Ton van Reen

Gestolen jeugd

Uitgeverij De Geus

breda 2014

© Ton van Reen, 2001

Deze editie © De Geus BV, Breda 2014

Omslagontwerp De Geus BV

Omslagillustratie © Gwen Hameleers

ISBN 978 90 445 2752 0

NUR 301

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de derde druk, 2001.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1
==
==

1 - De mobilisatie

augustus 1939 – mei 1940

#

‘Kijk allemaal naar het vogeltje’, riep de fotograaf, die zich verscholen had onder een zwart laken. ‘En adem inhouden!’

Lei stond doodstil. Hij hield Bruun strak vast aan de halsband, zijn ogen gericht op de lens van het enorme fototoestel. ‘Ik druk … nú!’

Een flits, gevolgd door een daverende slag. De pannen rammelden op het dak. Bruun schoot blaffend op. Verbijsterd keken ze naar de fotograaf die lijkbleek onder de doek vandaan kwam.

‘Knalt dat altijd zo hard?’ vroeg Dora.

‘Dat was een kanonschot’, zei Lei.

‘Is het dan oorlog?’

‘Het was een van de kanonnen bij het kanaal’, zei vader.

‘Op wie schieten ze dan?’

‘Op niemand. De soldaten vervelen zich. De mobilisatie[1] komt ze de strot uit. Ze liggen al vanaf half augustus in de modder. Maar je zult zien: als we ze naar huis laten gaan, vallen de Duitsers binnen.’

‘Je denkt toch niet dat die moffen[2] echt zo dom zijn’, zei de fotograaf. ‘Ze komen niet eens over de rivieren. Ik heb een paar van onze bunkers bij de Maas gefotografeerd, met soldaten ervoor. Foto’s voor thuis. Bunkers van gewapend beton, een meter dik. Daar gaat geen kanonskogel doorheen. Kom, we maken de foto opnieuw.’ Hij stelde de camera in en dook weer onder de doek.

Het was een heel gedoe om het gezin weer keurig bij elkaar te zetten. De kleine Sjaak was nog steeds een beetje bang. Fientje hing het allemaal de keel uit en wilde pas weer poseren nadat haar een karamel in de mond was gestopt. En Vester, nog maar een paar maanden oud, zette een keel op. Foto’s interesseerden hem niet. Hij had honger en wilde bij zijn moeder aan de borst. Bruun was ontsnapt en had zich verborgen, bang voor die rare man onder het zwarte laken die scheten kon laten waarvan de ruiten rinkelden.

‘Wat gaat ons die foto kosten?’ vroeg vader.

‘Een kwartje voor de eerste afdruk, formaat voor aan de muur. Twee dubbeltjes voor elke volgende.’

‘En als ik er drie koop?’

‘Ik sta niet op de markt.’

‘Wat kost een lijst?’ vroeg moeder.

‘Ik heb twee soorten. Zwarte en witte. Vijftig cent per stuk.’

‘Doe maar een zwarte’, zei vader. ‘Dat is deftiger dan wit.’

‘Nee, niet zwart’, zei moeder beslist. ‘Ik wil een witte lijst. We gaan toch nog niet dood?’

‘Dora! Vlug!’

Dora, die het wasgoed van de draad aan het halen was, hoorde haar moeder roepen. Ze rende naar binnen, haar armen vol luiers.

Moeder was bij Klaartje, de roodbonte koe die op het punt stond te kalven. De vliezen waren al gebroken.

‘Vader is nog niet terug van de jacht.’ Het klonk verwijtend. ‘Dit is toch geen vrouwenwerk.’

‘Ik ga hulp halen.’ Dora liep naar de buren. Thei van Lier was thuis.

‘Kom vlug. Klaartje is aan het kalven. Vader is er niet.’

‘Geeft niets. Ik heb al honderd koeien geholpen.’ Thei liep met haar mee naar de stal.

Het kalf was op komst. Twee poten staken er al een stuk uit, maar de koe kon haar jong niet verder naar buiten persen.

‘Trekken. Met de hakselmachine.’ Thei bond een stuk touw om de poten van het kalf, bevestigde het aan het wiel van de machine en trok langzaam draaiend het kalf naar buiten. Het diertje plofte in het stro. Ondanks de moeilijke geboorte was het een gaaf kalf, net zo mooi roodbont als de moeder, met een fraaie witte bles in de vorm van een ster.

‘Een gelukstreffer.’ Moeder zegende het dier. ‘Een koekalf. Ik hoop dat we er net zolang plezier van zullen hebben als van de moeder. En dat ze net zo veel melk geeft.’

Thei knipte de navelstreng door. De nageboorte viel op de grond. Thei schepte de bloederige massa in een emmer en droeg ze naar buiten, om ze in de tuin te begraven.

Dora aaide Klaartje over de kop. Zo te zien had ze niet veel geleden. De koe likte haar kalf schoon, maar toen ze besefte dat met haar jong alles in orde was, had ze alleen nog maar aandacht voor het krachtvoer dat moeder haar voorlegde: gemalen bieten, zemelen en hooi. Met een handvol stro veegde Dora het diertje droog.

Thei kwam terug met een emmer water en schrobde de vloer schoon.

‘Dank je buurman’, zei moeder. ‘Kom je vanavond een borrel halen?’

‘Doe ik zeker. Denk eraan, de eerste melk van dit beest is voor mij. Voor boekweitkoek met spek.’

‘Zal ik niet vergeten.’

Thei ging naar huis.

Dora waste haar handen aan de pomp in de keuken. Daarna spoelde ze de melkbus uit die buiten in de koelbak stond en liep terug naar de stal. Het was tijd om te melken. Fientje en Sjaak huppelden als kalfjes met haar mee, om in het stro te spelen.

Lei ging al een paar jaar mee op jacht, als drijver en om op Bruun te letten. De jonge setter was eigenlijk nog te dartel voor de jacht. Samen met Harry, zijn vriend en buurjongen, joeg hij het wild op. Lei’s vader en Graad Thijssen hadden samen de jacht in de bossen van de Schorft.

Eenden snaterden aan de rand van de Snep, het meertje dat verscholen lag achter dichte rietkragen.

‘Jaag ze op!’

Roepend liepen de jongens naar het ven en sloegen met knuppels tegen de bomen. De hond rende blaffend voor hen uit. Onder luid gekwaak vlogen de vogels op. Graad legde aan en schoot een eend uit de lucht. Ze viel in het water. Bruun zwom ernaartoe. Even later legde hij de dode eend aan de voeten van de jagers neer. De kop hing er half af.

‘Voor vandaag is het genoeg.’ Vader haalde het zilveren horloge uit zijn vestzak. ‘Het is half vier. Ik heb Nel beloofd dat ik op tijd thuis ben. We hebben een koe die moet kalven. Als we nog bij jou koffie willen drinken, moeten we gaan.’

Lei stopte de eend in de weitas. Acht konijnen, een haas en een eend, genoeg om wat wild naar de pastoor te brengen, die het onder de armste parochianen verdeelde. Bij heel wat gezinnen kwam zelden vlees op tafel. Veel arbeiders zaten al jaren zonder werk. Maar ook bij de grote gezinnen op de kleine boerderijtjes aan de Peelrand was het geen vetpot.

Lei zag iets schitteren in de struiken. Een strik van koperdraad. De anderen was het niet opgevallen. Lei hield zijn mond, vooral omdat hij wist wie de stroper was. Hij had wel eens gezien dat Wiel, een oudere broer van Harry, konijnen aan het villen was. Hij had het nooit aan vader verteld. Dat zou ruzie worden. Soms vingen stropers zoveel wild weg dat er weinig voor de jagers overbleef.

Over de zanderige bosweggetjes liepen ze terug naar de fietsen, die ze bij het sluiswachtershuis aan het Neers kanaal hadden achtergelaten. Het water in het afwateringskanaal tussen de Noordervaart en de Maas stond zo laag dat ze de vissen konden zien zwemmen.

Ze bonden de weitassen achterop en reden weg. De hond rende voorop. Bruun wist dat ze na de jacht altijd nog even langs gingen bij Graad, die op de Grooze woonde, het groepje boerderijen in de buurt van de Schorft.

Op de weg langs de Noordervaart groeven soldaten stalen balken in de grond en zetten ze vast in beton. Ze staken een eind boven het wegdek uit.

‘Waar dient dat voor?’ vroeg vader.

‘Om de Duitse tanks tegen te houden’, antwoordde een sergeant.

‘Hebben die geen ijzerzagen?’

‘Zo’n versperring houdt ze een tijd bezig.’

