Ton van Reen

Klein volk

De geschiedenis van de kabouter

Uitgeverij De Geus

breda 2014

© Ton van Reen, 2002

Deze editie © De Geus BV, Breda 2014

Omslagontwerp Miriam van de Ven

Illustraties binnenwerk en kaartwerk © Ton van Reen

ISBN 978 90 445 2753 7

NUR 350

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2002.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Waarom kabouters mij intrigeren

Mijn grootmoeder was een geboren vertelster. Elke dag als ik uit school kwam, moest ik een uurtje met haar kaarten. Tijdens het spel vertelde ze me de wonderlijke verhalen die zij in haar eigen jeugd, aan het eind van de negentiende eeuw, had gehoord. Spannende, soms griezelige en vaak ook hilarische geschiedenissen over reuzen en kabouters, heksen en spoken, weerwolven en veenlijken en al die andere mythische figuren uit Brabant en Limburg, met name uit De Peel. Maar ook de verhalen over de kabouters van vlees en bloed die ze zelf nog had gekend: outcasts die letterlijk aan de rand van de samenleving leefden.

Deze versies waren ontstaan bij het haardvuur, in strenge winters, wanneer de boerenmensen hun tijd doodden met het vertellen van soms eeuwenlang overgeleverde geschiedenissen. Andere ontspanning was er nauwelijks in die tijd. De meeste mensen konden amper lezen en schrijven en kranten bereikten de bewoners van het platteland nauwelijks. Niet ieder kind ging in de negentiende eeuw naar school, zeker niet in achtergebleven en nauwelijks ontsloten gebieden als De Peel.

De verhalen over de wereld buiten de eigen leefomgeving werden verteld door marskramers die bleven overnachten, en buurtgenoten die naar de markt of een begrafenis waren geweest, of een bruiloft of doopfeest in een ander dorp hadden bijgewoond. Bij het haardvuur kwamen ook de verhalen naar boven over wat men had beleefd tijdens kermissen en jaarmarkten, bedevaarten of reizen die men maakte als seizoensarbeider in de landbouw of in steenbakkerijen.

Tijdens het vertellen liet men de fantasie de vrije loop. Het ging vooral om vertelkunst, niet om de waarheidsgetrouwe weergave van historische gebeurtenissen. Opgeschreven werden de verhalen niet. Dikwijls waren ze al van mond tot mond gegaan in de buurtcafés, vaak niet meer dan een voorkamer groot, of in de stallen waar jonge mannen en vrouwen achter de warme koeienlijven bij elkaar kwamen.

De verteller die zijn verhalen op rijm zette en ze daarna zong, begeleid door de muziek van zijn trekharmonica, was de entertainer van zijn tijd. En het spel van de vlammen in de haard en het flakkeren van de walmende olielampen verhoogden de effecten die begenadigde vertellers met woord, muziek en dramatisch gebaar opriepen.

De authenticiteit en de intensiteit van de verhalen werden vergroot door er mensen die ze meestal persoonlijk kenden, een rol in te laten spelen. En misschien waren ze het ook zélf. Ook al beleden ze vaak met de mond dat ze niet bijgelovig waren, stiekem geloofden ze wel degelijk in heksen die hen konden betoveren, in reuzen die de Maas hadden gegraven en in kabouters, die immers ook bij hen thuis de ketels kwamen lenen.

In het eenvoudige en primitieve leven van de plattelanders was de natuur een magische kracht en werd alles wat onbegrijpelijk was aan de bovennatuurlijke wereld toegeschreven. Aan hogere, vaak kwade machten, zoals de duivel en zijn aardse handlangers waartoe de heksen behoorden. Maar ook aan de kabouters die men als heidenen beschouwde: kortom, aan iedereen die anders was dan zijzelf. Aan mensen van wie ze weinig begrepen.

De volksverhalen die men elkaar vertelde gingen niet over vreugdevolle en vrolijke zaken. Ze handelden vooral over de duivel en andere demonen, die het op de ziel van de mensen hadden gemunt en die enkel geïnteresseerd waren in het brengen van ongeluk en dood. Weerwolven, heksen en rondspokende geesten van kwaadwillende voorouders vergrepen zich aan lichaam en geest van de mensen en probeerden hen mee te slepen in hun eigen ongeluk. Van met bovennatuurlijke krachten toegeruste wezens werd geen goed verwacht.

Onder die negatieve benadering van het onbekende leden ook de kabouters.

Mijn grootmoeder bracht mij tijdens het kaartspel op het spoor van deze schat van volksverhalen; de orale literatuur van de mensen in haar jonge jaren. Later heb ik veel van deze overgeleverde verhalen gehoord van mensen zoals Graad van de Beucken en Wullum Roosen uit Helden. Bij hen en bij andere, vaak afgelegen wonende boeren kwam ik terecht via Graad Engels, een landbouwvoorlichter. Zijn voornaamste werk was de keuterboeren te informeren over het gebruik van kunstmest, het voorkomen van aardappelmoeheid, de bestrijding van de coloradokever, etc. Door zijn functie genoot Graad, die zelf zoon van een kleine boer was, veel vertrouwen bij de boeren.

Graad, de vader van een vriendje, verzamelde verhalen en liederen. Ik kwam veel bij hen thuis en neusde graag in de rijk gevulde boekenkast.

Graad Engels verzamelde de verhalen en liederen niet alleen voor zijn eigen collectie, maar ook voor radioprogramma’s als Vonken onder de as, een programma over volksverhalen en volksgebruiken van de VARA door professor Hendrik Entjes en Jaap Brand, en Onder de groene linde, een programma van Clinge Doorenbosch voor de NOS over oude liedjes. Engels bracht daarnaast verhalen samen voor het P.J. Meertensinstituut, waar J.J. Voskuil zijn contactpersoon was. Voskuil kwam regelmatig bij hem op bezoek, net als Entjes, Brand en Doorenbosch.

