Simone Lenaerts

Zeewater is zout, zeggen ze

Uitgeverij De Geus

breda 2014

© Simone Lenaerts, 2008

Deze editie © De Geus BV, Breda 2014

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie © Jan Schiphorst

ISBN 978 90 445 2747 6

NUR 301

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar derde druk, 2010.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

Altijd dat verschrikt opveren. Die schelle wekkerbel. Afzetten. Voeten op de kille vloer. Brrr. De deken over mijn bedwarme schoot trekken. Lampje aan. Het wiebelt op het gebarsten roze marmeren blad van het nachtkastje. Een gelig lichtschijfje. Een halve maan schijnt door het raam. Tegen mijn brillenglazen asemen, de wasem wegpoetsen met de punt van het laken. En zij, met haar rug naar mij, verroert zich niet. Slaapt ze? Doet ze alsof? Zoals ze daar ligt, precies een amoebe met een flanellen nachtkleed aan. Och, laat haar, dat ze haar plan trekt. Au, au. Door die geeuw lijkt mijn kinnebakkes wel uit het gelid geraakt. Pyjama uit. Mijn kleren van de stoel. Mijn broekspijpen stijf opgedroogd. Verfomfaaid. Natuurlijk, gisteravond nat tot op mijn onderbroek thuisgekomen. De elastiek uit mijn sokken. Mijn blauw-roodgeruite hemd. De manchetten rafelen. Mijn stijve witte col dichtknopen. Rondom zit een gitzwart lijntje. Waar mijn nekvel de col raakt. Als met een potlood afgetekend. Wat wilt ge, de week loopt op zijn laatste benen en iedere dag een propere col, nee, dat kan Bruin niet trekken. Stukwas, een kostelijke affaire. Een snok aan de strop van mijn cravate. Op de tast het midden zoeken tussen de punten van de col. De knoop op zijn plaats. Ziezo, blindelings. Zelfs met de kin tegen de keel gedrukt, raakt mijn blik de knoop niet. Nu eerst met de kolenkit naar de kelder.

Papierproppen, hout, de vlam erin. Het duurt voor de kolen rood opgloeien. Oppoken. Nu versta ik het waarom ze een stoof een continu noemen, dat me ineens te binnen schiet dat dat van het Frans komt. Dat ik dat nu pas aan elkaar knoop, dat ik daar zo oud voor geworden moet zijn. De waterketel opzetten. Boterhammen smeren, rookvlees van ’t paardje en pepersaucisse. Bewaren het beste. Gisteravond is de keukentafel niet afgeveegd, zie ik. Voor de verandering. Het plakkerige toile-cirée. Alles moet ge zelf doen. De papieren broodzak. Die zit in mijn kazak, gladgestreken. Boterhammen erin. Het water kookt. Thee in de pot, drie schepjes. Thee, flets, een kop koffie tijdens de schaft zou me beter smaken. Moet ik bonen malen. De onwillige koffiemolen tussen mijn knieën klemmen, als tussen een bankvijs. Anders is er geen beweging in te krijgen. Het zijn de botte messen. Tegenwoordig zijn er elektrische koffiemolens. Tegenwoordig is alles elektrisch. En het doorschenken tot de dras niet meer schuimt. Als zij een handje toestak, ja. Zou toch normaal zijn, vind ik. Ach ja, ik vind zoveel. Een enkele keer brengt ze het wel eens op, is ze vroeg uit de veren. Loopt ze eerlijk gezegd vooral in de weg. Waar is het theeziftje? In godsnaam, Rika, mens, leg de dingen terug op hun plaats. Nee, alles laten rondslingeren. In de keukenkast misschien. Niets te vinden. De doorweekte theeblaadjes dan maar gelijk als krioelende bruinzwarte kevers laten meedrijven bij het overgieten van de thee in de drinkbus. Als ge dat in uw mond krijgt. Om van de bittere nasmaak maar te zwijgen. Daar, in de gootsteen ligt het. Ook op het laatste nippertje. Een keukenhanddoek om de kokendhete bus wikkelen. Al te vaak mijn vingers verbrand. Kom, en nu voortmaken.

De voordeur voorzichtig dichttrekken, dat ik niemand wakker maak. Aan de overkant bij Pauwels brandt licht. Mijnheer Pauwels, bediende bij de EBES[1]. Al op. Waar gaan we dat schrijven? Et voilà, mijn dagelijkse voettocht naar de fabriek, als een schim langs een scherm van neergelaten blaffeturen. De straatverlichting laat het voor de zoveelste keer afweten. Lampen op hoge palen, precies giraffenekken. Kinderziekten zeggen ze bij de stad. Pikdonker, op de metalige halve maan na, zoals in de oorlog met de verduistering. Die keer dat ik na het speruur over straat liep op het Zuid, in de Victor Driessenstraat, met het zinken babybad boven mijn hoofd, of dat bad me tegen de vliegende bommen zou beschermen. Om Bernard, onze buurman, te depanneren. Solange, zijn vrouw, die net uit het kinderbed kwam en niets had om het wicht in te wassen, gaf niet af, ze moest absoluut een fatsoenlijk bad hebben. ‘Of moet ik hem in een emmer steken en hem uit mijn handen laten ritsen, glad als een paling, zo’n kletsnat pasgeboren mormel. Of wilt ge misschien dat hij verzuipt? Ik weet het, die schreeuwlelijk staat u niet aan, het is er de tijd nogal voor, verwijt ge mij. Of ik hem uit mijn hoge hoed getoverd heb. Een ongelukske, maar een ongelukske waar ge met twee moet voor zijn. Dat vergeet gij, hé’, snauwde ze in het bijzijn van iedereen Bernard huilend toe. Van haar battavie maken, zich niet generen. Hij mocht haar hebben. En ik die er ineens aan dacht dat de vorige bewoners in de kelder een enigszins roestig zinken kinderbad vol lege bloempotten hadden achtergelaten. Maar dan, de Sicherheitspolizei, die me onderweg tegenhield, mijn Schein vroeg, me niet geloofde dat das Fräulein nur ein Bad wollte um das Kind zu waschen. Huiszoeking aan mijn been. Heb ik ze geknepen. Niks gevonden. Gelukkig was Rika juist enkele dagen daarvoor zonder boe of ba begonnen mijn boeken op te stoken. Een voor een verdwenen ze het vuur in. Upton Sinclair, No pasaran, Theodore Dreiser. Zelfs mijn boeken over vliegtuigbouw, mijn premies van de Wereldbibliotheek, kleine, precieuze uitgaven, Tagore, Hölderlin. Ik had het eerst niet eens door. Stom van verbazing stond ik ernaar te kijken. ‘Je houdt je nu wel koest met je politiek, maar er zijn lijsten, misschien sta je daarop. Een mens weet nooit. En ik betrouw die van hiernaast niet. Als ze binnenvallen is het te laat, en om die boeken nu een voor een te gaan triëren, nee, daar heb ik geen zin in’, zei ze. Ik zie haar nog staan, met het deksel van de cuisinière als een triomfantelijk gevangen vis, spartelend aan de kachelhaak, en uit de ronde opening de omhoog flakkerende vurige vlammen.

Om haar gerust te stellen en te redden wat te redden viel, Rode taïfoen, 16 IJzeren schreden, een uitgave van de boekengemeenschap van de Vrienden der Sovjet-Unie, mijn Maxim Gorki, mijn Ilja Ehrenburg, mijn Sinclair Lewissen, Hoofdstraat, Babbitt, Elmer Gantry, heb ik alle boeken die ons in een lastig parket konden brengen, ingemetseld onder de keldervloer, een kist met gereedschap erbovenop geschoven. Zij natuurlijk gloriëren nadien. ‘Zie je wel, het hing in de lucht, je deed het bijna in je broek, je zou jezelf nog hebben verraden, slapjanus.’ Slapjanus. Dat Hollands van haar, ze leert het af. Nu zou ze platbroek zeggen of broekschijter. Alleen van haar jij en haar jou is ze niet af te brengen. Een ander mens toch, toen. Schappelijker, vrolijker. Na de oorlog, in Borsbeek, is het begonnen. Niet akkoord met de bouwplannen. Zei ze: ‘In die zandbak, moet ik me daar levend gaan begraven?’

