Ton van Reen

De Bende van de Bokkenrijders

Uitgeverij De Geus

breda 2014

© Ton van Reen, 2003

Deze editie © De Geus BV, Breda 2014

Omslagontwerp en -illustratie © Suzanne Hertogs

Kaartwerk © Eelco Deuling

ISBN 978 90 445 2749 0

NUR 283

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de zevende druk, 2003.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

Mathijs Stevens was met de koeien op weg naar het weiland. Hij kwam voorbij de Lommelenberg[1], waar het lijk van een bokkenrijder aan de galg hing. Die rover was daar al weken geleden opgeknoopt. Mathijs huiverde bij het zien van het lijk, waar de kraaien de ogen uit hadden gepikt. Hij was altijd blij als hij de galgenberg voorbij was.

‘Jij komt hier ook nog eens te hangen!’ snauwde de dode rover hem plotseling met ijzige stem toe.

Van schrik liet Mathijs de koeien in de steek en zette het op een lopen. Wonderlijk genoeg wist de bokkenrijder zich los te maken en rende met rammelende botten achter hem aan. Telkens als Mathijs omkeek, zag hij het akelige lijk dichterbij komen.

‘Ik krijg je wel te pakken’, schreeuwde de blinde rover. ‘Ik wil daar niet alleen hangen!’

Onder het hollen verloor de bokkenrijder een arm. Een voet. Een been. Het leek hem niet te hinderen. Met zijn overgebleven arm probeerde hij het galgentouw als een lasso om Mathijs’ hals te mikken.

Mathijs rende voor zijn leven. Blind van angst struikelde hij over een boomwortel. Langs een rotsachtige helling buitelde hij naar beneden. Met een klap viel hij in het snel stromende water van de Geul.

Wakker door de smak keek hij om zich heen. Hij lag op de vloer naast zijn bed, met het angstzweet nog op zijn voorhoofd. Veel tijd om aan zijn nachtmerrie terug te denken kreeg hij niet. Geschreeuw van buiten drong tot hem door. Een hoop lawaai. Wat was er aan de hand, midden in de nacht?

Een rode gloed scheen de kamer binnen. Dat kon maar één ding betekenen. Hij sprong naar het raam. De grote schuur van buurman Hansen stond in brand. De vlammen laaiden hoog op uit het houten raamwerk. Van het strooien dak was al niets meer over. Door het vuur was de hele buurtschap zo goed verlicht dat het klaarlichte dag leek.

Mathijs holde naar beneden. In de bijkeuken schoot hij zijn klompen aan en rende naar buiten.

De mensen uit de buurtschap probeerden het vuur te doven. De vrouwen stonden in een rij om emmers water door te geven die ze over het vuur uitgoten. De vlammen trokken zich er weinig van aan. Ze bliezen dikke wolken vuile stoom over de blussers. Tussen de mannen zag Mathijs zijn vader en ook Driek, de knecht die bij hen in huis woonde. Moeder en Miene, het meisje dat sinds een jaar koeienmeid bij hen was, stonden bij de put en werkten zich in het zweet om de emmers water zo vlug mogelijk naar boven te halen.

Het was een ongelijke strijd. Door de mooie zomer was het houtwerk van de schuur kurkdroog. Het vuur werd gevoed door een kolossale massa planken, balken en dakspanten die op elkaar waren gestort. De geraamtes van de eens zo fraaie koetsen en karren zakten de een na de ander in elkaar. Niemand geloofde er nog in dat er iets van de schuur gered kon worden, maar het vuur moest worden bestreden om te voorkomen dat het naar woningen en schuren in de buurt oversloeg.

Mathijs zag zijn vriend Lowie met een bos dikbebladerde takken naar het vuur lopen.

‘Geef mij ook een paar takken!’

Aan de zijde van Lowie ging Mathijs de vlammen te lijf. Hij sloeg op het vuur in alsof zijn leven ervan afhing. Het was opwindend werk, want de vlammen vochten brutaal terug. Ze hielden hem voor de gek. Als de takken erop neerkwamen, bleven ze even weg, om dan opeens weer hoog op te schieten. Ze schroeiden zijn gezicht. Zijn armen werden zwart van de opstuivende as. Was het in de hel ook zo heet?

Opeens ontdekte hij dat hij nog in zijn nachthemd stond. Hij liep voor gek. Hij keek snel rond, om te zien of er iemand op hem lette.

Tot zijn geruststelling zag hij dat er zelfs mannen in lange onderbroeken tussen de rijen takkenzwaaiers stonden. De meeste vrouwen liepen in linnen nachtjurken en droegen slaapmutsen. Hij was niet de enige die in alle haast naar de brand was gehold. Zijn vader knikte hem bemoedigend toe. Dat deed hem goed. Hij deed nog beter zijn best.

Nadat hij een tijdje flink op de vlammen had ingeslagen, kreeg de hitte hem te pakken. Door de rook kreeg hij bijna geen adem meer. Gelukkig kwamen er steeds meer mannen opdagen om te helpen. Mathijs herkende zelfs mensen uit Valkenburg en Walem, een gehucht verderop. Lowie en hij konden het even wat kalmer aan doen.

‘Kom, we gaan helpen bij de put!’ riep Lowie enthousiast. Ze holden naar de vrouwen.

‘Blij dat we mannenhulp krijgen’, zei moeder. Ze veegde het zweet van haar gezicht.

‘Dat werd hoog tijd’, klaagde Miene. ‘Ik heb blaren aan mijn handen van die zware puthaak.’

‘Niks gewend’, smaalde Mathijs. Als een grote man probeerde hij een emmer water in één haal boven te krijgen. Dat lukte net. Hij keek trots rond.

‘Je bent een flinke vent’, zei Miene. ‘Je krijgt een stuiver[2] als je dat tien keer achter elkaar kunt.’

‘Loop naar de duivel.’ Mathijs wist maar al te goed dat hij daar nog lang niet sterk genoeg voor was.

‘Niet praten’, zei moeder streng. ‘Werken.’ Mathijs haalde weer een emmer omhoog. Lowie tilde hem van de haak.

‘Kan het niet een beetje vlugger met die emmers?’ riep een bazige vrouw vooraan in de rij. ‘Die kinderen kunnen dat werk niet aan!’

‘Wegwezen. Laat mij dat maar weer doen’, zei Miene. ‘Ze zien jullie nog niet voor vol aan.’ IJverig greep ze de puthaak en hees een emmer water naar boven.

Teleurgesteld over zoveel miskenning dropen de jongens af. Van een afstandje bleven ze naar het vuur kijken.

‘Vuur is mooi’, zei Lowie.

‘Dan heb jij het zeker aangestoken.’

‘Ik? Heb je dan niet gehoord dat de bokkenrijders de boerderij van Hansen hebben overvallen?’

‘Bokkenrijders?’ vroeg Mathijs ademloos. ‘Heeft iemand ze gezien?’

‘Hansen zelf. En zijn knechten en meiden.’

‘Kwamen ze op vliegende bokken?’

‘Fabeltjes, man. Je denkt toch niet dat die rovers echt kunnen vliegen.’

‘Waren er veel?’

‘Niemand heeft ze geteld, maar het moeten er veel zijn geweest. De hele boerderij hebben ze leeggeplunderd. Bij hun vertrek hebben ze de schuur in brand gestoken.’

‘Ik dacht dat ze zich koest zouden houden nu de schout[3] een bokkenrijder heeft laten ophangen’, zei Mathijs.

‘Ben je gek’, smaalde Lowie. ‘Zolang de mensen honger hebben, stelen ze. De dieven hebben alle kippen meegenomen. Een paar kalveren hebben ze in de wei geslacht. Kom, kijken.’

Ze holden naar het weiland achter de stallen van Hansen. Een paar wilde honden sprongen weg bij de resten van de kalveren die verspreid in het gras lagen. Je kon zien dat de dieren in grote haast waren afgemaakt. De drie verminkte koppen zagen er griezelig uit. De rovers hadden zo weinig tijd gehad dat ze niet alles hadden kunnen meenemen. Er zat nog volop vlees aan de kadavers.

‘Jammer van die mooie kalveren’, zei Mathijs.

Teruglopend zagen ze Hansen voor zijn woonhuis zitten. De eens zo trotse man zag er gehavend uit. Zijn hoofd was in verband gewikkeld. De vroedvrouw van Ransdaal, die vaak voor dokter speelde als er geen geneesheer in de buurt was, behandelde zijn verbrande voeten met zout water en kruiden. Hij schreeuwde het uit van pijn, maar ook van woede om zijn machteloosheid, omdat hij zelf niet in staat was een hand uit te steken bij het bluswerk.

‘Wat hebben de bokkenrijders met Hansen gedaan?’ vroeg Mathijs.

‘Je ziet, hij is er niet al te best van afgekomen’, grinnikte Lowie. ‘Ze hebben hem met zijn voeten in een vuurtje gezet, net zo lang tot hij vertelde waar hij zijn geld verborgen hield.’

Daar moest Mathijs toch ook een beetje om lachen. De gierige Hansen was liever zijn vel dan zijn geld kwijt. Ook de bokkenrijders moesten van zijn vrekkigheid hebben geweten. Ze wisten natuurlijk dat hij ergens een flinke zak goudstukken[4] had verstopt. Voor zo’n geldwolf moest het onverdraaglijk zijn om te zien hoe de vlammen zijn fraaie schuur en dure koetsen in de as legden. Hansen, die altijd de rijkste boer van De Heek was geweest, verloor in één klap een groot deel van zijn bezit.

‘Waar zal Hansen de grootste pijn voelen?’ grapte Mathijs. ‘Aan zijn lijf of in zijn beurs?’

‘In zijn beurs’, zei Lowie. ‘Voor hem telt alleen geld.’

Marie, de dikke vrouw van Hansen, holde als een kip zonder kop heen en weer tussen de brand en haar kermende man. Ze was zo overstuur dat ze nog nauwelijks wist wat ze deed.

‘Dat mens heeft een flinke aframmeling gekregen’, wist Lowie. ‘Haar kont is er nog dikker door geworden.’

‘Vort, of ik stuur de hond op jullie af’, gromde Hansen.

‘We hebben ons in het zweet gewerkt om zijn schuur te blussen en dan krijg je zoiets’, mopperde Mathijs, terwijl ze doorliepen.

