haar op, ogenschijnlijk klaar om het plezier te delen.

‘Het is niet grappig,’ zei Dominique, ‘basketbal is niet grappig. Dat weet jij ook wel.’ De glimlach van de vrouw bestierf op haar lippen. Beledigd keek ze weg, met een vertrokken, kwade mond die Dominique in het dagelijkse leven buiten Sint-Aloysius zou verontrusten, maar hier, waar het bij zo’n vertrokken gezicht bleef, en er geen woorden aan de kwaadheid werden gegeven, waar je er zelfs op kon vertrouwen dat er ook geen coherente gedachten aan werden gegeven, deed het haar weinig.

Wie weet had mevrouw Driesen vroeger avond aan avond met haar familie komische televisieprogramma’s gekeken en imiteerde ze dit gedrag nu, zoals haar moeder haar ongemakkelijk gastvrouwschap kon imiteren. De bezoekers, medepatiënten en verplegers speelden niet alleen in hun eigen verhalen, maar vervulden ook nog vele bijrollen in de voor hen onbekende geschiedenissen van de anderen. De verpleegster kwam weer energiek binnengestapt, de hoofdrol spelend in een verhaal dat meer op een dagje uit leek, dan op een lange zondag in verpleeghuis Sint-Aloysius rond het middaguur. Mevrouw Seegers deed haar best om door haar tranen heen naar de verpleegster te lachen. De verpleegster zag het niet. Ze ging met het bekertje vla naast meneer Van der Loo zitten.

Pas nu zag Dominique de tranen van haar moeder en zei: ‘Niet huilen.’

Ze zwakte het gebod snel af: ‘Je hoeft toch niet te huilen, mama, het is goed zo, komt allemaal goed.’ Maar door haar tranen heen bleef haar moeder ook glimlachen, naar de verpleegster, die nu stoïcijns meneer Van der Loo zijn vla voerde, Dominique en haar moeder hun privacy gunnend. En liever nog had Dominique nu gezegd: ‘Niet lachen, mama, alsjeblieft niet lachen, hou daarmee op’, als zoiets maar gewoon was om te zeggen, en er niemand van opkeek wanneer je je moeder smeekte om op te houden met lachen.

Maar Dominiques moeder bleef maar lachen naar de verpleegster, die hen niet wilde storen. In de verte hoorde Dominique meer rammelende karren, en ze mompelde tegen haar moeder dat ze zo zou gaan eten. Fijn toch? En net zo simpel leek het om daar achteraan te zeggen dat zij dus maar weer eens moest gaan. Die mededeling veroorzaakte minder een schrik bij Dominiques moeder dan in Dominiques ziel. Elke keer dat ze haar moeder zei dat ze ging, droeg dat bij aan het verraad. Want al was het banaal om de tijd bij te houden tijdens het bezoek, al kon genegenheid zo niet worden afgemeten, toch wist ze zeker dat ze voortijdig haar jas aantrok en dat haar afscheidswoorden te vroeg klonken.

De omslachtige beleefdheden waren voor de verpleegster bedoeld: ‘Dan gaan we maar weer ’s op huis aan’, en ze sprak ook nog over ‘een boterham eten’, ‘daar had mama vast wel zin in, niet?’ en natuurlijk over ‘snel weer komen’. Haar moeder negeerde haar woorden en bleef naar de verpleegster kijken, die zich geconcentreerd met meneer Van der Loo bezighield. Toen zijn vla op was, stond de verpleegster zonder iets te zeggen op en verdween. Dominique en haar moeder staarden naar de lege stoel waar de verpleegster net nog zat.

Dominique nam opnieuw afscheid, met minder woorden.

‘Ik ga.’ In de betrekkelijke kalmte waarin haar moeder nu weer wegzakte, drongen de woorden van haar dochter niet door. Opnieuw waren haar ogen afgedwaald en hadden hun vertrouwde punt ergens in de tuin hervonden. Dominique overwoog kort om zich gewoon om te draaien en weg te lopen. Haar moeder in haar staren onderbreken veroorzaakte meer ophef dan wanneer ze stilletjes verdween. Ze overwoog dit altijd, en ze deed het nooit. Wat haar daarvan weerhield was geen diepgevoeld verlangen om haar moeder met liefde gedag te zeggen. Ze schaamde zich voor haar kille houding, en voelde een afkeurende blik, al wist ze niet van wie die was. Ze hoorde de wanhopige stem van haar moeder uit het verleden: ‘Het is maar goed dat je vader dit niet hoeft te zien!’ daarmee zijn ogen natuurlijk onmiddellijk op haar gericht wetend. Toch was haar vader hier niet een getuige. De dode vader was al jaren niet meer dan de man die haar de moeilijke taken had nagelaten. Iemand die zijn ogen al langgeleden gemakzuchtig had afgewend. Dan moet het god wel zijn, dacht ze op dezelfde schertsende wijze als eerder, om die blik van buiten toch een naam te geven.

Wat ze voelde toen ze door haar knieën zakte, was een esthetisch soort ontroering, die haar oppervlakkig voorkwam.

Ze drukte een kus op haar moeders voorhoofd en zei zacht: ‘Dag, mama’, en mama ontwaakte kort.

‘Ja’, zei ze. ‘Kijk maar een beetje uit, jij.’ Mevrouw Seegers maakte zich al op voor een nieuwe ergernis, maar Dominique glimlachte als een engel, streek met de rug van haar hand langs haar moeders wang, stond op, draaide zich om, liep weg en keek niet achterom. Zo was haar dat immers ooit geadviseerd door de verpleging: rek het afscheid niet te lang, ga gewoon weg, binnen enkele minuten is ze het vergeten.

In de oude Golf van haar moeder reed ze terug naar Amsterdam. Ze reed over het stille gedeelte van de A15, dat ’s nachts niet verlicht was, langs de spoorrails van de Betuwelijn. De bovenleiding was bevestigd aan gebogen palen, waardoor het geheel deed denken aan het karkas van een enorm dier. Een langgerekte ribbenkast in een desolaat landschap. Door die vreemde aanblik en omdat er nog maar zo weinig treinen over reden, leken die nieuwe spoorrails meer te verwijzen naar een herinnering dan naar iets wat nog komen moest. Het maakte het landschap juist ouder. Het gaf de nog geen anderhalf uur durende reis meer lengte, het werd een grootsere onderneming. Weer een taak volbracht; moeder voor de zesde maal bezocht sinds ze in Amsterdam woonde. Niemand kon haar de verhuizing verwijten.

Ze opende de gezamenlijke voordeur van het trappenhuis heel voorzichtig, om de oude buurvrouw die onder haar woonde, op eenhoog, niet op haar thuiskomst te attenderen. Ze trok haar schoenen uit en liep op haar tenen de trap op. Dat zou je niet moeten doen, herhaalde ze in gedachten, je zou het niet moeten doen. Het is niet goed om te sluipen in je eigen huis, dit zou je zeker niet moeten doen. Eén oude eenzame buurvrouw mag niet onmiddellijk je gang gaan bepalen, de weg naar je eigen voordeur belasten. Niet doen. Ik zeg het je: niet doen, ik vraag het je … Ze hield dit innerlijke gebed druk gaande, om aan het eind ervan verrast voor de eigen voordeur te staan. Ach, daar ben ik al, maar dat sluipen, nee, dat moesten we niet meer doen.

#

Eén keer had ze god getutoyeerd. Genoeg voor god om brutaal te worden en onmiddellijk zijn intrek in haar huis, haar bed, haar leven te nemen.