Omdat ik belangstelling had voor volksverhalen, nam Graad Engels me mee naar de vertellers. Terwijl hij rustig met de mensen praatte, noteerde ik wat ze vertelden of nam de verhalen op de bandrecorder op. De meeste vertellers waren stokoud, soms al zittend op Gods lip om de eeuwigheid te worden in geblazen. Dikwijls waren ze verbaasd over onze interesse in hun verhalen, die door de naoorlogse generatie vooral als bijgeloof werden afgedaan. In hun eigen omgeving vonden ze er nauwelijks of geen gehoor voor. Dat was ook de reden waarom mensen van wie we wisten dat ze veel verhalen kenden, er toch niet mee voor den dag durfden te komen. Ze waren bang om door hun eigen kinderen voor achterlijk te worden gehouden.

Het is verbazingwekkend te zien hoe snel in de jaren vijftig en zestig de waarden en zekerheden van eeuwen verdwenen. ‘Oud’ was een nieuw begrip. Tot in de jaren vijftig was niets oud. Alles werd geërfd en steeds opnieuw gebruikt. Tot opeens alles vernieuwd moest worden. Wat van vroeger was verdween. Met de fornuizen, de radiodistributie en de losse melk, die werden ingeruild voor gaskomforen, zwart-wit-tv’s en tientallen toetjes, verdwenen de verhalen die gedijden bij het open haardvuur en bij het fluiten van de wind door de kierende pannendaken.

Niet alleen verdwenen in korte tijd de alomtegenwoordige macht van de Kerk en de controle van de pastoors over de mensen in de dorpen. Ook de functie van de buurt, de buurtschap, met gebruiken en gewoonten die vaak voortkwamen uit onderlinge hulp en vriendschap, verdween. Men zocht elkaar niet meer op. De verhalen waarnaar men eeuwenlang had geluisterd werden verdrongen door de tv. Woorden als kabouter en heks kregen totaal andere betekenissen. Ze werden niet meer in verband gebracht met mensen die vervolgd waren, maar ze verschenen als sprookjesfiguren in kinderboeken en tv-films.

Toen ik een jaar of twintig was en via Graad Engels al goed op de hoogte was van de volksverhalen, ging ik ook mee met andere verzamelaars, zoals Piet Abrahams uit Nunhem, die later met mijn medewerking de verhalen uit het Leudal bundelde in Rond Graoveberg en Krommenets. En Ben Janssen uit Eindhoven, die me in contact bracht met vertellers in de Kempen, de Meierij en de Brabantse kant van De Peel, en wiens boeken ik uitgaf.

Ik prijs me gelukkig dat ik Graad, Piet en Ben heb ontmoet. Ze hebben mij leren kijken in de wereld van de keuterboer, waar tot in de jaren vijftig de tijd stilstond. De keuterboeren werkten op grond die van generatie op generatie was overgegaan en waren verbonden met de natuur. Ze leefden in steeds dezelfde cycli. Ploegen, zaaien en oogsten in lente en zomer; dorsen, slachten en het gereedschap repareren in herfst en winter.

De meeste verhalen over kabouters hadden dan ook direct te maken met deze manier van leven: kabouters kwamen ploegen, zaaien, maaien en dorsen, ze bedelden om vlees en repareerden ketels.

Toen voor de boeren de nieuwe tijd aanbrak en de kleine boerderijtjes werden weggesaneerd ten behoeve van de grote boerenbedrijven, verdween de vaste cyclus van leven en werken van de kleine boer. Veel nieuwe boeren houden zich gedurende het hele jaar alleen bezig met de productie van varkens of kippen, of ze specialiseren zich op één gewas als asperges of tomaten. Met de traditionele jaarindeling van het boerenwerk verdwenen de daaraan gerelateerde verhalen.

Een andere belemmering voor het doorgeven van de volksverhalen was het ontstaan van de bejaardenhuizen in de jaren vijftig. Nu opa en oma niet meer bij een van hun kinderen bleven wonen, was het niet meer vanzelfsprekend dat kinderen en kleinkinderen de verhalen over vroeger hoorden. Ze bleven verstoken van de orale literatuur die het leven van hun grootouders kleurde.

Ik ben er dankbaar voor dat mijn grootmoeder, de moeder van mijn moeder, tot aan het einde van haar dagen in ons gezin verbleef en dat ik haar verhalen en wijsheden meekreeg. Net als mijn grootmoeder waren veel van de vertellers uit mijn jeugd interessante personen die veel meer van de mensen begrepen dan hun wijze van leven in hun kleine dorp of gehucht deed vermoeden. Voor een aantal van hen gingen zeker de gevleugelde woorden van de Malinese verteller Amadou Hampāté Bā op: als een oud mens sterft, gaat een bibliotheek in vlammen op.

Een belangrijke drempel voor het overleven van de volksverhalen werd opgeworpen door de sprookjesschrijvers. Ze plukten hier en daar thema’s of verhaallijnen uit de volksverhalen en maakten er nieuwe, eigen vertellingen van. Sprookjes.

Doordat de gedrukte sprookjes een eigen en bekender leven gingen leiden, verdrongen ze het oorspronkelijke volksverhaal.

Op hun beurt worden de sprookjes nu verdrongen door een stortvloed van Amerikaanse en Japanse tekenfilmseries.

Maar er is meer.