‘De stad van de toekomst’, zei ik. Daar had ze geen oren naar. Onvermurwbaar. Hier, het huis van de Verlindens, hij ambtenaar bij de IJzeren Weg[2], die heeft niet te klagen, al zijn extra legale voordelen en zijn vrouw, madame Verlinden, verkoopster in de Grand Bazar, rayonverantwoordelijke. Achter de schutting het gegrom van een elektrische pomp om grondwater op te pompen. In de diepte de betonnen palen met verroeste ijzeren staven; de vervaarlijk ogende uitsteeksels, komen juist boven de begane grond uit, net vreemdsoortige reuzencactussen. Palen van het bedrijf Pieux Franki, rijk geworden alleen van Antwerpen-West. Die palen, een streep door mijn rekening, nooit over gesproken toen we de grond kochten en wie denkt daar nu uit zijn eigen aan.

De Renault Dauphine van mijnheer Raedts, leraar, veel vakantie. In de zomer met zijn vrouw en zijn kinderen gaan kamperen aan de Costa Brava. De Spaanse schatkist spijzen, Franco steunen, en bij hun terugkeer de mensen de ogen uitsteken met hun bruinverbrande vel. Die keer toen ik hem zei: ‘Wij zijn ook weggeweest’ en hij mij vroeg: ‘O ja, mijnheer Lahaut[3], naar waar?’ en ik met een serieus gezicht antwoordde: ‘Naar Nivrance-sur-l’Escaut[4].’ Zijn grimmig lachje. Volgens mij begreep hij het niet eens … Robbé, raar volk, Verbraeken, verzekeringen, schijnt een leep ventje te zijn. Ik ken ze, een voor een, maar sinds de wet van Collard[5] leeft iedereen meer op zijn eigen. Het wordt niet luidop gezegd, maar er is tweespalt. Ze stoken de kinderen zelfs tegen elkaar op. Liggen allemaal nog op één oor, menen allemaal dat ze het zwaar hebben. Eén dag bij ons op de zaal en dan gaan we spreken.

Voilà, daar, het blauwe straatnaambord met de witte letters op de houten paal: HERMAN GORTERLAAN, Letterkundige. Die naam, een meevaller, om de hoek is het de Prudens van Duysestraat. Prudens van Duyse. Klinkt niet. En straat. Bij ons is het laan. Hoewel, op de bomen blijft het wachten en een laan zonder bomen is geen laan. Toch liever de Herman Gorterlaan dan de Prudens van Duysestraat. Herman Gorter. Het historisch materialisme voor arbeiders verklaard. Ik zie de brochure nog op het salontafeltje liggen, bij ons thuis in de Balansstraat. En zijn Mei. Een nieuwe lente en een nieuw geluid: ik wil dat dit lied klinkt als het gefluit dat ik vaak hoorde voor een zomernacht, in een oud stadje langs de watergracht en dan … in huis is ’t stil, maar de donkere straat, nee donker is het in het huis en stil in de straat en dan, papaapapaapapaapapaa en iets met schijn. Gouden schijn, gele schijn of gulden schijn in de gevel van het raamkozijn. Nalezen. Denk ik iedere dag. Twee keer, ’s morgens als ik passeer en ’s avonds als ik passeer. Het komt er niet van.

De laan uit, de schrale, uitgestrekte zandvlakte over. Ze ligt ongeduldig te wachten om verkaveld te worden. Kunnen ze gaan bouwen, eenverdiepinghuizen met rode puntdaken, zoals het mijne. Een tochtige doorsteek. Alleen met het sprieterige, zo vroeg in de ochtend nog stijfbevroren gras, de verijsde plassen op het uitgesleten pad, de donkere violette wolken in de donkere violette lucht, als een bonte koeienhuid van violet op violet, de mistige zever. Een onveranderlijke va-et-vient, voor de vele volgende jaren. Maar niet een vooruitzicht dat me doet verzinken in een grondeloos gevoel van ledigheid. Integendeel. Het leven heeft nog wel wat in petto, denk ik toch, hoop ik tenminste. Niets groots of meeslepends. Sterren van de hemel plukken, nee daar beginnen we niet aan, ga weg, geen bravoure, gewone, geleidelijke vooruitgang zou al een zege zijn. Hoewel het afgejakker, onderbetaald en voor een geschoold arbeider, een metaalbewerker, een machinesteller-brigadier. Altijd moeten krassen om rond te komen. Het steekt. Meestergast had ik moeten zijn. Hebben ze voor die uitgekookte vleier van een Alfons de Vos gekozen, de mouwveger. Mijn gezindheid zit er voor veel tussen, zeker weten.

Naar Alaska emigreren. Dat zou een uitkomst zijn, dikke prés, prachtige huizen, modern comfort. Ge wordt er in de watten gelegd dat ’t niet schoon is. Het artikel uitgescheurd. Het zit in mijn kazak. Het gebouw van Imalso[6], de tunnelingang komt in zicht en daar in de verte, aan de overkant, onze nieuwe toren die sinds kort kant-en-klaar uitrijst boven het stadsgezicht. Er valt niet naast te kijken, naast die toren, het blauwe neon, BELL TELEPHONE MANUFACTURING COMPANY. Jongen, ik kom eraan. Stap ik vanuit de totale verlatenheid ineens mee in de dagelijkse vroegochtendlijke optocht. Werkvolk aangevoerd door de stoomtrein, de boerentram, door de helblauwe Polderbussen die de ronde van de omliggende dorpen doen. Burcht, Beveren, Melsele, Zwijndrecht. Een mensenstroom, door de Scheldetunnel aangezogen en opgeslokt. Het merendeel dokwerkers, boerenzonen, er valt tegenwoordig meer te verdienen bij de boten dan op de boerderij. Aanschuiven tussen de zware, robuuste, wagengroene getraliede hekken. De roltrap op. De diepte in. Rechts mannen met velo’s, Mobylettes, moto’s, wiel aan wiel, als wieltjeszuigers. Hoe sommigen erin lukken met het grootste gemak, de zware machines – nonchalant, handen losjes op het zadel, koesterend bijna – vast te nemen terwijl anderen schuin achteroverhellend het stuur krampachtig vastklemmen, of ze een wilde stier bij de hoorns in bedwang moeten houden. En wij, als een opgejaagde horde, denderen links van hen in konvooi naar beneden.

Op de tussenverdieping lachen Danny Kaye, Romy Schneider en Karlheinz Böhm ons toe op meer dan levensgrote publiciteitspanelen. De tunnelpijp door. Vijfhonderdtweeënzeventig meter. Alle maten zitten in mijn kop. Het specifieke, duffe, ondergrondse, natteklerenluchtje. En onder mijn voeten de plavuizen, met in het midden de strook putdeksels, de smalle goot, die door het gerochel van de dokwerkers tot één fluim is verworden. De glimmend witte wandtegels, blauw afgeboord. Alles lijdt onder de klammigheid. Op dit uur, dat ge over de koppen kunt lopen en bij dit weer, een dampige begankenis in beide richtingen. Die van de shift van tien tot zes, die de nacht erop hebben zitten, die naar hun dorpen terugkeren met vermoeide, rooddoorlopen ogen, de blauwe schijn van de doorgeschoten stoppels op hun kin, zwarte verweerde handen, en wij in tegenovergestelde richting op weg naar het werk. Kopzak over de schouders, mallette onder de arm, kazak in de hand, armen zwaaiend, in cadans, strakke pas, als paraderende soldaten of machinaal vorderende wezens, met gekromde rug, in een sukkelgangetje, in gedachten verzonken, onderbroken door de versmeltende stemmen en de galmende schaterlach van gezamenlijk opstappende maten. Wij, die tussen de tweewielers laverend elkaar dag in dag uit, jaar in jaar uit, tegemoet komen, voorbijsteken, elkaars gezichten herkennen, zonder dat ooit iemand, iemand groet. Eeuwige vreemden voor elkaar. Met zijn allen meegevoerd op het traag vorderende ritme van de opwaartse roltrap, lijk passagiers op een voorbijvarend schip of als mak vee, en geloosd op het smerige pleintje voor het tunnelgebouw, hartje oude stad, de grond bezaaid met de door weer en wind tot smurrie omgewerkte resten van friet en het grauwe papier van de puntzakken, verdroogde, halfvergane bladeren en appelsienschellen, braaksel van zatlappen. De iriserende vetvlekken in de waterplassen. Hondenstront onder de bomen en de banken met hun stronkvormig gebeitelde poten omheen het basketbalveld. ’s Zondags worden er echte competitiematchen gespeeld. Spannen ze het plein af met metershoge rieten matten, en wie niet wil betalen, moet noodgedwongen tussen de spleten in het riet gluren.