‘Hij kan die hond niet eens op ons afsturen’, zei Lowie. ‘De bokkenrijders hebben het beest gekeeld. Die houden niet van honden die alarm kunnen slaan.’

Nu begreep Mathijs waarom hij niet eerder wakker was geworden. Als de hond was gaan blaffen, zou hij dat zeker gehoord hebben.

‘Denk je dat de knechten van Hansen onder één hoedje met de bokkenrijders spelen?’ vroeg Lowie zich hardop af.

‘Of iemand die vroeger als knecht bij hem heeft gewerkt.’

‘Zoiets moet wel. In ieder geval moet de man die de hond heeft afgeleid hem goed hebben gekend, anders had hij nooit bij dat valse beest in de buurt durven komen.’

Plotseling zagen ze een paar mannen uit een huis naar buiten sluipen, met zakken op hun rug. Toen ze de jongens in het oog kregen, gingen ze er als hazen vandoor, in de richting van Klimmen.

‘Bokkenrijders’, schrok Mathijs. ‘Misschien zitten er hier nog meer.’

‘Iedereen is bij de brand’, zei Lowie. ‘Inbreken is nu een koud kunstje.’

Hij had gelijk. Alle bewoners van De Heek hielpen bij het blussen van de brand. Dieven konden ongehinderd de huizen in.

Ze renden terug naar het vuur en vertelden wat ze hadden gezien. De mannen aarzelden niet. Bewapend met rieken en hooivorken zetten ze de achtervolging op de rovers in.

‘Ga naar huis, om op de beesten te letten’, riep vader naar Mathijs. ‘Ze worden onrustig door al dat lawaai en de rook.’

Mathijs was teleurgesteld. Het liefst zou hij met de mannen achter de rovers aan zijn gegaan.

Inmiddels had men het vuur in bedwang. Het gevaar voor overslaande brand was geweken. De vrouwen en mannen die bij de brand waren achtergebleven, staakten het bluswerk. Ze zagen er enkel nog op toe dat de vlammen niet opnieuw om zich heen konden grijpen. De rest van het werk mochten boer Hansen en zijn knechten zelf opknappen. Voor de gierige boer staken de buurtbewoners geen hand te veel uit.

‘Ik ga nog een paar uurtjes slapen’, gaapte Lowie. ‘Morgen moet ik hooien.’

Mathijs liep terug naar huis, maar hij was er niet gerust op. Stel je voor dat de bokkenrijders het ook op hun boerderij hadden gemunt. Vreemd, ook zijn eigen hond had hij niet gehoord toen de bokkenrijders bij Hansen waren. Als Bels ’s nachts mensen hoorde die hij niet kende, ging hij als een duivel tekeer. Bij de rovers moest iemand zijn die Bels en de hond van Hansen goed had gekend. Mathijs griezelde van zijn eigen gedachte. Het betekende immers dat er zelfs bokkenrijders in hun eigen buurtschap woonden!

Hij maakte Bels los van de ketting. De hond, een forse Mechelse herder, liep met hem mee naar binnen. Mathijs stak de stallamp aan. De dieren waren rustig. Het lawaai en het licht van het vuur hadden hen niet gestoord. De varkens lagen stil in het stro en knorden in hun slaap. Gewekt door de lamp deed de dikke zeug haar ogen open en gromde tevreden toen ze Mathijs herkende. De drie koeien, Bertha, Anna en Jacoba, lagen kalm te herkauwen. Alleen de kippen, die her en der op stok zaten, waren wat in de war door het licht van de stallamp, alsof ze zich afvroegen of het al ochtend was.

Opeens kraaide de haan. Hoe gewoon dat geluid op de boerderij ook was, deze keer schrok Mathijs zich te pletter. Bijna was hij gillend van angst naar buiten gehold, maar hij wilde zich niet als een bang kind gedragen. Rillend hield hij de lamp omhoog en scheen in alle hoeken van de stal. Om zichzelf moed in te praten schold hij de haan uit voor alles wat lelijk was, maar het zelfingenomen beest zette een hoge borst op en bekeek hem hooghartig vanaf zijn verheven plek op een steunbalk. Om hem helemaal voor gek te zetten liet de haan een dikke keutel net voor zijn voeten vallen.

In een flits zag Mathijs een hoofd achter de voerbak wegduiken. Eén ogenblik zag hij een gezicht. Mathijs stond aan de vloer genageld van schrik. Een schim vluchtte de deur uit. Bels sprong erachteraan. Een bokkenrijder? Had hij hem wel echt gezien? Was het inbeelding door angst? Had hij in het flakkerende licht van de lantaarn zijn eigen schaduw voor een indringer aangezien? Blijkbaar had hij zich vergist, want Bels kwam weer naar binnen, zonder iemand te hebben gepakt. Kon ook de hond zich op dezelfde manier hebben vergist? Onmogelijk.

Mathijs vroeg zich af of hij de anderen moest waarschuwen. Toch maar niet. Als hij zich alleen maar had ingebeeld dat hij iets had gezien, zou hij daar later mee geplaagd worden. Hij raapte al zijn moed bij elkaar en bleef op zijn post.

Diekerd, zijn paard, groette hem door hem zijn natte neus in de hals te duwen. Hij streelde de hengst over de manen en klopte hem kameraadschappelijk op de hals. Het contact met het dier stelde hem op zijn gemak.

Hij klom in de haverbak. Bels sprong naast hem. Op dit plekje zat Mathijs vaak, vooral als hij over iets wilde nadenken. Voor hem was het een plaats om tot rust te komen. Zijn vriendschap met het paard gaf de plek een vertrouwdheid die hij nergens anders in huis vond. Soms zat hij hier alleen maar om van de geuren van het paard en het hooi te genieten.

Diekerd had er al heel wat jaren dienst op zitten. Hij was oud, wat goed te zien was aan zijn vacht. Op de plekken waar het tuigwerk van kar en ploeg langs zijn huid schuurden, waren de haren weggesleten. De Belgische hengst was niet zo mooi als de paarden van Hansen, maar Mathijs was heel tevreden over hem. Het dier had een rustig karakter en werkte goed, ook al was hij wat traag door zijn leeftijd. Tot zijn schrik had Mathijs zijn vader wel eens horen zeggen dat hij het paard aan de slager wilde verkopen en dat hij een nieuw paard wilde. Hij was het daar niet mee eens. Hij hield van Diekerd. Hij had nooit een ander paard gekend op de boerderij. Als vader hem wat minder liet werken, kon hij nog lang mee. Vader zou tevreden moeten zijn met zo’n goed paard. Tenslotte hadden maar weinig boeren in het Land van Valkenburg een paard. De meesten deden al het werk op het land met mankracht of met hulp van een os. Mathijs had al eens woorden gehad met zijn vader over de verkoop van Diekerd en hem hardvochtigheid verweten. Toch wist Mathijs dat het vader niet alleen om het geld te doen was. Gelukkig was hij niet als Hansen. Hij streefde er niet naar om de rijkste boer van De Heek te worden, ook al was zijn boerderij al haast groter dan ze met het gezin en de hulp van een knecht en een meid aankonden. Méér werk was nergens goed voor. Méér geld trok bokkenrijders aan. Als je die lui in huis kreeg, had je voor niets gewerkt.

Zo zat Mathijs wat voor zich uit te mijmeren. Moe van het bluswerk en warm door het lijf van de hond en de adem van het paard, zakte hij weg in een diepe slaap.

[1]Lommelenberg – ‘lommelen’ is Zuid-Nederlands voor oude kleren. In dit geval worden de kleren van de gehangenen bedoeld, die onder de armen werden uitgedeeld

[2]stuiver – gouden gulden of goudstuk. Een florijn telde 160 duiten. Acht duiten waren een (zilveren) stuiver waard. Een zilveren stuiver was het twintigste deel van een gulden. Een daalder is anderhalve florijn

[3]schout – hoofd van het gerecht en van de orde- en wetshandhavers in een stad of streek

[4]goudstuk – gouden gulden of goudstuk. Een florijn telde 160 duiten. Acht duiten waren een (zilveren) stuiver waard. Een zilveren stuiver was het twintigste deel van een gulden. Een daalder is anderhalve florijn

2

‘Kom op, jongen’, riep vader, Mathijs wakker schuddend. ‘De pap staat klaar. Er is een hoop werk te doen.’

‘Ik heb nog slaap’, kreunde Mathijs, die nog maar weinig van de wereld zag omdat zijn haren als een gordijn voor zijn gezicht hingen.

‘Je verslaapt de beste tijd van je leven’, bromde vader.

‘Nog bokkenrijders gevonden?’ geeuwde Mathijs terwijl hij uit de haverbak klom.

‘Geen spoor. Jullie hebben spoken gezien.’

‘Ik heb ze met mijn eigen ogen gezien’, zei Mathijs wat beledigd. Tot zijn eigen verbazing droeg hij nog steeds zijn nachthemd. In de bijkeuken trok hij zijn broek en werkkiel aan, gooide het beroete hemd in de wasmand en liep naar buiten.

De zon stond al aan de hemel. Mathijs putte een emmer water en hield zijn hoofd even in het koele nat. Dat friste lekker op. Met zijn vingers kamde hij zijn lange blonde haar naar achter. Bels sprong tegen hem op en rende een paar rondjes over het erf.

Er kwamen een paar mannen aanhollen. Schutters[5].

‘Bokkenrijders!’ riepen ze al van ver. ‘In drie huizen hebben ze ingebroken!’

‘Zie je wel dat het geen spoken waren’, zei Mathijs tegen zijn vader, die op het roepen naar buiten was gekomen.

Als er iets gebeurde in De Heek dat niet in de haak was, werd Stevens er altijd als eerste bij gehaald. Als kapitein van de schutters was hij verantwoordelijk voor de orde in het dorp.

Stevens en de mannen staken hun koppen bij elkaar. Mathijs zette zijn oren goed open, maar hij kon hen niet verstaan. Benieuwd naar wat ze te melden hadden, liep hij naar hen toe.

‘Loop door’, zei vader. ‘Ik hou niet van kinderen die gesprekken van grote mensen afluisteren.’

Mathijs had er gloeiend de pest aan dat vader hem weer liet merken dat hij hem nog maar een kind vond. Dat deed hij altijd als er schutters in de buurt waren. Stom, waarom moesten die kerels steeds zo geheimzinnig doen?

Nijdig schopte hij tegen een brok mergel. Harder dan zijn bedoeling was. Zijn tenen deden pijn.