De volksverhalen die de gebroeders Grimm optekenden waren in beginsel niet bedoeld voor kinderen. Maar veel sprookjes werden naar kinderen toe geschreven. Ze werden ontdaan van hun omgeving en hun geschiedenis. Wat overbleef waren naïeve vertelsels. Vele van de boertige, op seksualiteit gerichte verhalen kwamen zo los te staan van hun oorsprong. In het verhaal van de prinses die haar gouden bal in de vijver laat vallen, waarna die haar wordt terugbezorgd door een kille kikker, eindigt het sprookje ermee dat de prinses, nog steeds bang, de kikker kust, zodat hij in een schone prins verandert. In het oorspronkelijke volksverhaal moet de prinses met de koude kikker slapen en verandert de kikker in bed in een vurig beminnende jongeman. De kikker blijkt niets anders te zijn dan de angst voor de nog onbekende seksualiteit. Na de inwijding heeft het prinsesje haar angst voor seksualiteit verloren.

Door het veranderen van de inhoud, is het sprookje over de prinses en de kikker los komen te staan van de oerbetekenis.

Door het verkinderlijken van de volksverhalen deden ook de kabouters hun intrede in de sprookjes. Van wezens van duivelse afkomst, voor wie de mensen bang waren, veranderden ze in lieftallige persoontjes die, almaar kleiner wordend, op paddestoelen in het bos woonden, of naar het voorbeeld van Piggelmee in een bloempot huisden.

Over de afkomst van de kabouter

In de volksverhalen zijn twee typen kabouters te onderscheiden: de echte en de fantasiefiguren.

Onder de echte kabouters versta ik de mensen die klein van stuk zijn en over wie dit boek gaat. Het woord ‘kabouter’ is een verzamelnaam voor alle rondtrekkende of zich van de mensen afzijdig houdende kleine lieden van wie de mensen een afkeer hadden. Dat kwam door hun uiterlijk of hun afkomst, want vaak waren het verstoten kinderen. Of het lag aan het feit dat ze niet gedoopt waren en heidenen werden genoemd.

De tweede groep, bevolkt door fantasiefiguren, zijn de kleine, vaak minuscule geesten, elfen en alven die vooral in de fantasie van de vertellers ontstaan zijn. Deze soms maar een paar centimeter grote mannekes met rode mutsjes hebben niets met echte kabouters te maken. Piggelmee, Paulus de boskabouter en kabouter Plop zijn leuke figuurtjes voor kinderen, maar ze staan net zo ver van de echte kabouters af als de aap van de vlinder. Zij blijven daarom buiten dit boek. Net als de kabouters van Rien Poortvliet, die de fantasieloze broertjes van de tuinkabouter zijn.

Hierbij moet wel worden opgemerkt dat de verhalen over de echte en de fantasiekabouters soms met elkaar verweven zijn geraakt. In veel overgeleverde kabouterverhalen is niet meer duidelijk of ze teruggrijpen op mensen die werkelijk geleefd hebben of op fantasiefiguren. In een bepaalde categorie verhalen is het zeker dat de kabouters die erin voorkomen mensen zijn geweest, aan wie de gave van de toverkunst wordt toegeschreven.

Peelwerkers

In Limburg, Brabant en Vlaanderen leefden de kabouters op gepaste afstand van dorpen, gehuchten of afgelegen boerderijen en kastelen. Vaak woonden ze in plaggenhutten die in veldranden of wegbermen stonden. In feite leefden ze niet veel anders en net zo armoedig als de Peelarbeiders in de negentiende en het begin van de twintigste eeuw. Ze waren zo arm dat ze niet eens potten of pannen hadden om te koken. Die moesten ze dan gaan lenen bij de boeren (zie verhaal 7), in ruil voor werk, dat ze bij voorkeur ’s nachts deden. Vanwege hun afwijkende, als lelijk ervaren uiterlijk wilden ze niet graag gezien worden en de mensen op hun beurt zagen hen niet graag.

Ook de eerste turfstekers die zich blijvend in De Peel vestigden, woonden in plaggenhutten, half in de grond. Muren van afgestoken heideplaggen, een dak van boomstammetjes, dichtgemaakt met takken, bladeren en, voor wie geluk had, een paar planken. Dit soort behuizingen voor straatarme paupers waren niet veel meer dan holen. Wie in de negentiende eeuw op de onderste sport van de maatschappelijke ladder stond, kon creperen en werd als uitschot behandeld.

Een andere overeenkomst tussen de negentiende-eeuwse vreemdelingen die in De Peel neerstreken om turf te winnen en gronden te ontginnen en kabouters is dat ze vaak niet katholiek waren. Afkomstig uit Holland, Drenthe of Friesland, waren ze gereformeerd, hervormd en soms zelfs ongelovig. Daardoor bleven ze vreemden voor de oorspronkelijke bevolking. Vreemdelingen en kabouters waren heidenen in de ogen van de kleingelovige katholieken van De Peel en de zandgronden.

De Peel is altijd het vluchtoord geweest voor mensen die bedreigd werden of uitgestoten waren. Zo zijn de verhalen over de kabouters in De Peel ontstaan, net zoals de verhalen over de reuzen. In de achttiende eeuw vluchtten veel lange mannen van de Maasoevers naar De Peel, uit angst voor de ronselaars van het leger van Frederik de Grote, die het vooral op lange mannen hadden voorzien.