Nu eerst naar de gazettenwinkel aan de overkant van het plein. Mijn gazetten liggen klaar. Zaken zijn zaken en de klant is koning zal hij denken, onze astrante gazettenman. Als ik erbij stilsta, die keer, dat hij langs zijn neus weg zei: ‘Mijnheer Lahaut, gij zijt toevallig geen familie van? Die heeft het niet lang moeten voortvertellen met zijn “vive la République”.’ Nu ziet hij mij niet meer, dacht ik toen, dit gaat te ver.

Sprong zijn vrouw voor hem in de bres: ‘Mijnheer Lahaut, een zwanske, ge kent hem, hij zet de mensen graag op hun paard. Ik heb hem al zo vaak verwittigd, we gaan klanten verliezen.’

Een zwanske, een zwanske, niks geen zwanske, zij zoete broodjes bakken natuurlijk. Ik ken hem, hij zweert bij ’t Pallieterke[7] en van mijn voetbalpronostiek en mijn Littlewoods die ik iedere week netjes bij hem binnenbreng, heeft hij toch ook zijn percentje. Nog één verkeerd woord en hij ziet mij niet meer.

‘Mijnheer Lahaut, hebt ge het nieuws gehoord? Ge zult wat te lezen hebben.’ Hij kan het niet laten. Zijn valse monkellachje. Maar wat hebben ze er weer van gemaakt, de heren journalisten. Geen tijd nu, gazetten wegsteken en doorstappen of ik haal het niet. Tikt ge één minuut te laat oe ponskaart in, valt in één klap een volledig uur van oe pré weg. Een schande.

De Oever op, de Kloosterstraat in. De straat oversteken. Altijd op dezelfde plek, bij de helverlichte bakkerij. Een lichtbaken in de donkere straat. Uit het keldergat rijst de geur van versgebakken brood op. Die reuk. Een mens zou er droefgeestig van worden. De bakkerin, jonglerend met een ovenplaat knapperig verse boterkoeken. Stevige boezem, weelderige bos krullen. Een bloem in ’t veld. Kom, Raymond, keert op oe stappen terug, ga die bakkerij vlug binnen, voor oe twee koffiekoeken. Gunt oe die.

‘Zoals altijd, mijnheer Lahaut, een met rozijnen, een met frangipane?’

De missiespaarpot, het vrolijk lachend, ja-knikkend negertje. Dat gebedel. Zo fortuinen verzamelen. Ze weet het, de bakkerin. Ze vertrouwde me een keer toe: ‘Mijnheer Lahaut, ik begrijp u, de kerk, zwijg me erover, maar wat wilt ge, wiens brood men eet, diens woord men spreekt, dat zegt men toch, hé mijnheer Lahaut. De nonnen van het klooster kopen hun brood bij ons. Het overschot van de dag komen ze ’s avonds ophalen. Aan een preske. Voor hen én voor de meisjes van het pensionaat. Die schapen krijgen iedere dag oudbakken brood voorgeschoteld. En die ouders zullen wel betalen voor goede voeding, maar dat blijft onder ons, hé mijnheer Lahaut. Als ge die dutsen de donderdagmiddag in rij, drie per drie, zwijgend voorbij ziet sjokken op weg naar het park, weer of geen weer, altijd met dat vale cabanneke aan, precies wandelende driehoekskes, en die triestige snuitjes.’

‘Om den brode moet gij het nu niet doen, hé’, zei ik haar en daar moest ze om lachen.

‘Merci. Goeiedag, mijnheer Lahaut. De volgende alstublieft.’

Mijn vingers tintelen. Koud, koud, koud. De zich haastende, stoom uitblazende voetgangers, als geisers op IJsland. Een bomvolle tram rijdt ratelend voorbij, de mensen hangen tot buiten. Zou ik ook kunnen doen, de tram nemen. Ach, geld uitgespaard. Het is nu al de eindjes aan elkaar knopen. Op de tanden bijten voor het huis. En dat altijd moeten horen.’Jij met je huis, ik hoefde geen huis, niks kunnen we ons nog permitteren, maar mijnheer wilde zijn eigen huis, mij laat het ijskoud dat huis.’ Aan één stuk door op die temerige toon. Haar woorden. Als een dolkmes hollen ze me uit, schrapen ze me leeg. Het kleurige blik van de voorbijrijdende auto’s. Een loper duivenstront rond de kerk. De donkere etalages van de gesloten winkels en cafés. Behalve van de Zwarte Kat, de rode neonverlichting flikkert op de neogotische bakstenen gevel. Achter de lila in lood gevatte ruitjes van de vitrine huizen de hoeren, de uitzuipsters, die slappe thee voor sterke drank laten doorgaan. Dat beweert men. Een hand op mijn schouder. Is dat verschieten.

‘Betrapt. Proberen binnen te kijken?’

‘Louis, alstublieft, ik dacht dat ik iets aan mijn hart kreeg.’

‘Hebt ge het gehoord, Raymond? Ze gaan ons pakken. Ze gaan zeggen: “Ziede na wel, golle met olle Stalin”, nu zeggen ze het daar al zelf.’

‘Louis, we laten ons niet in het defensief drukken. Ze gaan ons niet hebben, onze tegenstanders, met hun schampere opmerkingen. We moeten ze van antwoord dienen. Wacht tot bij de schaft. Ik heb De Rode Vaan in mijn kazak. We moeten de commentaren doornemen.’

‘Zo strijdlustig, Raymond. In conclaaf zeker, deze middag.’

‘Ja, en we zullen u tot paus kiezen, zijt ge onfeilbaar, moogt gij de rijke rooms-katholieken vertellen dat ze de geest van de vasten vervalsen als ze op vrijdag lekkere visschotels binnenspelen. Kreeft en zalm staan op de zwarte lijst. Wijting mag, sardines in olie, kabeljauw met witte saus ook, en sprot.’

‘Ik kan u niet volgen, Raymond, waar hebt ge het over?’

‘Wel, wat ik zeg, over de paus, die verwittigt zijn welgestelde schapen in een herderlijk schrijven, of hoe noemen ze dat, op vrijdag geen vlees en alleen de vis die arme sloebers zoals wij ons kunnen permitteren. Ik heb het gelezen, het staat zwart-op-wit in de gazet van gisteren. En de rest van de week mogen ze zich dan te pletter vreten zeker. Maar kom, Louis, we moeten doorstappen of we komen niet op tijd, en één minuut te laat, een heel uur van oe pré. Een echte schande.’

‘Gelijk hebt ge, maar Raymond, gij zegt niets?’

‘Ik heb het gezien, ik heb het gezien. Amai, het groot lot uit Louis, welk merk? Ik ken daar niets van.’

‘Zündapp, Bella, splinternieuw model, spring op, Raymond, ik geef u een lift.’

‘Louis, gij hebt uw stuur handschoenen aangedaan.’

‘Handen vrij en toch bevriezen ze niet. Ge hebt ze er maar in te steken.’

‘Wat hebt ge waar maar in te steken?’

‘Raymond, dat ben ik van u niet gewoon, gij altijd zo-ne serieuze.’

‘Zie, Louis, hoe vanuit de omliggende straten het werkvolk naar één punt stroomt, naar de poort van ons driehoekige fabrieksgebouw, precies of wij worden aangetrokken door een stralend en verleidelijk visioen.’

‘Gij leest te veel boeken; door een magneet, ja, en wij het ijzervijlsel, tot poeder geslepen metalen stofjes.’

Onze zaal, zaal 232, een struikgewas van machines, brullen de enige manier om verstaanbaar te zijn. Smeerolie, vet, wij in vlekkerige overalls. De vrouwen voor het fijnere werk, op gelijke afstand van elkaar, ononderbroken dezelfde bewegingen herhalend, tot de sirene de middagpauze aankondigt.

Vijfentwintig minuten verlost van het werk. Wij kruipen ietwat verdoken bij elkaar, tussen de machines, met onze brooddoos op de knieën. Wij met zijn vijven, Louis-van-’t-vogeltje, Louis Van Doorn, Valeer, de jonge Leon en ik. Een partijcel. Mijn rookvlees zwart uitgeslagen, mijn plakjes salami zweterig, verdroogd, gekruld. De Rode Vaan ligt open op mijn knieën. We hebben veel te lezen.

‘Ons Elza heeft deze ochtend in alle vroegte spek met eieren gebakken, gaat dat smaken’, zegt Valeer.