In de keuken stond het ontbijt op tafel. Dampende pap en brood met spek. Moeder en Miene zaten al aan tafel.

‘Ik had nog veel langer kunnen slapen’, zei Miene. Ze gaapte zo uitvoerig dat de tranen haar in de ogen sprongen.

‘Na zo’n nacht komt iedereen slaap te kort’, zei Driek, de knecht. Hij nam plaats achter zijn bord en zette zijn pet af, waardoor zijn flink kalende schedel bloot kwam.

‘Het lijkt wel of je baard vannacht weer grijzer is geworden’, plaagde Mathijs. ‘Als ik jou was, zou ik hem afscheren. Dan zie je er jonger uit.’

‘Ik denk er niet aan. Ik ben al kaal genoeg, maar met die baard heb ik toch nog genoeg haar aan mijn hoofd.’

‘We kunnen je zo als vogelverschrikker in de kersenboom zetten’, zei Mathijs.

‘Als ik daarmee de kost kan verdienen, wil ik er best vandaag al in gaan zitten. Het is weer om lekker lui te zijn.’

Zolang Mathijs zich kon herinneren, werkte Driek al op de boerderij. Hoewel hij niet kon lezen of schrijven, stond de knecht door zijn schranderheid goed aangeschreven in het dorp. En hij was erg handig. Niemand kon zo goed met gereedschap omgaan als hij.

Miene schepte Mathijs’ bord nog eens goed vol. Miene en hij waren goede maatjes. Ze was maar een paar jaar ouder dan hij. Dit jaar had ze zich voor het eerst als meid verhuurd. Haar ouders woonden in Ransdaal, op een kleine boerderij. Ze waren blij dat hun dochter uit de kost was.

‘Dat krijg ik nooit op’, zuchtte Mathijs.

‘Je moet groeien’, zei Miene, terwijl ze een lepel stroop in de pap schepte. ‘We hebben sterke kerels nodig met al die bokkenrijders in de buurt.’

‘Zal Hansen ditmaal iets leren van zijn verlies?’ vroeg moeder zich hardop af.

‘Dat wordt tijd’, zei Driek. ‘Hij moet eens wat beter met zijn werkvolk omgaan. Hij behandelt zijn mensen als honden. Bijna al zijn knechten en meiden willen aan het eind van het jaar vertrekken. Niemand blijft langer dan de tijd waarvoor hij zich heeft verhuurd.’

‘Hansen heeft nooit werkvolk kunnen houden’, zei moeder. ‘Hij is veel te vrekkig.’

Door het raam zag Mathijs dat de schutters vertrokken. Vader kwam binnen.

‘Die bokkenrijders zijn een vloek voor het land’, verzuchtte hij, aan tafel schuivend. ‘We hebben voor vanavond een vergadering belegd. We willen eens kijken of de schutters iets tegen die bende kunnen doen.’ Hij pakte een homp brood met een dikke plak spek. Het blussen en het zoeken naar de rovers hadden hem hongerig gemaakt.

‘Ik moet straks bier bestellen bij de brouwerij’, zei hij tussen twee happen door. ‘Zo’n schuttersvergadering kost me een paar vaatjes.’

‘Ik hoop wel dat jullie uit de kelder blijven’, zei moeder, die niet erg blij was met de vergadering. ‘De laatste keer dat die bijeenkomst bij ons was, hebben die vrienden van jou een paar potten vlees en een mand eieren opgegeten. Het leek wel of de bokkenrijders in huis waren geweest.’

‘Als je gastheer bent, moet je niet gierig zijn’, zei vader. ‘Als we bij anderen thuis vergaderen, wordt er ook royaal gedaan. We komen niet elke dag bij elkaar.’

‘Gelukkig niet’, zei moeder. ‘Anders waren we allang straatarm.’

‘We moeten iets tegen die roversbendes ondernemen’, bromde vader tussen twee lepels pap door. ‘Ze stelen maar raak.’

‘De mensen kennen het verschil tussen het mijn en het dijn niet meer’, zei moeder. ‘Daar moet ik je gelijk in geven.’

Die opmerking viel niet in goede aarde bij Driek.

‘Als ik geen eten en geen loon had, dan zou ik ook bokkenrijder zijn’, zei hij, bedachtzaam aan zijn baard plukkend.

Vader keek Driek verbaasd aan.

‘Hoe kun je dat zeggen? Je wilt toch niet worden als die rovers?’

‘Dat niet. Gelukkig heb ik mijn eten en mijn loon. Maar als ik honger had, zou het mijn en het dijn me niets kunnen schelen. Dan stal ik mijn buik vol en ging mijn loon halen bij hen die te veel hebben. Wie goud en goed bezit, heeft dat ook niet allemaal verdiend door werk met eigen handen.’

‘Je wilt toch niet zeggen dat ik rijk word door jouw werk?’ zei vader, die de opmerkingen van zijn knecht maar moeilijk kon verteren.

‘Dat beweer ik niet. Als je geen eerlijke boer was, zou ik ook niet voor je willen werken.’

‘Ik wil mijn beurs niet spekken met geld dat ik jou onthouden zou hebben. Ik wil best eens over je loon praten.’

‘Dat hoeft niet’, wees Driek af. ‘Je betaalt me genoeg. Ik voel me hier best. Ik vind alleen dat jullie te lichtvaardig over bokkenrijders oordelen.’

‘Ze rijden toch op bokken’, gooide Mathijs ertussen.

‘Bokken die zo groot zijn als paarden’, dikte moeder aan.

‘Fabels’, zei Driek scherp. ‘Dat heeft geen mens ooit gezien. De schout probeert ons die onzin wijs te maken. En ook de pastoor wil ons laten geloven dat het duivels zijn. De pastoor en de schout hebben allebei een dikke buik.’

‘Zo mag je niet over onze pastoor praten’, stoof moeder op. ‘Hij is een goed mens.’

‘Misschien is hij wel té goed’, smaalde Driek. ‘De meeste zegen treft de pastoor zelf. Hij heeft een volle wijnkelder en meer eten dan hij op kan. Maar gewone mensen mogen van hem verhongeren als ze in nood zijn.’

‘Driek, je gaat te ver’, wees Stevens zijn knecht terecht. ‘Zulke uitspraken kan ik in mijn huis niet toestaan.’

‘Je hebt gelijk. Dat had ik niet moeten zeggen waar een kind bij is.’

‘Die bokkenrijders eten ook hosties’, zei moeder. ‘Heiligschennis[6] kun je toch ook van arme mensen niet goedpraten.’

‘Ik wed dat al die verhalen overdreven zijn’, zei Driek. ‘Laatst hoorde ik iemand zeggen dat hij een troep bokken waar de vlammen uitsloegen door het bos had zien rennen. Als het waar was geweest, was dat bos afgebrand. Ik ben er gaan kijken, maar er was geen spoor van vuur te ontdekken.’

Het gesprek had de sfeer in huis onbehaaglijk gemaakt. Zwijgend aten ze verder. Om de stilte te doorbreken begon Miene over de brand bij boer Hansen, maar niemand zei iets terug. Toen hield ook zij maar haar mond.

Om aan de kille stemming te ontsnappen, at Mathijs vlug zijn bord leeg en liep naar buiten.

Er kwam een drietal boeren aanlopen, tussen hen in een jongen die ze stevig vasthielden.

Onmiddellijk herkende Mathijs het gezicht dat hij de afgelopen nacht in de stal had gezien. Hij had zich dus niet vergist.

‘We hebben een bokkenrijder gepakt’, riep een van de mannen naar Stevens, die naar buiten was gekomen.

‘Hij lag bij ons in de stal te slapen’, riep de ander. ‘Ik vond hem toen ik de koeien naar buiten wilde halen.’

‘Gelukkig hebben we een van de rovers te pakken’, zei Stevens opgelucht. ‘Dat zal de schout leuk vinden.’

‘Ik ben geen bokkenrijder!’ riep de jongen bang. ‘Ik hoor niet bij die bende! Ik ben helemaal alleen!’

‘Als je geen bokkenrijder bent, wat ben je dan wel?’ vroeg Stevens.

‘Ik kom uit Maastricht’, kermde de jongen.

‘Waarom ben je nu dan niet in Maastricht?’

‘Ik heb geen werk. Bij de steenfabriek ben ik weggestuurd. Ik zwerf rond. Ik probeer werk te vinden bij de boeren.’

‘Noem je stelen bij de boeren ook werken?’ vroeg Stevens.

‘Ik heb niets gestolen. Ik wilde alleen maar ergens slapen.’

‘Geloof dat duvelsjong toch niet’, gromde een van de boeren. ‘Dat hij een bokkenrijder is, zie je wel aan de vodden aan zijn lijf.’

‘Ik kan er niets aan doen dat ik arm ben’, zei de jongen. ‘Ik heb geen geld om kleren te kopen.’

‘Hij is rijp voor de galg’, riep een ander.

‘Als je iedereen die in vodden loopt wilt ophangen, kun je de meeste inwoners van Maastricht opknopen’, zei Driek, die erbij was komen staan. ‘Daar heeft bijna niemand meer geld om eten en kleren te kopen.’

‘Hij had brood bij zich dat hij bij ons uit de keuken heeft gepakt’, zei de boer.

‘Als ik geen eten zou stelen, was ik allang dood’, zei de jongen.

‘Hij heeft gelijk’, zei Driek. ‘Armoe kweekt dieven, maar niet iedere dief is een bokkenrijder. Iemand die steelt om in leven te blijven is niet eens een echte dief.’

Die uitspraak van de knecht wekte de woede van de boeren.

‘Voor een knecht durf jij heel wat te zeggen’, riep een van hen uit. ‘Jij verdedigt een dief. Volgens mij ben je zelf een bokkenrijder.’

‘Dat is wel makkelijk’, zei Driek met minachting in zijn stem. ‘Beschuldig iemand ervan dat hij een bokkenrijder is en je hoeft verder niks meer te bewijzen.’

‘Driek heeft gelijk’, zei Stevens. ‘We mogen die jongen niet vasthouden zonder bewijzen.’

‘Ik wil terug wat er vannacht uit mijn huis is gestolen’, zei een van de mannen. ‘Daar zal deze schooier toch ook wel iets mee te maken hebben gehad.’

‘Ik heb niets en ik weet niets’, zei de jongen.