Graad Engels heeft me in de bossen rond Helden de plekken gewezen (zie de kaartjes) waar volgens de vertellers kabouters hebben gewoond. Een van deze plaatsen is nog te herkennen aan de wal die eromheen ligt, een omheining die ooit begroeid moet zijn geweest met doornstruiken om indringers te weren. Dat deze plek ooit bewoond is, staat vast. Het eet- en kookgerei en de beenderresten die op deze archeologische vindplaats zijn gevonden, duiden erop dat hier een van de hierboven beschreven afgezonderde groepen heeft verbleven. De plaats kan ook gediend hebben als tijdelijke schuilplek voor Frankische bewoners op de vlucht voor de Noormannen die langs de Maas huishielden.

Verhalen van Kelten, Romeinen en Franken

De verhalen die in Limburg, Brabant en Vlaanderen over kabouters verteld werden, zijn beïnvloed door de culturen van de vele bevolkingsgroepen die hier hebben gewoond en de cultussen van de mensen die hen hebben overheerst. In een aantal verhalen zijn zeker sporen terug te vinden van de Romeinse heersers en van de Romaanse cultuur die, met het Franse taalgebied, zo dichtbij is. De Limburgse taal, beïnvloed door het naburige Frans, bevat duizenden Romaanse woorden. De verhalen zijn door schippers uit Dinant en Luik en door fabrieksarbeiders en mijnwerkers uit het Luikse land naar Limburg gebracht.

Ook aan de Duitse cultuur hebben we veel verhalen te danken. Wie de sprookjes van de gebroeders Grimm leest, vindt daarin elementen terug uit de verhalen uit Limburg, Brabant en Gelderland.

In enkele verhalen, zoals in dat over de kabouters in de Kabouterberg te Hoogeloon (zie verhaal 4), woonden de kabouters in de buurt van plekken waar restanten van de Romeinse behuizing zijn gevonden. De Romeinen zouden er, na de ineenstorting van het Romeinse Rijk, nooit zijn weggegaan, maar er als een klein en dienstbaar volk hebben overleefd. De Romeinen, kleiner van stuk dan de Kelten en de Germanen die zij in de eeuwen daarvoor onderworpen hadden, zouden zich in afgelegen gebieden hebben teruggetrokken, waarna ze zijn opgegaan in de plaatselijke bevolking. Van allochtoon tot autochtoon geworden.

Het ligt voor de hand dat de verhalen over deze laatste Romeinen in de loop van vele eeuwen zijn vervlochten met de verhalen over andere kleine, dwergachtige bewoners van de streek.

Kabouters woonden ook in de buurt van de overblijfselen van Keltische of Frankische grafheuvels of begraafplaatsen. Boeren die grafheuvels sloopten om de grond te gebruiken voor egalisering van hun land, vonden kookspullen en botresten waarvoor ze geen andere verklaring hadden dan dat de heuvels de woonplaatsen van kabouters zouden zijn geweest. Urnen die in de grafheuvels werden gevonden, werden gezien als potten van de kabouters.

Dat kabouters bij grafheuvels zijn gezien, of dat men hen daar vermoedde, duidt erop dat ze afstammen van de achterblijvers van de volken die tijdens de Grote Volksverhuizing, rond de vierde eeuw n.Chr., zijn verdreven. Uit angst voor de nieuwkomers die hun gebieden met geweld hadden veroverd, hielden ze zich verborgen in bossen en woestenijen, zoals het Leudal en De Peel. Ze vormden daar kleine leefgemeenschappen. Hun lichamen pasten zich aan aan het gebrek aan goed voedsel en goede behuizing. Ze werden kleiner, een evolutie die ook heeft plaatsgevonden bij volken in Afrika die naar praktisch ontoegankelijke bergen en gebieden werden verdreven. Zoals bijvoorbeeld bij de Tellem in Mali.

Ook bij schansen, zoals bij de schans in de buurt van het dorp Veulen, hebben kabouters gewoond. Toen de wallen die de schans omsloten werden weggegraven, vond men resten van vuurplekken en potscherven. Het is niet bekend hoe oud de schans bij Veulen is, maar hij is fascinerend en prikkelt de verbeelding waardoor niet alleen verhalen overgeleverd werden over kabouters, maar ook over een koning die daar zijn burcht zou hebben gehad.

Rond andere verdedigingswerken, zoals bolbergen en landweren, meestal ver van de bewoonde wereld en in bossen gelegen, zijn net zulke verhalen ontstaan. Die hebben te maken met de min of meer georganiseerde troepen van soldaten of huurlingen die zo’n grens bewaakten. Dat was het geval bij de grens tussen Gelder en Gülick, waarvan een deel van de landweer tussen Kessel-Eik en Helden-Bovensbos nog terug te vinden is. De herinnering aan de soldaten verdween. De verhalen over hen smolten samen met die over de kabouters.

Zoals gezegd hebben volksverhuizingen sporen nagelaten in de verhalen over de kabouters. Door alle eeuwen heen zijn er mensen met kennis, koopwaar, geloof of kunst naar hier gekomen. Soms bleven ze, maar werden ze door de bevolking niet altijd goed of betrouwbaar genoeg bevonden om deel uit te mogen maken van de plaatselijke gemeenschap. Bang dat ze de handel kapotmaakten, de pest brachten, kinderen stalen of andersdenkend waren.

Vreemdelingenhaat werd vaak gevoed door rampen. Zo kregen rondreizende zigeuners de schuld van het uitbreken van de pest die zij met zich mee zouden hebben gebracht. Dat zal in een tijd dat men niet wist hoe ziekten ontstonden of besmettingen overgedragen werden ook geregeld het geval zijn geweest.

Uitgestotenen en vervolgden

De verhalen over de kabouters roepen associaties op met groepen andere uitgestotenen, zoals pestlijders, geesteszieken en mensen die leden aan gevaarlijke geslachtsziekten. Deze venerische ziekten, die zweren en uitslag in het gezicht veroorzaken, verklaren wellicht de pokdalige huid van de kabouters in sommige verhalen.