‘Spek met eieren, daar moeten ze in uw paradijs een hele week voor werken, wat zeg ik, een maand’, sneert Wilfried Verstraeten. Moet die juist passeren.

‘Smoel toe … Sorry, kameraden, die gast werkt op mij als een rode lap op een stier. Woonde bij ons om de hoek, met de bevrijding hebben ze bij hem thuis alle meubels onder luid applaus door het raam gezwierd. Die gingen me een gang. En zijn zuster, die mag van geluk spreken, die is de dans ontsprongen, voor hetzelfde geld was ze haar haar kwijt geweest.’ De Duitse soldaten, welopgevoed, waren wij boerenkinkels tegen! Valeer is buskruit.

‘Het is zijn bedoeling u de gordijnen in te jagen, Valeer, gun hem dat plezier niet, negeer hem gewoon’, zegt Leon.

‘Het gaat erom dat sommigen zeggen: “Och Here, och arme, en de vrouwen, die sukkels, hun haar afscheren, waar was dat voor nodig.” Compassie, allez, kom hé, ze wisten waar ze mee bezig waren.’

Hij heeft gelijk. Valeer is in die zaken even onverzoenlijk als ik.

‘Of op het verkeerde paard gewed’, zegt Leon. ‘Maar nu moeten we vooruit, achteruit is voorbij en wat voorbij is, daar moet ge uw energie niet meer in steken.’

‘En het kwaad niet met kwaad vergelden zeker, uwe catechismus zit er goed in gepompt, dat zalvende’, komt Louis Van Doorn tussenbeide.

‘Kameraden, luister naar wat ik hier lees.’

‘Ja, en als Raymond het woord neemt, is het zwijgen en luisteren, mannen.’

‘Louis, ge kunt het niet laten, hé. Kameraden, zie, de titel over een dubbele pagina: “Het testament van Togliatti[8]”. Kan ik beginnen? Wacht, waar staat het, wat ik oe wil voorlezen …’

‘Raymond, komt er nog wat van?’

‘Ha, hier, dit moeten we onderstrepen: De personencultus verhindert de militanten, welke zich in de nabijheid bevinden van een persoonlijkheid die het voorwerp is van een cultus, zich te ontwikkelen, zonder nog te spreken van de grote schade die zulk een cultus doet aan op wie zij gericht is, wat niet wegneemt dat de werkers persoonlijkheden nodig hebben, in de bedrijven, in hun woonwijken en hun organisaties. Kritiek was nodig en gerechtvaardigd, maar hiertegenover plaatsen wij de grootse verwezenlijkingen van het socialisme. Wij moeten ons niet gehinderd voelen, te verklaren dat die verwezenlijkingen niet zonder moeilijkheden en fouten tot stand kwamen.’

‘Voilà, het spreekwoord zegt het, snoeien doet bloeien.’

‘Van Doorn, onderbreek me niet. Ik lees voort … de kwestie is ernstig en moeilijk, wat niet wegneemt dat Stalin een plaats in de geschiedenis verdient. Het is in niemands belang het stokpaardje van de kampioenen van het anticommunisme, het zich schuldig maken aan de gewilde vervalsing van de realiteit van de geschiedenis, aan te wenden. We moeten ons behoeden tegen het ondergaan van de invloed der propaganda van de tegenstander, zoals bij sommige kameraden het geval is. Het Westen dient verantwoordelijk gesteld te worden voor het laakbare optreden van Stalin. De Koude Oorlog en de kapitalistische agressie hebben hem belet een goede democraat te zijn, en hem tot zijn droeve vergissingen gebracht … wie had het beter onder woorden kunnen brengen. Palmiro Togliatti, wat zijt gij een schrandere geest.’

‘Raymond, ge zoudt u zelf bezig moeten zien. Die glimlach om uw lippen. Aandoenlijk. Een mens zou er sentimenteel van worden, maar ik vraag me af of Chroesjtsjov dat potje niet beter gedekt had gehouden. Want zeg zelf, moet Togliatti zich niet weren als een duivel in een wijwatervat?’

‘Louis, kameraad, pas op, ge gaat u toch niet aansluiten bij de herauten van de vijand, zoals Togliatti het zo schoon kan zeggen. Luister, knoop dit goed in uw oren: als wij nu ook nog aan twijfel ten prooi vallen, wij moeten de anderen overtuigen van de juistheid van onze overtuiging. Chroesjtsjov heeft de moed gehad problemen te behandelen die tot rijpheid zijn gekomen. Hier in het Westen zijn ze zover nog niet, de Amerikaanse bewapeningspolitiek en de schade die de trusts aan de nationale economieën berokkenen, moeten in het daglicht gesteld worden.’

‘En kijk naar Italië, met de verkiezingen voor de deur, hoe die Segni[9] zijn macht misbruikt om de Italianen tegen Togliatti op te zetten’, zegt Valeer.

‘Een echte schande. Terwijl de statistieken uitwijzen dat de levensvoorwaarden in de Sovjet-Unie beter zijn dan in Italië’, zegt Louis Van Doorn.

‘En dat hij de schaapherders op Sardinië vergeet, terwijl hij nota bene van ginder afkomstig is. Maar zo is het toch altijd, van niets tot iets kent zichzelve niet,’ zegt Leon, ‘maar ondanks alles, kameraden, ik heb er een goed oog in, wij veroveren Rome. Zeker en vast.’

‘Of wij hier niet zwoegen voor een habbekrats, terwijl ze zonder ons kunnen inpakken. Winst, winst en nog eens winst en de kleine garnaal moet content zijn met de kruimels. Maar zolang die kleine garnaal vrijdags van de kreeft afblijft is alles oké.’

‘Dat ligt op uw maag, hé Raymond, van de paus met zijn kreeft, dat moet ge de anderen vertellen. Maar iets helemaal anders. Niet verschieten. Als wij nu eens met z’n vijven onze kandidatuur stellen om te emigreren naar Alaska.’

Grote consternatie.

‘Ze komen er handen tekort. Het staat in de gazet. Een lang artikel en een adres waar ge inlichtingen kunt krijgen. Onze vrouwen, onze kinderen, ons have en goed. Inpakken en wegwezen. De voorwaarden, gasten, als het is zoals ze het u voorschotelen, amai, grave. Ik vind het een overweging waard.’

‘Louis, Alaska, ge meent het niet. Alaska, wat gaat ge daar doen, radarposten bouwen om de Russen te bespioneren?’ zegt Louis Van Doorn.

‘Ons gedachtegoed zal danig geapprecieerd worden en gaan we met ons allen, met onze hand op het hart, meekwelen: “Then conquer we must, when our cause is just.” Ge verstaat die woorden toch?’ voegt onze jonge Leon eraan toe.

Valeer, die een sigaret rolt, aan het vloeitje likt: ‘Ge bevriest daar het hele jaar door.’

‘Hier werken we toch ook voor de Amerikaan’, zegt Louis-van-’t-vogeltje. Hij is ocharme helemaal van zijn apropos. Ik moet hem uit de penarie helpen.

‘Kameraden, er is niets mis aan ordentelijk uw kost te willen verdienen, daar moet ge uw idealen niet voor opgeven.’

‘Ja, Raymond, gaat gij hem wat verdedigen, terwijl ge hem daarnet nog verwittigde zich niet aan te sluiten bij de herauten van de vijand, of hoe formuleert Togliatti dat ook alweer’, zegt Valeer. Die is kwaad.

‘Ik weet het, het klinkt misschien raar dat ik met van die ideeën rondloop, maar een mens daarvoor direct zo te blameren’, zegt onze Louis-van-’t-vogeltje. Hij is in de war. Hij voelt zich belaagd. Ik moet de gemoederen bedaren.

‘Wij moeten in ieder geval de gelederen gesloten houden, kameraden, aan één zeel trekken, wat niet wegneemt dat wat wij van het leven verlangen voor ieder van ons verschillend is.’

‘Raymond, ge doet zo bedaard plechtig. Gij zijt precies zelfs niet gechoqueerd om wat Louis in zijn kop heeft.’

‘Ik denk dat velen onder ons een beetje in de war zijn, Maurice Thorez[10] zegt het ook, de aftakeling van de Stalincultus moet met de grootste zorg voorbereid worden.’

‘Raymond, het zou iets zijn voor ons, Alaska, ge vliegt daar met uw eigen vliegtuigje naar het werk. Het staat erbij in de annonce. De vlieglessen die wij samen in Deurne volgden, ze zouden ons uiteindelijk van pas komen.’