‘We laten hem vrij’, zei Stevens. ‘We kunnen hem niet vasthouden alleen vanwege verdenkingen.’

‘Je moet het zelf weten’, zei de een. ‘Jij bent schutterskapitein. Het is jouw verantwoording wat er met dat jong gebeurt, maar ik twijfel eraan of de schout het met jouw beslissing eens zal zijn.’

‘Dat wacht ik dan maar af’, zei Stevens berustend. ‘Ik hoop er het beste van. Per slot van rekening heeft de schout zich nog nooit met zaken beziggehouden die ook een schutterskapitein zelf kan regelen.’

Mokkend dropen de boeren af.

‘Hoe heet je?’ vroeg Stevens aan de jongen.

‘Wolf.’

‘Alleen Wolf?’

‘Wolf Kremers.’

‘Waarom ben je juist in ons dorp als de bokkenrijders hier hun slag slaan?’

‘Dat kon ik niet weten. Ik ben net zo bang voor die rovers als jullie.’

‘Maak dat je hier uit de buurt komt’, zei Stevens. ‘En laat je niet meer zien. De volgende keer kan ik je niet meer helpen.’

‘Bedankt’, zei de jongen. Hij liep vlug weg. Na een paar passen draaide hij zich om. ‘Hebben jullie iets te eten voor me? Ik heb al dagen niets gehad.’

Dat Wolf rammelde van de honger wilde Mathijs wel geloven. Hij was zo mager als een lat.

‘Neem hem maar mee naar de keuken’, zei Stevens. ‘Laat moeder wat brood voor hem klaarmaken. En zorg dan dat hij verdwijnt.’

‘Kom maar mee’, nodigde Mathijs uit.

Wolf volgde hem naar de keuken.

‘Hij heeft flink honger’, zei Mathijs tegen zijn moeder, die een beetje verbaasd was over het vreemde bezoek.

‘Dan zullen we hem daar eens vlug van afhelpen’, zei moeder. Ze smeerde een stapel boterhammen. Met verbazingwekkende snelheid verdwenen ze in Wolfs keelgat.

‘Hoelang zwerf je al rond?’ vroeg Mathijs.

‘Een jaar of drie’, zei Wolf tussen het kauwen door. ‘Soms werk ik bij een boer, of bij een visser op de Maas. Ik kan nergens blijven. Voor arbeiders zonder contract is er nauwelijks werk.’

‘Hoe oud ben je?’

‘Twaalf.’

‘Net zo oud als ik.’

‘Jij hebt het beter getroffen dan ik. Je hebt een prinsenleven op de boerderij. Altijd eten.’

Miene kwam binnen met een handvol eieren, die ze net uit de nesten van de kippen had gehaald.

‘Wie ben jij?’ vroeg ze verrast toen ze de jongen zag.

‘Wolf.’

‘Vandaar die wolvenhonger natuurlijk’, lachte moeder.

‘Dat klopt’, zei Wolf. ‘Die eieren zou ik met gemak nog op kunnen.’

‘Ik zal er een paar voor je bakken’, zei moeder. Ze legde een paar repen spek in de pan en sloeg er drie eieren overheen.

Mathijs vond dat Wolf niet alleen eten maar ook kleren nodig had, want hemd en broek hingen hem in flarden om het lijf. Hij haalde een broek en een kiel uit de kast op zijn kamertje.

‘Mag ik die aan Wolf geven?’ vroeg hij.

‘Je doet maar’, stemde moeder toe. ‘Aan de armen gegeven, is aan Gode geleend.’

Wolf was blij verrast toen Mathijs hem de kleren gaf.

‘Woonde ik hier ook maar’, zei hij nadat hij zich verkleed had. ‘Jullie hebben het goed.’

‘Toch zou ik niet langer blijven’, waarschuwde Mathijs. ‘De boeren die je gepakt hebben zijn boos op vader, omdat hij je niet naar de schout heeft gebracht. Als Driek vader niet had overtuigd van je onschuld, zou je nu in de gevangenis van Valkenburg zitten.’

‘Nou, bedankt voor alles’, zei Wolf. Hij gaf hun een hand en vertrok.

‘Een aardige jongen’, zei moeder, terwijl ze Wolf nakeek.

‘Hij komt uit de stad’, zei Mathijs. ‘Hij zwerft al jaren rond. Hij heeft heel wat meer beleefd dan ik. Hij is jaloers op mij, maar ik zou ook wel eens wat willen meemaken.’

‘Je weet niet wat je zegt. Die jongen heeft meer ellende gezien dan jij vermoedt. Hij is nu blij dat hij zijn buik vol heeft. Jullie beseffen dat nooit. Voor jullie staat het eten steeds klaar. En je kunt altijd vrij rondlopen.’

‘Vrij rondlopen’, klaagde Mathijs. ‘Ik loop me elke dag de blaren! Iedere dag met de koeien naar het weiland. Is dat vrijheid?’

Hij liep naar de stal om de koeien naar buiten te brengen. Het was tijd om aan het werk te gaan.

[5]schutters – mannen die hun dorp of stad verdedigen

[6]heiligschennis – vergrijp tegen iets wat heilig is

3

In de stal trof hij Miene en Driek. De knecht tuigde het paard op, Miene was aan het melken.

‘Vanochtend geeft Bertha weer weinig melk’, zei de meid. ‘Vreet ze wel genoeg?’

‘Meer dan genoeg’, zei Mathijs.

‘Bertha is altijd de sterkste koe geweest’, zei Driek. ‘Ze heeft alle veeziekten overleefd, maar ze is oud. Het zal me niet verbazen als ze dit jaar voor het laatst wordt gemolken.’

Mathijs knoopte de touwen van Bertha, Anna en Jacoba los. De koeien sjokten rechtstreeks naar de drinkbak en slobberden die leeg.

Moeder droeg een aarden pot naar de put en waste hem uit. Ze ging bonen inmaken.

‘Wees voorzichtig’, waarschuwde ze. ‘Pas op dat er geen vreemd volk bij de koeien komt. Je hoort steeds vaker dat vee wordt behekst.’

‘Ik let goed op’, beloofde Mathijs. ‘Ik zorg dat niemand een vinger naar onze koeien uitsteekt.’

‘Het ergste is dat je er meestal niets tegen kunt doen. Mensen met het boze oog kunnen de koeien al beheksen door naar ze te kijken.’

‘Het boze oog?’ vroeg Mathijs.

‘Veel weet ik er ook niet van,’ zei moeder, ‘maar zeker is dat mensen met het boze oog samenwerken met de duivel.’ Meer wilde of kon ze er niet over kwijt. Ze liep met de pot terug naar de keuken.

Driek leidde het opgetuigde paard naar de put. Mathijs was blij dat Driek met Diekerd ging werken. Hij ging veel kalmer om met het paard dan vader. Als vader zelf de hengst een dag mee had, kwam het dier meestal uitgeput terug. De knecht liet Diekerd zijn gang gaan. Hij zweepte hem nooit op.

De koeien sjokten het erf af en sloegen de weg in naar Valkenburg. Mathijs pakte zijn stok, knoopte er zijn knapzak met brood aan vast en pakte het boek over Tijl Uilenspiegel, dat hij had geleend van Antoon Bosch. De vader van Lowie had hem dat gegeven om te oefenen in het lezen en om er zich mee te vermaken tijdens de lange uren in het weiland.

Hij floot Bels. De hond kwam aanstormen uit de boomgaard, waar hij jacht had gemaakt op mollen. Het was zijn grootste plezier de molshopen om te wroeten en uit te diepen.

Voorbij het huis van Hansen lopend, zag Mathijs dat de drossaard[7], de schout en de schepenen[8] van Valkenburg bij de herenboer op bezoek waren. Ze zaten aan een tafel onder de lindeboom op het erf en ondervroegen de knechten en meiden.

Een twaalftal rakkers[9], bewapend met geweren en pistolen, stond met paarden langs de weg. Een armzalig troepje soldaten. Ze zagen er eerder meelijwekkend dan angstaanjagend uit. Vanuit Brussel waren ze door de Oostenrijkse heren naar het Land van Valkenburg gestuurd om het te zuiveren van bokkenrijders. Veel soeps was het niet. De meeste rakkers waren oudgedienden uit het leger. Kerels die op de slagvelden gewond waren geraakt en nooit meer zo goed waren hersteld dat ze nog aan een echte oorlog konden meedoen. Geen mens geloofde dat dit stelletje veteranen de watervlugge bokkenrijders te pakken kreeg.

Mathijs dreef de koeien met een wijde boog om het erf van Hansen heen. Hij had het niet op die hoge heren begrepen. Niet dat hij echt bang was, maar eng vond hij hen wel. Hij had veel gehoord over de wreedheid van de drossaard. Gevangenen liet hij behandelen als beesten, of ze nu aan het ten laste gelegde schuldig waren of niet. De gevangenen die op het schavot kwamen, waren al half doodgemarteld. Hoewel de mensen bang waren van de bokkenrijders en hen verwensten, waren er niet veel die hen graag in handen van de drossaard zagen vallen. Driek vond hem zelfs een groter misdadiger dan de bokkenrijders. ‘Kwaad trekt kwaad aan’, zei Driek altijd als ze het over de rechtbank hadden die over de bokkenrijders moest oordelen. Het was duidelijk dat hij met het ergste kwaad de drossaard en de rechters bedoelde. Maar ondanks zijn hardheid was de drossaard op zijn jacht naar de bendes nooit verder gekomen dan het opknopen van wat arme drommels. Onder hevige pijnen bij het martelen hadden ze alles bekend wat hen in de mond was gelegd.

Lowie was buiten aan het werk, voor het kleine huis waar hij met zijn vader woonde. Uit een knoestige eikentak sneed hij een steel voor een riek. Hoewel hij even oud was als Mathijs, was hij een halve kop groter. Zijn brede borstkas verried dat hij een beer van een kerel zou worden. Zijn moeder was al lang geleden gestorven, hij had haar niet eens gekend, en zijn oudere zus Geertruid werkte als huishoudster bij dokter Kirchhoffs in ’s-Hertogenrade. Daarom deed Lowie het meeste werk thuis en zorgde hij voor het eten en de was. Zijn vader was glazenier, maar hij oefende dat beroep nauwelijks nog uit. Een langdurige ziekte had zijn longen aangetast. Op de weinige dagen dat zijn gezondheid hem dat toeliet, reisde hij met een hondenkar de markten af en handelde in gebruikte potten en pannen, glazen en kommen. Zijn magere inkomen spijkerde hij wat bij met de verkoop van groenten uit zijn tuin: bonen, aardappels en kool. Maar boer kon je hem niet noemen, daarvoor had hij te weinig grond en hij bezat maar één koe. Een paard had hij nooit gehad.