Kabouters kunnen ook mensen zijn geweest die op de vlucht waren voor vervolging. Vrouwen die van hekserij werden beschuldigd. Andersdenkenden die zich terugtrokken in afgelegen gebieden om daar, vaak generaties lang, voort te leven. Net als de mensen die verstoken bleven van burgerrechten, zoals zij die als strafmaatregel uit stad of dorp waren verbannen.

Bovendien had in de zeventiende en achttiende eeuw, vooral in tijden van misoogsten en hongersnood, zeker dertig procent van de bevolking geen vaste woon- of verblijfplaats. Hongersnoden, ontstaan door oorlogen, droegen vaak bij aan de verpaupering van de bevolking. Rampen door de uitbraak van veepest of ziektes in het graan, waren niet te voorkomen. Als de handel inzakte, verloren veel mensen huis en haard en raakten gedwongen op drift. Sporen van deze zwervers vinden we terug in de verhalen over de kabouters.

In de verhalen die in tijden van hongersnood ontstonden, gaven sommige mensen de kabouters toch wat te eten, uit angst ruzie met hen te krijgen. Maar als ze slecht voedsel kregen, dan riep dat de woede van de kabouters op. Ze wensten de boeren die ze zo goed hadden geholpen een ramp toe, waarna ze zelf verdwenen.

Heidenen

Over de kabouters wordt altijd gezegd dat ze heidenen zijn. In de verhalen klinkt de geschiedenis door van de Romeinen en hun nazaten, maar ook van de Germanen die zich niet door de plotseling christelijk geworden Romeinen en de latere Ierse missionarissen wilden laten kerstenen. Mogelijk waren de kabouters bang voor het geweld waarmee het christendom aan de mensen werd opgedrongen en leefden ze daarom teruggetrokken. Het moet trouwens vele eeuwen hebben geduurd voordat het christelijk geloof de verering van de heidense goden en de daaraan verbonden rituelen had verdrongen. Of had overgenomen. Zoals Kerstmis, de geboorte van Jezus, het goddelijk kind dat het licht bracht, in de plaats kwam van het feest van de zonnewende, de terugkeer van het licht. Kabouters hadden een voorkeur voor de plekken waar de voorouders bij elkaar kwamen, of voor de heilige plaatsen waar de Keltische druïden hun altaren hadden gebouwd om offers te brengen aan hun eigen goden. Zij zouden de laatsten zijn die trouw bleven aan de eigen cultuur en daarvoor de prijs van afzondering betaalden.

In veel verhalen over de kabouters wordt verteld dat ze bang waren van de kerk. Vooral het luiden van de klokken, die hen er elke keer aan herinnerden dat ze als heidenen tussen christenen leefden, maakte hen panisch. In praktisch elk Limburgs, Brabants of Vlaams dorp waar kabouters hebben geleefd, zijn ze verdreven door het klokgelui van de door hen gehate kerk. Zo verdwenen ze onder meer uit de Pijpersberg (of Pijpenberg) te Haelen, bij de Budschap bij Heythuysen en bij de Krekelsberg bij Roggel (zie de verhalen 6, 7, 13 en 14).

De kerk maakte jacht op alles wat heidens en des duivels was. Veel heidense gebruiken werden weliswaar in het geloof geïntegreerd, maar toch werden met dezelfde hardheid waarmee men onder meer katharen en wederdopers uitmoordde, de plattelanders bestreden die er nog riten op na hielden die de kerk een doorn in het oog waren. Ik noem het voorbeeld van de vruchtbaarheidsrituelen.

Kabouters waren niet de enigen die ‘heidenen’ werden genoemd en daarom werden verdreven. Hetzelfde gebeurde met andere groepen waar men wantrouwend tegenover stond, zoals zigeuners. Die hielden zich net als de kabouters bezig met het lappen van pannen en ketels. Ze zouden, net als de kabouters, katten- en egelvlees eten. Ook konden ze ‘vuur zonder vuur’ maken: een soort vuurwerk, ook wel Bengaals vuur[1] genoemd, dat geen brand veroorzaakt, maar een kleurig licht verspreidt. Zigeuners en kabouters zouden daarvan het geheim bezitten. Zigeuners lieten zich, net als de kabouters, niet aan de mensen zien als ze aan het werk waren en ze vervloekten nieuwsgierigen die hen bespioneerden.

Heiligen en kluizenaars

Kluizenaars keren zich omwille van een hoger doel – het samenleven met de gedachte aan God – van de mensen af. Ze werden met de nek aangekeken en woonden in hutjes, plaggenhutten of schaapskooien.

Sommige kabouters waren kluizenaars. Ze hadden alleen contact met de schaapherders die hun hele leven lang op de hei of in De Peel verbleven, ver van de mensen, van wie de kabouters vervreemdden. Deze schepers, de bewoners van de schaapskooien, werden door de mensen beschouwd als geestelijk gestoorden.

Een kluizenaar leefde meestal een eigenzinnig leven, maar na het overlijden steeg de man of vrouw vaak in de achting van de mensen. Dat gebeurde dan vooral in de verhalen die de ronde deden over wonderlijke genezingen die zo’n kluizenaar – natuurbewoner bij uitstek – zou hebben verricht. Op de hei levende kruidenvrouwtjes werden in een tijd dat ook dokters niet veel meer dan kwakzalvers waren, geraadpleegd vanwege hun kennis van de natuur, van genezende planten, etc. Zo kon het gebeuren dat uitgestoten vrouwen, door hun kennis van natuurlijke medicijnen, achteraf toch in hoog aanzien kwamen. En door de verhalen die over hen de ronde deden werden ze na jaren van verstotenen zelfs heiligen.