‘Slim’, zei vader. ‘Van slimmigheid zal ons leger het moeten hebben. Met wapens alleen houden jullie ze niet tegen. Dat geweer van jou is nog uit de vorige eeuw.’

‘Dat kon beter’, gaf de sergeant toe. ‘Maar het ding werkt prima. Ik kan er een fles mee uit de boom schieten. Het is nog goed genoeg om bij een paar moffen het licht uit te blazen.’

De koeien stonden al te wachten. Dora pakte het melkkrukje en ging onder Bertha zitten. De oudste koe was altijd het eerst aan de beurt. Dat wist ze, ook in het weiland stond ze steeds vooraan, alsof ze zeggen wilde: ik heb de meeste rechten.

Onder het melken verviel Dora in gepeins. Elke dag het gepraat over oorlog. Ze kon zich niet voorstellen dat de Duitsers zouden binnenvallen. Maar ja, Oostenrijk hadden ze al ingepikt. En pas geleden hadden ze Polen bezet.

Ze schrok op. Onder de koe door zag ze twee in groene windsels ingepakte kuiten. Soldatenbenen. Een hoofd keek over de koe heen op haar neer. Sef Jacobs, een jongen uit de buurtschap. Een paar maanden geleden was hij opgeroepen om zijn militaire dienstplicht te vervullen. Het was de eerste keer dat ze hem in uniform zag.

‘Je laat me schrikken.’

‘Dat was de bedoeling.’

‘Ik dacht dat er een mof in de stal stond.’

‘Wat denk je wel van mij!’ deed Sef beledigd. ‘Die Duitse soldaten lopen er heel wat minder bij dan wij. Het zijn voddenrapers.’

‘Hoe weet je dat?’

‘Dat zegt onze commandant. Ze lopen in oude overalls en oefenen met houten geweren. Iets beters hebben ze niet. Hun kanonnen zijn van karton. En die Duitse vliegtuigen is vliegend blik. Dat zeggen onze piloten zelf.’

‘Geloof jij het?’

‘Als onze commandant het zegt.’

‘Hoef je vandaag het vaderland niet te verdedigen?’

‘Ik heb verlof.’

‘Je zult zien dat dan net de Duitsers komen’, lachte Dora. ‘Als Hitler weet dat jij bij je moeder bent, dan durft hij pas.’ Ze had Bertha leeggemolken, goot de melk over in de bus en zette het krukje bij Jozefina Twee, de jongste koe. De moeder, Jozefina Een, had een paar maanden geleden haar laatste gang gemaakt, naar de slager.

‘Ik ga weer eens’, zei Sef. ‘Ik moet nog bij heel wat mensen langs.’

‘Om je uniform te laten zien?’

‘Ik ben er trots op. Ik had niet verwacht dat het zo goed was in dienst.’ Sef pakte de melkbus, hield hem hoog boven het hoofd en liet een straal melk in zijn mond lopen, zonder een druppel op zijn uniform te morsen.

‘Niets lekkerder dan verse melk.’

‘Dus daarom kwam je langs.’

‘Ja. Bedankt voor de melk. Die smaak mis ik in dienst. Daar doen ze er kamfer in.’

‘Bah. Waarom?’

‘Tegen de seks, zeggen ze. Dan denk je niet meer aan meisjes en krijg je geen natte dromen.’

‘Smeerlap.’

‘Ik zeg de waarheid en dan ben ik een viespeuk.’

‘Jongens denken maar aan één ding.’

‘Dat is waar. In dienst praten we nergens anders over.’

Graads vrouw Miena en hun dochter Leentje waren de koeien aan het voeren.

‘Een paar minuten’, riep Miena. ‘We zijn zo klaar.’

Lei liep langs de roodbonte koeien. Het was een prachtig gezicht, zoveel dieren, meer dan veertig, in twee rijen op stal. Dat was wat anders dan de zes koeien van zijn vader. Graad was een boer in goeden doen. Daardoor was hij een van de machtigste mannen in het dorp: bestuurslid van de Boerenbond[3] en secretaris van het kerkbestuur.

Een zwaluw flitste naar buiten, zenuwachtig door de aanwezigheid van zoveel mensen in de stal. Zwaluwen hielden van de ruime boerenstallen, waar het zomers koel was. Hun nesten van leem, twijgjes en haar zaten onder de dakspanten gekleefd. Boeren hadden ze graag in huis. Hoe meer zwaluwen er in de stallen woonden, hoe meer kans op geluk.

In de keuken rook het naar bonensoep en pijptabak. Sjang, de vader van Miena, zat bij het fornuis te lezen. Met een half oog waakte hij over de twee kinderen in de box. Sjang was al over de tachtig. Hij had verstand van middeltjes tegen allerlei ziektes, bij mens en dier. Hij kon mensen van galbulten, nierstenen, aambeien en steenpuisten verlossen. Hij kon ook pijn afbidden, zoals van brandwonden. Dora, Lei’s oudste zus, was de laatste tijd een paar keer bij hem geweest, om drankjes te halen tegen hoofdpijn. Dat zei ze, maar Lei wist dat die hoofdpijn kwam van de meisjesziekte. Het was een geheimzinnige kwaal waar de meisjes zelf nooit over praatten, maar die ze elke maand kregen op de leeftijd dat ze van school afgingen. Dora was dan een paar dagen chagrijnig en klaagde over hoofdpijn. Dan mocht ze uitslapen en moeder gaf haar geklopte eitjes.

‘Wat leest u?’ vroeg Lei.

‘Het beroemde boek van broeder Aloysius over geneeskrachtige kruiden. Ik wist er al heel wat van, maar nu leer ik nog veel bij.’

‘Hebt u dat nog nodig?’

‘Ik ben net zo nieuwsgierig als jij. Een oude kwakzalver als ik moet alles weten. Als ik dit boek vanbuiten ken, zit de dokter zonder werk.’

‘Wilt u dan honderd worden?’

‘Als het kan nog ouder. Door wat ik over kruiden weet, ben ik de tachtig al voorbij.’ Hij pakte zijn buidel tabak en stopte een pijp.

‘Is roken ook gezond?’

‘Hoe meer je rookt, hoe ouder je wordt. Rook doodt ziektekiemen.’

‘Dan snap ik niet dat bijna alle oude mensen vrouwen zijn. Die roken niet.’

‘Mijn eigen moeder is honderd geworden, omdat mijn vader haar altijd in de watten heeft gelegd.’

‘Daar kan ik me niets van herinneren’, zei Miena, die uit de stal kwam. ‘Grootmoeder was doorlopend in verwachting. Ze zat met een nest van twaalf kinderen. Mijn eigen moeder had er tien. Ze moesten hard aanpakken, toen.’

‘Van kinderen word je niet oud’, zei Sjang. ‘Kinderen houden je jong. Daarom ben ik zo graag hier, tussen het jonge grut.’

Graad legde de konijnen op het aanrecht. Hun dode ogen keken in het putje van de gootsteen.

Miena sneed een wortelvlaai in twaalf stukken en strooide er suiker op. Leentje schonk koffie in. Ze lachte even naar Lei. Die voelde dat hij een kleur kreeg. Stom, dat hij altijd een rooie kop kreeg als meisjes naar hem keken.

‘Pas met een goede sigaar is de koffie echt lekker’, zei Graad. Hij pakte de kist sigaren uit de kast en deelde uit. De mannen staken op. Tevreden bliezen ze kringetjes rook naar de lamp van wit melkglas die boven de tafel hing, vol met de zwarte stippeltjes van vliegenpoepjes.

Met een stuk vlaai in de hand liepen Lei en Harry naar buiten. Leentje liep met hen mee de tuin in. Ze slenterden door de moestuin, die langs de mestvaalt lag, waarvan de bruine aalt zo de tuin in dreef. Geen wonder dat de tomaten zo groot als meloenen waren en de savooienkolen zo dik als varkensbillen.

Lei plukte een paar donkerrode herfstframbozen en drukte ze plat tegen zijn gehemelte. Lekker. Hij keek eens naar Leentje. Ze was bijna twee jaar ouder dan hij en haast een hoofd groter. Ze had al borsten, net als zijn zus. Ze keek alleen maar naar Harry, maar ja, die was dan ook al bijna net zo oud als zij. Ze hadden al een tijdje iets met elkaar.

Even later verdwenen de twee achter het kippenhok. Na een paar minuten kwamen ze weer tevoorschijn, Leentje giechelend, Harry met een rood hoofd.