’s Nachts had hij haar slaap met te veel dromen gevuld en onverwachte bezoekers. Haar vader had het dodenrijk kort verlaten en zich nukkig in haar slaap gemeld; hij kon niet lang blijven, hij had dingen te doen elders, en hij was trouwens nog ernstig ziek ook, dus geen gezeur nu, alsjeblieft, ik zie je later. En ook Dominique moest door naar volgende koortsige dromen die tot in de ochtend hadden geduurd, zodat ze moe wakker was geworden en zichzelf niet in beweging had kunnen zetten.

Ze had meteen de ogen van de kleine god op haar gericht gevoeld, en hem verwijtend aangekeken; zo kon een mens toch niet slapen. In protest was ze blijven liggen en had zich te laat van haar getuige losgetrokken en zichzelf het bed, het huis en de straat uit gejaagd.

Ze was die ochtend de personeelsruimte in gerend en had daar alle opgespaarde woorden uit het stille weekend in hoog tempo naar haar collega’s gesmeten. Alsof ze die woorden weer zo snel mogelijk kwijt moest. Pas toen ze uitgeraasd de personeelsruimte weer had verlaten en alleen het kleine kopieerhok binnenstapte, voelde ze de blik van haar kleine god weer, en vroeg zich af of zij het was geweest die zich met te veel geweld van hem had losgescheurd, of dat híj het was die haar had opgejaagd.

Voordat de maandagochtend op de dagbehandeling van de Wiltzanghkliniek goed en wel was begonnen, zat de dramatherapeute al uitgeput op de enige stoel in het kopieerhok, het hoofd in de handen, luisterend naar het geluid van de kopieermachine, en ze vroeg haar kleine god: ‘O god, wat doe jij toch?’

Ze was ’s ochtends de trap af gerend en tegen de onderbuurvrouw opgelopen. Ze viel bijna over de donkere hond, en de armen van mevrouw Jovkov hadden haar opgevangen. Mevrouw Jovkov was een grote, sterke vrouw, Dominiques val in haar armen had haar niet eens doen wankelen, alsof ze daar geheel voorbereid had gestaan. De eerste ogen waar Dominique die ochtend in had gekeken waren de blauwe ogen van mevrouw Jovkov geweest. Het eerste gezicht dat ze had gezien was het hare geweest, altijd zorgvuldig opgemaakt, met symmetrische blosjes op haar wangen. Het grijze haar, dat in een rond jarenzeventigkapsel was geknipt, steeds weer perfect gekamd. Een gezicht dat altijd klaar was om naar buiten te gaan, mensen te ontvangen, aan te spreken, gereed voor publiek. Dominique had snel haar evenwicht hervonden en haar aandacht naar beneden gewend, naar de gedrongen hond, een oud teefje van ondefinieerbaar ras, dat niet eens geschrokken leek van de vreemde benen die haar toch pijn gedaan moesten hebben. De hond had zich niet verroerd en was midden in het gangpad blijven staan. Niet omdat ze geïnteresseerd in mensen leek, of omdat ze aandacht wilde. Haar kop had moedeloos naar beneden gehangen en ze leek daar alleen maar de weg te versperren omdat ze nu eenmaal getraind was om dat te doen. Dominique voelde de warmte van het hondenlijf tegen haar scheenbenen, maar die moedeloze kop naar beneden, een beetje van haar weggedraaid, leek gêne te verraden, als zoiets mogelijk was bij een hond. Het beest vervulde braaf haar plicht, al leek ze het eigenlijk te intiem te vinden, die vreemde benen tegen haar lijf. Dominique was over haar heen gestapt.

‘Dag, buurvrouw’, had ze gezegd en ze had mevrouw Jovkov snel gepasseerd.

‘Jij hebt haast!’ had de buurvrouw haar nageroepen en Dominique had zich een paar treden lager omgedraaid en beaamd: ‘Ja, ik heb haast. Ik kom te laat’, en was toen mevrouw Jovkov toch nog even blijven aankijken, zich verheugend op het moment dat mevrouw Jovkov dit nog niet eens begonnen gesprek zou moeten afbreken. Want dit was zo’n moment waarop mensen je zeiden: ‘Ga maar, rennen, jij, weg, ga! Ik wil je niet ophouden! Ga!’ Ze had zich verheugd om zulke zinnen uit de mond van mevrouw Jovkov te horen, mevrouw Jovkov die zelf een gesprek afbrak, dat moest ze beleven.

Maar mevrouw Jovkov had gezegd, terwijl ze zich van haar afwendde: ‘Dan kom jij na jouw werk maar even langs, dan vertel ik het jou dan. Ik zie jou straks’, en ze had haar voordeur geopend.

Dominique had alleen nog gestameld: ‘Maar …’ en de buurvrouw had haar opgewekt nageroepen: ‘Jij komt te laat! Ik zie jou vanmiddag!’ Haar voordeur sloeg al dicht.

Vanaf toen was er alleen nog haast geweest, geamuseerde verbijstering, en verlangen om iemand over haar buurvrouw te vertellen. Zolang je zoiets in zinnen kon vertalen, in vermakelijke verhalen, zolang je daarbij een publiek voor ogen had, zolang stelde zo’n vrouw al veel minder voor dan wanneer de wereld alleen uit jou en die buurvrouw bestond. En in één keer door kon ze die ander dan ook iets over haar moeder vertellen, want god, ja, grappig was het er toch ook weer geweest in dat verpleeghuis. Zolang er maar iemand was aan wie je dat grappige kon meedelen. Het verlangen naar die ander maakte haar haast groter en mooier, en ze had dan ook daadwerkelijk gerend van de fietsenstalling naar de hoofdingang van de Wiltzanghkliniek.

Ze was de personeelsruimte binnengestormd en had geroepen: ‘O jongens, jullie weten niet half hoe mooi het is om collega’s te hebben.’ Ze had gelachen, voor het eerst in vierentwintig uur echt gelachen. Johan, de stagiair, van de beeldend therapeute, had argwanend gekeken, maar Johan keek altijd argwanend, met zijn bleke veganistenhoofd.

‘Johan, Johan,’ had ze geroepen, ‘wakker worden, jongen!’ en ze had zijn blik in angst zien omslaan. Maurits, de psychiater van de dagafdeling, had geërgerd van zijn krant opgekeken.

Maar Dominique had al te veel gezwegen in het weekend. Ergernis en angst hadden niet aan willen komen bij Dominique, die ergens die ochtend, in het trappenhuis al, had besloten dat ze naar haar collega’s verlangde, als dierbare, oude vrienden, en niet de nieuwe kennissen die ze waren.

‘Collega’s!’ had ze nog eens geroepen en ze dreigde sentimenteel te worden bij het woord alleen al: collega’s! Na de verwarde moeder, de voorkomende verpleegsters, de nacht en de opdringerige buurvrouw waren deze mensen van een prachtig soort onschuld, een ideaal gehoor; dat moesten ze zijn. Sigrid, de oudere therapeute, die Johan onder haar hoede had, had goedmoedig geglimlacht, voor Dominique een teken om toch vooral door te praten.

‘God, wat prettig om normale mensen te zien,’ had ze gezegd, ‘en lang leve de maandag, omdat hij volgt op de zondag, die gereserveerd is voor mijn dappere familiebezoeken. Dankzij de vreselijke zondag is de maandag mijn favoriete dag geworden.’

Sigrid had moederlijk gevraagd: ‘Was het zo erg?’

