Oorlog

63 schrijvers over oorlog en vrede

Samengesteld door Ton van Reen

Met een inleiding van Koos van Zomeren

Uitgeverij De Geus

breda 2014

Bijdragen © de afzonderlijke auteurs, 2001

Adviezen: Nationaal Oorlogs- en Verzetsmuseum Overloon, Maydy de Jong

Deze editie © De Geus bv, Breda 2014

Met een woord vooraf door drs. S.N. Temming

Omslagontwerp Robert Nix

Omslagillustratie © DiaArchief Mr A. Hustinx

isbn 978 90 445 2754 4

nur 303

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland. Telefoon: 076 522 8151. Internet: www.degeus.nl.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2001.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1979

Rashid Novaire

Isak en de wolf

De jongen uit Kazachstan buigt zich over de broedmachine.

Eieren liggen in rijen van vier in een bed van stro, twee nonzaagbekvogels zijn al uit hun schil gekomen.

Nat en verward reiken hun snavels naar de gietijzeren lampen.

kunstmoeders leest Isak in blokletters boven de broedmachine.

In plaats van een moeder, alleen maar licht, denkt hij.

Isak bestudeert de stille eieren minutenlang. In een gespikkeld ei is een lichte scheur gekomen.

Het ei wiebelt op het rooster van gaas, in een zachte cadans wiebelt het ei, op weg om open te scheuren en een nieuwe nonzaagbekvogel het licht te laten zien.

Isak spelt vlot de Nederlandse letters op het grote plastic bord aan de wand. Lezen en praten gaat al veel beter dan de anderen uit de eindexamenklas denken.

Wanneer ’s avonds op de grachten het geluid van ronkende rondvaartboten wegsterft en er enkel jazzmuziek overblijft, ligt hij in zijn slaapzak op de keldervloer Nederlands te leren.

uitkomen van nonzaagbekvogeleieren

kan gebeuren in een enkel uur

leest Isak.

Op het erf van zijn grootouders in Alma Ata keek Isak hoe eendeneieren uitkwamen.

Misvormde kuikens legde zijn oma in een tobbe.

Aan het eind van de middag goot ze er kokend water overheen en als er al wat vlees aan de kuikens zat, mocht Isak de dieren roosteren.

Vergist Isak zich of scheurt het gespikkelde ei steeds verder open?

Hij besluit bij de broedmachine te blijven. Al sluit de dierentuin en gaat iedereen naar huis, Isak blijft.

De ruimte vraagt Isak te blijven.

Hij wil kijken naar het licht waaronder de eieren uitkomen.

Het is het licht dat hij kent uit de cel.

Vrienden van Isak zijn verhoord in bijtend wit dat zorgt dat de antwoorden die je niet geven wil, toch uit je komen.

Bij elke keer dat je je lippen op elkaar perst laten ze de lamp een paar millimeter zakken.

Isak werd in het donker verhoord.

Eigenlijk was het geen verhoor, het waren zweepslagen voor de antwoorden die zijn moeder niet had willen geven.

Wie was er eerder?

De kip of het ei?

De wijsbegeerte kan daar nog zoveel over zeggen …

Maar ik heb nog nooit een ei een kip zien leggen.

Isak schrikt.

Hij heeft het meisje met haar fijne rastavlechten niet horen binnenkomen.

‘Schrok je, Isak?’ Ze drukt haar bomberjack bijna tegen Isaks nette pak aan.

Isak schudt zijn hoofd. ‘Nee.’

Joan laat haar wijsvinger even over zijn ruggengraat gaan. Hij huivert, denkt ze verwonderd. ‘Jawel, je schrok, Isak.’

Niemand moet mij zonder vragen aanraken, denkt Isak.

Achttien weken is Isak in Amsterdam.

‘Veel vragen, veel aanraken’, schrijft hij in zijn blocnote, zittend op de keldervloer in het grachtenpand.

Hij kwam in de winter en herinnert zich de dag dat hij probeerde te schaatsen op de rivier van het Amsterdamse bos.

Isak viel over zijn eigen voeten, maakte met het ijzer krassen over de dikke laag ijs.

Meteen kwamen er vrouwen en kinderen naar hem toe, ze gaven hem schouderklopjes, een man sloeg een arm om Isak heen.

‘Eerste keer op ijs?’

‘Waar kom je vandaan?’

Veel vragen komen vroeg, dacht Isak.

‘Veel vragen komen vroeg’, zei hij die dag tot zichzelf op de bevroren rivier.

Monotoon zoemen geeft het gevoel of het vogelhuis straks op gaat stijgen. Alsof Isak en Joan aan boord van een ruimtevaartschip zitten.

Joan neemt twee vlechten in haar vingers. Ze draait ze om elkaar heen.

‘Ik schrok niet’, zegt Isak. Hij bestudeert Joan. Ze heeft een benig, donker gezicht en heldere ogen. Heldere, vragende ogen heeft ze.

Ontspannen loopt ze in de ruimte rond, neemt steeds sierlijk haar vlechten tussen duim en wijsvinger, doet alsof ze teksten leest over ongeboren vogels.

‘Isak, Isak, Isak.’ Heel zacht zegt ze zijn naam, krast met haar nagels langs de kalkstenen muren.

‘Waarom zeg je mijn naam?’

‘Ik mag toch wel zomaar iemands naam zeggen.’ Glimlachend kijkt ze om.

Niemand moet zomaar mijn naam zeggen, denkt Isak.

Zijn grootmoeder in Kazachstan geeft elke wolf die ze temt een naam, maar zelden spreekt ze die uit.

Ze neemt een wolvenkop in haar handen en ze streelt de witte vacht pas wanneer een van de wolven iets extra’s voor haar doet: haar slede trekken over een steile bergweg in de winter of een indringer van het erf grommen.

‘Sssst, Nikolaj … Sssst, Petrov … Rust maar lekker uit, ook een wolvennacht is lang’, hoorde Isak haar dikwijls fluisteren.

Joan drukt haar bekken tegen de stalen rand van de broedmachine, wiegt haar bovenlichaam steeds in en uit het licht.