Hoewel Bosch arm was, stond hij in hoog aanzien bij de mensen. Hij was de enige volwassene in De Heek die kon lezen en schrijven. Niet dat hij ooit naar school was geweest, hij had het zichzelf geleerd, op de ateliers in Aken, Luik en Maastricht, waar hij als leerling had gewerkt en waar hij honderden kerkramen van woorden had voorzien.

In de afgelopen winter had Antoon Bosch zijn zoon Lowie en Mathijs de eerste beginselen van het schrijven bijgebracht. Bovendien leerde hij hen Duitse en Franse begrippen te vertalen, wat handig was, omdat veel van de rondreizende kooplieden geen dialect of Nederlands spraken. Tijdens de lange avonden bij de haard hadden ze tijd genoeg om te studeren.

Bosch schreef ook brieven voor de mensen uit De Heek en hij las hun de brieven voor die ze ontvingen. Zelfs een rijke boer als Hansen was ongeletterd en moest de hulp van Bosch inroepen voor zijn schrijfwerk. Juist daardoor wist hij meer over iedereen dan wie ook in het dorp. Door al zijn kennis was hij officier van de schutterij waar Mathijs’ vader kapitein van was.

‘Heb je het druk vandaag?’ vroeg Mathijs.

‘Hou op’, zei Lowie mismoedig. ‘Mijn vader is weer ziek. Ik heb zoveel aan mijn kop dat ik niet weet waar ik het eerst aan moet beginnen. Kun jij onze koe meenemen? Ik heb geen tijd om naar het weiland te gaan.’

‘Mij best.’ Mathijs opende de staldeur. De lelijkste koe uit de buurt, die toch de mooie naam Eva had, sjokte naar buiten. Uit gewoonte sloot ze aan bij het groepje andere koeien. Mathijs nam Eva vaker mee. Hoewel het dier het gras uit hun weiland opvrat, vond vader het toch goed. Iedereen in de buurt wist hoe beroerd Bosch ervoor stond nu zijn magere inkomen door zijn ziekte nog verder was geslonken. Als men hem een beetje kon helpen was dat nooit verkeerd, maar aalmoezen aannemen deed Bosch niet. Daar was hij te trots voor.

‘In het dorp weten ze nu dat de bokkenrijders hebben ingebroken tijdens de brand’, zei Mathijs.

‘Ik heb zoiets horen roepen’, antwoordde Lowie. ‘Wij hebben die rovers dus écht gezien.’

Achter de koeien lopend bedacht Mathijs dat hij het thuis zo slecht nog niet had. Als hij zijn werk met dat van Lowie vergeleek, had hij een leven als een prins.

Hij schrok toen hij voorbij de galg bij de Lommelenberg kwam. Het lijk van de bokkenrijder, dat daar de laatste weken had gehangen, was verdwenen. Ook onder de galg lag niets dat op een lichaam leek.

Plotseling zag hij, tussen wat struiken een eind verderop, een paar mannen wegsluipen. Ze liepen gebukt en droegen een zak over hun schouders. Waren het bokkenrijders die het lijk van hun kameraad van de galg hadden gehaald om het te begraven? De twee hadden in de gaten dat Mathijs hen zag en zetten het op een lopen. Door de doeken voor hun gezicht had hij hen niet herkend. Waarom hadden ze het lijk niet in het donker weggehaald? Of durfden zelfs bokkenrijders niet tijdens de nachtelijke uren op deze spookplaats te komen? Geloofden ook zij dat de duivels elke nacht kermis vierden onder de galg?

Hij herinnerde zich de akelige droom waarin de dode bokkenrijder hem achternazat. ‘Jij komt hier ook nog eens te hangen’, had het lijk geroepen. Rillend van afschuw liep Mathijs verder.

Een eind verderop zag hij een paar zoontjes van rijke heren uit Hulsberg, die te voet op weg waren naar de school van de paters in Valkenburg. Hij kon hen niet uitstaan. Hij kwam ze vaak tegen, maar ze voelden zich te deftig om hem te groeten. Hij was altijd jaloers op hen geweest, omdat hij ook graag naar school had gewild. Dat had hem heel wat interessanter geleken dan elke dag met de koeien op sjouw te gaan. Helaas, boerenjongens mochten alleen maar dromen van de school. Zijn vader was niet rijk genoeg om de lessen te kunnen betalen. Bovendien kon hij niet gemist worden op de boerderij. Wie anders dan Mathijs zou de koeien moeten hoeden? Maar sinds Antoon Bosch hem les gaf in lezen, was zijn jaloezie over. Hij had de school niet meer nodig. Hij wist dat hij, nu hij eenmaal kon lezen, alles kon leren en alles kon worden. Hij hoefde geen boer te blijven. Wie kon lezen, kon de hele wereld aan.

Niet ver van het dorp trof hij Wolf, die lui in het gras van de berm lag.

‘Heb je niets beters te doen?’

‘Ik zou niet weten wat’, zei Wolf. ‘Bovendien heb ik me zo vol gegeten dat ik moeite heb met lopen. Ik heb slaap. Afgelopen nacht heb ik nauwelijks een oog dichtgedaan.’

‘Misschien weet ik een karweitje voor je.’

‘O ja, wat?’ Wolf sprong een gat in de lucht. In één klap had hij geen last meer van slaap of van een volle maag.

‘Ik zeg nog niets, want ik kan je niets beloven’, zei Mathijs voorzichtig. ‘Kom maar mee.’

Samen liepen ze naar Valkenburg.

‘Heb je geen familie meer?’ vroeg Mathijs.

‘Ik heb een paar ooms en tantes, maar die kunnen niet voor mij zorgen. Ze zijn er net zo beroerd aan toe als ik. In feite is een van mijn ooms voogd over me, maar ik heb hem in geen jaren gezien.’

‘Ik zou graag in Maastricht wonen. In een mooi burgerhuis.’

‘Je weet niet waarover je praat. Je hebt het toch goed!’

‘In zo’n stad valt veel meer te beleven dan bij ons in De Heek.’

‘Maar ík kom er niet graag meer’, zei Wolf. ‘Ik vind er geen werk. En ik hou niet van de rijkelui die je over het Vrijthof ziet wandelen. Een klein deel van de bevolking is steenrijk, maar de meeste mensen zijn arm. Ik ga er alleen heen om te bedelen, als ik nergens anders wat krijg.’

‘Waaraan zijn je ouders doodgegaan?’

‘Mijn vader stierf aan een longziekte. Hij werd ziek van het vuile werk in een steenbakkerij. Toen hij niet meer kon werken, liet zijn baas hem creperen[10].’

‘En je moeder?’

‘Niet lang na de dood van mijn vader kreeg ze koorts en die ging niet over. Ze at niet meer. Ze is van verdriet gestorven.’

[7]drossaard – hoofdschout, ook wel landvoogd of luitenant-voogd genoemd, de plaatsvervanger van een vorst of heer in een bepaalde streek

[8]schepen – overheidsdienaar in stad of streek, belast met bestuur en wetgeving, tevens naast de schout belast met rechtspraak

[9]rakker – soldaat, vaak ook helper van de schout of de beul

[10]creperen – sterven van gebrek (op een ellendige manier)

4

Ze waren met de koeien bij de stadspoort van Valkenburg gearriveerd. In het plaatsje was het druk. Overal stonden groepjes burgers en boeren te praten. Hier en daar vingen Wolf en Mathijs iets van de gesprekken op. De overval van de bokkenrijders op de boerderij van Hansen werd uitvoerig besproken. De schade, die de bokkenrijders veroorzaakt hadden, werd flink opgeblazen. Tot zijn verbazing hoorde Mathijs vertellen dat de hele veestapel van Hansen was afgeslacht, hoewel hij met eigen ogen had gezien dat er maar drie kalveren waren gedood. Ook werd er verteld dat de bokkenrijders met honderden waren geweest. Dat was geklets. Als ze de buit met zovelen moesten delen, had niemand er iets aan.

Bij de bakkerij aan de markt snoof Mathijs de heerlijke geuren op van vers brood en gebak. Het water liep hem in de mond. Hij was dol op dat lekkere wittebrood. Niet dat zijn moeder ooit brood of vlaai bij de bakker kocht. Boeren bakten zelf. De bakker had vooral burgers als klant: mensen die geen tijd hadden om zelf te bakken, of die daar te deftig voor waren.

‘Wacht hier even’, zei Mathijs.

Mathijs was bevriend met Peter, de knecht van de bakker, een jongen uit De Heek. Peter was een jaar of zeventien en hij had een oogje op Miene.

Het raam van de bakkerij stond open. Mathijs stak zijn hoofd naar binnen. Peter stond achter de werkbank en kneedde een homp deeg.

‘Hé, meelmuis’, riep Mathijs.

‘Ben jij het, koeienjongen? Ga je gezellig met de koeien op stap?’ Peter plaagde Mathijs vaak met zijn werk. Hij wist dat die er niet van hield om er elke dag met de beesten op uit te moeten.

‘Kun je een knechtje gebruiken?’

‘Wil je zeggen dat jij bij ons wilt komen werken?’ vroeg Peter verbaasd.

‘Als ik niet met de koeien naar het weiland moest, zou ik dat zeker willen. De hele dag vlaai eten lijkt me best lekker.’

‘Wie bedoel je dan?’

‘Mijn maatje wil je helpen met het stoken van de oven’, zei Mathijs. Hij schoof Wolf naar voren.

‘Zo, is hij jouw maatje?’ zei Peter bedenkelijk. ‘Helaas ben ik hier niet de baas. De bakker zelf is niet thuis. Hij is brood aan het bezorgen. Wat wil je verdienen, jongen?’

‘Eten’, antwoordde Wolf. ‘Meer heb ik niet nodig.’

‘Nou, dan mag je me helpen. Kom maar binnen. Brood hebben we genoeg. Waar woon je?’

‘Nergens’, antwoordde Wolf schuchter. ‘Ik zoek nog een slaapplaats.’

‘Van mij mag je ’s nachts in het berghok van de oven slapen. Daar is het ook in de winter lekker warm. Ik hoop voor jou dat de baas het goedvindt.’