Ze gingen naar binnen en schoven aan bij de mannen. Die praatten over het Nederlandse verkenningsvliegtuig dat pas door soldaten van de eigen luchtafweer naar beneden was geschoten. Door dat incident hadden ze nog maar weinig vertrouwen in het Nederlandse leger.

Graad klaagde dat de marechaussee hem op de brug over de Noordervaart had aangehouden toen hij die ochtend met een wagen hooi van Meijel was gekomen. Ze hadden alles nagekeken. Hij moest zelfs zijn zakmes laten zien.

Miena wist dat marechaussees in Helenaveen een paar Duitse spionnen hadden opgepakt, die foto’s wilden maken van de bunkers bij het kanaal. Ze hadden zich verkleed als bedelnonnen, maar ze hadden zich verraden door hun houding. Vrouwen liepen heel anders.

Lei hoorde het gesprek met een half oor aan, maar over die opmerking van Miena brak hij zich het hoofd. Het was hem nooit opgevallen dat vrouwen anders liepen dan mannen. Zijn moeder? Dora? Nee, die kon voetballen als een kerel!

Dora wilde net de melkbus in de koelbak zetten, toen iemand zijn hoofd om de staldeur stak.

‘Goedemiddag Dora, mijn lief.’

Het was Kalverjöbke, de veehandelaar, die de stierkalveren bij de boeren opkocht en ze doorverkocht aan vleesmesterijen en slagers.

‘Hé, Jöbke. Kom binnen.’

‘Klopt het dat jullie een jong kalf hebben?’

‘Dat jij dat al weet?’

‘Zoiets ruik ik op kilometers afstand. Ik loop altijd mijn neus achterna.’

‘Het is een koekalf.’

‘Dan hebben jullie dubbel geluk. En ik pech.’

‘Kom toch maar binnen.’ Dora was blij als Jöbke langskwam. Hij had altijd veel te vertellen. Met zijn veewagen, die bespannen was met twee zwarte hengsten, reisde hij de dorpen in Noord-Limburg af en zo hoorde hij veel nieuws. Op zijn beurt vertelde hij door wat hij had gehoord. Voor de mensen op de boerderijen was hij een lopende krant.

Dora zette de bus melk in de koele waterbak achter de stal. Jöbke volgde haar naar de keuken. Moeder zat bij het fornuis, met de kleine Vester aan de borst.

‘Zo Jöbke’, zei moeder. ‘Weer eens in de buurt?’

‘Ik rook handel’, zei Jöbke. ‘Maar het is een koekalf.’

‘Wil je koffie, voor de troost?’

‘Een hele kan als het mag. Ik heb dorst. Ik heb vandaag veel gelopen.’

‘Laat jij je paarden dan niet lopen?’

‘Meestal wel, maar de laatste tijd ben ik te onrustig om stil op de bok te zitten. Dan pieker ik te veel. Daarom loop ik dat hele eind met de paarden mee.’

‘Ik zie het. Je bent magerder geworden. Je kont is zo dun als de krant.’

‘Het komt van dat gepraat over de Duitsers.’ Hij zette zijn pet af, ging aan de tafel zitten en trok zijn klompen en sokken uit.

Dora zette hem een kop koffie voor, sneed een plak van de appelkoek die net uit de oven was en gaf hem aan Jöbke. Ze pompte een bak water en zette die bij hem neer.

‘Blaren?’

‘Die krijg ik niet meer. Daarvoor loop ik te veel. Het eelt op mijn voeten is zo dik als het zweel op paardenhoeven. Ik ben alleen maar moe.’ Hij stak zijn voeten in het water. ‘Lekker. Van frisse voeten krijg je een koel hoofd. Is Kubbus niet thuis?’

‘Die is op jacht’, zei moeder. ‘Als die maar in de bossen is, dan leeft hij. Thuis loopt hij met een lang gezicht rond. Hij is niet voor boerenwerk geboren. Bos uitdunnen, daar houdt hij van. Hij zou er graag zijn beroep van maken. Hij droomt er nog steeds van om jachtopziener te worden. Of boswachter. Hij houdt van de vrijheid.’

‘Ik ook’, zei Jöbke. ‘Vrijheid is alles. Maar hoe lang de mijne nog duurt, weet ik niet. Als je hoort wat ze in Duitsland met de joden doen! Gewone mensen plunderen de winkels van de joden. Ze slaan alles kort en klein. Het volk wordt opgehitst door die Hitler.’

‘Die vent is gek.’ De kleine had genoeg gedronken en boerde. Moeder knoopte haar jakje dicht.

‘Het is een ware terreur. Ze stoppen de joden in kampen. In Polen pakken ze hen nu ook op.’

‘Zo ver komt het hier niet’, zei moeder.

‘Hitler denkt dat hij de hele wereld aankan. Hij pikt de landen een voor een in. Nederland is nu aan de beurt.’

‘Dat gebeurt niet’, zei Dora. ‘Vraag maar aan Sef. Die zegt dat de Duitse soldaten oefenen met houten geweren.’

‘Oefenen misschien, ze hebben ook echte geweren. En kanonnen. En goede. De Duitsers hebben de beste staalfabrieken van de wereld. Krupp, daar komen zelfs jullie kookpotten vandaan.’

‘Houdt die commandant van Sef zijn jongens dan voor de gek?’

‘Hij kan natuurlijk niet toegeven dat ons leger niets voorstelt. Dan rennen zijn soldaten bij het eerste het beste schot van de moffen meteen naar hun moeder.’

‘Wij fietsen vast naar huis’, zei Harry, die het gesprek over de oorlog begon te vervelen.

‘Neem mijn weitas mee’, zei vader.

Ze sprongen op de fiets.

‘En? Kuste ze lekker?’

‘Ze heeft het uitgemaakt. Ze durft niet meer. Ze heeft op haar donder gehad. Iemand heeft ons verraden. Maar het kan me niet schelen. Ik was het ook zat. Eigenlijk wil ik helemaal geen boerenmeid.’

‘Nee?’ vroeg Lei verwonderd.

‘Ik wil er een uit de stad. Toen ik pas met Wiel in Venlo was, heb ik meiden gezien, om je vingers bij af te likken. Die lopen door de week in zondagse kleren. Daar zijn het hier maar tutjes bij.’

Ze kwamen voorbij de wisselkom in het kanaal, waar Hannes Markx met zijn woonwagen stond. Hannes stond buiten.

‘Denk eraan, ik koop de vellen’, riep hij toen hij de weitas zag.

‘Wat betaal je?’

‘Vier tot zeven cent. Het ligt aan de kwaliteit.’

‘Ik breng ze als ze droog zijn’, beloofde Lei.

Toen ze thuiskwamen, was het al donker. De blauwe deuren van de stal leken nu teerzwart. Het kippenhok had zich onzichtbaar gemaakt onder de notenboom. De vogels verscholen zich in het duister.

Dora had net de varkensketel gekookt en goot de smurrie van gare aardappels, meel en bieten in de troggen. Knorrend van tevredenheid slobberden de beesten de warme brij op.

Eindelijk was ze klaar met het werk in de stal. Opgelucht hing ze haar schort aan de spijker en liep naar de keuken.

Moeder stond aan het fornuis. Met een hand roerde ze de soep, met de andere schepte ze de gebakken aardappels om.

‘Haal jij de kinderen binnen, dan kunnen ze zich wassen.’

Fientje en Sjaak hadden in het hooi een fort gebouwd en speelden oorlogje.

Dora droeg hen naar binnen, de een in haar armen, de ander op haar rug. Ze zette hen op het aanrecht en plukte het hooi uit hun haar.

‘Wassen. Jullie zien eruit als varkens.’

‘We zijn ook varkens’, knorde Sjaak.

‘Prima. Dan breng ik jullie morgen naar de slager en beur ik een zak geld. En in plaats van gebakken aardappeltjes krijgen jullie vanavond sloeber uit de varkensketel.’

Lei kwam binnen, op zijn sokken.

‘Ik heb trek.’

‘Ik ook’, zei Jöbke vanuit de luie stoel in de donkere hoek bij de kachel.

‘Hé Jöbke! Waar is je kar?’

‘Die staat achter de schuur. Niemand hoeft te weten dat ik hier ben.’

‘Ben je bang?’

‘Er wordt me de laatste tijd van alles naar mijn hoofd gegooid. Al die NSB’ers[4]. Ik heb het daar niet op.’

Lei haalde het wild uit de weitas en legde het bij de keukendeur.

‘Lekker voor zondag’, zei moeder. ‘Konijn in azijn.’

Net voor de soep op tafel stond, kwam vader thuis.