‘Vertel me niet dat je de hele middag in het vogelhuis blijft. De anderen zijn bij het pinguïneiland’, zegt Joan en ze loopt om de hitte-installatie heen.

Haar zwarte huid krijgt een roodbruine gloed.

‘Ik moet wel wachten’, zegt Isak. ‘Ik zit in een van die eieren.’

Joan tikt met haar lange nagels voorzichtig op het glazen tafelblad van de broedmachine, glimlacht, trekt de rits van haar jack open.

Ze begrijpt wat Isak bedoelt, al weet ze weinig over hem.

Zijn ietwat gebogen rug, zijn Aziatische ogen en zijn mond, een rechte streep, doen haar wel eens denken aan iets wat nog niet geboren is.

Alsof er om Isak heen ook nog een schil zit, een flinterdunne onzichtbare schil.

‘Wil je mee?’ vraagt ze zacht.

‘Waarheen?’

‘Naar de anderen.’ Joan slikt. ‘Gewoon …’ ze leunt over de glasplaat tot haar borsten ook als twee kleine gloeilampen aanvoelen, ‘…met ons mee de dierentuin in.’

‘Ik blijf’, zegt Isak. De schil gaat nu snel scheuren, ik weet het zeker, denkt hij.

‘Niemand maakt je meer belachelijk’, zegt ze. Misschien heeft hij geruststelling nodig. ‘Niemand doet je accent meer na.’

‘Ik blijf hier’, zegt Isak.

Met haar tongpunt bevochtigt Joan haar lippen, haar vingers gaan onverschillig langs de huid van haar hals. Isak kijkt naar de kleine vogels, ze glijden steeds bijna van het natte, houten plankje bij het waterreservoir in de broedmachine af.

‘Was je ook zo lauw bij die Russische vrouwen van je?’

Isaks gezicht trekt strak, alsof zijn schedel opeens is gaan groeien.

Aan één jongen heeft hij verteld dat in Moskou videobanden worden verkocht waarop hij seks heeft met volwassen vrouwen.

Hij liet de jongen de kassabon zien van zijn pak en hij bekende dat hij van het geld van de video’s nette kleren heeft gekocht. Isak vroeg de jongen er met niemand over te praten.

‘Ik wil alleen zijn’, zegt Isak.

Hij heeft al uren meegelopen met de groepen van de eindexamenklas. Langs het pinguïneiland, langs het leeuweneiland en het apeneiland. Dan weer voor de groep uit, dan weer achter de groep aan.

Het leek alsof zelfs de dieren spraken over zijn stropdas, gebogen rug of slechte Nederlands.

Af en toe pakte hij fruitvliegjes uit de voorjaarslucht.

In Kazachstan eet zijn vader hele zomers vliegjes. Uit verveling of bij het spelen van liedjes op zijn gitaar.

Verdrietig kijkt zijn vader, verdrietig terwijl hij zingt over Isaks moeder.

Ze hebben de schoonheid doodgeslagen,

haar zonder leven in een cel achtergelaten.

Waarom? vraag ik.

Waarom? zal mijn zoon later vragen …

Ach, vraag het aan de zee, ach, vraag het aan de wind,

Ach, vraag het aan de wolven …

Zij zullen er beter over kunnen praten …

De jonge mannen en vrouwen in Holland lachen om het eten van fruitvliegjes.

Ze lachen snel, schrikken vlug, vragen snel, lachen weer.

Ik wil ze een keer mijn brandwonden laten zien, denkt Isak kwaad.

Zomaar, onder een geschiedenisles over de Romeinen, mijn blouse open knopen en het litteken laten zien. Zomaar, om te weten hoe snel ze lachen, hoe snel ze schrikken, hoe snel ze vragen.

‘Ik wil alleen zijn’, herhaalt Isak. Hij ziet dat op Joans gezicht ineens niets meer beweegt.

‘…En bij mijn moeder lul je maar door …’

‘Waarom zeg je dat?’ vraagt hij.

Het zwarte meisje lacht opgelucht. Opgelucht dat Isak op haar reageert.

‘Waarom zeg je dat?’ vraagt hij nog eens. Er gaat iets trillen onder zijn jukbeenderen.

Zou Joans moeder het niet fijn gevonden hebben om met hem te praten?

In zijn kelder maakt hij aantekeningen over haar, denkt hij aan haar, aan Jesse.

In de eethoek van de flat van Joan en Jesse leerde Isak haar kennen.

Doodmoe ging ze zitten op een witleren bank, een kom met zoetzuur in haar handen.

Isak schoof een stukje van haar weg.

In de kelder waar hij slaapt staat een kleine televisie. Hij zoekt naar onbekende zenders of naar natuurfilms over koude streken (een enkele keer is er een documentaire over wolven).

Veel natuurfilms vindt Isak niet, wel videoclips waarin zwarte mensen hun natgeregende lijven tegen de voorkant van een bmw aan schuren.

Zwarte mensen hebben iets onsmakelijks, peinst Isak. Ze weten het verschil niet goed tussen trots en arrogantie.

Een onmerkbaar klein stuk schoof hij van de donkere vrouw naast hem weg.

‘Heb ik mij al aan je voorgesteld?’ vraagt ze, in de war van de drukte.

‘Twee keer al, miss.’

‘Ik doe het gewoon een derde keer’, zegt de moeder van Joan en steekt haar slanke hand uit.

‘Jesse …’

Ze kijkt even naar beneden door het grote keukenraam, zwaait naar de laatste gasten.

‘Excuus, waar was ik?’

‘U zei uw naam, miss.’

Jesse bloost licht onder haar donkere huid.

‘Ik ben chaotisch …’ zegt ze.

Haar gezicht is bezaaid met kleine vlekjes, ze heeft lange wimpers en strenge ogen.

Haar korte kroeshaar is op sommige plekken grijs geworden.

Ze draagt een wit gehaakt vest, Isak ziet de donkere driehoek die haar huid met de V-hals maakt.

In de kuiltjes boven haar sleutelbeenderen zouden twee gave eieren passen.

‘Ben jij Isak?’