‘Prachtig! Wat moet ik doen?’

‘Houthakken. Kom maar binnen. De achterdeur staat open.’

‘Heb je niets lekkers voor me?’ vroeg Mathijs. ‘Ik heb mijn brood vergeten.’

‘Je bent een leugenaar’, grinnikte Peter. ‘Ik wed dat je een half brood in je knapzak hebt.’

‘Voor een hele dag buiten is dat veel te weinig’, hield Mathijs aan.

‘Je boft. Van de vlaaien die ik vanochtend vroeg heb gebakken, is er één een beetje aangebrand. Die vind ik zelf het lekkerst, maar de baas verkoopt geen aangebakken vlaai. Lust je kersenvlaai?’

‘Wel een hele!’ Mathijs sprong een gat in de lucht van blijdschap.

‘Jij kunt eten tot je buik ervan barst’, zei Peter hoofdschuddend. Hij wikkelde een paar flinke stukken vlaai in stevig papier en reikte Mathijs het gebak aan. Welhaast een halve vlaai.

‘Bedankt’, zei Mathijs verheugd.

‘Smakelijk’, wenste Peter. De rest van de vlaai gaf hij aan Wolf, die door de achterdeur naar binnen was gegaan.

‘Jij bent natuurlijk net zo’n hongerlijder?’

‘Eten kan ik dag en nacht’, zei Wolf.

‘Weet je dat de bokkenrijders bij Hansen zijn geweest en zijn schuur in de fik hebben gestoken?’ vroeg Mathijs.

‘Dat heb ik gehoord’, zei Peter. ‘In Valkenburg wordt over niets anders gepraat. De bokkenrijders hebben de afgelopen nacht flink huisgehouden. Ook in Houthem hebben ze ingebroken.’

‘Bij wie?’ vroeg Mathijs, die van die andere overval nog niets had gehoord.

‘Bij de pastoor. Ze hebben zijn voorraadkelder leeggehaald.’

‘Is het zeker dat het bokkenrijders waren? Het kunnen toch ook gewone dieven zijn geweest?’

‘Dat moet je aan de drossaard vragen. Iedere dief heet tegenwoordig bokkenrijder.’

‘Ik moet achter de koeien aan’, schrok Mathijs. ‘Straks vind ik ze niet meer terug.’

Hij moest een stuk hollen om de beesten in te halen. Gelukkig had Bels zich goed van zijn taak gekweten en de koeien bij elkaar gehouden.

Mathijs zag hoe een paar soldaten een groep bedelaars de stad uit dreef. Die lieten zich dat niet zomaar gevallen. Ze probeerden te ontkomen, maar een paar liepen daarbij rake klappen op. Iedere ochtend herhaalde zich dit gedoe. Steeds meer mensen werden door armoede gedwongen om te gaan bedelen. Dat zinde de heren van het stadsbestuur niet en daarom hadden ze onlangs afgekondigd dat mensen zonder geld de toegang tot de stad werd ontzegd.

Op het pleintje bij de kerk stond een man in een schandblok. Het was een slager uit Valkenburg. Zijn armen en hoofd staken uit het blok. Zijn gezicht droop van eierstruif.

‘Waarom staat hij in het blok?’ vroeg Mathijs aan een knaap die een paar rotte eieren naar het beteuterde gezicht van de slager mikte.

‘Hij heeft mijn zus verleid’, zei de jongen. ‘Ze werkte bij hem in de winkel. En nu krijgt ze een kind van hem, maar hij ontkent dat hij de vader is.’

‘Wil hij niet betalen?’

‘De schout laat hem in het blok staan tot hij schuld bekent en het kind aanneemt.’ Hij brak een paar rotte eieren en goot de stinkende troep in de hals van de slager, die dat allemaal lijdzaam moest ondergaan. De toeschouwers maakten zich vrolijk over de hulpeloze toestand waarin de slager verkeerde. Vooral de eierschalen die op zijn kalende hoofd bleven plakken, wekten hun lachlust op.

‘En toch zal ik nooit betalen voor die meid’, gromde de slager. ‘Ze ging met Jan en alleman naar bed. Een hoop anderen kunnen de vader van haar kind zijn. Ik heb nooit mijn handen naar die meid uitgestoken. Ik was vies van haar.’

‘Dan snap ik niet dat je haar in je winkel liet werken’, zei een omstander.

‘Hij liegt’, schreeuwde de broer. ‘Mijn zus is een eerzaam meisje. Ze heeft nooit iets met kerels gehad voordat ze bij deze slager werkte.’

‘Ik zou dat niet te hard roepen’, zei een van de mannen in het publiek. ‘Ik ken die zus van jou ook. Ik weet nog dat ze in Heerlen in een herberg heeft gewerkt. Daar stond ze ook als een sloerie bekend.’

‘Dat laat ik niet van mijn zus zeggen!’ De broer vloog op de man af die zijn zus had beledigd. Er ontstond een vechtpartij, waar de toeschouwers van genoten.

Mathijs zag het meisje op de stoep voor een burgerhuis zitten. Het was goed te zien dat ze hoogzwanger was. Mathijs had met haar te doen. Hij begreep best dat ze haar gelijk probeerde te halen. Als die slager niet voor haar en haar kind zou betalen, wie zou er dan voor hen zorgen? Een ongetrouwde vrouw met een kind hoefde er nauwelijks op te rekenen dat ze ergens werk kreeg.

‘De mensen worden steeds slechter’, krijste een vrouw, met een stem die van valsheid oversloeg. ‘Zo’n meid moet worden gestraft.’

‘Och, hou jij je mond’, voegde een andere vrouw haar toe. ‘Dat meisje is al genoeg gestraft met de toestand waarin ze verkeert.’

‘Die ellende heeft ze aan zichzelf te danken door zich met mannen af te geven’, riep het valse wijf.

‘Jou zou dat niet kunnen gebeuren’, zei de ander. ‘Jij kijkt altijd zo zuur dat de mannen nooit naar jou hebben omgekeken.’ Er moesten anderen aan te pas komen om de kijvende vrouwen uit elkaar te houden.

‘Ga jij eens vlug verder met die koeien’, zei een net geklede burger tegen Mathijs toen Bertha een paar fladders liet vallen. ‘Die stinkende koeien bevuilen de hele stad.’

‘Zonder koeien geen boter op het wittebrood van de heren’, zei Mathijs.

‘Dat wil nog niet zeggen dat ze steeds voor mijn deur moeten schijten’, zei de man bars. ‘Het stadsbestuur zou de boeren moeten verbieden met hun beesten door de stad te lopen.’

‘Het stadsbestuur zou de burgers moeten leren wat meer respect voor boeren te hebben’, gaf Mathijs hem lik op stuk. ‘Zonder boeren geen eten.’

‘Scheer je weg, brutale vlerk’, siste de man, die haast uit zijn vel sprong van woede omdat zo’n boerenjongen hem van repliek diende.

Fluitend, alsof die nette burgerheer lucht voor hem was, liep Mathijs achter de koeien aan.

Bij de Grendelpoort was hij Valkenburg weer uit. Voor hem lagen verlaten weilanden en akkers. Zo druk als het in het plaatsje altijd was, in dit buitengebied kwam hij zelden iemand tegen.

Ver buiten het stadje passeerde hij de ruïne van een afgebrande boerderij. De puinhopen lagen er verlaten bij. Jaren geleden hadden de bokkenrijders huis, schuren en stallen platgebrand. Alleen een paar dikke muren stonden nog overeind. De boerderij was zo grondig verwoest dat het niet de moeite had geloond om haar opnieuw op te bouwen. En niemand durfde meer op deze plek te wonen. Wie eenzaam woonde, bleef altijd een makkelijk doelwit voor de bokkenrijders.

Er werd verteld dat het ’s nachts spookte in de ruïne. De zielen van de ter dood gebrachte bokkenrijders, die geen rust konden vinden, zouden er tot het einde der dagen moeten ronddolen. Omdat niemand er durfde te komen, meende men dat de bokkenrijders er hun nachtelijke bijeenkomsten hielden. Maar juist omdat zich dan niemand bij die plaats waagde, had geen mens dat ooit gezien. En als iemand de bokkenrijders daar echt zou hebben gezien, wie zou hen dan durven verraden? Met verraders maakten de rovers korte metten. Die hingen ze op, in de hoogste bomen.

Mathijs was altijd blij als hij de griezelige plaats voorbij was. In het donker zou hij er voor geen goud in de buurt durven komen. Hij had geen zin in een ontmoeting met bokkenrijders. En van spoken moest hij al helemaal niets hebben. Ook al twijfelde hij aan het bestaan van geesten, hij nam liever het zekere voor het onzekere.

Opeens hoorde hij een krassend geluid. Op de brokkelige muur van de ruïne zaten een paar kraaien. Daar had je het al. Waren het echte kraaien of waren het bokkenrijders die zich in kraaien hadden veranderd om hem bang te maken? De vogels vlogen op en kwamen brutaal op hem af. Akelig dicht scheerden ze over zijn hoofd en pikten naar zijn gezicht. Hij zag hun koude gele ogen. Zie je wel: rovers. Hij greep een steen en gooide hem naar de vogels. Ze vlogen terug naar de ruïne en bleven opgewonden krassend boven de geheimzinnige plek rondcirkelen.

Mathijs zag dat zelfs Bels het niet op de vogels had begrepen. Op zijn hoede stond hij naar ze te kijken, de kop dicht bij de grond. Als zelfs zijn hond bang voor ze was, was dat wel het bewijs dat die vogels iets anders moesten zijn dan gewone kraaien.

Een paar uur nadat hij van huis was vertrokken, bereikte hij het weiland. De grond die zijn vader hier bezat, grensde aan het riviertje de Geul. Aan de overkant van het water liep een beboste helling steil omhoog.

De koeien dronken van het koele water en zochten een plek met mals gras. Naar die beesten had hij voorlopig geen omkijken meer. Zelf zocht hij ook wat verkoeling. Hij waste het zweet van zijn gezicht en ging met zijn voeten in het water zitten.

Zijn aandacht werd getrokken door een karrenspoor op beide oevers. De afdrukken van de wielen stonden diep in de modder. Dat verbaasde hem. Hij had hier nooit een kar of wagen gezien.