‘Als er een kalf moet komen, ben je altijd te laat’, zei moeder. ‘Het is er al. Een koekalf.’

‘Wat zeur je dan’, zei vader. ‘Het is een geluksdag. Tel eens op, een koekalf, Jöbke op bezoek, konijnen voor in de pan en geld op zak. Genoeg reden om vanavond te gaan biljarten.’ Hij telde zijn geld uit op tafel. Twee gulden, twee kwartjes, een dubbeltje, een stuiver, twee cent.

‘Waar heb je dat verdiend?’

‘Had ik nog te goed van Graad. Voor de weipalen die ik voor hem gemaakt heb.’

Moeder stopte het geld in haar schortzak.

Net toen vader zijn hoofd onder de pomp wilde houden, stapte de fotograaf binnen, met een grote bruine envelop.

Dora haalde de pan van tafel. Het eten moest maar even wachten.

‘Het heeft even geduurd,’ zei de fotograaf, ‘maar opeens wilde iedereen foto’s laten maken. Gezinnen, gemobiliseerde soldaten, ze staan allemaal bij mij op de stoep. Het heeft met de oorlog te maken, of ze bang zijn dat ze er straks niet meer zijn.’

Hij spreidde de zwartwitfoto’s uit op tafel. Op de eerste foto viel de verbijstering van de gezichten af te lezen. De kleintjes met open mond, de schrik in de ogen. Moeder, die Sjaak bijna van haar schoot liet vallen. Lei keek zoekend naar de lucht. Dora stond met de handen voor de mond van ontzetting. Bruun schoot vooruit naar de fotograaf, zijn ogen fel, de tanden bloot.

‘Die knal heeft de foto verpest. De volgende is beter.’

Dat klopte. Ze stonden er allemaal keurig op. Alleen Sjaak keek een beetje angstig, alsof hij bang was voor weer een knal. En Bruun was er nu niet bij.

‘Deze lijsten we in’, zei vader.

‘Wat gebeurt er met de mislukte foto?’ vroeg Lei.

‘Niets. Die scheur ik kapot.’

‘Mag ik hem hebben?’

‘Als je wilt.’ De fotograaf gaf hem de afdruk. ‘Wat doe je ermee?’

‘Ik hang hem op mijn kamer. Ik vind hem leuk. Net toneel.’

‘Heb jij ook een foto van je gezin?’ vroeg Dora aan Jöbke.

‘O ja.’ Hij pakte zijn portefeuille en haalde er een foto uit. Jöbke in een chic pak, een stuk jonger. Tussen bloempotten, naast een lege stoel.

‘Je bent helemaal alleen?’

‘Dat klopt. Weet je niet dat ik vrijgezel ben? Die stoel is altijd leeg gebleven. Meisjes houden niet van mannen die altijd van huis zijn.’

‘Maar ze houden wel van mannen met geld’, zei vader. ‘Jij had er tien aan elke vinger kunnen krijgen.’

‘Je hebt gelijk, maar die ík wilde, kreeg ik niet.’

‘Hield zij niet van jou?’

‘Jawel, maar magere Hein hield nog meer van haar. Ze was net drieëntwintig geworden en we hadden alles voor de trouwerij klaar. Mijn trouwpak hangt al veertig jaar in de kast. Ik durfde niet meer te trouwen. Ik was bang dat ik nooit meer van iemand zoveel zou kunnen houden als van Rebecca.’

‘Wat moet je dan met je geld als je dood bent?’ vroeg Lei.

‘Ik heb meer dan twintig neefjes en nichtjes’, lachte Jöbke. ‘Die willen graag van suikeroompje erven.’

De fotograaf vertrok. Dora riep iedereen aan tafel. Ze ging tussen de kleinen zitten, om het vlees te snijden en om ze te helpen met eten.

‘Bidden.’ Moeder bad voor. ‘Onze Vader die in de hemelen zijt, uw naam worde geheiligd …’

Ze baden allemaal na, ook Jöbke. ‘…Geef ons heden ons dagelijks brood en vergeef ons onze schulden zoals ook wij aan anderen hun schulden vergeven en leid ons niet in bekoring maar verlos ons van het kwade. Amen.’

‘Hebben joden dezelfde gebeden als wij?’ vroeg Dora, een beetje verbaasd over het meebidden van Jöbke.

‘Anders, maar we vragen hetzelfde aan dezelfde God: vrede en brood.’

Terwijl ze aten, spraken vader en Jöbke over de opbrengst van de boerderij. De aanhoudende financiële crisis had de prijzen voor landbouwproducten verder doen kelderen. En de handel lag voor een deel stil, omdat de grens met Duitsland voor veel handelswaar gesloten bleef. En zo kwam het gesprek op de kleine boeren die uit onvrede over hun armoe naar Alphons Bouwman[5] gingen luisteren.

‘Die Bouwman reist het land rond om de boeren tot actie te dwingen’, zei Jöbke. ‘Hij jut hen op tegen de Boerenbonden. Volgens hem bestaan die alleen maar om de bestuurders vet te mesten.’

‘Hij gaat ook tekeer tegen de kerk,’ zei vader, ‘de pastoors en bisschoppen incluis. Hij zegt dat ze geen goede christenen zijn zolang ze rondlopen met een dikke buik.’

‘Bij de kleine boeren hoor ik veel instemming met Bouwman,’ zei Jöbke, ‘maar de meesten durven zich toch niet bij zijn beweging aan te sluiten. Ze zijn bang om paria’s te worden in hun eigen dorp. En dat is ook maar beter zo. Bouwman roept ook wel eens dat niet alleen de Boerenleenbanken en de Boerenbonden, maar ook de joodse handelaren in vee en vlees schuldig zijn aan de ellende van de kleine boeren.’

Zo kwam het gesprek toch weer op de oorlog.

‘Denk jij dat de Duitsers Nederland binnenvallen?’ vroeg Jöbke.

‘Ik geloof nooit dat ze ons willen hebben’, zei vader. ‘Misschien onze havens, voor de controle op zee, vanwege Engeland. Meer niet. In de oorlog van ’14-’18 waren wij ook neutraal.’

‘Dat zeg je, omdat je het niet wilt geloven’, zei Jöbke. ‘De Duitsers willen nu alles. Ze willen van de joden af. En om ons hier uit te roeien, zullen ze eerst hier de baas moeten worden.’

Lei hielp Jöbke met het drenken van zijn dieren. Ze borstelden de zwarte hengsten en zetten ze in het weitje. De kalveren kregen hooi en taptemelk.

‘Mooie dieren’, zei Lei. ‘Jammer dat ze naar de slager gaan.’

‘Dat is hun lot. Maar ze weten er niets van. Nu hebben ze nog feest.’

‘Zou dat later wat voor mij zijn, kalverhandelaar?’

‘Wie weet, maar je moet duivels goed kunnen handelen. De boeren willen veel vangen, de slagers willen weinig betalen. De een noemt je een uitzuiger en de ander scheldt je uit voor geldwolf.’

‘Misschien kan ik het vak van jou leren. Het lijkt me leuk, altijd op pad. Je ziet nog eens wat.’

‘Als je droog bent achter de oren, dan kunnen we het daar over hebben. Ik kan best een knechtje gebruiken. Tegen de tijd dat je van school bent, zal ik er met je vader over praten.’

Lei ging Harry opzoeken. In de keuken bij Van Lier trof hij alleen Jollo, die in zijn hoge rolstoel bij het raam zat. Jollo was de oudste broer van Harry. Hij was al in de twintig, maar hij was gehandicapt vanaf zijn geboorte. Hij had verkeerd gelegen in de buik van zijn moeder, werd gezegd. Daardoor zouden zijn hersens te weinig zuurstof hebben gekregen. Hij was kortademig, waardoor hij altijd in korte zinnen praatte. Over de meeste woorden brak hij zijn tong. Daarom heette hij ook Jollo, zo had hij zichzelf van kind af aan genoemd. Zijn echte naam, Benedict, had hij nooit kunnen uitspreken. Hij was ook niet naar school geweest, maar meester Kessels had hem thuis lesgegeven, want Jollo was wel intelligent. Hij had zichzelf Frans geleerd en las boeken in die taal, vooral heiligenlevens. Dat was knap, maar ook lastig, want er was moeilijk aan te komen. Gelukkig had de orde van de paters lazaristen, die van Franse afkomst was, in Panningen een klooster, waar Jollo Franstalige boeken kon lenen. Jollo wist alles over heiligen en zaligen. Hij wist er nog meer van dan de pastoor.

‘Waar is Harry?’ vroeg Lei.