Hij knikt, wrijft even over zijn slecht geschoren wangen en laat zijn ogen langs Jesse’s lijf gaan.

Dunne enkels heeft ze, dunne enkels onder rechte kuiten.

‘Joan heeft je naam wel eens laten vallen.’ Ze knipoogt. ‘Mooie suit.’

Verlegen veegt Isak een pluisje van zijn mouw.

‘Hele mooie suit zelfs.’ Isak zoekt naar nog een pluisje.

Hij laat de voering aan haar zien.

Zijden stof met grote binnenzakken. Even aarzelt Isak, maar hij heeft de kassabon al uit zijn zak getrokken.

‘Van mijn eigen geld gekocht.’

Jesse kijkt naar de bon.

‘Heb je het pak net gekocht?’ vraagt ze.

‘Nee, twee jaar geleden, in Moskou. Het geld kreeg ik zo in mijn handen, ik had ervoor gewerkt. Een uur lang heb ik in een zaak alle herenpakken bekeken. Natuurlijk zag ik wel hoe de winkeldame naar mij gluurde. Weet u miss, ik zag er in die dagen onverzorgd uit, ze vertrouwde mijn aanwezigheid in de winkel voor geen meter. Ze loopt naar mij toe en zegt: “Ik vraag je beleefd of je weggaat, mensen als jij zijn niet gewenst in mijn winkel.”

Weet u miss, de winkeldame mag mij veel zeggen, maar zodra ze van mij een categorie maakt word ik boos.

“Mensen als jij”, zei ze. Mijn soort mensen, dat zijn mijn oma die wolven kan temmen, mijn vader die gitaren bouwt en mijn moeder, moge zij in vrede rusten. Ze zou willen dat ze mijn soort mensen kende.’

Jesse kruist haar enkels: ‘Wat heb je gedaan Isak? Wat heb je gedaan?’

‘Ik was zo boos dat ik er rustig van werd, ik zocht niet meer naar het beste pak maar heb gewoon dit pak uit de rekken getrokken en het geld op tafel gelegd, en weet u miss, volgens mij is het ook nog het mooiste pak.’

Ze glimlacht, volgt met haar pinken de lijnen van haar V-hals.

‘Weet je, onze generatie blies hoog van de toren. Jij hebt een beheerste trots …’

Isak voelt hoe het stil wordt in zijn lijf, hoe zijn hart een groot stil huis wordt en het warm wordt in zijn maag.

Hij doet even zijn ogen dicht om deze twee woorden te proeven.

Beheerste trots, daarmee zijn al zijn helden gestorven, stuk voor stuk onder welke marteling ook.

Ze zijn gestorven met beheerste trots.

‘Ach’, zegt Isak nonchalant.

Hij zoekt naar woorden om verlegenheid te verbergen.

‘Ach …’ Hij weet niet wat hij zeggen moet.

‘Ach …’ zegt hij weer en Jesse knikt, zet de looptelefoon uit.

Opeens haalt hij de enveloppe met de snaren uit zijn binnenzak.

‘Mijn vader is jazzmusicus’, zegt hij vlug. ‘Hij bouwt elektrische gitaren. Dankzij de muziek leven wij in Amsterdam, we slapen in de kelder van een jazzclub en wachten op een brief van de vreemdelingenpolitie … Moe ben ik, moe … Geloof me, door die jamsessions heb ik al een maand niet geslapen en ’s nachts leer ik Nederlands …’

Er is iets in de ogen van Jesse waardoor Isak zijn hele verhaal zou willen vertellen en hij weet precies wat het is.

Jesse stelt haar vragen niet te vroeg.

Met haar praten is als het luisteren naar een jazz-jamsession. Het ritme is er, maar nergens ligt de partituur vast. Nergens is vastgesteld wanneer wie gaat spelen.

Met veel Nederlanders is praten meer een interview dan samenzijn, denkt Isak vaak.

‘Ik leer Nederlands, maar ik spreek het niet in de eindexamenklas. Ze verbeteren alles, elke verkeerde klank.’

Isak herhaalt met verontwaardigde nadruk: ‘Elke verkeerde klank. “Het is geen hois, het is huis.”’

Hij zucht: ‘Dat is geen hulp, dat is vernedering.’

Wat zou er in die enveloppe zitten? vraagt Jesse zich af.

Hij buigt zich voorover naar Jesse, ruikt de mierzoete geur van namaakparfum uit kleine Indiase flesjes.

‘Mijn vader heeft zes maanden in voorarrest gezeten. Vier maanden zonder, twee maanden mét marteling. Een vriend gaf hem aan, iemand met wie hij werkte, een groothandelaar in studioapparatuur. Zo’n business waar geen geld meer mee te verdienen was. Net als elke andere business in Kazachstan.’

Isak kijkt naar buiten, naar het plantsoen tussen de doorzonflats, naar de natgeregende struiken, en knipt met zijn vingers. ‘Aangegeven door een kennis, zo gaat het in Kazachstan.’

Hij merkt dat Jesse naar hem luistert, wil haar in zijn armen nemen, natte kussen op haar donkere huid drukken, namaakparfum over haar ronde billen laten druppelen. Haar gezicht ziet hij even niet meer. Hij ziet de witleren bank met Jesse naakt boven op hem, haar kroeshaar schuurt langs zijn borst omdat ze hem overal kust.

Hij denkt niet aan neuken met Jesse.

Neuken is voor de Russische meisjes op de video. Neuken is voor de man die hem met zijn vlakke hand heeft geslagen. Die Isaks billen uit elkaar trok.

‘Geld is belangrijk’, zegt Isak. Hij kijkt rond.

Een aquarium is ingemetseld in de stenen muur. Platte, tropische vissen zwemmen om het groene zuurstofslangetje heen. ‘Geld is erg belangrijk. Voor een aangifte krijg je een maandsalaris.’ Isak kucht. ‘Maar deel uitmaken van het systeem is belangrijker. U moet zich voorstellen dat in elke flat iemand van de geheime dienst woont. Het gebruik van olijfolie is al verdacht, een kennis verraden is burgerplicht.’