Bij de doorwaadbare plaats wat verderop liep hij naar de overkant. Pasgeleden was een kar of wagen de beek overgestoken. Vreemd, aan de overkant viel niets te halen. In de bossen op de steile helling kwamen hooguit jagers of stropers.

Hij waadde terug naar het weiland en ging in het gras langs de stroom zitten. Hij at een stuk vlaai. Het gebak was te lekker om te bewaren. Fijn als je een vriend had die in een bakkerij werkte. De bakker gebruikte wit meel. Moeder vond dat fijne meel te duur. De burgers die hun brood en gebak bij de bakker haalden, hadden het toch maar goed. Die aten alleen wittebrood. Bruin brood was hun te min.

Bels was moe van het rennen en blaffen om de koeien bij elkaar te houden. Hijgend als een oud paard vlijde hij zich neer naast Mathijs. Zijn tong hing uit zijn bek.

Mathijs pakte het boek over Tijl Uilenspiegel uit zijn knapzak. Hij bekeek de plaatjes en spelde de onderschriften. Het verhaal ging over Tijl, die de inwoners van Mechelen te grazen had genomen door gebruik te maken van hun goedgelovigheid. Tijl, die altijd platzak was maar ook te lui om te werken, bedacht een list om gemakkelijk aan geld te komen. Hij liet aan de inwoners van Mechelen weten dat hij als een vogel over het marktplein zou vliegen en dat iedereen dat tegen betaling kon komen zien. Toen het plein volgepakt stond met mensen en iedereen had betaald, klom hij op het dak van een herberg en riep de mensen toe: ‘Ik geloofde niet dat er grotere gekken waren dan ik, maar nu weet ik dat uw stad er vol van is, omdat gij allen denkt dat ik echt kan vliegen.’ Snel liet Tijl zich aan de andere kant van de herberg in een van de straatjes neer en vluchtte met het geld op zak weg.

Onwillekeurig moest Mathijs aan de bokkenrijders denken. Van hen werd ook verteld dat ze konden vliegen. Waren de mensen die dat geloofden net zo dom als de inwoners van Mechelen?

Terwijl hij stil over zijn boek gebogen zat, vloog een gele vlinder op zijn neus. Hij greep naar het diertje, maar de vlinder was hem te vlug af en danste weg, buiten het bereik van zijn handen.

Nu zijn aandacht van Tijl was afgeleid, legde hij het boek aan de kant, brak een dikke tak uit een vlierstruik en pulkte het zachte merg eruit. Hij sneed een fluitje, waarop hij eenvoudige deuntjes kon spelen. Het simpele muziekje stemde hem opgewekt. Het verdreef zijn gevoel van eenzaamheid.

Alleenzijn was het grootste probleem bij het hoeden van de koeien. Elke dag zat hij in zijn eentje in het weiland. Nooit eens iemand om mee te praten. Hij had wel de hond bij zich, maar Bels zei nooit iets terug. En de koeien hadden nergens belangstelling voor. Die wilden alleen maar vreten.

Een sperwer kwam uit zijn nest in de grottenwand gevlogen en bleef stil in de lucht hangen, loerend naar konijnen in de bosrand of ratten aan de beekoevers.

De zon stond al hoog aan de hemel. Het licht was zo fel dat Mathijs sterretjes voor zijn ogen zag. Muggen zoemden rond zijn hoofd. Hij werd er slaperig van. Hij probeerde zijn ogen open te houden, hij mocht niet in slaap vallen. Dat kon gevaarlijk zijn, want in het gras konden adders verborgen zitten. En hij moest de koeien in de gaten houden.

5

Plotseling begon Bels te blaffen. Mathijs vloog overeind en keek om zich heen.

Bij de doorwaadbare plaats in de beek stond een meisje. Ze had een kleurige jurk aan, waarover ze een jakje met borduurwerk droeg. Haar lange zwarte haren vielen los over haar schouders. Ze liep op blote voeten. Mathijs was verbaasd. Zulke mensen zag je niet in deze streek. Was ze op het geluid van het fluitje afgekomen?

‘Goed volk’, zei hij, de hond kalmerend.

Het meisje waadde door het riviertje en kwam naar hem toe. Op een paar passen afstand bleef ze staan. Bels gromde.

‘Mag ik bij je komen?’ vroeg ze vriendelijk. Ze sprak een soort Pruisisch, maar met een zuidelijke tongval. Toch kon hij haar goed verstaan. Veel knechten en meiden op de boerderijen in De Heek kwamen uit streken waar men Pruisisch of Waals sprak.

‘Kom maar. Mijn hond doet je niets.’

Ze kwam naderbij.

‘Hoe heet je?’

‘Marita. En jij?’

‘Mathijs. Je ziet eruit of je naar een feest gaat.’

‘Hoezo?’

‘Zulke mooie kleren dragen de meisjes bij ons in het dorp zelfs met Pasen niet.’

‘Zigeuners[11] houden van kleurige kleren.’

‘Jij bent een zigeunerin?’

‘Is dat iets bijzonders?’

‘Misschien niet voor jou, maar wij zien hier bijna nooit zigeuners.’

Ze hipte van het ene op het andere been.

‘Hoe oud ben je?’ vroeg ze.

‘Twaalf. En jij?’

‘Ook twaalf.’

Daar keek Mathijs van op. Hij had haar wel veertien geschat.

‘Waar kom je vandaan?’ vroeg hij.

‘We zijn hier gisteravond aangekomen. We hebben een lange reis gemaakt, met de woonwagen. Vijf maanden geleden zijn we uit Marseille vertrokken.’

‘Reizen jullie nog verder?’

‘Mijn vader wil een tijdje in deze buurt blijven. Misschien gaan we daarna naar Antwerpen. Voor de winter wil hij terug naar Marseille. Tenminste, als dat kan. De Fransen zijn ons liever kwijt dan rijk.’

‘Ik zou ook wel eens naar Marseille willen’, flapte hij eruit. ‘Ik ben nooit op reis geweest. Ik heb nog niets van de wereld gezien.’

‘Nooit hier weggeweest?’

‘Een paar keer naar de jaarmarkt in Maastricht. Dat is alles. De mensen hier reizen niet.’

Marita vertelde over de tochten die ze met haar familie had gemaakt. Ze was in Oostenrijk geweest. In Pruisen. Ze was door de Alpen getrokken. Ze kende heel Frankrijk. Parijs. Ze noemde namen van landen waarvan hij nooit had gehoord. Ze legde hem uit dat haar familie in de winter meestal in zuidelijke landen verbleef, maar in de zomer vaak naar Pruisen of Holland trok, om werk te zoeken.

Mathijs luisterde ademloos. Met elk woord dat ze zei, steeg ze in zijn achting. Reizen! Dat was nog eens een ander leven dan elke dag die stomme koeien hoeden. De wereld zien! Dat wilde hij ook. Maar hoe kwam hij ooit uit De Heek weg? Misschien dat hij later naar een dorp in de buurt kon vertrekken, als zijn vader hem voor een paar jaar als jong knechtje aan een grote boer zou verhuren. Als er geen wonderen zouden gebeuren, zou hij nooit verder komen dan het Land van Valkenburg.

‘Ik zou graag met jullie mee willen’, zei Mathijs.

‘Je moet niet denken dat reizen alleen maar leuk is’, zei Marita. ‘Vaak trekken we noodgedwongen rond, omdat we bedreigd worden. We zijn via Oostenrijk en Pruisen gereisd, maar een plezierige tocht was dat niet. In Pruisen moesten we wegvluchten. Wij kregen de schuld van het uitbreken van ziekten onder het vee. De families met wie we in de afgelopen maanden samen hebben gereisd, zijn we tijdens de vlucht kwijtgeraakt.’

‘Verdwaald?’

‘We konden alleen ’s nachts reizen. Overdag moesten we ons verborgen houden. We moeten hen in het donker zijn kwijtgeraakt. Wij hopen maar dat ze het er levend van af hebben gebracht en dat we elkaar ooit terugvinden.’

Mathijs zweeg, onder de indruk van wat Marita hem had verteld. Hij wilde iets voor haar doen, al was het maar om haar te laten zien dat niet iedereen tegen zigeuners was. Maar wat kon hij doen?

Zijn blik viel op het pakpapier.

‘Lust je vlaai?’ Hij haalde de vlaai uit het papier en reikte haar een stuk aan. Hij hoefde niet te vragen of ze trek had. Ze at het stuk met smaak op.

‘Zoiets fijns heb ik nog nooit gegeten’, zei ze, haar vingers aflikkend.

‘Dat eten we thuis iedere dag’, pochte hij. Hij zei er niet bij dat zijn moeder zelf vlaaien bakte van roggemeel en vruchten uit eigen tuin. Vlaaien die ook goed smaakten, maar zeker niet vergeleken konden worden met de fijne bakkersvlaai die ze nu had geproefd.

‘Ga jij niet naar school?’ vroeg ze.

‘Mijn vader kan dat niet betalen. Op de school bij de paters in Valkenburg zitten alleen kinderen van rijke burgers. Ik zou er niet eens naartoe willen. Trouwens, ik kan al lezen.’ Hij liet haar het boek zien.

‘Dat is knap. Ik zou wel naar school willen, maar wij zijn altijd op reis.’

‘Heb je vrienden?’

‘Thuis, in Marseille. Op reis leren we haast nooit iemand echt kennen. Zo gauw ik ergens vrienden heb gemaakt, trekken we weer verder. Op de plaatsen waar we geweest zijn, komen we zelden terug.’

‘Waar leven jullie van?’

‘Het meeste geld verdienen we met handelen. Mijn vader sjachert in alles wat verkoopbaar is. En hij kan ijzeren pannen repareren.’

‘Ik dacht dat zigeuners muzikanten waren.’

‘Klopt. We verdienen ook geld met vioolspelen. Als mijn vader op feestjes speelt, moet ik geld ophalen. Mijn moeder verdient ook. Ze kan kwaaltjes van mensen en dieren genezen.’

‘Is dat de zwarte magie van zigeuners?’

‘Sommige mensen kunnen niet uitstaan dat wij die kennis bezitten. Soms wordt mijn moeder van hekserij beschuldigd en weggejaagd, maar als ik groter ben leer ik dat genezen ook.’

Toen het begrip ‘heks’[12] viel, dacht Mathijs ineens weer aan de bokkenrijders. Hij vertelde over de overvallen. Marita had nooit eerder van bokkenrijders gehoord en werd een beetje bang door de akelige verhalen die Mathijs haar vertelde.