‘Sjuu’, zei Jollo. ‘Sjuu. Iets.’

‘Is hij met de fiets weg?’

‘Nee, sjuu. Fiets oets.’

‘O, hij poetst zijn fiets?’

Jollo knikte. Hij keek naar de lucht. ‘Vietui. Veel.’

‘Heb je vliegtuigen gezien?’

‘Ja. Dui.’

‘Dat die moffen thuisblijven’, zei Lei.

‘Komen. Komen amaal. Oolog.’

Jollo pakte zijn boek weer op.

Lei liep naar de schuur. Bij het licht van een stallamp was Harry de ketting van zijn fiets aan het smeren. Zijn broer Wiel was bezig met zijn motorfiets. Dat was zijn trots. Wiel had hem bij elkaar gespaard in de paar jaar dat hij mijnwerker was geweest. Hij had een nog zwaardere motor willen kopen, maar die droom had hij moeten opgeven toen hij bij de mijn ontslagen was. Door de crisis waren de kolen niet veel waard. Hij had werk bij garage Ghielen gevonden. Wiel deed niets liever dan sleutelen aan motors.

Lei’s oog viel op een rol dun koperdraad, uit de dynamo van een fiets. Het draad waarvan stropers strikken maakten.

‘Kom, wat lopen’, zei Lei. ‘Het is pas zeven uur.’

Ze wandelden naar het kanaal, waar ze vaak ’s avonds een uurtje zaten te kletsen.

‘Wiel gaat dadelijk nog naar zijn meisje’, zei Harry. ‘In Meijel.’

‘Ik wist niet dat hij verkering had. Ik dacht dat hij alleen van zijn motor hield.’

‘Hij kent haar nog maar pas. Of ze van hém houdt of van zijn motor, dat weet ik niet.’

In het café aan de haven zaten wat mannen te kaarten, borreltjes voor zich. Vader en Jöbke waren aan het biljarten.

‘Straks komen die twee zingend thuis’, zei Harry.

‘Beter zingend dan huilend’, zei Lei. ‘Jöbke heeft het moeilijk.’

Dora had alles aan kant. Zo, een paar uurtjes voor zichzelf. Ze sprong op haar fiets en reed naar Annie, haar vriendin. Ze nam een kan melk, een stuk spek en een dozijn eieren mee. Bij Roosen was er altijd tekort. Ze nam steeds wat mee. Haar moeder vond dat goed. Voor grote gezinnen was het lastig om aan voldoende eten te komen. In de winkels was schaarste. Suiker was alleen nog maar via distributie te krijgen. Een bon voor een kilo suiker per persoon in drie weken.

Annie woonde in een arbeidershuis, niet ver van het kanaal. Haar moeder was bij de geboorte van het laatste kind gestorven aan kraamvrouwenkoorts. Haar vader Mart was houthakker, maar omdat hij nooit vast werk had, verdiende hij nauwelijks genoeg om het gezin met zes kinderen te onderhouden. Daarom was hij lid geworden van de NSB. Hij dacht zo vast werk te kunnen krijgen en meer te verdienen. Sinds hij bij die beweging was, had hij zich ontpopt als een vurig partijlid. In het dorp werd hij gehaat omdat hij op Koninginnedag met een ploegje geüniformeerde mannen had gedemonstreerd en Heil Hitler had geroepen. Het was op een knokpartij uitgelopen, waarna Roosen een week in de cel had gezeten. Dat had hem een nog fanatieker partijlid gemaakt.

Annie was op de plaats achter het huis met haar jongere broertjes aan het spelen.

‘Blij je te zien’, zei Annie. ‘Er komt de laatste tijd haast niemand meer.’

‘Je vader, hè. Trek het je niet aan. Je blijft mijn vriendin.’ Dora legde de levensmiddelen op het aanrecht in de keuken, waar Annies oudere zussen Leen en Clara aan het koken waren.

‘Die eieren komen net op tijd’, zei Leen, de oudste, die al zestien was. ‘Zelfs als we geld hebben, krijgen we niets meer in de winkels. Ze laten ons gewoon aan de toonbank staan. Of we de pest hebben.’

Ze begon eieren te bakken. Toen ze de eerste pan op tafel zette en de kinderen wilden gaan eten, kwam haar vader binnen, met nog twee mannen.

‘We zijn net op tijd’, zei Handrie Gijsels, een NSB’er uit Grashoek, die bekendstond om zijn grote bek.

‘Precies’, zei Mart. Hij joeg de kinderen van tafel. ‘Bak nóg maar een pan voor ons.’

‘En wij dan?’ zei Annie.

‘Vraag maar aan dat jong van Steeghs of ze ons nog wat eieren en spek kan bezorgen.’

‘Mijn moeder is niet gek’, zei Dora.

Roosen keek haar aan, gespeeld verbaasd, met opgetrokken wenkbrauwen.

‘Jouw moeder vindt dat ik een zwijn ben?’

‘Mijn moeder vindt dat de kinderen hier geen honger hoeven te lijden.’

‘Wacht maar, als de Duitsers de baas zijn, zal jouw moeder me smeken of ik jullie eieren nog wil eten! Maar dan kan ze barsten!’

Dora zweeg.

‘Kom mee, naar mijn kamer’, zei Annie, die het gedrag van haar vader niet kon aanzien.

Op het kamertje waar ze samen met haar oudere zussen sliep, liet ze de boekjes zien die ze van haar vader had gekregen. Plaatjes van jongens en meisjes in uniform, de arm geheven.

‘Mijn vader wil dat ik bij de Jeugdstorm[6] ga.’

‘Doe je dat?’

‘Mijn vader wil het. Leen en Clara hebben al een uniform. Ze zijn al een paar keer met zo’n propagandamars meegeweest. Ze doen het voor de reisjes en het eten. Ik heb het geluk dat er iemand bij de kleintjes moet blijven.’

‘Je waarschuwt me maar als je alleen thuis bent’, zei Dora, die nu niet langer wilde blijven. ‘Dan kom ik je wel helpen. Maar niet als je vader er is.’

Door de keuken liepen ze naar buiten. De drie mannen zaten te kaarten. De kleine kinderen waren op het erf aan het spelen. Voor hen was er binnen geen plaats.

Het vroor. Lei en Harry gingen bij het kanaal kijken of er al ijs op kwam. Hoe eerder, hoe beter, dan zouden ze misschien in de kerstvakantie kunnen schaatsen.

Bij de loods van de Boerenbond lag een boot afgemeerd. De schipper was bezig op het dek en rookte een sigaar. Zijn kinderen waren op de wal aan het hinkelen. Een van de meisjes was van Lei’s leeftijd. Opeens keek ze op. Ze lachte naar hem.

‘Leuke meid’, zei Harry.

‘Ja, precies iets voor mij,’ zei Lei, ‘maar ik denk dat ze ons niet wil. Ze is protestant.’

‘Hoe weet jij dat?’

‘Als ze hier op zondag liggen, gaan ze in Helenaveen naar de protestantse kerk.’

Een kerel in een NSB-uniform kwam aanfietsen. Het was Handrie Gijsels.

‘Hé, schipper’, riep Gijsels. ‘Haal je kinderen binnen.’

‘Hoezo?’

‘Ze horen hier niet op straat. We houden hier niet van vreemd volk.’

‘Wij? Man, we komen hier al jaren. Lang voordat jij werd geboren, heb ik de stront van de Peel al geroken.’

‘Jij zult je eigen strontbroek ruiken’, riep Gijsels.

‘Of de stront van zo’n NSB’er als jij.’

Woedend sprong Gijsels van zijn fiets en greep een van de meisjes beet. ‘Je neemt je woorden terug of zij krijgt een oplawaai.’

‘Laat dat kind los’, riep de schipper, terwijl het jongste meisje over de loopplank terugrende aan boord. ‘Lafbek.’ Hij liep over het dek naar de loopplank.

‘Nog één stap,’ riep Gijsels, ‘en ze gaat het kanaal in.’

De schipper stond stil. Net op dat moment klonk het geknetter van de motor van Wiel, die op weg was naar zijn meisje. Harry hield hem aan. Wiel stopte en zette zijn stofbril af.

‘Kun je even helpen?’ vroeg Harry.

‘Ik zie het al’, zei Wiel. Hij stapte van de motor en liep naar Gijsels toe.

‘Durf je wel?’

‘Rot op jij.’ Gijsels liet het meisje niet los. Maar hij had pech, want Wiel was kort van stof. Hij haalde uit en trof de man recht op zijn kaak. Om terug te kunnen slaan, moest die het meisje loslaten.