Isak slaat zijn benen over elkaar, drukt zijn erectie tegen zijn dijbeen.

Door haar ogen wordt hij graag gezien.

‘Het is chaos in Kazachstan. In elke chaos is verlangen naar systeem, ook al is het een …’ Opeens durft Isak haar wang te strelen, hij streelt haar wang alsof hij chaos in deze kamer wil voorkomen door tederheid. ‘…Ook al is het een ziek systeem.’

Isak neemt de borsten van Jesse in zijn handen. Hij masseert ze onder de ruwe stof van haar trui.

‘Niet doen’, zegt ze zacht.

‘Bij de arrestatie van mijn vader’, Isak slaat zijn ogen neer, ‘ging het om onzinnige beschuldigingen. Diefstallen uit depots waar hij nooit kwam. Bij gebrek aan bewijs verzonnen ze dat hij lid was van nationalistische bewegingen. Daardoor hadden ze het recht om Leonid voor maanden op te sluiten. Op zondag kreeg hij een enveloppe in zijn cel. Ze wilden hem pijn doen met die enveloppe, niet als chantagemiddel …’ Isaks penis is weer een geel, slap visje tussen zijn benen geworden.

‘In feite hebben ze niets om mijn vader te chanteren. Hij heeft mensen verraden, daardoor leeft hij nog. Ze wilden hem pesten, een aalmoes geven nadat zijn instrumenten waren afgenomen, elke laatste zondag van de maand kreeg mijn Leonid een snaar over de post. Hij hoopt dat zijn gitaren nog ergens in een loods liggen. In één gitaar zit nachtenlang werk.’

Isak ziet een tropische vis naar het zuurstofslangetje bewegen.

‘Ik bewaar de snaren.’

Isak schuift onmerkbaar naar haar toe.

‘Ik bewaar ze zodat hij nooit meer kan vergeten hoe slecht ze hem hebben behandeld.’

Even aarzelt Isak, haar naam zingt door zijn hoofd.

‘Ik bewaar ze, Jesse.’

Joan rekt zich loom uit. Ze is niet van plan om weg te gaan.

Verward is Isak, zo kent ze hem niet.

Mooi is hij in verwarring, ze wou dat hij vaker zo naar haar keek.

Samen met Isak in een ei, dat is wat ze wil, samen in een ei en de broedmachine afzetten.

Zij en Isak, in het donker en de kou, onder de glasplaat. En dan vertelt hij haar verhalen over Kazachstan en wolven.

‘Ga je mee?’

‘Ik wil alleen zijn.’

‘Dan had je in Kazachstan moeten blijven. In een groep doe je dingen met elkaar.’

Ze heeft het gezegd voor ze het heeft bedacht en verlaat het vogelhuis.

Isak kijkt naar het ei waaruit in de tijd dat hij niet heeft opgelet, een drijfnatte nonzaagbekvogel is gekropen.

kunstmoeders

De tranen in zijn ogen drogen vlug.

Isak zoekt de koude voorjaarslucht op.

Kinderen rennen met hun moeder langs de stalen kooien.

Zonder op andere bezoekers te letten loopt Isak door de dierentuin. Langs het reptielenhuis, ijskarren en ijsbereneilanden. Steeds sneller loopt Isak, sneller dan hij huilen moet, sneller dan de vragen en gedachten in zijn hoofd.

Zou Jesse zich verveeld hebben op de bank?

Ze is geen vrouw om genegenheid te veinzen.

Maar Isak is vaker onverwacht verraden.

De dierentuin trekt aan hem voorbij. Uilen met een muffe lucht, vleesetende planten en nog meer kinderen en nog meer kwade moeders en uilen met een muffe lucht en een gladde miereneter in een rond hok.

De wereld trekt aan Isak voorbij en hij is onverschillig, de wereld mag zich blijven opdringen, blijven afglijden.

Hij ziet twee wolven.

Isak voelt hoe het stil wordt in zijn lijf, hoe zijn hart een groot stil huis wordt en het warm wordt in zijn maag.

Witte wolven, de mooiste dieren op deze aarde.

De wolven wonen in een halve serre, zonlicht schijnt op hun ruwe vacht.

De serre is afgeschermd met een omheining van gaas en prikkeldraad.

Ze merken het niet, de wolven, hoe ze achter een gazen hek gevangen zijn.

Twee aan twee rennen ze over het kleine terrein waar bergen gras en hooi in de voorjaarslucht liggen te dampen.

Rennen van het binnenhok naar het buitenhok alsof ze binnen steeds iets achterlaten.

Voor de crisis, voor de onafhankelijkheid van de republiek, voor de dood van zijn moeder (tijden waarin Leonid nog energie had voor het vertellen van verhalen, tijden waarin de dagen niet angstig waren), toen Isak een heel kleine jongen was, toen ze nog samen onder het dunne straaltje van de douche gingen staan, praatten ze uren over oma en wolven.

Daar hoorde muziek bij. Zijn vader pakte dan zijn gitaar.

‘Je grootmoeder temde ze’, vertelt Leonid. ‘De wolven woonden in de houten schuur bij haar huis en ze liet ze hard werken.’

‘De slee trekken en helpen bij de jacht’, vult Ljoebla aan.

Leonid heeft een zere keel. Ljoebla begint het verhaal van opa en Isak kruipt heel dicht tegen haar aan. ‘Jouw opa en oma waren een heet stel. Vrijen in de bossen. Hij haalde haar, heel klassiek, op bij de waterput waar ze haar moeders kleren waste, een paar tellen later vreeën ze in het bos. Op een dag ruikt een wolf de lekkere geur van zaad en zweet en kwam van achter een struik op oma en opa af. Oma rent weg en opa klimt in een dunne witte berkenboom waarvan er een heleboel zijn in de bossen bij Alma Ata. De wolf jankt en de rest van zijn troep komt te voorschijn. Dan verwijdert een vrouwtjesdier zich en keert terug met een grote bever in haar bek …’

Nu pakt zijn vader de gitaar.