‘Het is zover,’ had Dominique geantwoord, ‘het is nu officieel zinloos dat ik mijn moeder bezoek. Ik zal mij nu bij de schare mensen moeten voegen die zeggen: voor haar hoef ik het niet te doen, ik doe het voor mezelf.’

‘Herkent ze je niet meer?’

‘Het heeft geen zin het haar te vragen,’ had Dominique geantwoord, ‘ze zal het niet kunnen zeggen, maar ze voelt donders goed aan wie ik ben. Vandaar dat ze zich tegenover mij niet groot hoeft te houden.’

‘Dat is toch mooi’, had Johan serieus gezegd, waarop Dominique schamper had gelachen.

‘O, mijn moeder mag zich best groothouden tegenover mij, god, wat zou dat mooi zijn. Maar nee, mijn moeder voelt geen enkele noodzaak er nog wat leuks van te maken. En zeg niet: dat kun je niet van haar verwachten, want er hoeft maar een vreemde binnen te komen, en ze is het zonnetje in huis. Ze lacht naar iedereen die binnenkomt, maar zodra we alleen zijn, vloeit alle levenslust eruit en word ik genegeerd. Vroeger klaagde ze tenminste dat ik nooit kwam. Dat stadium zijn we nu officieel gepasseerd. Wat zeer boeiend is, want ik kan zo langzamerhand dus niet meer zeggen dat ik kom omdat zij daarom vraagt, want ze vraagt helemaal nergens om.’

Maurits had opzichtig zijn krant omgeslagen, sloeg er een keer met zijn hand op, kuchte, als een woordeloze inleiding voor de mededeling dat hij nu toch echt zijn krant wilde lezen.

En daar was het uit de hand gelopen. Juist op dat moment waarop het haar duidelijk werd dat haar collega’s niet willoos als publiek wilden dienen, juist op dat moment wilde ze hun alleen maar even duidelijk maken wat het was dat zich allemaal in zo’n weekend in haar ophoopte. Hoe het kwam dat ze nu wel praten móést, en als ze dat nu maar lachend deed, het maar licht hield, vermakelijk …

‘O, jongens,’ zei ze, ‘sta ik op de gang, verdwijnt er een jonge, nieuwe verpleger naar het toilet met een oude man …’ Ze had gesproken alsof ze een mop vertelde.

‘Er stond een oudere verpleegster naast en die zei nog: “Weet je zeker dat je dat alleen wilt doen?” Ja hoor, die jongen wilde het alleen doen. Dus die verdwijnt met die man naar het toilet en die oudere verpleegster blijft geduldig staan wachten. En jawel, binnen tien seconden gaat de deur alweer open.

En die verpleegster vraagt alleen: “Handschoenen?” en die jongen knikt. Hij knikte alleen maar. O, jongens!’ Dominique had moeten lachen, onbedaarlijk moeten lachen, alsof ze haar collega’s duidelijk wilde maken dat het allemaal niet zo zwaar opgevat hoefde te worden; er mocht gelachen! Maar de geërgerde blik van Maurits was streng geworden, en hij had haar over zijn leesbril heen aangekeken. Als ze nu maar bleef lachen, dan begreep ook Maurits wel …

‘Die twee zinnen,’ had ze geroepen, ‘“weet je het zeker?” en even later “handschoenen”. Geweldig! De fantasie doet de rest!’

‘Moet dit ’s ochtends vroeg?’ had Maurits gevraagd.

En Sigrid had nog geprobeerd het verhaal een andere wending te geven en gezegd: ‘Dat lijkt me niet gemakkelijk voor jou.’

En Dominique wilde nu heus wel stoppen, maar dat kon niet voordat haar collega’s doorhadden dat dit maar een fractie was van wat ze had kunnen vertellen. Niet voor ze begrepen dat zij zich nu nog inhield. Alleen dat nog even snel duidelijk maken. Nog even maar. Nu geen ruimte laten voor onderbreking, dan was ze zo klaar. Dus had ze nog meer gesproken en nog meer gelachen. Ook toen hij binnen was gekomen, een lange, bleek uitziende man, met vlassig haar en een doos in zijn handen. De man had naar Maurits geknikt en de doos voor hem neergezet. Hij was blijven staan, leunend tegen het kleine aanrechtje en had een sjekkie gedraaid, van een onbekend merk shag. Hij had Dominique ongegeneerd aangekeken, alsof hij het heel normaal vond om bij haar publiek te horen. Dus had zij ook hem aangekeken, terwijl ze meneer van Dam had geïmiteerd, die een uur bezig kon zijn om op te staan. Die zijn handen op de stoelleuning zette en dan tergend langzaam overeind kwam – terwijl het leer van zijn stoel kraakte – en zich daarna weer liet zakken. Meneer van Dam die dit kon blijven herhalen.

‘Zo,’ had ze gezegd, ‘zo gaat dat, en dan een uur lang, hè.’ En ook had ze verteld van de schreeuwende vrouw in de huiskamer naast die van haar moeder.

‘Ze schreeuwt steeds een zin, keer op keer, elke zondag is het iets anders, “ín de grote zaal – ín de grote zaal – ín de grote zaal …”’ Dominique had de vrouw zo waarheidsgetrouw mogelijk nagedaan. Met de nadruk op de eerste lettergreep, en te hard voor deze kleine ruimte, op de vroege maandagochtend had Dominique geschreeuwd: ‘ín de grote zaal … ín de grote zaal … ín de grote zaal.’

Sigrid had nog steeds bezorgd gekeken, Johan angstig en Maurits ondertussen kwaad, alsof hij op het punt stond haar toe te schreeuwen dat ze haar kop moest houden. Dominique had het gadegeslagen vanuit haar ooghoeken, maar was nu vooral gegrepen geweest door de blik van de vreemde, lange, bleke man, die als enige niet ongemakkelijk leek te zijn geworden van het tafereel.

Toen had Sigrid gezegd: ‘Als ze me aanklampten, vroeger, als ik bij mijn moeder kwam, dat vond ik het ergst, die mensen die je aanklampen, of je ze toch alsjeblieft naar huis kon brengen.’ Ze schudde haar hoofd, alsof ze de pijnlijke herinnering van zich af wilde schudden.

Ach, natuurlijk, dacht Dominique, wat ben ik toch lomp, dat is wat ik vergeet! Dat moet ik nog benadrukken, dat het heus niet allemaal lollig is … En ze was met nog meer geestdrift droevige anekdotes gaan opdiepen. Ze had verteld over meneer Vermeulen, die de hele dag met zijn mond open zat, en door de verpleging ‘vogeltje’ werd genoemd. Over meneer Van Oostrom, die zijn vloeibare maaltijd in het gezicht van de zuster had gespuugd. Naarstig had ze naar meer pijnlijke herinneringen gezocht, was even stilgevallen en in die stilte had de lange, bleke man zijn kans gezien.

Hij had gekucht en gezegd, zacht en toch duidelijk: ‘Ik vind het echt heel erg.’