‘Als mijn vader over die dieven hoort, zal hij niet lang in deze streek willen blijven.’

‘Jullie hoeven niet bang te zijn. Bokkenrijders stelen niet van arme mensen.’

‘Ik hoop dat je gelijk hebt. Misschien worden ze bang als ze onze aap zien.’

‘Hoe komen jullie aan een aap?’

‘Die hebben we meegebracht uit het zuiden. Mijn vader heeft hem in Spanje gekocht.’

‘Ik wil dat beest wel eens zien.’

‘Kom maar mee. Onze wagen staat hier vlakbij.’

Mathijs dacht niet meer aan de koeien. Door het riviertje waadden ze naar de overkant.

‘Het lijkt wel of jullie je verbergen.’

‘Dat is ook zo. Als we ergens willen blijven, moeten we toestemming vragen aan de schout. Maar eerst verkennen we de omgeving. Op veel plaatsen willen de mensen ons niet hebben.’

De huifkar stond verscholen onder dichte beuken. Ze was niet groot en bekleed met zeildoek. Het houtwerk was versierd met snijwerk.

Op het trapje voor de deur zat een man. Met een fors mes sneed hij scherpe punten aan een paar paaltjes.

‘Dat is mijn vader. Hij maakt een waslijn.’ De man stak zijn hand op als groet.

Bedeesd groette Mathijs terug.

‘Hij heet Mathijs’, zei Marita. ‘Hij woont hier in de buurt.’

‘Doe maar of je thuis bent, Mathijs’, zei de man vriendelijk. ‘Ik ben Goja. Als jij hier toch alles kent, kun je mij ook vertellen of zigeuners hier welkom zijn.’

‘Zeker’, zei Mathijs. ‘Ik heb hier nog nooit over vervolging van zigeuners gehoord.’

‘Dat komt dan goed uit’, zei Goja.

Een vrouw kwam uit de wagen naar buiten. Ze droeg net zulke mooie kleren als Marita en had sieraden om hals en polsen. Ze zei iets, maar Mathijs verstond er geen woord van.

‘Mijn moeder spreekt alleen Spaans en een beetje Frans’, verduidelijkte Marita. ‘In haar jeugd heeft ze vooral door Spanje en het zuiden van Frankrijk gereisd. Ze verstaat geen Pruisisch of Hollands.’

‘Kan je moeder mensen genezen als ze hen niet verstaat?’

‘Ik vertaal alles voor haar. Als we onder elkaar zijn praten wij Romany[13]. Dat is de taal die zigeuners onder elkaar spreken.’

‘Hoeveel talen spreek jij dan wel?’

‘Pruisisch, Spaans, Frans. Van alles een beetje. En Romany natuurlijk.’

Ze steeg nog hoger in zijn achting, vooral omdat hij zelf alleen het dialect uit de streek, een beetje Hollands, een paar woorden Frans en een beetje Pruisisch sprak. Dat laatste had hij geleerd van de Pruisische knechten die in De Heek werkten.

Achter de kar stond een paard te grazen. Een mooi slank dier, dat meer van een rijpaard had dan van een werkpaard. Toch moest het sterk zijn, om elke dag weer die huifkar te trekken.

‘Kom maar binnen’, nodigde Marita uit.

In de kar zag Mathijs de aap, die in een kooi bij de ingang zat. Het diertje leek op een kat, maar het had ook iets van een mens. Het had een bruine vacht en klauwtjes die op kinderhandjes leken. Marita gaf het dier een paar noten en liet de kleren zien die de aap droeg als ze voorstellingen gaven. Dan zag hij er beurtelings uit als een boer, een koning of een burger.

‘Om een verklede aap kunnen de mensen lachen’, vertelde ze. ‘Vooral een aap die als koning is verkleed. Om een echte koning durven ze zich niet vrolijk te maken, want dat kost hun de kop.’

De kar was volgestouwd met mooie dingen. Beeldjes. Bonte stoffen. Kleurige platen. Het verwonderde Mathijs wel. Het waren spullen die ze zelfs thuis in hun deftige kamer niet hadden. In een hoek stonden kisten met messen en scharen, zagen en hamers, beitels en tangen.

‘Wat doen jullie met die dingen?’ vroeg Mathijs.

‘Het is handel. Dat spul heeft vader in Hessen ingekocht. Hij verkoopt het op markten.’

‘Ik zie geen haard. Koken jullie niet?’

‘Buiten. Als we ergens een tijdje blijven staan, maken we een stookplaats.’

Achter in de kar stond een bed. Een zeil beschermde een piepklein hok.

‘Hier slaap ik. Dit is mijn eigen plekje.’ Ze had haar hoekje versierd met droogbloemen.

Ze sprongen van de kar. Marita’s vader sloeg de paaltjes voor de waslijn in de grond. Hij vroeg Mathijs uit over de dorpen en stadjes in de buurt. Mathijs vertelde alles wat hij ervan wist. Hij kende de dorpen tot aan Geleen, Kerkrade en Maastricht. Verder weg was hij nooit geweest. Goja wilde vooral weten wanneer er feesten en markten waren. Daar wist Mathijs niet veel van. Hij bezocht alleen de markten in Valkenburg en een enkele keer in Maastricht. Wel wist hij te vertellen waar de grenzen lagen tussen de landen van Oostenrijk en de Staatse gebieden en welke plaatsen in de buurt een eigen heer of een eigen bestuur hadden. Het hele gebied van Overmaze was een lappendeken van heerlijkheden en stukken van staten. Dat was vaak een geluk voor misdadigers, want als ze van het ene naar het andere dorp vluchtten, waren ze vaak al in een gebied waar de rechtspraak van het dorp of stad waaruit ze waren gevlucht niet geldig was en waar ze vrij waren. Goja was er zeer in geïnteresseerd, om zich in geval van nood uit de voeten te kunnen maken. Maar Maastricht interesseerde hem het meest. In een grote stad was voor hem veel meer te halen dan op het platteland. Er was elke dag markt. Hij zou er zijn ijzerwaren kunnen verkopen en hij wilde er spullen inkopen, die hij later weer in Frankrijk kon verkopen.

‘Hoelang blijven jullie hier?’ vroeg Mathijs.

‘Niet lang’, zei Goja. ‘Ik wil naar Antwerpen. Een havenstad is voor mij de beste handelsplaats. Daar raak ik mijn gereedschap voor een goede prijs kwijt aan scheepsbouwers en zeilmakers.’

Marita’s moeder zei iets tegen haar.

‘De kruiken zijn leeg. Ik moet water halen.’ Marita pakte een kruik.

‘Ik moet ook terug. De koeien kunnen niet lang alleen blijven.’

‘Vertrekken jullie morgen al?’ vroeg hij toen ze terugliepen naar de Geul.

‘Ik denk het niet. We moeten een paar dagen uitrusten van de lange reis.’

‘Ik kom elke dag met de koeien naar het weiland’, zei Mathijs, alsof hij wilde zeggen dat hij haar morgen weer wilde zien.

Ze stonden op de oever van de Geul. Hun lichamen werden weerspiegeld in het water dat beneden hen bijna stilstond, achter een paar meegespoelde boomstammen die een stukje van de Geul hadden afgedamd.

‘Zie je die feeën in het water?’ vroeg Marita.

‘Dat zijn wij zelf’, zei Mathijs. ‘Wij worden door het water weerspiegeld.’

‘Niet. Het zijn waternimfen die de macht bezitten de gedaante aan te nemen van degene die in het water kijkt.’

‘Hoe weet je dat?’

‘Van mijn moeder. Ze weet alles van de sprookjeswereld.’

‘Wat vreemd’, zei Mathijs. ‘Dat is dan echt iets voor moeders. Mijn moeder weet ook veel over geesten.’ Door het riviertje waadde hij terug naar de overkant.

‘Ik zie je morgen wel.’

‘Heb je dan weer vlaai bij je?’

‘Ik zal mijn best doen’, beloofde hij.

Hij schrok. Hij zag de koeien niet. Waren ze weggelopen? Hij floot de hond.

Hij hoorde Bels blaffen en rende op het geluid af. Opgelucht zag hij de koeien in de beek staan, verborgen achter een bosje hazelaars.

De klok van de kerk in Valkenburg sloeg één uur. Direct daarna klepte de klok van Berg en even later liet de zware klok van de basiliek van Meerssen zich horen. Vandaag ging de tijd wel erg snel. Zijn ontmoeting met Marita had de lange dag doen vervliegen.

Zittend in het gras, met de benen in het water, at hij zijn brood op. Hij keek naar zijn spiegelbeeld, maar hij kon zich toch onmogelijk voorstellen dat de jongen die hij in het water zag niet hij zelf maar een waternimf was.

Met zijn ogen volgde hij een hagedis, die over het door de zon verwarmde oppervlak van een rijtje stenen gleed. Even bleef het diertje doodstil zitten. Plotseling schoot het weg, gleed tussen de stenen door en was verdwenen.

Mathijs haalde het boek weer tevoorschijn en las verder over de wonderlijke avonturen van Tijl Uilenspiegel. Maar hij kon zijn aandacht niet bij het verhaal houden. Hij dacht steeds aan reizen. Reizen zoals Tijl Uilenspiegel, maar ook zoals Marita ze had gemaakt. Reizen die hij zelf zou willen maken. Pruisen. Frankrijk. Spanje. Dat was nog eens wat anders dan Valkenburg en De Heek.

[11]zigeuners – een in Europa en Azië rondzwervend volk. In de jaren waarin dit verhaal speelt, bestond het woord ‘zigeuner’ nog niet in het Nederlands. Het is afgeleid van het Franse tziganes, of van het Duitse Zieh-gauner. Hier werden ze Taters, Heidens of Egyptenaren (Engels: gypsies) genoemd. Wij noemen hen nu zoals ze zichzelf noemen: Roma of Sinti, naar de twee hoofdgroepen van dit volk

[12]heks – een heks is een vrouw van wie men gelooft dat ze contact heeft met de duivel, dankzij wie ze kan toveren. Het woord ‘heks’ kan ook wel eens positief bedoeld zijn, vooral als er een vrouw mee wordt bedoeld die kennis heeft van geneeskrachtige kruiden

[13]Romany of Sinti-Romanes – oorspronkelijke taal van Indiase afkomst. Verwant aan het Sanskriet