‘Weet je wat die wolven doen?’ vraagt zijn moeder. ‘Ze zetten die bever aan het werk om de berk waar opa in zit door te knagen.’ Zijn moeder lacht wild en prachtig.

‘Die magere vent in die boom houdt zich groot en de bever knaagt en knaagt tot de berk neergaat. Maar je opa is al weg en haalt het tot aan de waterput …’

‘Later heeft ze de wolven leren temmen’, zegt Leonid.

Isak staart naar de serre. In gedachten is hij in het huis in Alma Ata, bij de herinnering aan de stem van zijn moeder.

Hij buigt zich over het opschrift:

steppewolf. land van herkomst:

eurazië, kazachstan en siberië

Het bordje bij de serre heeft een wereldkaartje en daarop staat met rood zijn land gearceerd. Kazachstan in het rood.

Vanuit zijn ooghoek ziet Isak jonge mannen en vrouwen en een meisje met fijne rastavlechten.

Ze komen dichterbij, weinig tijd is er om nog alleen bij de wolven te zijn en daarom zingt Isak het lied snel.

Ze hebben de schoonheid doodgeslagen,

haar zonder leven in een cel achtergelaten.

Waarom? vraag ik.

Waarom? zal mijn zoon later vragen.

Ach, vraag het aan de zee.

Ach, vraag het aan de wind.

Ach, vraag het aan de wolven.

Zij zullen daar beter over kunnen praten.

Isak haalt diep adem, glijdt met vlakke hand over het gaas.

Ontspannen laat hij zijn vingers door het hek glijden en kietelt de toegesnelde wolf onder zijn benige kop.

Zijn bekken drukt Isak tegen het gaas alsof hij met een mooi meisje danst, alsof hij met Jesse danst.

Hij voelt het ijzerdraad in zijn kruis, drukt zijn hele lijf tegen het hek om dichter bij de wolf te zijn.

De ruwe tong langs zijn vingertoppen doet hem denken aan het huis in Alma Ata, aan zweepslagen en een moederstem.

Glimlachend ziet hij oma achter de struiken van de dierentuin, streelt door de wolvenvacht, ziet niet dat Joan naast hem is gaan staan. En dat ze zich schaamt.

1967

Tommy Wieringa

Pantserwals rond Badme

Als eens de zegen van het brood

daalt in zoete schemering

cornedbeef van een oorlog terug

aangevuld met kleine hapjes nieuws.

‘Het gaat niet goed! Massawa wil niet vallen

zelfs niet na het hevigst offensief.

Haar havens branden.’

En van alles is tekort

al rolt in schutkleur van de nacht

materieel aan over enkelspoor.

Het is te ver, het gaat te traag

voor het ongeduldig front.

Op! Op! Op!

als veel te vroeg

een nieuwe zon verschijnt

en alle sterren doven.

Zij graven in, zij stormen uit

conform de lessen uit het handboek

Van vuistbijl tot kalasjnikov.

Zelfs de lammergieren jammeren

om het bederf van zoveel sterven

tegelijkertijd.

Tot niemand anders dan de nacht

de ogen komt blinderen

van het ongetelde, opgedreven

en weer afgetrokken voddenlegioen.

Hooguit een paar honderd

verklaart het Zuiden. Het Noorden hoont

en noteert een grote zege

ja! groter nog dan Adowa!

Ongeacht welk telraam

zij zullen nooit een beitel zien

om met eer te worden afgetekend

op de wanden van het heiligdom.

Haar martelaren kijken toe

hoe het oude hout van de acacia’s

wordt opgestookt.

Hoe woestijngeheimen

brandstof worden

in de vuren waan van deze dag.

Roseau, 22 november 1999

1965

Heere Heeresma jr.

Die lange weg naar Tipperary

Het artilleriebombardement op de Duitse loopgraven was een uur voor zonsopgang begonnen. Om de vijf seconden sloeg aan de overkant een granaat in. Straks, een uur na zonsopgang, zou het ophouden. Niet dat ze daar nou naar uitkeken. Voor The King’s Own Rifles mocht de beschieting wel de rest van de oorlog, ja, voor de zekerheid zelfs tot na de Duitse capitulatie op 11 november 1918 voortduren. Want zo gauw de barrage van kartetsen en obussen ten einde was, zou sergeant Scraggs op zijn fluitje blazen en moesten ze de tijdens het bombardement verlaten, maar onmiddellijk daarna weer snel bemande Duitse stellingen bestormen. En wie hiervoor niet vrijwillig uit de loopgraaf klom, werd door de redcaps, de gehate militaire politie, wel even een handje geholpen.

Het front in Noord-Frankrijk lag er al drie jaar vrijwel bewegingloos bij en op sommige punten bevonden de loopgraven van de Geallieerden en Centralen zich op minder dan een granaatworp afstand van elkaar. Deze patstelling was niet te wijten aan te weinig initiatief. Geregeld ondernamen beide partijen een uitval en juist een maand tevoren hadden The Rifles een aardige terreinwinst geboekt: zo’n zevenhonderd meter over een breedte van tweehonderd – ten koste van driehonderddertien doden, een veelvoud aan gewonden en enorme hoeveelheden munitie. Vervolgens sneden de soldaten van de Kaiser de opgerukte Britten eenvoudigweg af, namen een halve compagnie krijgsgevangen en sinds twee weken was de situatie weer als voorheen. Natuurlijk was deze als een ‘succes’ in de geallieerde dagrapporten bijgeschreven actie maar niets vergeleken bij het offensief aan de Somme van juli 1916, waarbij reeds op de eerste dag meer dan zevenenvijftigduizend Britten sneuvelden en maar liefst vijftien vierkante kilometer terrein werd veroverd, dat pas na ruim een jaar moest worden prijsgegeven.