Met zijn simpele opmerking had hij Dominique eindelijk uit haar verhaal gesleurd. Haar blik was blijven hangen op zijn gezicht. Binnen enkele seconden had hij alle aandacht naar zich toe getrokken. Ook Maurits, Sigrid en Johan hadden nu niet meer naar Dominique gekeken. De stilte voelde ongemakkelijk en bijna had ze willen zeggen dat hij een leuk verhaal wel goed wist te verpesten. Gewoon een lichte grap. Tot ze zag dat zijn ogen vochtig waren, en in plaats van medeleven had ze woede voelen opkomen. Hij gaat verdomme toch niet huilen, had ze gedacht. Ze had zich al schrap gezet voor een moreel oordeel van de man, een commentaar op haar ironisch verslag. Maar de man had met zijn hand langs zijn ogen gewreven, haalde zijn neus op, stopte rustig zijn shag weg, en was naar buiten gelopen om te roken. Sigrid, Maurits en Dominique hadden hem nagekeken. Alle aandacht voor haar was samen met die lelijke vent doodgemoedereerd de ruimte uit gelopen.

‘Ik ken niemand die nog shag rookt,’ had ze toen gezegd, ‘jullie?’ Daarmee nog meer afkeurende blikken van de groep over zich afroepend. Háár keken ze zo aan. Zij, die haar best had gedaan. Zij, die godverdomme gisteren nog haar plichtmatige bezoek had afgelegd. Hoe was hun zondag geweest?

‘Is dat een vriend van jou?’ had ze aan Maurits gevraagd. Maurits had geen antwoord gegeven. Alsof zij had moeten weten wie die man was, een patiënt of juist de directeur. In ieder geval was haar vraag ongepast geweest, de toon ongepast, was alles wat ze deze ochtend had geroepen, besefte ze nu, ongepast geweest.

En toen Johan ook nog eens had gezegd: ‘Volgens mij greep het hem erg aan’, barstte ze van woede. Johan! Die maar nerveus stond te wachten op geruststelling, goedkeuring, alsof het godverdomme haar taak was om …

‘Ja, dat zal wel,’ had Dominique geroepen, ‘maar dat kunnen we niet weten als hij wegloopt, of wél?’ en ze had haar spullen gepakt en was met grote stappen de ruimte uit gelopen en de gang overgestoken naar het kopieerhok toe.

Pas toen ze met te veel kracht en snelheid papier in de invoerlade had geschoven, en de kopieermachine al binnen enkele seconden vastliep, toen zelfs de kopieermachine haar niet verdroeg, was ze geschrokken van zichzelf.

Met trillende handen trok ze de papieren uit de invoerlade.

‘Sorry,’ fluisterde ze tegen de machine, ‘het is mijn schuld, stil maar.’ Beverig en zichzelf tot traagheid dwingend, maakte ze een nette stapel van de A-viertjes. Ze streek over de vellen en legde ze nu voorzichtig terug. Met een zachte druk op de knop zette ze de machine opnieuw aan. Ze hield haar adem in terwijl hij kopieerde. De machine was oud, en soms hoorde ze de moeite.

‘Rustig maar,’ fluisterde ze, ‘het gaat goed, gaat allemaal goed zo.’ Ze legde een hand kalm, liefdevol op het deksel. Toen hoorde ze een tik, een zoemend geluid en een aanlopend wieltje. Het lampje knipperde. Papier liep vast. Ze opende het apparaat, en huilend rukte ze de gekreukte papieren tussen de grote rollen uit.

‘Werk toch eens mee godverdomme’, zei ze zacht en ook weer ‘sorry’. Rustig maar, rustig. O god, die man, stond die man nu buiten te roken en te huilen? Moest ze daar iets mee? Stil maar. Papieren eruit. Herladen. Kalm nu toch. Niet gaan huilen. Rook maar. Zoet maar. Het is goed zo. Ik zei maar wat, deed maar wat. Sorry. Arme man. Arme moeder.

De machine hervond zijn ritme en Dominique ging op de stoel in de kleine ruimte zitten. Het hoofd in haar handen.

O god, wat doe jij toch. Jij nieuwe jijgod. Ik heb zo niet willen zijn. Ik heb zo niet willen praten over mijn moeder. Zeg me dat ik het niet was die zo over mijn moeder sprak. Er klonk een diep geluid uit de krochten van de kopieermachine, een laatste rochel voordat de kopieën klaar waren. Het klonk als twee korte, herhaalde zinnetjes: ‘Ja hoor. Ja hoor’, en onmiddellijk bood Dominique haar excuses aan. Och, kleine machteloze god, het spijt me, ik kan jou niets verwijten, behalve jouw toekijken en dat je me ziet zoals ik niet gezien wilde worden. Wat doe ik toch, wat doe ik toch.

Ze stond op en legde haar kopieën op een nette stapel.

Ademen … ademen. Het is tijd, Dominique. Geen onzin meer. Klaar nu.

Toen Dominique die maandagochtend uit het kopieerhok van de Wiltzanghkliniek naar buiten liep, was ze veranderd. Haar blik was helder, haar houding recht en haar glimlach was rustig en serieus. Onder haar arm hield ze twaalf kopieën van het zeventiende-eeuwse toneelstuk Het leven een droom van Calderón de la Barca, het spelmateriaal voor die ochtend.

Ze was als een hysterica het bedompte hok in gerend en kwam naar buiten als een kalme jonge vrouw, zeer beheerst. Het was een metamorfose die ze meestal onderging voor ze met haar werk begon. De ene keer extremer dan de andere. Maar altijd was er in de ochtend dat gevoel dat ze geen controle had over zichzelf, een gevoel waar ze glimlachend afscheid van nam als haar werk aanving. Soms onderging ze die metamorfose vlak voor ze de kliniek binnenstapte, andere keren vond zij iets later plaats, zoals nu, maar altijd voor ze haar cliënten zag.

#

Twaalf mensen hadden die ochtend weer hun weg gevonden naar de dagbehandeling van de kliniek. Ieder na zijn eigen rusteloze nacht, verwarde avond of moeizame ochtend. Ze werden om negen uur op de kliniek verwacht. Niet om wereldse plichten te vervullen, maar juist om even hun denken, beslissen, en als dat zou kunnen hun lijden, in andermans handen te leggen. Het was de tegenovergestelde beweging die Dominique maakte; leek zij op zo’n zondag niets over haar eigen leven te zeggen te hebben, en in de ochtend te zijn meegesleurd en geen controle te hebben over zichzelf … vanaf negen uur ’s ochtends, als ze haar cliënten tegemoettrad, werd ze ‘beslissingsbevoegd’. Zoals haar cliënten zichzelf dagelijks durfden te verliezen, zo hervond Dominique zichzelf.

Vertel me een gedachte, zei ze tegen haar cliënten in de eerste gespreksronde. Een gedachte die je had onderweg hiernaartoe. Vertel me waar je die gedachte had, waar je stond, fietste, reed, liep, wat je zag. Geef me iets. En haar neurotische cliënten – een van de drie groepen van de dagafdeling – gaven haar kleine verhalen van hoop en angst. Als gebruikelijk kwamen er de anekdotes van de controlerondjes die ze bijna allemaal moesten uitvoeren voor ze hun huis verlieten (licht, gas, sleutels …). Onderweg naar de kliniek waren er meestal ook willekeurige voorbijgangers geweest die grote gevaren opwierpen. Net zo goed waren er altijd overwinningen behaald – al was het enkel omdat iemand die ochtend was opgestaan.

Jacques, een docent op een lagere school, vertelde dat hij niet meer zijn best deed om aan de gevaren te ontsnappen. Hij beschreef hoe hij een kruising was overgestoken zonder eerst te kijken.