Een van deze heiligen, die in Limburg en Brabant veel vereerd wordt, is de heilige Oda, ook Odilia genoemd. In de overgeleverde verhalen komen eigenlijk maar twee Oda’s voor, een Schotse prinses en een prinses uit de Elzas, maar er moeten er honderden zijn geweest. De naam Oda of Ota in het Nederlands – Ute of Utte in het Duits – komt van het Oudgermaanse od of ode, dat ‘rijkdom’ betekent. Vele adellijke dochters droegen deze naam. Op rijkdom schijnt licht. Daarom wordt Oda ook wel ‘het licht’ genoemd. Armoe is donker. Vergeten vrouwen die achteraf ‘wonderen’ konden doen, of op wier voorspraak men genas, kregen ook de naam Oda.

Oda, die haar naam gaf aan onder meer Sint-Oedenrode en Odiliapeel, moet een kluizenares zijn geweest. Het verhaal wil dat ze, als Schotse koningsdochter op bedevaartreis door Europa, in De Peel bleef hangen en zich vestigde in een hutje in de buurt van Venray. Daar vluchtte ze weg, omdat jonge mannen haar lastigvielen. Na tijdelijk in boshutjes in onder meer Weert-Boshoven te hebben gewoond, vestigde ze zich als kluizenares in het bos in het latere Sint-Oedenrode. Toen ze stierf was ze nog maar net twintig jaar oud.

Een jonge vrouw helemaal alleen in het bos is een vreemd verhaal, zeker als het dateert uit een tijd waarin niet de kuisheid maar de vruchtbaarheid als een deugd werd beschouwd. De deugd van het maagd-zijn is nog maar pril. Zelfs in het negentiende-eeuwse Nederland gold maagdschap nog nauwelijks als een deugd.

In het zo vroom gereformeerde Staphorst stonden tot vijftig jaar geleden laddertjes naar de ramen van de slaapkamers van de meisjes, zodat jonge mannen ongestraft achterom konden binnenkomen. Pas als een meisje zwanger bleek, kwam ze op de huwelijksmarkt. Wat telde was de zekerheid dat ze kinderen kreeg.

Voor de meisjes die overbleven, óf omdat ze geen kinderen kregen, óf omdat ze uit armoe hun linnenuitzet niet bij elkaar kregen gespaard, zat er niets anders op dan die armoede te ontvluchten. Vanaf de negentiende eeuw werd hun die mogelijkheid geboden door de vele kloosters, die vooral functioneerden als opvangplaatsen voor vrouwen die het huwelijk niet haalden: de zusters.

En de mannen die uit armoede overbleven: de broeders. Ze gingen zich met verpleging bezighouden. Na verloop van tijd verdwenen de kabouters en kluizenaars uit het bos, omdat ze werden opgevangen in de verpleeghuizen en krankzinnigeninstituten. Vanaf die tijd hoefden ook mongooltjes niet meer voor de mensen te vluchten, maar waren ze patiënten die verzorgd werden.

Niet iedereen die buiten de samenleving viel, werd opgevangen. Tot in de jaren vijftig woonde in Neer een zekere Katrien, van wie verteld werd dat ze een heks was. Ze huisde in een hutje, ver van de mensen.

De Rouwe van Heesen, Christiaan Heesen, woonde in een krot in de Horster Peel. In Zeilberg leefde Grard Sientje tot in de jaren zeventig in een vervallen kot, met veertig honden. Misschien waren deze personen zo vrijheidslievend dat opvang in een tehuis of gesticht voor hen niet mogelijk was. De mensen keerden hun de rug toe. Maar na hun dood groeiden ze soms uit tot legendarische figuren die werden bezongen en over wie boeken verschenen. Misschien zal er door de legendevorming rond hun leven ook een monument voor hen worden opgericht, zoals voor andere legendarische figuren als Pinda-Wullum, de eerste Chinees die op markten en als venter in Venlo en omstreken pinda’s verkocht, is gebeurd.

Zo zijn de legendes rond Sint-Oda ontstaan. Over een verstotene die een heilige werd, omdat ze als kruidenvrouwtje wonderen had verricht. Zo werd ze, vanuit de ademtocht van de duivel, naar het licht van de hemel gehaald. Maar ontelbare vrouwen die verstoten zijn, hebben deze verering niet gehaald en bleven als heksen verstoten. Later keerden ze terug in de volksverhalen als heks of tovervrouwtje. Als vrouwtjes die kinderen stalen, of als kaboutervrouwtjes.

Mongolen

In veel verhalen over het verdwijnen van kabouters heeft de paus persoonlijk verordonneerd hen te verjagen. Dit moet te maken hebben met de haat van de Kerk tegen mensen met een afwijkend gedrag of uiterlijk. Daaruit komt ook de angst voort voor mongooltjes, die als duivelskinderen werden gezien en die daarom verstoten werden. Als ze al niet samen met de moeder, die omgang zou hebben gehad met de duivel en daardoor een kind had gekregen met het uiterlijk van zijn vader, op de brandstapel eindigden. De duivel als vader van de kabouter verklaart de angst voor de kabouters.

Bij veel afbeeldingen van kabouters zien we het naar verhouding grote hoofd van mongolen terug, mensen die lijden aan het syndroom van Down. Het woord ‘mongool’ is niet meer correct, maar wie de verhalen van vroeger vertelt kan moeilijk alle begrippen van toen moderniseren. Ook de stenen tuinkabouters met kruiwagen en riek zijn gemodelleerd naar de kabouters die vroeger boerenknechtjes waren. Vaak draagt zo’n groothoofdige, glimmend geglazuurde kabouter de klompen die de boerenknechten droegen en draagt hij een puntmuts, om groter te lijken. In de beschrijving van de vertellers lopen de echte kabouters vaak in afgedragen kleding of vodden, wat hen er niet mooier op maakte.