Het gebrek aan vooruitgang was vooral voor de hogere rangen een bron van frustratie. Men moet daar niet te gering over denken. De aan de talrijke, elkaar beconcurrerende staven verbonden Britse en Franse opperofficieren kwamen elkaar zo niet dagelijks, dan toch zeker wel wekelijks tegen in de chiquere restaurants en venerabele clubs, mitsgaders op de vele elegante soirees en society-evenementen van het Londen en Parijs van die dagen, waar het militair eremetaal nog feller fonkelde dan het aanwezige kristal. En dan was het erg vervelend te moeten toegeven dat jouw regiment, brigade of legerkorps de laatste tijd weinig van zich had laten horen. Vaak werd daar ter plekke wat aan gedaan door vanuit een pluchen of lederen fauteuil een ober of butler om een telefoon te wenken en tussen het aperitief en het voorgerecht een aanval te bestellen. En wanneer na het dessert het servet op het bord werd geworpen, waren er weer honderden en niet zelden duizenden mannen in de Noord-Franse modder gevallen om voorlopig niet meer op te staan.

Teneinde de commandanten te velde onder druk te houden, zorgden de hoofdkwartieren voor een niet-aflatende stroom verse troepen. Aan manschappen en munitie bestond in deze oorlog geen gebrek. Wel aan proviand en onderkomens. Ook de bevelhebber van The Rifles, brigadier general Sir Francis Amberville Mayhew, bediende zich van deze methode om resultaten te genereren. Captain Douglas Keating, verantwoordelijk voor de sector tussen het geheel verwoeste Branly-sur-Creuse en Wemelkerke, kon slechts het hoofd schudden over deze strategie. Zijn met zandzakken omstuwde observatiepost op de resten van een historische abdij waar eeuwenlang het braaksel van de heilige Carolus van Clichy was bewaard, zag uit over de zacht glooiende vallei van de Creuse en de Duitse linies daarachter, die onder invloed van het bombardement voortdurend van silhouet veranderden. Hij maakte zich geen illusies. Geflankeerd door zijn uitvoerder, sergeant Reginald Scraggs, sloeg hij de zoveelste bootlading zestien- tot achttienjarigen en veertigers meewarig gade. Ze werden door de redcaps via het tot ver in het achterland reikende loopgravenstelsel aangevoerd en liepen krom onder hun veel te zware bepakking. Training hadden ze nauwelijks gehad, maar die was hier ook niet nodig. Als ze maar lang genoeg rechtuit konden lopen.

‘Verdomme, Scraggs, waar moet ik ze laten? Straks bulken ze vanzelf over de rand!’

‘Sir!’ beaamde de sergeant.

Met een gehandschoende hand, zijn officiersstaf zolang onder een oksel klemmend, peuterde captain Keating zijn horloge uit de linkerborstzak van zijn uniformcolbert en wipte het dekseltje open.

‘Over tien minuten komt er rook. Hebben de mannen rum gehad?’

‘Sir!’

‘On your way then, sergeant!’

‘Sir!’ Sergeant Scraggs salueerde, stampte volgens voorschrift met zijn rechterlaars, draaide zich meteen op de hielen om en marcheerde met hakkende armen de post uit.

Woedend maar machteloos staarde Keating hem na en liet toen langzaam de blik zakken naar de hoge schachten van zijn glimmend gepoetste laarzen en de zijwaarts uitgepofte pijpen van zijn immer smetteloze, olijfgroene rijbroek; ze waren door de sergeant van onder tot boven met modder bespat. Met een ruk keek hij om naar een toevallig aanwezige ordonnans, die snel een leedvermakelijke lach van zijn gezicht trok. Om zich een houding te geven, ging Keating voor een uitsparing in de wal van zandzakken staan, tikte de klep van zijn kepie omhoog en bracht de op zijn borst hangende veldkijker voor zijn ogen. De zwaardere artilleriegranaten drongen diep door in de weke Picardische klei alvorens te exploderen; eerst bolde de aarde op, waarna een modderzuil door het oppervlak brak en hoog opspoot. De voorste Duitse loopgraven waren over een breedte van drie kilometer aan gort geschoten. De daarachter liggende stellingen waren echter nog volledig intact, en van daaruit zou de Hun zijn oprukkende mannen straks welkom heten. Met mitrailleurs. Nee, ook deze aanval zou geen doorbraak brengen. Dat kwam doordat de artillerie van beide partijen ongeveer even ver reikte. Om buiten het bereik van de vijandelijke kanonnen te blijven, stond het veldgeschut steeds zo ver mogelijk naar achteren opgesteld en kon vaak slechts de voorste linies bestrijken. De bestookte infanterie trok zich gewoon op de tweede of derde linie terug om van daaruit de aanvaller neer te maaien. Daarom werd het nooit wat met deze oorlog. Geërgerd haastte Keating zich naar zijn verblijven. Hij wilde zich verschoond hebben voordat de aanval begon.

De regen drensde al weken bijna onafgebroken neer, de loopgraven waren moddergeulen geworden waarin je soms tot je knieën door de blubber moest waden en de gevallen van trench feet namen zorgwekkend toe. De enige remedie hiertegen was de manschappen zo snel mogelijk te laten doorstromen door het aantal aanvallen verder op te voeren. De walmende kachelpijpen die schots en scheef uit de verminkte grond staken, verrieden de onderkomens der soldaten. Gruwelijke holen waren het, verstoken van licht en ventilatie, broeinesten van infectieziekten. Vele waren ondergelopen en je kon je er vaak slechts in gekromde houding verplaatsen. Wanneer hij er op weg naar het front een passeerde, hurkte sergeant Scraggs even voor de toegang neer en scheen met zijn mijnwerkerslamp naar binnen om te kijken of iemand zich voor de aanval probeerde te drukken, maar alleen de ratten waren thuis. De redcaps hadden A- en B-company al bijeengedreven. De mannen stonden dicht opeengepakt te wachten tussen de hoge, glibberige wanden van de uitvalsloopgraaf, wat overigens voorkwam dat ze van vermoeidheid of de schokgolven van de granaten die soms op minder dan honderd meter van hen neerkwamen, zouden omvallen. Behalve regen, ruiste er regelmatig door de explosies opgeworpen aarde op hun breedgerande helmen neer. Zoals ze daar stonden, zwijgend, met hangend hoofd en de handen diep in de zakken van hun bemodderde overjas, maakten ze bij voorbaat een verslagen indruk. Daar hielp zelfs de rum niets aan. Plotseling begon iemand met een cockney-accent hardop te zingen: ‘Kiss me goodnight, sergeant-major. Wake me with a nice hot cuppa tea …’ Dat was natuurlijk die snaakse Ray Prothero weer, een dubieuze dansleraar met onduidelijke nevenactiviteiten rond Piccadilly Circus. Hij was hartstikke populair bij zijn maats omdat hij een onuitputtelijk arsenaal aan schuine moppen had en met zijn handigheid vaak extra rantsoen wist te ritselen. Maar deze keer kreeg hij niet de lachers op zijn hand en viel al snel weer stil.