‘Ik was zo moe’, zei hij, ‘van al het opletten. Terwijl het toch al extra tijd is waarin ik leef. Het voelt al als een misverstand dat ik er nog ben. Ik ben steeds beducht voor alle gevaren. Ik weet dat het gevaar er is, al weet ik niet van welke kant het zal komen. En ineens dacht ik: eigenlijk geloof ik niet dat ik het kan tegenhouden, dat ik er écht iets over te zeggen heb. Dus waarom zou ik dan nog opletten? Waarom dan niet gewoon alles loslaten? Toen ben ik doorgelopen. Zo die kruising over. Ik liep gewoon door, omdat ik het ontzettend moe was. Alsof ik eindelijk toegaf aan wat ik allang weet. Dat het niet uitmaakt wat ik doe.’

Hij zei: ‘Het is geen achteruitgang, hoor. Het is gewoon toegeven dat het is zoals het is.’ Hij glimlachte erbij en keek naar de persoon naast hem die aan de beurt was.

De basistonen van hun levens kwamen langs. Levend in een verboden of gevaarlijk leven. Verstrikt in een onterecht bestaan, een overbodig, lastig of te aanwezig bestaan. Een kleine anekdote zei meestal wel genoeg.

Zou Dominique haar cliënten volop de gelegenheid bieden haar uit te leggen wat hun problemen waren, dan hadden ze haar hun almaar uitdijende theorieën gegeven. Een fout die ze in haar stage wel had begaan. Een beetje neuroot kon een prachtige verhandeling houden over zijn gedachtenparcours. Ze herinnerde zich de hoofdpijn die het opleverde toen ze eens oprecht haar best had gedaan een vrouw te volgen die haar had uitgelegd waarom het voor haar verboden was om bepaalde gedachten niet te denken. Ze zag het verbeten gezicht van de vrouw nog voor zich toen deze haar een soort college had gegeven over haar neurose.

‘Ik heb het recht niet om de gevaren uit het oog te verliezen’, had de vrouw gezegd. ‘Het is niet dat ik geloof in die gevaren, heus niet, zo moet je het niet zien, het is complexer dan dat. Het is dat ik verplicht ben me in elk gevaar in te leven. Er is een vereist aantal gedachten, een vereist aantal zorgen. Dat is mijn straf, dat is het lijden. Dat ik mij daar steeds weer in moet inleven. Het is het verplichte gedachtenpatroon dat bij elk plan, elke voorgenomen handeling, elke beslissing doorlopen moet worden. Niet om zo het gevaar af te zweren, want ik weet dat er geen gevaar is. Als ik naar de bakker ga. Als ik de deur achter me sluit. Dat weet ik, ik ben niet gek. Mij hoef je niet te vertellen dat er geen gevaar is. Mijn enige probleem is dat ik voel dat er een straf boven mijn hoofd hangt als ik onbezonnen te werk ga. Zolang ik mij consequent in gedachten in doodsangst begeef, word ik gespaard.’ Toen Dominique de vrouw toch domweg had gevraagd wáár ze dan bang voor was, had de vrouw tegen haar geschreeuwd: ‘Daar Gaat Het Niet Om! Er is geen gevaar! Waar het om gaat …’ en ze was haar verhandeling van voor af aan begonnen. Dominique begreep dat deze mensen zo veel hadden geïnvesteerd in het beargumenteren van de noodzaak van hun zorgen en angsten, dat ze – hoe wankel hun theorieën ook waren – erin waren gaan geloven, ervan waren gaan houden, theorieën waarin er maar één was die de spelregels bepaalde: zijzelf. In dat privédomein zou de buitenstaander met geen enkel argument kunnen binnentreden.

Elke ochtend, voor ze met de daadwerkelijke dramaoefeningen of repetities begon, gaf Dominique de cliënten kort de ruimte om iets te zeggen, om de door henzelf verfoeide én dierbare gedachten met een buitenwereld te delen. Het benoemen van die gedachten gaf ze een kortstondige rust, zoals zij zichzelf van moment tot moment, de gehele dag door, rustig dachten.

Ernstig en weifelend, of misschien zelfs moedeloos en sceptisch, keken ze haar aan toen ze hun een kopie van het toneelstuk overhandigde. Maar Dominique wist dat ze ook opgelucht waren omdat een ander nu alles bepaalde.

De afgelopen weken hadden ze met wisselend enthousiasme verschillende oefeningen gedaan en de uitleg ogenschijnlijk geaccepteerd; dat de rituele functie van hun handelen hier wel degelijk zijn effect zou hebben op hun handelen en denken in hun eigen leven. Ja, je kon ze alles laten spelen, geen oefening zo gênant of ze deden mee, zij het morrend. Want behalve dat ze terughoudend waren, sceptisch en dwangmatig beheersend, waren ze hier toch ook vooral omdat ze doodsbang waren en wanhopig.

Haar cliënten bladerden de tekst door terwijl Dominique hun vertelde dat ze net zo goed in een bestaande toneeltekst konden experimenteren met de verschillende rollen waar ze in hun dagelijks leven moeite mee hadden.

In een willekeurige rolverdeling lazen Dominique en haar cliënten voor de eerste keer Het leven een droom.

In krap twee uur brachten de bescheiden stemmen het verhaal tot leven van een vorst die in de sterren had gelezen dat zijn pasgeboren zoon vervloekt was; een ellendeling zou het worden, tot gruwelijke daden in staat. Onmiddellijk liet hij het kind opsluiten in een kerker, waar het zijn hele jeugd zou doorbrengen. Dag en nacht werd de prins bewaakt, onwetend van zijn afkomst. Totdat wroeging en twijfel de vorst verteerden. De oude man besloot zijn enige zoon een kans te geven en de profetie op de proef te stellen. Hij liet de prins verdoven en overbrengen naar het kasteel. De jongen ontwaakte in het prinselijk bed en kreeg de waarheid te horen. Nu de prins vrij was, zou blijken of de koning een vergissing had begaan door hem aanvankelijk te verstoten. Lang duurde de vrijheid van zijn zoon niet. Zodra de jongen de macht had, ontpopte hij zich als een wreed heerser. Diezelfde avond liet de vorst zijn zoon opnieuw in slaap brengen. De vervloekte prins ontwaakte in zijn vertrouwde kerker en zijn bewaarder zei hem dat die ene dag als prins slechts een droom was geweest. Nu begon zijn strijd pas echt. Want hoe kon de jongen na zo’n droom nog genoegen nemen met deze werkelijkheid? En zelfs toen het volk de enige ware opvolger van de troon weer uit zijn kerker bevrijdde, vond de nieuwe vorst geen rust. Hoe kon hij deze mooie werkelijkheid opnieuw geloven?

Er was wat lacherig gelezen. Toch kon de groep de ironie wel waarderen, om hier als patiënt in een dagkliniek, met woorden van eeuwen terug te roepen: ‘Wee mij, wee mij rampzalige …’

En tot hilariteit van de groep kon de tegenspeler daarop antwoorden: ‘Hoor, hoor, de roep van een rampzalige!’ De tekst, bewust in oude vertaling gelezen, gaf een prettige afstand. Het enthousiasmeerde deze groep meer dan de improvisaties waarbinnen ze hun schroom en scepsis bleven bewaren. Alsof de oude teksten minder over henzelf zeiden en ze onder het mom van humor overtuigder konden uitroepen: ‘Wee mij, hóé ben ik te beklagen … Hóé zwaar, Heer, ligt uw hand op mij.’

Dominique lachte mee en zei na afloop: ‘Laat je niet verblinden door de oude metaforen. Een vloek kun je net zo goed vertalen naar een overtuiging. Je overtuiging dat je alleen tot het slechte in staat bent is net zo goed een vloek. We geven er andere woorden aan, maar de angsten zijn dezelfde.’