Van kabouters wordt verteld dat ze soms kinderen roofden. Misschien omdat ze zelf geen kinderen konden krijgen, of omdat ze mooie baby’s wilden hebben. Soms namen ze kinderen mee uit de wieg, alleen maar om hen te verzorgen en dan brachten ze die later op de dag keurig verzorgd en gevoed terug (zie verhaal 15). Er werd ook verteld dat ze stiekem hun eigen kinderen ruilden voor mensenkinderen. Dat werden wisselkinderen genoemd. Meestal waren dat mongooltjes of lilliputters. Door hen wisselkinderen te noemen, gaven de ouders een verklaring van het feit dat hun kinderen in de groei of verstandelijk achterbleven. Die uitvlucht moest hen vrijwaren van lastige dorpspraat. Gebrekkige kinderen waren immers een straf voor bij de biecht niet-beleden zonden. Men schaamde zich voor hen, omdat hun bestaan de mensen toonde dat de ouders kwaad hadden gedaan. Ouders die een gebrekkig kind kregen, probeerden dat te verzwijgen of verstootten het onmiddellijk bij de geboorte. Plattelanders wilden zich wel eens over deze verstoten kinderen ontfermen, omdat ze in hen voor de toekomst goedkope knechtjes of schaapherders zagen. Maar de meesten gingen dwalen, hielden zich verscholen in bos of hei en trachtten door te bedelen of door voor de boeren te werken aan de kost te komen.

[1] Het materiaal is een mix van zwavel en salpeter, zwavelantimonium en kleurstoffen.

Wat doen kabouters?

Kabouters waren bewoners van het platteland. Als ze contact zochten met de mensen, waren ze dus vooral op afgelegen boerderijen aangewezen. De getuigenissen over hun bestaan zijn daarom veelal van ongeletterden afkomstig. Op de boerderijen van de mensen met wie ze – op gepaste afstand weliswaar en zonder hen vaak onder ogen te komen – samenleefden, maakten ze zich verdienstelijk door te helpen bij tijdrovend en zwaar werk. Vooral koren dorsen en zakken sjouwen waren hun karweitjes, maar ook poetsen, wassen en strijken. Het liefst werkten ze op de akkers. Ze zouden makkelijk uit te nodigen zijn om een veld te ploegen. Liet een boer paard en ploeg achter op het veld, met een pan eten en wat pijptabak, dan vond hij de volgende ochtend de pan leeg en de akker geploegd. De grootschalige landbouw had zijn intrede nog niet gedaan en de akkers hadden nog een menselijke en bewerkbare maat.

Het waren dus vooral de werkzaamheden waar de mensen een broertje aan dood hadden die ze voor de kabouters lieten liggen. Dorsen was zo’n zwaar karwei. Als de kabouters op de deel kwamen dorsen, nadat ze zich eerst te goed hadden gedaan aan het voor hen klaargezette eten, werkten ze altijd door tot alles klaar was. Met hoeveel ze waren, hoorde men aan het ritme van de slagen van de dorsvlegels. Hoewel kabouters hun werk met eigen kracht verrichtten, dachten bijgelovige mensen dat sommige kabouters konden toveren, waardoor ze in korte tijd bergen werk konden verzetten. Waarschijnlijker is dat ze soms met zoveel waren dat het léék alsof ze konden toveren.

Wanneer de kabouters de mensen kwamen helpen, was het wel zaak om bij hen uit de buurt te blijven, want ze wilden, althans zo vertellen de verhalen, niet gezien en vooral niet bespioneerd worden. Ze vonden zichzelf te lelijk om door mensen gezien te worden en dachten dat de mensen door hén te zien bang van hen zouden worden.

Talrijk zijn de verhalen over mensen die de kabouters beloerden door een gat in een zolderplank of een sleutelgat en die hun nieuwsgierigheid met blindheid moesten bekopen (zie verhaal 1).

Ging een boer slecht met de kabouters om en weigerde hij hun schop, bijl of ketel te lenen, dan kon hij getroffen worden door hun wraakzucht. Een boer die niet met respect omging met het kaboutervolk in zijn buurt, kon als bedelaar eindigen (zie verhaal 3).

In ruil voor hun arbeid vroegen de kabouters eten: brood, melk en boter. En soms ook kleren, maar ze waren altijd met weinig tevreden. Ze wisten ook wel dat de meeste boeren bij wie ze aanklopten niet veel bezaten. Een eenvoudige kom met aardappels of broodpap was al goed. Vlees was er zelden, maar dat aten de boeren zelf ook bijna nooit, hooguit één keer in de week. Eén keer per jaar werd er geslacht en met dat vlees moest een, vaak groot, boerengezin het doen. Was er niets anders, dan namen de kabouters genoegen met een kat die ze boven een vuurtje braadden. Net als kabouters zullen ook veel boerenknechten in schrale tijden kattenvlees hebben gegeten. In de volksmond werd de kat ook wel het konijn van de armen genoemd.

Om de mensen die hun eten gaven te danken, boden ze aan de toekomst te voorspellen. Dat waarzeggen zouden de kabouters van de zigeuners hebben geleerd, net als het repareren van pannen.

Waren de kabouters de mensen goedgezind, dan konden ze hun voorspoed bezorgen. Vreemd is dat ze wel anderen maar niet zichzelf konden bevoordelen. Net zoals dat van heksen werd verteld. Ze konden van ijzer goud maken, maar niet voor zichzelf. Het goud dat ze zelf aanraakten, veranderde in roestig metaal.