‘Louis, niet overdrijven. Het is bij theorie gebleven. Was de oorlog niet uitgebroken, wie weet waren we misschien piloot geweest.’ Blijf ik veinzen of kom ik met het artikel boven water? Open kaart spelen? Kan ik het Louis Van Doorn, Leon en Valeer aandoen? Ge moet mensen niet onnodig ontredderen.

‘Raymond, dat was een tijd, hè, voor de oorlog. God wat hebben we ons geamuseerd op het vliegplein.’

‘Ge zegt het. Als we toen hadden geweten wat we nu weten.’

‘Ja, en als ons kat een koe was, konden we ze melken achter de gordijn. Als gij daar in een iglo wilt gaan zitten, Louis. De eskimo’s bieden u hun vrouw aan, al zegt ze u niets, is ze tandeloos, vel over het been of juist kogelrond. Hun manier van gastvrijheid. Ze blijven er gewoon op zien terwijl ge met hun vrouw bezig zijt. Maar nu serieus, heeft er iemand de artikels in de Volksgazet gelezen? Andere koek. Blind, doof, medeplichtig noemen ze de communisten in hun commentaren. Wat denkt ge daarvan, hoe durven ze. Voor een socialistische krant’, komt Louis Van Doorn tussenbeide.

‘Als ze konden, zouden ze ons opvreten met huid en haar, zoals de Fransen ortolanen binnenspelen. Hoe laat is het, mannen? De sirene gaat loeien. Terug aan de slag.’

‘Zeg, Raymond, wat zegt ge nu weer over de Fransen?’

‘Weet gij dat niet? Die vogeltjes, die ze met veren, karkas en al, zoals ik zeg met huid en haar oppeuzelen achter een doek, ja, met een doek voor hun gezicht. Dat is daar de traditie. De mannen. De vrouwen mogen er niet aan meedoen.’

‘Zijt ge ons weer wat op de mouw aan ’t spelden, Raymond?’

‘Nee, ik zweer het, ze doen dat in een streek ergens in het zuiden. Van die rariteiten komen overal voor. Bij ons zijn er wel die levende vissen met een slok water doorslikken.’

‘Vissen, krijgt ge vissen door uw keelgat?’

‘Zeker. Natuurlijk geen hele pladijs, hè Leon.’

[1]EBES – de verenigde energiebedrijven van het Scheldeland; voorloper van Electrabel.

[2] IJzeren weg – het spoor.

[3] Lahaut, Julien – communistisch senator uit Luik die op 11 augustus 1950, vlak voor de eedaflegging van koning Boudewijn, ‘Vive la république’ zou hebben geroepen en op 18 augustus 1950 aan zijn voordeur werd vermoord. Een moord die nooit is opgelost en waarover nu pas opheldering is vrijgegeven.

[4] Nivrance-sur-l’Escaut – ‘nergens aan de Schelde’; werd gezegd door mensen die niet op reis gingen.

[5] Collard, Léo – socialistisch minister van Onderwijs die in 1955 de toelagen aan het katholiek onderwijs verminderde en voor het katholiek onderwijs beduidend hogere schoolbevolkingsnormen vastlegde dan voor het staatsonderwijs, waardoor een schoolstrijd losbarstte.

[6] Imalso – Intercommunale Maatschappij van de Antwerpse Linker Scheldeoever.

[7]Pallieterke, ’t – ‘satirisch’ Vlaams rechts ultranationalistisch blad.

[8] Togliatti, Palmiro (1893-1964) – een van de invloedrijkste leiders van het Italiaanse communisme.

[9] Segni, Antonio (1891-1972) – premier van Italië van 1955-1957; lid van de Democrazia Cristiana.

[10] Thorez, Maurice (1900-1964) – Frans communistisch politicus; tot 1947 vicepremier in diverse kabinetten.

2

‘Tot slot herhalen we de dimensies: het getal 1 staat voor een punt. Een punt heeft geen dimensie.’

‘De nuldimensie, mijnheer.’

‘Goed, Agathe.’

‘De 2 staat voor een lijn.’

‘Die gaat door twee punten, mijnheer.’ Lydia Jespers.

‘Eén dimensie, mijnheer, een lengte.’ Julien De Rover.

‘Juist, Julien, en vergeet niet wat ik over de lijn zei. Komen we bij de 3.’

‘Een vlak, mijnheer.’ Sieglinde Lissens. ‘Twee dimensies, mijnheer, een lengte en een hoogte.’

‘Ik kan mijn oren niet geloven. En de 4?’

‘Een lichaam, mijnheer, drie-di-men-si-o-naal, een lengte, een diepte en een hoogte.’ Willy De Nul.

‘Onwaarschijnlijk, allemaal een bank vooruit. Daar sta ik van te kijken.’

‘Dat dat zo mooi uitkomt, mijnheer. Wie heeft dat uitgevonden, mijnheer?’ Natuurlijk. Zij weer. Agathe Apers vanop de laatste bank, voor de muur met de lijsten met werkwoordvervoegingen, ik drink nooit t, gij drinkt altijd t, hij drinkt t als hij tegenwoordig is.

‘Uitvinden heeft daar niets mee te maken, Agathe. Je zou kunnen zeggen, dat is altijd zo geweest, alleen moest er iemand opkomen en het benoemen, en wat die dimensies betreft, die hebben we aan Pythagoras te danken, die …’

‘Aan de python, mijnheer?’ roept Willy De Nul.

‘Gaat ge me wat voor de zot houden, Willy?’ Is dit nog vriendelijk bedoeld of is het al een beetje een dreigement? Want als mijnheer Schollaert uit zijn krammen schiet …

‘Wat ik nog wou zeggen …’ Oef, hij spreekt weer op normale toon.

‘Mijnheer, mijnheer.’

‘Ja, Agathe?’

‘Ik wil iets vragen, mijnheer, over de nuldimensie, mijnheer. Wat is een punt dan, mijnheer, en wat is nul of beter hoeveel is nul, mijnheer?’

Altijd van die vragen stellen. Wat is een punt? Wat is nul? Wat een vraag. Mijnheer Schollaert daarvoor in de rede vallen.

‘Nul is een rondeke, nul is een lege portemonnee, nul is niets’, antwoordt mijnheer Schollaert kortaf. De hele klas lacht venijnig.

‘U zegt toch dat voor alles wat bestaat een woord bestaat. Punt en nul en niets zijn toch woorden, dus iets van al de ietsen die bestaan, dan mag ik toch vragen wat die ietsen juist zijn?’

‘Weet ge wat, verandert gij rap in niets, gaat ge seffens weten wat niets is en zijn wij in één keer van u af’, roept Reginald Gevers. Die kan Agathes bloed drinken. Luid schatergelach. Mijnheer Schollaert eist stilte.

‘Agathe, er bestaan ook woorden voor dingen die niet echt bestaan, voor dingen die ge alleen kunt denken of voelen of … Rosa, wat zit ge nu te dromen, volgt ge de vogels?’

‘Nee, mijnheer, wat u zei over de lijn, mijnheer. Dat …’

‘En dat alles er al was voor iemand het ooit gezien heeft. Maar, mijnheer, kan iets er echt zijn als het nog nooit door iemand gezien of gedacht is?’ Weer Agathe. Blijven aandringen en mij daarvoor zo brutaal onderbreken. Zet ik haar betaald. Greta Gregoir aanporren. Een knipoog. We verstaan elkaar, Agathe zal ervan lusten. De blikken worden heimelijk doorgegeven, als een onzichtbare ketting rijgen ze aan elkaar.

‘Natuurlijk, Agathe, in de oertijd, er brak een tak van een boom en nog een. Braken er twee takken van de boom. Akkoord? Alleen was er toen niemand om dat te constateren, te tellen, er was niemand om zich daarmee bezig te houden, maar ze lagen er wel allebei, die takken.

Mieke, houdt u vast aan de takken van de bomen,

Mieke, houdt u vast aan de takken van de mast.

Als Mieke valt, dan valt ze in ’t water,

als Mieke valt dan valt ze in ’t nat.

De hele klas kijkt verbaasd lachend rond. Typisch mijnheer Schollaert. De zot uithangen. Van de os op de ezel springen.

‘Samen,’ zegt hij, ‘één, twee, drie.’

‘Mieke, houdt u vast …’

‘Agathe, alles wat de mens ontdekt heeft, was er voor het ontdekt werd. De microben, de bloedcellen, uranium, de golflengte, de luchtdruk, de zwaartekracht, de bloedsomloop, penicilline, plankton, het zenuwstelsel en zo kunnen we voortgaan. Aan ontdekken komt waarschijnlijk nooit een einde.’