‘Ben je gek geworden! Om het op te nemen voor dat schipperstuig.’

‘Als er iemand tuig is, dan ben jij het.’

Gijsels begreep dat hij aan het kortste eind zou trekken en ging er op zijn fiets vandoor.

‘Hier krijgen jullie spijt van’, riep hij, toen hij al een eind weg was.

‘Bedankt jongens’, zei de schipper. ‘Die vent was in staat haar in het water te gooien.’

De meisjes kwamen naar hen toe en gaven een hand. Lei en Harry werden er verlegen onder.

‘Zijn die gasten overal zo brutaal?’ vroeg Wiel aan de schipper.

‘Hier in het zuiden word ik wel eens uitgescholden voor protestant of voor Hollander. Maar gekken lopen overal rond, ook bij ons in Rotterdam. Daar trek ik me weinig van aan.’

‘Maar deze gek is bij de NSB’, zei Wiel.

‘Driftkoppen’, zei de schipper. ‘Ze denken heel wat voor te stellen zodra ze een uniform aanhebben. Ze moeten die partij verbieden. Het is schorem.’

De meisjes gingen terug aan boord, zwaaiden nog een keer naar de jongens en verdwenen in de kombuis.

Wiel reed verder naar Meijel.

‘Denk je dat we nog wat van Gijsels horen?’ vroeg Lei, terwijl ze door de donkere Kanaalstraat naar huis liepen.

‘Welnee, dat is een lafbek’, zei Harry. ‘Nou, tot morgen. Als Wiel niet thuis is, moet ik mijn vader helpen met Jollo naar bed brengen.’

Thuis opende Lei het deurtje van het kippenhok. De hennen zaten op stok en kakelden, een beetje verstoord door de nachtelijke bezoeker. Op de tast voelde hij in de legnesten en raapte er een paar eieren uit. Buiten tikte hij een gaatje in de eieren en slurpte ze leeg. Niets lekkerder dan verse eieren.

Dora fietste naar de woonwagen bij de wisselkom. Het was een zonnige winterdag. Buiten was het koud, maar aangenaam.

Hannes Markx was rollen touw op zijn fiets aan het binden, om ermee de boer op te gaan.

‘Zo meidje. Heeft je vader touw nodig?’

‘Niet dat ik weet.’

‘De mensen kopen bijna niets meer. Het is al jaren armoe. We eten alleen nog maar droog brood.’

‘Ruik ik daar geen gebakken spek?’

‘Vandaag heb ik geluk gehad. Ik heb een schop en een riek kunnen ruilen voor een flink stuk spek.’

Dora klopte op de deur.

‘Kom binnen.’

Johanna Markx zat aardappels te schillen.

‘Geef me een mes, dan help ik mee.’

‘Ik heb een bak vol messen’, zei Johanna. ‘Ze zijn voor de verkoop, de beste aardappelmesjes uit Solingen, maar niemand wil ze hebben.’

‘Omdat ze uit Solingen komen’, zei Dora. ‘Wij kopen ook geen Duitse spullen meer.’

‘Van die paar mesjes worden de moffen niet rijker.’

‘Ik wil graag weten of er oorlog komt. Denkt u dat er …?’

‘Meidje, meidje, daar vraag je me wat.’

‘U kunt de toekomst toch voorspellen?’

‘Ik weet niets van politiek. Ik kan alleen zien hoe het met jou zal gaan. Laat je hand eens zien.’

Aarzelend hield Dora Johanna haar hand voor. Wilde ze eigenlijk wel iets over haar toekomst weten?

‘Je hebt mooie lijnen in je hand. Voor jou is veel geluk weggelegd. Je zult een rijke man trouwen.’

‘Word ik dan gelukkig?’

‘God zal je twaalf kinderen schenken.’

‘Dat zijn er veel’, schrok Dora.

‘Hoe meer kinderen, hoe meer zegen. Ik heb er vier, maar God had me ook zeventien kinderen mogen geven.’

‘Zeventien?’ zei Hannes, die binnenkwam en de laatste woorden had gehoord. ‘Wat hadden die arme donders dan moeten eten? Gras? In mijn beurs zitten alleen nog de heiligenprentjes die de pastoor me geeft als ik om geld kom vragen.’

‘Je moet vertrouwen op God’, zei Johanna. ‘Vandaag krijgen we een stuk spek. Misschien eten we morgen biefstuk.’

‘Met ingemaakte asperges en een fles wijn erbij’, zei Hannes vrolijk.

Op eerste kerstdag konden ze al schaatsen. Het kanaal lag er als een spiegel bij, donker water onder glad ijs. Door een stralende winterzon was het buiten zo lekker dat het hele dorp het ijs op ging.

Vanaf Beringe tot aan de brug op De Stoep zwierden lange linten schaatsers. Het was één groot feest.

Hannes Markx had zijn slijpwiel buiten gezet en verdiende een centje bij met het slijpen van schaatsen.

Lei had alleen maar oog voor de dochters van de directeur van de steenfabriek. Ze hadden kunstschaatsen en draaiden pirouettes op het ijs. Met hun lang wapperend haar en hun korte rokjes boven witte maillots leken ze op circusprinsessen. Maar hoe lang hij ook naar hen keek, ze zagen hem niet staan.

‘Meidengek’, riep Harry. ‘Dadelijk vallen je de ogen uit je kop. Kom op, we schaatsen naar De Stoep. Daar staat een tentje met erwtensoep en worstenbroodjes.’

Lei stoof achter Harry aan. Het water stond hem in de mond. Meiden? Van hem konden ze barsten, die tuttekoppen met hun melkmuilgezichtjes.

Leike Hendriks kwam langs om het kalf te schetsen voor de veeverzekering. De tekening van de vacht, de roodbruine en witte partijen, de witte bles in de vorm van een ster op de kop. Het werd een tekening die mooier was dan het echte kalf.

‘Je hebt wat van Rembrandt’, zei Dora.

‘Van Paulus Potter bedoel je. Die schilderde vooral koeien. Het verschil is dat ze voor een koe van Potter honderdduizend gulden betalen. Ik krijg maar twee kwartjes.’

‘Je hoeft er toch niet van te leven?’

‘Als het eropaan komt, wel’, zei Leike. ‘Maar aan Potter heb ik een goede bijverdienste te danken. Ik schilder zijn koeien na en die verkoop ik.’

‘Wie hangt er nou een koe aan de muur?’

‘Directeuren van melkfabrieken. En rijke boeren. Zondag ga ik de prijswinnaars van Graad Thijssen schilderen.’

‘Die zal hij dan wel boven zijn bed hangen’, zei vader. ‘Kan hij er ’s nachts van dromen.’ Hij klonk een beetje jaloers. ‘Wees maar blij dat je een gezond koekalf hebt.’

‘Ik ben ook blij als ik goed gescheten heb’, zei vader. ‘Voordat ik mijn koeien laat schilderen moeten Pasen en Pinksteren op één dag vallen. Die beesten van ons passen niet op een schilderij. Mijn koeien zijn nog het beste af bij de slager.’

‘Wat moeten wij zonder koeien?’ vroeg Dora.

‘Langs de deuren gaan venten met veters en knopen, daar zit meer toekomst in dan in ons vee. Had ik maar geld om zo’n stamboekkalf van Graad te kopen en ermee te fokken. Maar één zo’n beest kost meer dan al mijn koeien samen. Dat kan ik niet opbrengen.’

‘Je hebt gelijk’, zei Leike. ‘Dat stamboekvee rukt op. In de Peel heb ik al zwartbontvee geschetst. Dat geeft meer melk, maar dat hoort in Friesland. Daarom schilder ik nu ook koeien als die blaarkoppen van jou.’

‘Hoezo?’

‘Ik voorspel je dat van alle rassen die we nu hebben er maar een paar overblijven. Eén soort koeien voor de melk en een ander voor het vlees. Het enige wat er van de oude rassen overblijft, zijn de koeien op mijn schilderijen.’

Op 23 januari, de dag dat Lei elf jaar werd, was het bijzonder koud. Toen hij wakker werd, lag er ijs op zijn bed. Zijn adem was bevroren op de deken. Vlug schoot hij zijn kleren aan en vloog naar de keuken, waar het lekker warm was.

Hij keek naar zijn plekje aan tafel. Er lag niets.

Zijn vader kwam uit de stal om een emmer water te pompen.

‘Weten jullie dat ik jarig ben?’

‘Gefeliciteerd’, zei vader. ‘Alleen de kleinen vieren hun verjaardag, anders hebben we elke dag feest. Vorig jaar werd je tien. Dat was voor jou de laatste keer. Je hoort nu bij de groten.’