’s Middags speelden twaalf rampzaligen de lotgevallen van ridders en vorsten, en werd er gevochten om wie de rol van de allerrampzaligste mocht vertolken.

Wee mij, wee mij. Pas toen de cliënten in een baldadige stemming waren vertrokken, voelde Dominique haar professionele glimlach verslappen. Wee mij, galmde het door haar hoofd, gepaard met het gelach van haar rampzalige cliënten. Toch verdwenen deze afgelopen uren snel uit haar herinnering. De concentratie die ze net nog had opgebracht om geheel aanwezig te zijn loste nu in enkele seconden op. In gedachten was ze al weer terug bij de vroege ochtend en bij de schaamte om haar gedrag in de personeelsruimte. Toen ze over de binnenplaats van de kliniek naar de fietsenstalling liep, keek ze om zich heen, op zoek naar de lange, bleke man, die ’s ochtends naar buiten was gelopen om te roken. Alsof er geen uren waren verstreken sindsdien. Als een hond, die op de plek waar hij ooit een kat zag steeds weer gaat kijken of het beest er nog is, zo zochten haar ogen rusteloos de omgeving af. Langzaam haalde Dominique haar fiets van het slot en reed met tegenzin de oude poort uit. Zodra ze hier weg was, het terrein had verlaten, was ook de mogelijkheid voorbij om iets recht te zetten, goed te maken, op te lossen, om te keren … Ze had het koud en fietste verkrampt naar huis. Zo blij als ze die ochtend was geweest haar collega’s te zien, zo erg verlangde ze in de middag naar de eenzaamheid. Het was niet de therapie die haar had uitgeput, het waren niet haar cliënten aan wie ze dacht onderweg naar huis. Het waren die twintig minuten vóór de therapie, waar ze vandaan fietste. Alleen zijn nu. Niets verkeerd kunnen doen nu. Na de buurvrouw … meteen alleen zijn. Ja, grijnsde ze naar haar kleine god, ik hoor het ook wel. Die kleine toegift. Nee, natuurlijk ben ik haar geen bezoek verplicht. Hoef ik niet slaafs toe te geven aan de grillen van die bemoeizuchtige oude vrouw. Ja, ja, ja, dat weet ik. Lach jij maar, kleintje. Jij hebt makkelijk praten. Maar vandaag is geen dag voor goede voornemens. De avond moet veiliggesteld. Vanavond vrij van de gedachte dat ze me nog kan komen halen.

Niet weer het geduldige geklop van de buurvrouw aan haar deur, die steeds minder avonden oversloeg om langs te komen met steeds nieuwe vragen: had zij dat geluid ook gehoord vannacht? Had ze die ambulance gezien? Had zij nog behoefte aan de nieuwste zegels van de supermarkt, want die kaart kreeg zij alleen toch niet vol.

Alleen even langsgaan om daarna niet aan haar te hoeven denken, om één avond alsjeblieft geen onderbuurvrouw te hebben.

#

In de twee maanden die ze hier nu woonde, had ze nog nooit bij mevrouw Jovkov aangeklopt. Mevrouw Jovkov klopte bij haar aan, of liep haar steeds weer toevallig tegen het lijf, op de trap, in het portiek, op de hoek van de straat. De deur zwaaide pas open na drie keer kloppen. Alsof Dominique de vasthoudende buurvrouw was die zich niet zomaar liet wegsturen. Mevrouw Jovkovs gezicht was slechts kort te zien. Ze draaide Dominique haar rug toe en verdween de keuken in.

Vanuit de keuken riep ze: ‘Jij kunt gaan zitten!’

Dominique stapte het kleine gangetje door, dat uitliep op de smalle keuken, en ging de woonkamer in. De etage had dezelfde afmetingen, dezelfde indeling als die van Dominique, maar bevond zich in een ander universum. Overal lagen kleden: ronde gehaakte kleedjes onder planten, onder de telefoon, ovale gehaakte kleedjes over de rugleuningen van de bank en stoelen. Handgeknoopte kleden op de vloer, voor de deur, onder de salontafel, onder de bijzettafels. In elke hoek van bank of stoel een rond kussentje van patchwork. Dit alles in bescheiden kleuren: crème, mosgroen, okergeel, roestbruin. Kleuren uit koortsdromen. Elk kussentje lag in de rechterhoek van de stoel of bank. Niet bedoeld voor comfort. Alles was perfect onderhouden, als een kostbaar ingerichte kamer in een museum. Aan de grote muur hing een flinke reproductie van Rembrandts Nachtwacht. Geborduurd. Een ontelbare hoeveelheid minuscuul kleine kruissteekjes. Daarnaast een kast met boeken: het puzzelwoordenboek, een aantal omnibussen met kruiswoordpuzzels, een heel schap met vele jaargangen van het tijdschrift Reader’s Digest, met touwtjes bijeengebonden. En verder planken met encyclopedieën en zeer kleurrijke boeken uitgegeven door Reader’s Digest over elk denkbaar onderwerp: Afrikaanse savannen, De werking van weer en klimaat, Handboek voor woningverbetering, Nederland vanuit de lucht, Griekenland en Rome, De kroniek van onze eeuw, Vissen en andere waterdieren, Feiten die de geschiedenis veranderden, U en de wet. Een lange reeks jaaroverzichten, atlassen. Alles perfect geordend. Het leven in spreekbeurtformaat. Het zou de boekenkast kunnen zijn van een heel net, vroegwijs jongetje.

Boven op een oude, grote, hoekige televisie, met houten wanden, lag een opengeslagen televisiegids. De gids zat in een plastic hoesje, dat ooit, langgeleden, bij een abonnement geleverd moest zijn. Met een rode plastic band werd de gids opengehouden op de juiste dag. Dominique controleerde de datum van de dag – die natuurlijk klopte – en zag dat met een liniaal programma’s waren onderstreept. Hier woonde een onverstoorbare geest. Deze vrouw bestond uit geduld. Van haar kan ik nooit winnen, dacht Dominique, al wist ze niet waarin ze dan zou moeten winnen van mevrouw Jovkov. Toch was het een duidelijk gevoel: dat ze met mevrouw Jovkov de strijd niet moest aangaan. Deze vrouw had een uithoudingsvermogen dat iedereen versloeg. Het kwetsbare plastic bandje van het hoesje van de televisiegids, ze had het duidelijk gezien, was niet eens ingescheurd. Nog geen millimeter. Alsof het niet gebruikt was. Jaar in jaar uit moest mevrouw Jovkov dagelijks de pagina’s tussen het bandje hebben geschoven, zonder de geringste vorm van geweld te gebruiken.

Dominique voelde de kracht uit haar lichaam wegvloeien toen ze een stap verder de kamer in zette. Pas toen ze plaatsnam op de bank zag ze de hond. Ze lag op een deken onder een van de fauteuils en ze bewoog niet. Opnieuw was daar de associatie met een museum. Een leuk detail, moest de conservator hebben gedacht, we leggen er een hond neer. Een opgezet beest, voor wie nog niet de juiste plek was gevonden en die voorlopig onder een stoel was geschoven. De hond moest diep in slaap zijn omdat ze niet eens naar haar had opgekeken. Misschien was het oude beest doof. Dominique boog zich voorover om haar kop beter te kunnen zien en zag toen tot haar verbazing dat ze haar ogen gewoon open had, en ze strak op de gang hield gericht, waarvandaan mevrouw Jovkov zo tevoorschijn zou komen.