‘Ja, Reginald?’

‘Zal de dag dan niet komen, mijnheer, dat alles ontdekt is en niets meer uit te vinden valt?’

‘Wie weet, in elk geval voor morgen is dat nog niet’, zegt mijnheer Schollaert. ‘Maar nu iets anders. Ik heb jullie gisteren verteld over …?’

‘Jan zonder Vrees’, roept Sieglinde Lissens.

‘De kleinzoon van Neeltje uit het Krabbenstraatje in Antwerpen’, vult Ingrid Goossens aan.

‘En de echte Jan zonder Vrees was een? Wie weet het nog?’

‘Een Bourgondische hertog, mijnheer.’

‘Goed, Agathe.’

‘Wie noemt mij het hele rijtje Bourgondische hertogen in de juiste volgorde? En zonder spieken.’

Spieken. Mijnheer Schollaert gebruikt meer en meer Hollandse woorden en als hij eraan denkt, zegt hij ook jij in plaats van gij, want jij is ABN. ‘Wij worden nu eenmaal betaald om jullie ABN te leren, de richtlijnen van het ministerie van Onderwijs. Daar willen ze iedereen met jij leren spreken. Maar voor het zover is zal er nog héél veel water door de zee moeten vloeien’, zei mijnheer Schollaert onlangs met een grijnslachje. Echt vlot ligt zijn ‘jij’ niet in zijn mond, hij is dat niet gewoon. Ik wel, thuis met mama.

‘Het begint met Filips de Stoute, die van zijn paard viel, mijnheer.’

‘Willy, goed geprobeerd, maar mis. En vingers wil ik zien. Geen geroep.’

Mijnheer Schollaert noemt ook de jongens altijd bij hun voornaam. Klinkt vriendelijker. De andere meneren doen dat niet. Zeker mijnheer Ackermans van acht B niet. Die zou tegen Willy nooit Willy, maar altijd De Nul zeggen. En bij het minste wat Willy fout zou doen, zou hij zeggen: ‘De Nul, ge hebt uw naam niet gestolen, weet ge wat ge zijt?’ En hij zou met zijn duim en wijsvinger een rondje maken en er zijn neus door steken.

‘Ik weet wie van zijn paard viel, mijnheer. Dat was Karel de Stoute en hij had geen zoon en toen werd zijn dochter Maria van Bourgondië hertogin.’

‘Agathe, heb ik gezegd dat jij het mocht zeggen?’

Weer op haar nummer gezet. Mijnheer Schollaert kan niet wegsteken dat ook hij van Agathe tegen de muren op loopt.

‘Meester, meester, ik ken ze allemaal.’

‘Oswald, wie ben ik?’

‘Mijnheer, meester.’

De hele klas lacht. Oswald De Wolf zegt altijd meester, omdat hij pas bij ons op school is en omdat hij uit Melsele komt, waar ze in plaats van ‘het is heel koud’ ‘nijg koed’ zeggen en waar ze aardbeien kweken en zijn oudere zus aardbeienprinses is geworden. Ze heeft in de krant gestaan en de leerlingen van de dorpsschool spreken de onderwijzer met meester aan. ‘“Meester” is niet correct. Een meester is een advocaat of iemand die iets veel beter kan dan alle anderen’, heeft mijnheer Schollaert hem uitgelegd. Maar Oswald raakt het niet gewoon mijnheer te zeggen.

‘Kom op, Oswald.’

‘Filips de Stoute, Jan zonder Vrees, Filips de Goede, Karel de Stoute, Maria van Bourgondië, Filips de Schone.’ Oswald somt ze op zonder er een over te slaan.

‘Proficiat, Oswald, knap hoor.’

Zie Agathes sip gezicht. Zij wist ze natuurlijk ook. Juist goed. En juist goed dat ze nu ook, als het haar beurt is, op de laatste bank moet zitten. Toen ze nog geen bril had, mocht ze altijd vooraan blijven zitten. Was het toch nog een gepier. Toegeknepen ogen en rimpeltjes rond haar neus. Precies een in stilte knorrend varken. En door haar log postuur kon wie achter haar zat amper zien wat erop het bord geschreven stond, en als ge er iets van zegde, zei mijnheer Schollaert dat ge dan maar een beetje moeite moest doen. Niemand kan Agathe Apers uitstaan. Gelukkig zit ik niet naast haar, gelukkig zit ik naast Greta Gregoir. Naast Greta Gregoir zit ik het liefst. Iedereen wil naast Greta Gregoir zitten. Een baasspeler, dat wel. Als we touwtje springen, moet zij als eerste. Als tweede kiest ze toch altijd voor mij. Naast Greta Gregoir en op een bank bij het raam zit ik het allerliefste, want daar is het altijd het lichtste. Zelfs op donkere dagen, als mijnheer Schollaert de lampen in de klas aansteekt. Vanaf hier zie ik goed de soorten grijs van de voorbijtrekkende wolken. Er is veel variatie in het grijs. Het verandert de hele tijd, van wolkeloos doorschijnend paarlemoer, effen parelgrijs, kan het overgaan naar asgrauw en dreigend paars tot het bijna antracietzwarte van zware bewolking. Antraciet, de kleur van de stofjassen van de onderwijzers, antraciet met witte stipjes. Mijnheer Schollaert draagt nooit een stofjas, gelukkig maar. Meestal door zijn moeder gebreide truien met blokjespatroon, precies bakstenen, die er bovenop liggen. Hij kijkt op zijn horloge: ‘Jongens, met Jan zonder Vrees gaan we straks voort. Het is speeltijd, wie doet de melk vandaag?’ Jackie Janssens steekt zijn vinger op.

‘Jij, Jackie, goed. Doe je tenminste iets. Slaapkop. Jou interesseert niets.’ Jackie Janssens haalt de houten bak binnen die de melkboer elke ochtend voor de deur van de klas deponeert. Hij steekt drinkrietjes door de aluminium deksels van de twintig-centiliter glazen flesjes, deelt ze rond. Nu het buiten koud is, blijft de melk lekker fris. Lauwe melk, bah. En pap. Botermelkse pap of gortepap. Bij de gedachte aan pap krijg ik het benauwd. Het rimpelige vel, de reuk. Mama maakt soms pap. Gelukkig moet ik er nooit van eten. Zelfs niet proeven, niet één lepeltje. Papa zegt altijd: ‘Het zou eens terug oorlog moeten worden.’ Zelfs dan. Ik zou nog liever van honger sterven. Mijnheer Schollaert diept een pakje sigaretten op uit zijn jaszak. Hij leunt achteraan tegen de muur, naast de bank van Agathe.

‘Een punt is het eerste wat na niets komt’, zegt mijnheer Schollaert tegen Agathe, terwijl hij wolkjes sigarettenrook uitblaast. Wat hij zegt is alleen voor haar bedoeld. De anderen hebben er geen erg in, maar ik heb het wel gezien. Met het drinkrietje in haar mond kijkt ze naar hem op, met de ogen van een dikke madonna, zoals op de schilderijen in de kerk. Schuin naar boven.

De bel.

‘Jassen aan’, roept mijnheer Schollaert, sigaret tussen zijn vingers. In de gang houdt hij de kapstokken onder de ramen in de gaten. In rij naar de speelplaats. Een dikke, witgekalkte streep scheidt de meisjes- van de jongenskant. Op die streep moeten de gestraften de speeltijd doorbrengen. Handen op de rug. ‘Kunt ge daar wat staan pierewaaien’, zegt mijnheer Schollaert. ‘Het zal u leren.’ Van de witte streep trekken wij ons over ’t algemeen weinig aan, behalve als mijnheer Ackermans toezicht houdt en dat is vandaag niet het geval.

‘Waar is ze? Waar is ze?’

‘Tegen de muur van de turnzaal. Ten aanval!’ We springen op onze paarden, we kletsen met de ene hand tegen onze dijen, met de andere bootsen we echoënd indianengeluiden na. Korte, krachtige rukjes van de hand tegen de lippen, die de hand als een gummibal weerkaatsen. Zo galopperen we over de speelplaats. Greta de aanvoerster, wij erachteraan. We stappen af en gaan in een kring om Agathe heen staan.

‘Dikke boerin, gij denkt dat ge alles weet.’

‘Agathe, Agathe met haar dikke gat!’

‘Schele otter.’