‘Betekent niet vieren ook niets krijgen?’

‘Krijgen wel, je krijgt een kus.’ Moeder omhelsde hem en gaf hem een zoen.

‘En een cadeau?’

‘Ik brei een nieuwe trui voor je. Voortaan krijg je nuttige geschenken.’

Dik ingepakt liep hij naar buiten, kauwend op een stuk zwart brood dat hij van tafel had gegrist. Lekker zwart brood, vooral ’s ochtends. Een stevige korst vulde je lege maag, ook als je jarig was. Hij had vrij. Jarig en vrij. De school was een paar dagen dicht, om kolen te sparen. Hij had tijd om alles te doen wat hij wilde. Het was tóch feest.

De winter was een van de koudste die Dora had meegemaakt. Zo koud dat ze na een paar keer schaatsen er niet eens meer zin in had. Op school zaten de kinderen met hun winterjassen aan in de klas.

Thuis zaten ze ’s avonds bij elkaar in de keuken, dicht bij het fornuis, en kaartten om de tijd te doden. En soms luisterden ze naar concerten of naar de politieke praatjes op de radio. Het was een geluk dat ze zo’n ding hadden. De meeste mensen konden er zich geen veroorloven. Zij hadden hem geërfd van grootvader, die in de laatste jaren van zijn leven niets anders had gedaan dan naar de radio luisteren, in een luie stoel bij de haard, zijn hoofd in de rook van zijn eeuwig brandende pijp. Het gordijntje voor de luidspreker in de radiokast rook nog altijd een beetje naar pijptabak die was gesausd met karamel.

Een zware explosie deed de grond trillen. Ze hoorden wel vaker knallen, maar die waren lichter. Lei ging buiten kijken wat er loos was. Harry zat, gekleed als een eskimo, op het putdeksel op hem te wachten.

Joop en Heini Markx kwamen aanlopen. Joop droeg een kist met knopen, band en naaigerei.

‘Hebben jullie die knal ook gehoord?’ vroeg Joop.

‘Het lijkt wel oorlog’, zei Harry.

‘Het zijn de soldaten in de Peel’, zei Joop. ‘Wij gaan die kant niet meer op. Toen we gisteren van Meijel kwamen, vlogen de kogels ons om de oren. Uit verveling schoten ze op de verkeersborden bij de brug.’

‘Ik zou wel eens willen zien wat daar aan de hand is’, zei Lei.

‘We kunnen gaan kijken’, zei Harry.

‘Ik zou het maar laten’, zei Heini. ‘Je komt met stront in je broek terug.’

Samen met Annie was Dora naar familie op De Heibloem geweest, om het pasgeboren dochtertje van tante Stiena te bewonderen. Ze had uitgerekend dat ze nu vierenveertig neven en nichten had. En er zouden er nog wel bijkomen ook.

Ze fietsten terug over De Stoep. Op de brug over de Noordervaart stonden een paar marechaussees, met een helm op en het geweer aan de schouder. Een nieuwe slagboom sloot de weg af. Voor het café aan de overkant stond een groen keetje met een rood kruis. Verderop lagen de bunkers die de verdedigingslinie van de Peel vormden.

‘Hup, doorfietsen’, riep een van de marechaussees. ‘Kinderen moeten voor donker thuis zijn.’

Ze zeiden maar niets. Ze hadden de pest aan mensen die hen voor kinderen hielden. Ze fietsten verder.

‘En kinderen van NSB’ers horen hier al helemaal niet rond te loeren’, riep de man hen na.

Dora zag dat Annie tranen in de ogen had. Van woede. Zelf was ze ook kwaad. Ze hoefden Annie niet na te roepen omdat haar vader fout was!

De schemer lag over het kanaal. Het water was zo zwart als inkt. Eigenlijk hadden ze al thuis moeten zijn, maar bij tante Stiena was het altijd zo gezellig dat het moeilijk was om er weg te komen.

Toch maakten ze geen vaart. Ze wilden helemaal niet naar huis, allebei niet. Er zat hun wat dwars. Niet alleen het schelden van de marechaussee. Eigenlijk wist Dora heel goed wat haar hinderde, maar het was iets wat niet viel te benoemen. Hun vriendschap leed onder het gedoe van Annies vader. Hadden ze elkaar hun leven lang al hun geheimen verteld, nu begon het erop te lijken dat ze dingen voor elkaar verzwegen. En toch was dat niet zo. Ze wilden het in ieder geval niet, maar ze zagen elkaar gewoon te weinig om alles te kunnen bepraten. Dat deed pijn. Een soort verdriet, waarvan ze niet wisten wat ze er tegen elkaar over moesten zeggen, terwijl ze dat juist wilden.

Uit de woonwagen van Hannes Markx bij de wisselkom klonk muziek. Vioolmuziek, zo weemoedig dat ze er nog droeviger van werden.

Lei had het geraamte voor een nieuwe vlieger klaar, gebouwd uit dunne latten. De wanden van de schuur hingen vol vliegers. De meeste waren van het gewone ruitmodel, een paar waren er uit zijn fantasie ontstaan. Vliegers in de vorm van een hart, een achthoek, een vierkant.

Op een klein vuurtje kookte hij een paar aardappels in de schil, halfgaar, dat leverde het beste plaksel op.

Nadat hij het papier over het raamwerk had geplakt, moest hij het ding nog schilderen. Hij koos voor een gele drakenkop met rode ogen en vuur dat in felrode vlammen uit zijn mond spoot.

Dora haalde de was binnen. Het was ijskoud. De winter was weer even terug. Het lentezonnetje waarop ze had gerekend, had het laten afweten. De handdoeken en luiers die ze vanochtend buiten had gehangen, hingen bevroren aan de wasdraad. De onderbroeken zagen eruit alsof ze uit kartonnen vlaaidozen waren geknipt. Met de doeken die stijf stonden als planken, liep ze naar de keuken, om ze op een rekje rond het fornuis te hangen.

‘Kom je stokvis verkopen?’ vroeg vader.

‘Ja, een heel nieuw soort. Stokvissen met een gulp.’

De week van ijzige kou werd gevolgd door zonnige lentedagen. Op een avond na het eten liep Lei nog even door de schemerige boomgaard. De bomen stonden in de knop. In de sloot begonnen de planten weer te groeien. De eerste bloemen, de krokussen en hyacinten, bloeiden uitbundig. De aarde kwam tot leven.

‘Lei, pas jij op de kleintjes.’ Het was Dora.

‘Dat is jouw werk.’

‘Ik ga naar de KJM[7].’ Ze fietste weg.

Aan tafel waren de kleintjes de snoepjes aan het tellen die ze in hun vastentrommel hadden gespaard. Dropjes, pepermuntjes, zuurtjes. Die van Sjaak waren niet meer te tellen, omdat hij ze zo vaak in de hand had gehad dat ze als een bal aan elkaar klitten.

Piet mocht uitdelen, omdat hij jarig was. Zeven was hij nu. Vandaag mochten ze een beetje snoepen, ook al was het vasten, maar moeder vond dat Piet ook recht had op een feestje. Het feest ging vóór de wet.

‘Hop, nu naar bed.’ Lei pakte Sjaak onder zijn armen en Fientje op zijn rug, liep met hen naar boven, stopte ze onder de wol en gaf ze een kruisje op het voorhoofd, zoals ook moeder dat altijd deed.

Dora kon haar ogen niet meer openhouden. Vanochtend had ze de koeien al gemolken en daarna de was opgehangen. Het hoofd op haar armen, viel ze in de bank in slaap. Vaag hoorde ze de stem van de juf, maar verwonderlijk was dat er een droom doorheen speelde. Ze zat in een zweefmolen, die hoog langs de hemel scheerde. Helemaal alleen. Aan de andere stoeltjes hingen honderden luiers. Ze kon de sterren aanraken. Sneller en sneller ging de zweef. De luiers vlogen weg als witte vogels. Nog sneller. Te snel. Haar jurk wapperde hoog op. Ze probeerde hem onder zich vast te trekken, omdat ze in haar onderbroek in het stoeltje zat. Help! De mensen op het plein diep beneden haar lachten haar uit. Het ging zo snel dat ze er misselijk van werd. Ze wilde eruit, maar de zweef bleef doordraaien.

‘Help! Ik wil eruit!’

Met een klap stond de zweef stil. Ze viel. Langzaam opende ze haar ogen. Ze lag naast haar bank.

‘Ben je wel goed, Dora?’ Het was de juf.