Mevrouw Jovkov droeg een dienblad met kopjes koffie, een suikerpot en twee plakken gemarmerde cake, ieder op een eigen schoteltje, de kamer in. Voedsel in het museum. Hoe at deze vrouw? Staand aan het aanrecht? Ook de ronde eettafel met tafelkleed in de andere hoek van de kamer had niets van een gebruiksvoorwerp. Ze ging in de fauteuil zitten waaronder de hond lag. Mevrouw Jovkov had grote handen. Het tere, gebloemde koffiekopje met het kleine oortje paste slecht bij haar grote, dikke vingers. Ze gooide twee grote scheppen suiker in het kleine kopje.

Dominique keek nu obligaat rond, alsof ze alles niet al had bestudeerd en zei: ‘Zo, u houdt van handwerken.’

‘Nou, dat kan ik niet zeggen’, zei mevrouw Jovkov.

‘U maakt al die kleden niet zelf?’

‘Wie zou ze anders moeten maken? Ik sta d’r helemaal alleen voor.’ Dominique zuchtte onmerkbaar en nam een slok van haar koffie.

‘Ik lees veel,’ zei mevrouw Jovkov toen, ‘dat kun jij wel zien.’

Dominique knikte: ‘Veel informatieve boeken.’

‘Ja,’ zei mevrouw Jovkov, ‘het moet wel waar zijn. Geen verzonnen spul. Dat moet ik niet. Als het niet waar is … dan hoef ik het niet.’

Dominique wilde naar huis. Ze dronk haar koffie snel leeg en zette het kopje neer.

‘U bent psycholoog?’ vroeg mevrouw Jovkov, die wist dat Dominique op de Wiltzanghkliniek werkte. Het was de laatste keer dat ze Dominique ‘u’ zou noemen. Alsof dat ‘u’ bij het woord ‘psycholoog’ hoorde.

‘Therapeut’, zei Dominique. Ze twijfelde even. Zei toen toch: ‘Dramatherapeut’, en verwachtte de bekende sceptische vragen. Repeteerde de uitleg in haar hoofd. Mevrouw Jovkov vroeg niets.

Ze zei: ‘O, daar moet ik niks van hebben. Dat vind ik allemaal onzin.’ Dominique lachte verbaasd.

‘Oké, dat … kan’, stamelde ze.

‘Ik heb jaren op de universiteit gewerkt’, zei mevrouw Jovkov.

‘O? Als?’

‘Receptioniste/telefoniste.’ Mevrouw Jovkov sprak het uit alsof het één woord was.

‘En als iemand een probleem had,’ zei mevrouw Jovkov, ‘dan ging-ie naar mij toe. Niet naar de mentor, niet naar de vertrouwenspersoon, niet naar het meldpunt, maar naar de receptioniste/telefoniste. Gewoon, koffiezetten en luisteren. Verder niks geen poespas.’

‘Ja,’ zei Dominique cynisch, ‘dat ik daar nou nooit aan gedacht heb, gewoon luisteren.’ Meteen had ze spijt van haar cynisme, want ze vreesde dat mevrouw Jovkov haar woorden nu zou nuanceren, zodat er alsnog een vruchteloos gesprek zou moeten plaatsvinden. Maar mevrouw Jovkov leek niets in die zin van plan. Ze knikte tevreden.

‘Uw naam,’ zei Dominique, ‘u hebt een bijzondere naam.’

‘Naam van mijn man’, zei mevrouw Jovkov.

‘Uw man?’ vroeg Dominique. Ze ging ervan uit dat mevrouw Jovkov weduwe was en haar dat nu zou toevertrouwen. Ze verwachtte jaartallen en ziektegeschiedenissen, maar mevrouw Jovkov zweeg.

Even keek mevrouw Jovkov bedachtzaam naar haar koffie, keek toen weer op en zei: ‘Ik kom uit Zaanstad.’

‘Zaanstad?’ herhaalde Dominique en ze probeerde niet te lachen. Mevrouw Jovkov kwam uit Zaanstad. Mevrouw Jovkov had geen Oost-Europese voorouders, mevrouw Jovkov kwam uit Zaanstad. Weer keek mevrouw Jovkov naar haar koffie en vertelde niets over haar man.

‘En de hond,’ vroeg Dominique nu, ‘hoe heet de hond?’ Mevrouw Jovkov keek onmiddellijk weer op. De alerte blik in haar ogen was terug.

‘Zit ze te stinken?’ vroeg ze.

‘Nee, ik vroeg hoe ze heet.’

‘Smerig beest is het.’ De buurvrouw schopte met haar hak in de buik van de hond.

‘Hup, naar de keuken, jij.’ De hond maakte heel even een zacht geluid, een routineus, kort gejank en sjokte toen vermoeid naar de keuken.

‘Van mij hoeft ze niet weg’, zei Dominique.

‘Ik hou meer van katten’, zei mevrouw Jovkov.

‘Waarom hebt u dan een hond?’

‘Heb jij last van haar?’

Bang dat de hond weer werd gestraft, zei Dominique: ‘Ik vind het een erg lieve hond.’

‘Ze doet niets, hoor.’

‘U wilde me … iets vertellen.’

‘Ik ga een kaart kopen voor mijn dochter. Die is bijna jarig.’

‘U hebt kinderen?’

‘Dat zeg ik toch,’ zei mevrouw Jovkov, ‘ik heb een dochter.’

‘Ja …’ zei Dominique, ‘dat zei u, ja.’

‘Ik zeg: Mijn dochter is jarig. Volgende week.’

‘Ja’, zei Dominique, die niet meer begreep wat er van haar verwacht werd. ‘Leuk.’ Stamelde ze.

‘Ik kan er moeilijk heen.’

‘O?’

‘Woont in Amerika. Wat denk jij, moet ik haar bellen?’ Ze wachtte.

‘In plaats van een kaart?’ vroeg Dominique.

‘Moet ik haar bellen?’

‘… het lijkt me … vriendelijker, ja, om je dochter te bellen’, zei Dominique. Mevrouw Jovkov was even stil en leek het zich voor te stellen.

Toen zei ze: ‘Het is toch nooit goed. Ik stuur een kaart. Ik bel niet. Ik stuur een kaart.’

‘Waarom vraagt u het me dan?’ vroeg Dominique.

‘Hoe vind jij de cake?’ Dominique begon zich te ergeren. Niet aan mevrouw Jovkov, van wie ze weinig hoopvolle verwachtingen had en die haar routineus negeerde wanneer het haar zo uitkwam, maar aan zichzelf. Als ze nog een keer die welopgevoede klank in haar stem hoorde, de plichtmatige antwoorden, dan wist ze dat ze de hele avond last zou blijven houden van de zelfwalging die hier al langzaam begon te groeien. Wat je al niet moest doen om één eenzame avond veilig te stellen.

‘Ik vind het … smerige cake’, zei Dominique en met dat antwoord ontstond er een nieuwe onbekende ruimte, waarin nog veel meer mogelijk leek. Mevrouw Jovkov keek niet op van het antwoord, ze kauwde onverstoord op haar cake, slikte en toen haar mond leeg was, zei ze: ‘Die buurtwinkel hier, dat is niks.’ Dominique liet de cake uit haar hand glijden. Nu ging er een kleine siddering door het grote lijf van mevrouw Jovkov.

‘Pasja!’ riep ze en Pasja kwam rennend – voor zover de korte dikke pootjes konden versnellen – de kamer binnen. Voor Dominique de cake had kunnen oprapen, at Pasja hem van de grond.