Sergeant Scraggs ging achter de mannen op een verhoging staan en keek over de helmen die als een Vlaamse kasseienweg voor hem lagen. ‘Private Wilkinson!’

Ergens tussen de mannen begon iemand die beduidend kleiner dan de anderen moest zijn, zich te bewegen. Het duurde even voordat de achterste rijen uiteenweken om de zestienjarige trompetter Nigel Wilkinson uit Sheffield door te laten. Met neergeslagen blik bleef hij voor sergeant Scraggs staan, salueerde en kantelde zijn bleke, acneuze gelaat omhoog naar het dunne, vroege ochtendlicht. ‘Sergeant?’

‘Je weet wat je moet doen, dan?’

‘Yes, sergeant …’ zei de jongen zonder enige geestdrift. Hij sloeg zijn ogen weer neer en streelde het blinkende koper van zijn kornet, die onder zijn rechterarm hing.

‘Zo gauw je aan de overkant bent, blaas je het overwinningssignaal. Blaas zo hard als je kunt, want ik wil dat die wee willie wankers uit Wales en die friggin’ frog eatin’ Fransen waar we tussen liggen, horen dat The Rifles er als eersten zijn. Understand?’

‘Begrepen, sergeant …’

‘On your way then, private!’

De jonge trompetter salueerde lusteloos, draaide zich om en probeerde zich door de hagen van mannen een weg terug naar zijn plaats te banen. ‘Excuse me … excuse me …’

Korte tijd later trok er een golf van onrust door de gelederen en velen keken speurend naar de lucht; aan het fluiten van de laag overscherende granaten en de oorverdovende inslagen die de mannen eerst nog van schrik in elkaar deden stuiken maar algauw volledig leken af te stompen, was een eind gekomen. Voor The Rifles ging het nu echt beginnen. Sergeant Scraggs nam de scheidsrechtersfluit die hij aan een koord om zijn nek had hangen tussen duim en wijsvinger en wierp voorzichtig een blik over de rand van de loopgraaf. De beloofde rookgranaten sorteerden door hun korte werkingsduur en de tegemoetkomende wind nauwelijks effect. Ze maakten hooguit het geven van steunvuur onmogelijk.

‘Daar gaat-ie dan, lads!’ riep sergeant Scraggs opgewekt. ‘En denk eraan: het is een langere weg naar Tipperary dan naar die Duitse loopgraven!’

De korporaals blaften hun bevelen, waarop de mannen de geweren van hun schouders lieten glijden en de bajonetten plaatsten. Voordat hij de fluit naar zijn mond bracht, keek sergeant Scraggs even om naar de redcaps die zich discreet op de achtergrond hielden, maar klaarstonden om er met hun Webley-revolvers vaart achter te zetten. Toen blies hij. En zoals elke keer verbaasde hij zich weer. Goed, ze gingen niet van harte, maar ze beklommen toch maar die ladders. En ze klauterden toch maar over die rand. En dat terwijl ze donders goed wisten wat hen daarboven te wachten stond. Vol ontzag keek sergeant Scraggs neer op het nietige blaasinstrument dat nu in de palm van zijn rechterhand lag, en vloekte. Toen de laatste man over de rand was verdwenen, klonk voor het eerst die dag het hameren van de Schwarzlose, de zwarte mitrailleur van de Duitsers. Sergeant Scraggs hing de fluit onder zijn met walvisvet geïmpregneerde cape van zeildoek en begaf zich naar de observatiepost om bij captain Keating rapport uit te brengen. Zijn taak zat erop voor vandaag en de rest was een zaak voor de geneeskundige troepen.

Nigel Wilkinson, de zestienjarige trompetter uit Sheffield, deed maar alsof het slechts een hagelbui was waar hij tegenin moest. Als trompettist bij de fabrieksfanfare van de ijzergieterij waar hij met zijn vader en broers werkte voordat hij onder de wapenen werd geroepen, was hij wel wat gewend. Vaak genoeg was hij zelfs met stenen onthaald. De directie wilde dat ze achter het door twee oudgedienden omhooggehouden fabrieksvaandel door de arbeiderswijken trokken, waar hun toch opwekkende klanken echter weinig werden gewaardeerd. Dan waren de straten van Sheffield, gevormd door eindeloze rijen lage woningen waarvan de gevels berookt en de bewoners verzuurd waren, erg lang. Vooral wanneer je in de namiddag tegen een schelle, laagstaande zon moest optornen. Met zijn rechterhand de kornet en met de linker de rand van zijn helm vasthoudend, worstelde Nigel zich diep voorovergebogen naar voren, terwijl de modder slurpend aan zijn benen zoog. Als eenvoudig soldaat had hij geen laarzen, slechts schoenen en katoenen banden die hij rond zijn schenen moest wikkelen. Puttees heetten die dingen. Kwamen uit India of zo. Nou, de hele week dat hij hier was, had hij natte voeten gehad. Het maakte hem dan ook weinig uit de Creuse, die hier nog maar een smal beekje was waarvan de loop door bomkraters voortdurend veranderd werd, te doorwaden. Naast zich zag hij mannen het geweer met beide handen boven hun hoofd houden en hij deed hetzelfde met zijn kornet. Een enkeling moedigde zichzelf aan door achter zijn bajonet aan rennend ‘chááárge!’ te roepen. Maar hij hoorde nu ook steeds vaker andere kreten om zich heen. Kreten die hij maar al te goed uit de gieterij kende, en die klonken wanneer er bijvoorbeeld weer eens een pan was overgekookt en iemand een golf vloeibaar ijzer over zich heen had gekregen. De kadavers van Britse en Duitse soldaten die na eerdere aanvallen in het niemandsland waren achtergebleven, waren hem inmiddels niet ontgaan en het ging door hem heen hoe onrechtvaardig het was dat uniformstof een langer leven was beschoren dan menselijk weefsel.