‘Ik zat in de zweef. Mijn hoofd draait nog.’

‘De zweef?’

‘Ik zat er helemaal alleen in. Voor de rest hing hij vol met luiers.’

‘Zo zo, luiers. Een voorspellende droom dus. Je zult later gezegend zijn met heel veel kinderen.’

‘O, nee.’ Dora probeerde op te staan. Haar hoofd was nog dol. ‘Veel kinderen?’

‘Jazeker, zoveel als je moeder.’

‘Nou, beter veel dan geen.’ Zo, die zat. Juf Veldmans had er geen. Ze was vrijgezel.

De vogels waren een plaag voor de akkers. Ze pikten het zaaigoed uit de grond en vraten de scheuten van jonge erwten op. Ook rond de huizen werden ze brutaler. De kauwen bouwden hun nesten in de schoorstenen van de buurtschap. Het werd tijd om in te grijpen. Een taak voor Wiel. Hij haalde alle nesten leeg en gooide de eieren kapot. De bestolen ouderparen vlogen krijsend rond. Nu pas viel het op hoeveel het er waren. In hun boosheid leken ze nog zwarter.

Met een buks schoot Wiel ze een voor een uit de bomen. De aangeschoten vogels die nog leefden, draaide hij de nek om.

De dode kauwen werden op de velden gezet. Bungelend aan een touw, waarschuwden ze de andere vogels om uit de buurt te blijven.

Dora zat op de putrand en keek uit over het erf. Het was nog volop dag en overal was geluid, maar toch leek het stil. Een koe die met de ketting rammelde. De hond die rondliep, snuffelend aan alles. De klompen van moeder die door de stal liep, klik, klak, klik. Valavond, aan het einde van de lentedag. De geluiden schoven in elkaar. De lucht geurde sterker: de rook uit de schoorsteen, de dampende varkensketel, de weeë lucht van de stal en de mestvaalt, de reuk van nat gras. De geur van dit uur van de avond kreeg ze nooit uit haar kleren.

Ze hield van dit stille uur. Het was net of de wereld de adem inhield, wachtend op het moment dat het donker zou zijn en de sterren aan de hemel zouden doorbreken.

Bruun kwam bij haar zitten, met gespitste oren, net of hij alles hoorde en voelde zoals zij.

Hoe Lei ze had opgelopen wist hij niet, maar hij had een paar wratten tussen zijn vingers. Hinderlijke dingen. Het ergste was dat hij er voortdurend aan zat te krabben. En van een bloedende wrat kreeg je er meer.

‘Ga eens naar Sjang’, zei moeder. ‘Die weet er wel wat op.’ Dat deed Lei dus maar. Hij wilde er graag vanaf. Hij fietste naar Sjang, die zijn praktijk nog altijd hield vanuit zijn luie stoel.

‘Dat valt wel mee’, zei Sjang, de wratten bestuderend. ‘Een weesgegroetje en ze zijn weg.’

‘Moet ík dat bidden of moet u dat doen?’

‘Jíj natuurlijk. Jíj hebt toch wat te vragen? En langzaam en duidelijk bidden, zodat ze het boven goed kunnen horen.’

Woord voor woord beklemtonend bad Lei het weesgegroet. Hij hoopte dat de wratten na het amen zouden zijn verdwenen, maar ze zaten er nog.

‘Het helpt niet.’

‘Het helpt wel. Je zult zien, ze zijn ineens weg, op een moment dat je er niet aan denkt. Maar vergeet niet er wat sap van stinkende gouwe op te doen.’

‘Hoe kom ik daar aan?’

‘Als je naar huis fietst, vind je er genoeg in de berm.’

‘Dank u.’

‘Dat kost je een dubbeltje.’

‘Ik heb niets bij me.’

‘Het is ook niet voor mij. Dat dubbeltje stop je in het offerblok voor het beeld van Maria in de kerk. Als ze dan tevreden over je is, helpt ze je.’

Onderweg naar huis vond hij stinkende gouwe, in grote hoeveelheden bij elkaar langs de sloot. Hij druppelde wat van het donkergele sap op de wratten.

Het dubbeltje dat zijn moeder hem gaf, stopte hij in de kerk in het offerblok. Voor de veiligheid bad hij een weesgegroetje extra.

Dubbeltje betaald, wratten weg? Nee, ze waren er nog. Sjang kletste maar wat. Kwakzalverspraat.

Dora zat te lezen in een oud nummer van de Katholieke Illustratie. Ze bekeek de plaatjes en de modeadvertenties. Vrouwen in ondergoed. Aanbevelingen van bustehouders. Vreemd, over zulke dingen werd nooit gesproken, maar in de Illustratie, die ze allemaal mochten lezen, stond gewoon een advertentie voor korsetten om jonge meisjes hun slank figuur te laten houden, midden in een verhaal over de ontmoeting van de Engelse premier Chamberlain met Hitler. En in de kolommen over het levensverhaal van een Limburgse missionaris in Indië, was een advertentie over vleeskleurige dameskousen geplaatst, naast de plaat van een priester met tropenhelm.

Lei stopte de gedroogde konijnenvellen in een jutezak en fietste, samen met Harry, naar de wisselkom in het kanaal. Hannes Markx zat op een stoel bij het water en speelde op zijn trekharmonica. Zijn zoons waren de woonwagen aan het verven. Johanna zat op het trapje te breien.

‘Wat geef je voor de vellen, Hannes?’

Hannes keek ernaar met een half oog. ‘Een stuiver per stuk.’

‘Sjoop van Morsel geeft er een dubbeltje voor.’

‘Je bent een leugenaar’, zei Hannes met gespeelde boosheid. ‘Je zult in de hel branden, alleen al omdat je kooplieden tegen elkaar opzet.’ Hij telde de vellen. Negentien. Hij gaf Lei een gulden.

‘Ik heb geen stuiver terug.’

‘Dan hou ik die van je te goed. Als ik honger heb, kom ik hem bij je halen. Dan kan ik in ieder geval een korst brood kopen.’

‘Die krijg je zo ook wel.’

‘Hebben jullie vanochtend ook schoten gehoord?’ vroeg Joop, de oudste zoon, die als twee druppels water op zijn vader leek. ‘De soldaten bij de Roggelse brug zijn elke dag bezig.’

‘Allemaal padvinderswerk’, bromde Hannes. ‘Kost een hoop geld. Als de Duitsers echt komen, is de munitie op.’

‘Die Duitsers hebben hun handen vol aan Polen’, zei Heini. ‘En als ze ook nog naar Moskou willen, hebben ze soldaten tekort.’

‘Welnee. Ze kunnen vijf miljoen man op de been brengen.’

‘Haast net zo veel als er mensen in Holland wonen?’ zei Harry. ‘Dat kan nooit. Hoe moeten ze die aan het eten houden?’

‘Ik geef toe dat ze samen een grote berg stront schijten,’ zei Hannes, ‘maar het is niets bij het aantal soldaten dat Rusland kan inzetten. Zeker vijftig miljoen!’

‘Maar die helpen óns niet’, zei Heini. ‘Die communisten willen ook de kerk afschaffen. En ze hebben een hekel aan zigeuners.’

‘Rusland ligt aan het andere eind van de wereld’, zei zijn vader. ‘Daar moeten we ons maar geen zorgen over maken.’

De jongens sprongen op de fiets en reden langs de Noordervaart naar de Snep. Een vlucht eenden vloog op uit het kanaal en scheerde zo dicht over hun hoofd dat Lei ze bijna uit de lucht kon plukken.

‘Wacht maar, stomme beesten’, riep hij ze na. ‘Als ik jager ben, haal ik jullie allemaal naar beneden.’

‘Jij houdt toch zo van de natuur’, zei Harry.

‘Eigenlijk wel. Ik denk dat ik ze allemaal spaar als het eropaan komt.’

Plotseling keek hij naar zijn handen aan het stuur. De wratten waren weg! Hij had het niet eens gemerkt. Sjang had toch getoverd.

[1] mobilisatie – de tijd voor de oorlog waarin het leger in paraatheid werd gebracht

[2] moffen – scheldnaam voor Duitsers

[3] Boerenbond – vereniging van boeren die gezamenlijk inkopen

[4]NSB – Nationaal-Socialistische Beweging, opgericht op 14 december 1931

[5] Bouwman, Alphons – boerenleider die sympathiseerde met de NSB

[6] Jeugdstorm – Nationale Jeugdstorm, jongerenorganisatie van de NSB

[7]KJM – vereniging van Katholieke Jonge Meisjes