‘Je moet die hond niet schoppen,’ zei Dominique, plotseling mevrouw Jovkov tutoyerend, ‘daar worden ze vals van.’ Mevrouw Jovkov keek haar aan en eindelijk gloorde er iets van verrassing in haar ogen.

‘Ik heb die hond niet geschopt.’

‘Je hebt die hond wel geschopt.’

‘Er is niks zieligs aan die hond.’

‘Je moet haar gewoon niet schoppen.’ Dominique was rechterop gaan zitten en hoorde tot haar eigen verbazing hoe zij en mevrouw Jovkov in een welles-nietes-gesprek terechtkwamen, als een echtpaar dat al een eeuwigheid bij elkaar was. Het gaf een groot gevoel van gemak, en midden in dat gemak stond Dominique op.

‘Ik ga vroeg naar bed vanavond. Ik ben erg moe.’ Ze klonk als mevrouw Jovkovs echtgenoot die alvast naar bed vertrok.

‘Ik heb aan vijf uur slaap genoeg,’ zei mevrouw Jovkov, ‘mijn hele leven al.’

‘We zijn niet allemaal zo onvermoeibaar’, zei Dominique en ze vertrok, zonder glimlachen, en zonder gedachten liep ze de trap op naar haar woning. Terwijl ze omhoogliep, hoorde ze de deur van mevrouw Jovkovs huis niet sluiten. Mevrouw Jovkov moest daar staan wachten, net zo lang tot Dominique haar deur achter zich dichtsloeg.

Pas toen ze binnen was, de deur had afgesloten en haar eigen woning, spullen, kleren, muren zag, realiseerde ze zich hoe vreemd en vertrouwd tegelijkertijd het gesprek met mevrouw Jovkov was geweest.

‘Ik ben getrouwd met mevrouw Jovkov’, zei ze. ‘Mijn god, ik ben getrouwd met mevrouw Jovkov.’ Pas in haar eigen woning kreeg ze het benauwd. Gewoon een late reactie, zei ze tegen zichzelf, een vertraagd gevoel. Nu is het goed.

Vlak voor de schemering sloot ze haar gordijnen zodat niemand zou zien dat ze er was. Ze deed haar schoenen uit zodat niemand zou horen dat ze er was. Zo had je mooi van niemand last. Als je maar stil was.

Die avond trok Dominique zich terug op haar slaapkamer, alsof het huis te groot was, en niet van haar. Alsof haar enige domein een meisjesslaapkamer was, in haar ouderlijk huis, en er zich onder haar een huiskamer bevond, waar ze vandaan was gevlucht.

Daar pakte Dominique de laatste doos uit die sinds de verhuizing nog onaangeroerd was gebleven. Een doos uit haar ouderlijk huis. Een deel van de spullen die ze had willen bewaren uit haar ouderlijk huis stond opgeslagen op de grote boerderij van haar moeders broer. De dozen met kleinere spullen waren met Dominique meegegaan. Ze hadden een muur in de slaapkamer gevormd, en elke week had ze wel een doos uitgepakt, en zo had het grootste deel met vooral praktische spullen al een plaats in het huishouden gevonden: servies, bestek, handdoeken, boeken. Deze laatste doos was gevuld met fotoalbums, een kleine, draagbare pick-up en grammofoonplaten van haar vader. Haar moeder had alleen klassieke muziek gedraaid, waar haar vader niet van hield. Dit was muziek van voor vaders sterven.

De fotoalbums liet Dominique in de doos zitten en ze haalde de oude platen eruit. Folk uit de jaren zeventig, maar ook country en bluegrass. Ze kon zich weinig herinneren van deze muziek die haar vader toch gedraaid moest hebben. Ze herinnerde zich vooral dat hij ze mijn ‘platen uit Amerika’ noemde. Een deel ervan had hij aangeschaft nadat hij voor zijn werk naar Boston was geweest. Als er eens iets opgeruimd werd op zolder werd er gemaand voorzichtig te zijn met zijn ‘platen uit Amerika’. Platen die Dominique ooit weleens zou gaan beluisteren, ooit. The Stanley Brothers, Ralph Stanley and The Clinch Mountain Boys, Nitty Gritty Dirt Band, Gram Parsons. Op een van de platen stonden vijf mannen met grote witte cowboyhoeden, Bill Monroe and his Bluegrass Boys.

Dominique pakte de kleine pick-up uit de doos en sloot hem aan, in eerste instantie vooral om te controleren of het apparaat het nog deed. De oranje deksel functioneerde tegelijkertijd als geluidsbox. Voorzichtig legde ze de plaat van Bill Monroe erop en schoof de grote plastic volumeknoppen naar beneden. Eerst hoorde ze het veelbelovende kraken door de box. Toen klonk er helder en zuiver als het geluid van glas, het getokkel op een enkele mandoline en daarna, zacht, als uit de verte, zo laag stond het volume, de hoge en al niet meer zo jonge tenor van Bill Monroe. Dominique luisterde al snel ademloos toe. De man zong koud en rechtdoor, ook toen de viool inviel, en later de banjo die door bezeten vingers werd bespeeld. Dominique negeerde de instrumenten en probeerde alleen maar die hoge koude stem te volgen, die vooral zijn best leek te doen om rechtdoor te zingen terwijl de instrumenten hem af probeerden te leiden, hem lastigvielen, opjoegen. De onverschrokken stem zong van stervende geliefden, van zondaars en hun angst voor de dood, van racepaarden die zich doodliepen, van zijn huis dat op hem wachtte; een huis niet gemaakt door mensenhanden, over het glorieuze land waar hij met de engelen zou zingen, maar eerst zou hij nog lange reizen maken over eenzame wegen. En dat alles zong hij zomaar. Alsof het hem niet diep raakte en alsof het hier geen grootse zaken betrof. Dit was geen opera, geen drama. Het bracht hem niet van zijn stuk. Hij zong het zoals het nu eenmaal was. Maar de mandoline die Bill Monroe zelf bespeelde en die meedeed met de viool, de banjo, de gitaar en de bas werd uitzinnig. Uit die mandoline klonken alle angsten die hij uit zijn stem had weten weg te houden. Misschien liet zijn stem alles koud, zijn vingers wisten wel beter. Als de vingers van Dominiques moeder, die nooit stil waren geweest zolang ze zich kon herinneren.

Sommige nummers waren alleen instrumentaal. Zonder de hoge stem die haar door de muziek leidde, moest ze wel naar de waanzinnige snaren luisteren. Het maakte haar wakker, al die snelle noten, die ieder voor zich afzonderlijk bleven bestaan; niets vloeide in elkaar over, alles volgde elkaar gewoon heel snel op. Zelfs de viool vloeide niet. Dominique begon haar vingers te bewegen op de snelheid van de noten. Alsof ze een denkbeeldige mandoline bespeelde. Als ik dat zou kunnen, dacht ze. Als ik zo de mandoline zou kunnen spelen, als ik … En daar gingen haar vingers, daar ging haar duim. Haar hakken gingen op en neer en op en neer. Heel zacht. Ze tilde haar hielen op, duwde ze met kracht naar beneden en hield ze in, net boven de vloer. Ze stampte zonder met haar voet de vloer te raken; het kostte enorme spierinspanning. Ze stampte zonder geluid en bespeelde de imaginaire snaren. Heel voorzichtig werd er groots gedanst die avond. Heel zacht speelde ze als een bezetene op haar mandoline.