De meeste kabouters bleven arm als kerkratten, hoewel er ook waren die voor hun arbeid met goud betaald werden, bijvoorbeeld de torenbouwers onder hen (zie verhaal 6). Maar wanneer ze rijk waren, genoten ze er niet van, omdat ze hun schat angstvallig bewaakten. Ze waren wantrouwig en dat isoleerde hen nog verder van de mensen.

Het valt op dat de kleine mensen, die zelf in plaggenhutten of holen leefden, zulke knappe torenbouwers waren, en dat nog wel van kerktorens waaraan ze zo’n hekel hadden (zie verhalen 4 en 6). En dat ze de torens bouwden waarin de klokken werden gehangen die hen uiteindelijk zelf uit de streek zouden verjagen, minstens zo ver weg dat ze de klokken niet meer zouden horen.

Hoe groter de klokken in de torens werden en hoe verder hun geluid klonk, hoe minder leefgebied er voor de kabouters overbleef. In de uitgestrekte Heldense en Kesselse bossen zijn ze verdwenen, omdat het gelui van de klokken van Kessel, Baarlo, Maasbree, Helden, Panningen, Meijel, Roggel en Neer er doordrongen.

Niet alleen bouwden ze torens, ze groeven ook gangen onder de wegen door, zoals in Alphen, waar ze een gang onder de Maastrichterbaan hadden gegraven, naar verluidt omdat ze de weg niet konden oversteken omdat Sint-Willibrord erover had gelopen. Onzichtbare gangen die door kabouters zijn gegraven worden verraden door hopen uitgegraven zand langs de wegen.

Kabouters zijn dus harde werkers. Of ze ook de tijd nemen om van het leven te genieten, is niet bekend. Wel staat vast dat ze stevige rokers zijn. In veel verhalen bieden de kabouters hun diensten aan in ruil voor pijptabak. Op de plekken waar kabouters zouden hebben gewoond, zijn veel kleine pijpjes gevonden. Soms zagen de vinders in die pijpjes het bewijs dat er op die plek kabouters hadden gewoond. Historisch gezien is dat een verkeerde interpretatie. De akkers werden vaak bemest met stadsvuil dat als humus voor de akkers diende. Tussen dat vuil zaten ook de aarden pijpjes die in de achttiende en negentiende eeuw massaal werden gefabriceerd en die vaak na eenmalig gebruik werden weggegooid en zo in de stadshumus terechtkwamen.

In het algemeen komen de kabouters er in de verhalen goed van af. Misschien wel omdat de mensen inzagen dat de kabouters slimmer waren dan zijzelf. Zo konden ze tovervuur maken en leerden de mensen van hen steenkool te gebruiken als brandstof (zie verhaal 11).

De mensen waardeerden de kleine hulpjes. Nog steeds zijn er spreekwoorden en gezegden over kabouters. ‘De kabouters zullen het wel doen’, zeggen sommigen hoopvol als ze tegen een berg werk aankijken.

Tegenwoordig zijn kabouters vooral bekend als vrolijke tuinversierders. Met riek of kruiwagen, of vissend aan een vijvertje (zie de vissende kabouters in de getuigenis van Graad van de Beucken) symboliseren ze dat ze de mensen helpen in huis en hof, zoals de echte kabouters dat ooit als boerenhulpen hebben gedaan.

Jammer dat de tuinkabouters in hun bloementuinen er alleen maar zijn voor de sier. Ze lijken door hun grote hoofden en hun puntmutsen, die dienen om groter te lijken, nog steeds op hun menselijke broeders en zusters van weleer.

Nu er steeds minder verhalen doorverteld worden en de ware verhalen over de kabouters bijna verdwenen zijn, is het nodig om weer te vertellen over wie de kabouters in werkelijkheid waren. We moeten ons realiseren dat de kabouters geen geesten maar mensen waren die veel moeten hebben geleden doordat ze uit de samenleving verstoten waren.

Ik hoop met dit boek te bereiken dat de oude verhalen over de kabouters terugkeren en bestudeerd worden. De kabouters zelf zullen niet terugkeren. Sinds het begin van de twintigste eeuw worden de verstoten kinderen opgevangen in tehuizen. Kleine mensen zoals lilliputters hebben een plaats in de samenleving gekregen. Vanaf het moment dat mongooltjes in de verpleging terechtkwamen, bleken ze heel gewone mensen. Het geloof in hun duivelse afkomst is verdwenen.

Er lijkt ook geen ruimte meer voor hen te zijn. Er zijn geen afgelegen gebieden meer. Nederland is een dichtbevolkte stad geworden, met groenzones. Schaalvergroting op de boerenbedrijven heeft ervoor gezorgd dat de aarden wallen waarin de kabouters bij voorkeur huisden, zijn verdwenen. De ondoordringbare bossen zijn parken geworden en worden steeds verder uitgedund. Van de eens zo grote en wijde Peel is nog maar een klein stukje over. De plekken waar kabouters zich onbezorgd zouden kunnen terugtrekken bestaan niet meer. Het is zelfs bij wet verboden om in een krat, kist of gat in de grond te gaan wonen.

Toch zijn er nog steeds verschoppelingen, daklozen en illegalen die, in sociale zin, de opvolgers lijken van de kabouters. Levend in de marge van de samenleving leveren ze een wezenlijke bijdrage aan onze economie door, vaak zwart, het werk te doen waar geen Nederlander zich meer voor leent. En ondanks die bijdrage aan onze maatschappij zijn ze rechteloos.