‘Gij kunt gaarstoven in uw eigen vet.’

‘Ochgot, ochgot, Agathe, wij doen toch niets, wij spelen alleen maar botsautootje.’

Agathe bedekt haar gezicht en haar hoofd, haar handen en armen als buffer, en zonder één kik geeft ze haar lijf prijs aan onze vuisten.

‘Haar voet vastpakken’, roept Greta Gregoir.

Oswald, die het graag aan zou hebben met Greta Gregoir, doet altijd alles wat Greta zegt. Hij tilt Agathes voet van de grond. Ze verliest haar evenwicht, dondert omlaag, rok omhoog. Luid geschater. Ligt ze daar met haar dikke, plompe benen bloot tot aan haar onderbroek. En wij gillend, lachend weglopen. Het is toch tijd. Het gaat bellen. Terug naar de Bourgondische hertogen. We huppelen naar de rij. Scanderen: ‘Agathe Apers, apen aap. Agathe Apers, apen, aap!’

‘Mijn bril, gij weet zeker niet wat dat kost’, horen we haar huilend roepen.

‘De tijd vliegt snel, gebruikt hem wel’, zegt mijnheer Schollaert. Middag. De schoolbel rinkelt. Een over-en-weer geloop in de lange gang, die als een grote U om de speelplaats heen loopt en waar alle klassen op uitkomen. Geduw, getrek, geroep. Terechtwijzingen. Iedereen buiten. Een refter ontbreekt voorlopig nog. Wij moeten onze boterhammen opeten, bijeengetroept in een paar klassen.

‘Nee, nee, mijn beurt. Ik doe vandaag de middagstudie.’

‘Mijn bijverdienste.’

‘Ik kan het ook goed gebruiken.’

‘Wij hebben pas gebouwd, dus broodnodig.’

‘Hoor ze bezig. Wij zijn hun bijverdienste’, zeggen wij tegen elkaar, terwijl we bibberend staan te wachten in een ijzige motregen. Mijnheer Ackermans, de bonenstaak, heeft het pleit gewonnen. Hij komt voor de rommelige rij staan met zijn loerende, donkerronde kraaloogjes, net Gust, de gorilla in de zoölogie, alleen bedreigender.

‘In stilte doorlopen’, beveelt hij.

Eenmaal binnen in de klas moeten we eerst en vooral onze theedoek over de schoolbanken uitspreiden.

‘Denk erom, geen vettige banken’, zegt hij.

We schuiven zwijgend, zijwaarts de banken in. De brooddoos op de theedoek. Het deksel van de brooddoos oplichten, de doos in het deksel plaatsen, de boterhammen rechtstreeks vanuit de doos, een voor een opeten.

‘En niemand die het waagt broodkorsten te verdonkeremanen, in een lessenaar tussen schriften en mappen, of in de turnzakken aan de haken van de banken te proppen. Knoop het in uw oren.’

Mijnheer Ackermans’ genadeloze blik zorgt daar wel voor en wie geen theedoek bij heeft, kan zijn boterhammen opeten op zijn achterste op de trede voor het bord, brooddoos op de knieën. Drinken doen we met de lippen aan de drinkbus, als bouwvakkers op een werf. Sommigen hebben een thermosfles, met een bijbehorend bekertje, dat op de dop geschroefd zit. De binnenwand, in verzilverd glas, spat bij het lichtste tikje in gruzelementen uiteen en vermits de schoolbanken schuin aflopen, tuimelt er om de haverklap een van een bank. Zoals in cowboy-en-indianenfilms, indianen te paard van bergkammen het ravijn in storten. Die van mij onderging het hetzelfde lot. En ik was zo trots op mijn hemelsblauwe thermos. Had ik ook eens iets wat de anderen hebben.

Onder mijnheer Ackermans’ toezicht is het eten en zwijgen. Hij eist doodse stilte.

‘Als uw boterhammen op zijn, houdt ge u met iets bezig. En voor wie zich verveelt of zijn mond niet kan houden, heb ik iets in petto’, zegt hij lafhartig, terwijl hij rondkijkt of hij iemand zoekt om in de pot te steken. Hij vindt altijd wel een slachtoffer, dat rijkelijk van strafwerk voorzien wordt. De tafels van vermenigvuldigen of een werkwoord vervoegen in de acht tijden. Soms wel vijf werkwoorden. Heel de muur van zijn klas hangt vol met de vervoegingen op platen verbleekt bristolpapier. De sterke, de zwakke, de onregelmatige werkwoorden. Spelling en spraakkunst zijn zijn stokpaardjes. De voltooid verleden toekomende tijd. De vvtt. Hoe iets tegelijkertijd verleden en toekomende tijd kan zijn, moeten wij nog leren. Houdt hij geen rekening mee en als hij zegt: ‘Bravo, bravo, doe zo voort’, weet ge hoe laat het is. Gemene dingen op een grappige manier zeggen, daar is hij goed in. Iedereen is bang voor hem, behalve Filip Masson. Tegen Filip Masson is hij kruiperig vriendelijk. Niet moeilijk. Filip Massons vader is voorzitter van de vriendenkring van de school en prefect van het grote atheneum in de stad. Maar als ik Viviane Verlinden mag geloven, is aan de overkant, bij de nonnen van het Onze-Lieve-Vrouw ter Sneeuw Instituut, de middagpauze echt een kwelling. Tezamen in één enorme refter, aan lange tafels, weliswaar met de luxe van een kop, een bord, een vork en een mes, maar op houten banken zonder rugleuning, en als ze hun boterhammen op hebben, moeten ze blijven zitten, handen op de rug, tot de laatste, haar laatste kruimel op heeft. Kwestie geduld, beleefdheid, goede manieren aan te kweken en als een paar meisjes gaan doorzakken, roept de surveillerende non: ‘Recht, rechtop, rug kaarsrecht en mond dicht.’ En wie niet luistert krijgt een fikse por van de wijsstok tegen de ruggengraat. ‘Tegen uw paternoster, zeggen de nonnen en dan denken ze dat ze plezant zijn’, zegt Viviane Verlinden.

Gelukkig ben ik vandaag de gelukkige. Mijnheer Schollaert heeft mij uitgekozen om hem tijdens het middaguur een handje toe te steken. Ben ik rap van mijnheer Ackermans verlost. Alleen in de klas met Mijnheer Schollaert. Heerlijk.

Mijnheer Schollaert rookt een sigaret, zijn transistorradio staat aan: ‘mijn portatiefke’, zegt hij. Beige met een wijnrode band. De muziekdeuntjes schallen vrolijk door de lege klas.

‘Rosa, haal eerst de rekenschriften op’, zegt mijnheer Schollaert.

Ik reik hem de stapel schriften aan. Gaat hij de oefeningen nakijken. Hij schrijft altijd een opmerking onder aan het blad. Naargelang puik, knoeiwerk of iets tussenin. Hij noteert de punten in zijn puntenlijst. Mama vindt hem als twee druppels water op Tony Curtis lijken.

‘Ruim wat op, Rosa, en leg de mappen op een nette stapel.’

‘Het bord vegen, mijnheer?’

‘Ja, doe dat.’

Eerst met een kletsnatte spons. De druppels lopen in de mouw van mijn trui. Natte wol voelt vervelend aan. Met de uitgewrongen spons over het bord en dan met de bordvod. Geen nevel van krijtvegen achterlaten, zorgvuldig te werk gaan.

‘Mijnheer?’

‘Ja, Rosa.’

‘Mijnheer, zou dat nu echt waar zijn, mijn vader zegt dat ze in Amerika volhouden dat de aarde plat is. Anders staan ze daar met hun hemel en hun hel, zegt hij.’

‘Het schijnt, in sommige streken.’

‘En als ge daar luidop durft zeggen dat de mensen afstammen van de apen, steken ze u in de bak. De evolutietheorie is daar des duivels. Hier hebben we gelukkig Teilhard De Chardin[11], pertang een jezuïet. Dat zegt mijn vader dikwijls, mijnheer, en terwijl hij dat zegt, wordt hij kwaad en vuurrood en roept hij: steek het goed in uw oren, godsdienst is de opium van het volk. En ik weet wat opium is, mijnheer, dat staat in Kuifje, in De krab met de gulden scharen.’

‘Rosa, zoudt ge eerst en vooral eens proper water willen halen?’ zegt mijnheer Schollaert. Ik loop met de emmer de klas uit naar het kraantje op de gang.

Ziezo. De emmer terug op zijn plaats. Mors ik. Vanop zijn stoel kan mijnheer Schollaert de plas niet zien. Water droogt vanzelf op.

‘Nu de prullenmand. Die moet leeggemaakt worden’, commandeert hij. Maar wel met een knipoog. De rieten mand naar een van de grote vuilnisbakken op de speelplaats verslepen. Moet ik aan mijn buurmeisje denken. Christel Weiremans. Ze is bang van haar vader. Ze is altijd content als hij moet gaan loodsen. Ze mag van hem niet meer met mij omgaan. Zelfs geen goeiedag zeggen. ‘Ik blijf toch uw vriendin, in het geheim’, heeft ze me gezegd.

De prullenmand op zijn plaats.

‘De planten water geven, mijnheer?’

‘Ja, Rosa.’

Waar staat het rode, ijzeren gietertje?

‘Mijnheer, bij ons in de straat, mag die niet met die of die spelen van een vader of een moeder. Wij doen het toch. Ze houden het niet in de gaten, ze zeggen het alleen. En in onze straat geloven alle mensen in God, behalve wij. Wij zijn de enigen, of toch bijna. En ze kunnen niet geloven dat we niet in God geloven. Maar Godelieve Vets mag wel met mij spelen. Laat Rosa maar binnenkomen, we zetten nog geen hond op straat, zegt Godelieves moeder. Al haar kinderen moeten voor mij bidden. Ik ben een verloren schaap, zegt ze. Tien jongens en één meisje. De familie Vets. De vader is koster.’

‘Als die allemaal voor u bidden, kunt ge op uw beide oren slapen. Maar als je nu vlug eens met de keerborstel zou willen rondgaan. Het is hier net een zandbak. Hoe komen jullie toch aan die vuile zolen.’

‘Mijnheer … ons huis is zeven meter breed. Een huis van de wettetaaie. Mijn vader zegt dat altijd, wij hebben gebouwd met de wettetaaie. Wat hij ermee bedoelt weet ik niet, maar aan zijn stem te horen, moet het iets heel goeds zijn.’

‘De wettetaaie, dat zal ik u uitleggen, Rosa, en dan mag je gaan. Kan je nog even buiten spelen voor de bel gaat.’

DE WET DE TAEYE, schrijft mijnheer Schollaert op het bord. ‘Een wet die mensen die een huis bouwen een handje helpt, ze krijgen geld van de staat, een premie en De Taeye is de naam van de minister die de wet opgesteld heeft.’

‘Ah, zo.’ ‘Wettetaaie’ klonk grappig, raadselachtig, als een toverspreuk met een geheime kracht. Dat is nu voorbij. Spijtig. Maar het mijnheer Schollaert kwalijk nemen? Nee.

‘Ge kijkt zo raar? Gelooft ge me niet?’

‘Jawel, mijnheer, maar u kraste met uw vingernagel over het bord. Ik krijg daar koude rillingen van over mijn rug en speeksel in mijn mond.’

‘Het is een overblijfsel uit onze evolutie, toen het gekras afkomstig was van roofdieren, die hun klauwen schrapend tegen rotsen scherpten en bij onze aapachtige voorouders een angstreactie uitlokte.’

Dat moet ik papa vertellen. Zal hij zeggen: ‘Ziet ge wel, nog een bewijs.’ Ik heb dat ook als mama haar nagels vijlt.

‘En nu ingerukt mars, taterwater’, zegt hij.

Oei, wil hij van mij af? Misschien denkt hij: Ik kies in ’t vervolg iemand anders.

[11] Teilhard de Chardin, Pierre (1881-1955) – geoloog, paleontoloog, filosoof, theoloog; jezuïet en priester die ‘het verschijnsel mens’ door evolutie verklaarde en wiens werken pas na zijn dood werden gepubliceerd.

3

Zie me zitten op een keukenstoel, als vastgevroren op een blok ijs. Ik, Rika Lahaut-Vroeg-in-de-Wey. Mijn thee koud, de kaarsjes voor het theelichtje op, de theemuts zoek en die klamme schimmelplekken in een hoek van het plafond door de lek van de boiler in de badkamer. En Raymonds gesakker daarover. Dat is het ergste. Het gesakker. Is de wereld te klein omdat de installateurs knoeiers zijn en hij daardoor in kosten valt. Maar als ik zeg: een huis is om miserie vragen …

Mam, mam, waarom heb je me aan mijn lot overgelaten? Ik voel me zo reddeloos verloren. Vroeger in de Arthur Sterckstraat, als ik daar aan terugdenk. Mam, jij die zelfs nooit wilde dat ik een aardappel schilde. ‘Geen vieze randen onder je nagels’, zei je. ‘Daar heb ik je niet voor in de wieg gelegd.’ En dat ik met een kantoorbediende moest trouwen. Iemand in een net pak, das, witte boord, aktetas, een jasje-dasjeman. Weet je wat Raymond nu wil, mam? Dat ik buig, toegeef, mee met hem in de fabriek ga werken. ‘Bij ons is er werk genoeg,’ zegt hij, ‘voortdurend een tekort aan vrouwenhanden.’ Als hij dat gedaan kon krijgen, mam, ik had er op slag een andere man aan, daar niet van. Maar met een opgewekt humeur wordt hij zo melig, zo klef. ’s Morgens vroeg mee met hem de baan op en ’s avonds dezelfde weg naar huis, dag in dag uit. Ik mag er niet aan denken. Een nachtmerrie. Nee, nee, ik doe het niet, maak je geen zorgen, ik doet het niet, mam, al is het dat ik het laat voor jou. Maar die gespannen sfeer. Of er een spook door het huis waart, een spook dat mijn keel dichtknijpt als ik hem hoor binnenkomen. Die trek op dat gezicht. ‘Hou je dan ten minste bezig met het huishouden.’ Die doffe dagelijkse eentonigheid, moet ik daarmee opgezadeld zitten, mam, een leven lang, gisteren eender als vandaag en ook morgen en overmorgen, en het schuldgevoel, als niets me afgaat, ik geen zin heb een klap uit te voeren, de uitzichtloosheid voor me zie, dag na dag, na dag. ‘Wat doen die andere vrouwen dan?’ Dat durfde hij me voor de voeten te gooien. ‘Ik ben die andere vrouwen niet’, zei ik. Mam, ik weet het, je hebt me verwittigd. Ik hoor het je nog zeggen: ‘Kindje, kindje, waar begin je aan. Iemand van de Socialistische Arbeidersjeugd en bovendien een schaker. Schakers, de saaiste mensen die op Gods akker rondlopen, geintjes tappen, nou vergeet het, enkel tot doodernstig geëmmer zijn ze in staat, reken maar.’ Had ik maar naar jou geluisterd, mam. Ja, er is iets tussen hem en mij dat onze zielen gescheiden houdt. Wij zijn geen goede combinatie. Alleen in veertig, met de Achttiendaagse Veldtocht[12], toen hij krijgsgevangen werd gemaakt en ik vreesde hem nooit meer levend terug te zien, toen zag ik hem graag geloof ik, keek ik uit naar zijn thuiskomst. Mocht dat gevoel me nog eens overvallen, naar iemand te verlangen, het echte ongeduldige hunkeren, smachten, dagen aftellen, als ik dat nog eens mocht meemaken … Het leven, mam. Hoe moet een mens zijn leven leven? In godsnaam, wie legt me dat eens uit. Ach, het haalt niets uit. Het gepieker maakt me alleen treuriger, huiveriger, kouwelijker. Slapen. De zalige gedachte aan slapen, vederlicht wegzinken, het onwezenlijke, zweverige gevoel of je gaat opstijgen, dat ijle en tegelijkertijd de slaap die je hoofd zwaar op je hoofdkussen neerdrukt. Slapen met slappe, krachteloze als met dons opgevulde ledematen. Niet meer overgeleverd aan dat hulpeloos verdriet. Kom, tel tot tien en breng de moed op je van die stoel te hijsen, forceer je, sleep je de trap op. Eerst mijn poeder Dr. Mann en de wekker zetten tegen de tijd dat de kinderen uit school komen.

[12] Achttiendaagse Veldtocht – veldtocht van het Belgische leger nadat Duitsland op 10 mei 1940 het land was binnengevallen. Het verpletterende overwicht van de Duitse troepen verplichtte het Belgisch leger zich steeds verder westwaarts te verplaatsen. Koning Leopold III aanvaardde een onvoorwaardelijke capitulatie, waarop het hele leger krijgsgevangen werd gemaakt.