‘Wilky! Over ‘ere!’

Nigel bleef staan, keek om zich heen en zag toen Ray Prothero’s lachende hoofd boven de grond uitsteken. Hij was in een deels met water gevulde granaattrechter gaan zitten en juist bezig iets uit een metalen heupflacon in het dopje te schenken.

‘Kom je ons gezelschap houden?’ vroeg Ray en knikte naar de Duitse soldaat die vanaf zijn middel uit het water stak en wiens schedel onder de Stahlhelm door het vlees begon te breken.

‘Thanks, maar ik moet verder’, zei Nigel en draaide zich geschokt om.

‘Don’t be daft!’ riep de dansleraar hem na. ‘Hier zit je safe!’

‘De sergeant zei –’

‘Sod that shaggin’ sergeant Scraggs!’

Maar de jonge trompetter wist wat gehoorzamen was. De Duitse mitrailleurs waren nu echt goed op gang gekomen en de salvo’s suisden over het slagveld als vaders riem door het schuurtje. Gierend neerkomende mortiergranaten verspreidden waaiers van scherven. Opeens liet de zwaarlijvige man die voor Nigel uit ploeterde en achter wiens rug hij enige dekking zocht het geweer vallen, greep naar zijn buik en zeeg op zijn knieën in de modder. Pas toen Nigel hem bereikt had, zag hij dat het Alf was. Alfred Parsons was een vriendelijke, vierenveertigjarige melkboer uit Basingstoke, met een vrouw en twee dochters. Ze hadden in hetzelfde trainingskamp gezeten, waar Alf zich vaderlijk over hem ontfermd had. Hij stond altijd voor iedereen klaar, Alf, maar nu had hij zijn handen vol aan zijn eigen ingewanden. Samen staarden ze naar het bloed dat tussen zijn vingers wegsijpelde. Nigel kreeg wat maagzuur in zijn mond en slikte het snel weer in. Alfs gezicht was asgrauw.

‘Help me, Wilky …’ zei hij zwak.

‘Ik … ik kan nu niet, Alf’, hakkelde de trompetter. ‘Ik moet verder, van de sergeant …’ Zo snel als de modder het toeliet begon hij zich te verwijderen.

‘Laat me niet achter, Wilk!’ smeekte de melkboer.

‘Ik kom zo gauw mogelijk terug – honest!’

Langzaam maar zeker zag de zuivelleverancier uit de toen nog landelijke slaapstad voor hoger kantoorpersoneel ten westen van Londen zijn beschermeling in de nevels van de rookgranaten vervagen. Toen werd hij duizelig en begon het evenwicht in zijn knieën te verliezen. Hij helde eerst achterover, daarna steeds verder naar voren en zag ten slotte de grond snel op zich afkomen.

Oberleutnant Manfred Krüge, compagniecommandant bij het 3de garderegiment Brandenburgers, onder bevel van Generaloberst Bodo Freiherr von Blücher die in het Belgische kuuroord Spa zetelde, trok hard aan zijn met erzatstabak gestopte pijp. Pijprokers straalden rust en zelfvertrouwen uit en daar was onder de gegeven omstandigheden grote behoefte aan. De olielampen aan het houten plafond van de onderaardse schuilruimte zwaaiden woest heen en weer onder de regen van geallieerde granaten en Krüge had ze dan ook laten doven. Het enige licht was de gloed van zijn pijp.

Twee uur lang hadden Krüge en wat er van zijn compagnie over was zitten wachten op die ene obus. Ze hadden geen tijd gehad zich op de achterliggende linies terug te trekken en zaten er middenin. Het bombardement denderde als een goederentrein heen en weer over de Duitse frontlijn en elke keer wanneer de inslagen dichterbij kwamen werd de spanning in de letterlijk aardedonkere uitgraving voelbaar. Het eerste uur deden zijn mannen er, op een vloek of kreet en een enkele snel gesmoorde paniekaanval na, het zwijgen toe. Maar wat later kwamen er tijdens de stillere momenten gedempte gesprekken op gang. En toen Gefreiter Walerian Grabowski, een Sudeten-Duitser uit Silezië, bij luciferlicht zijn moffentrooster, zijn accordeon dus, had gevonden en er een hupse mazurka uit ging persen, begonnen die Jungs, waarvan enkele ver in de veertig, zelfs mee te neuriën. Krüge voelde zijn borst zwellen van trots. Prachtkerels waren het, allemaal! Voor hem vertegenwoordigde de Duitse soldaat het beste wat er aan mensenmateriaal voorhanden was.

Zo overrompelend als het bombardement was aangevangen, zo abrupt hield het op. Krüge bracht zijn zakhorloge bij de kop van zijn pijp en zag bij de gloed van de smeulende namaaktabak dat de zon al enige tijd op moest zijn. Als ervaren frontofficier wist hij wat hij nu kon verwachten en joeg zijn mannen naar buiten. ‘Raus, raus! Dalli dalli!’

Op handen en knieën haastten ze zich op de tast door de ruimte waarvan de hoogte werd bepaald door de lengte van de spoorbielzen die het plafond onderstutten. De in een losse betonnen sponning gevatte ijzeren deur van één bij één die de schuilkelder afsloot, was door neergestorte aarde geblokkeerd en er moest een stutbalk aan te pas komen om hem open te beuken. Met knipperende ogen tuimelden de Brandenburgers in het grauwe ochtendlicht. Ter weerszijden van hen was de loopgraaf kapotgeschoten en over hun hoofden trok dikke, witte rook in de richting van de geallieerde linies. Ze hoorden de kreten van naderende Britse soldaten en even later klonk het vertrouwde hameren van de achter hen opgestelde Schwarzloses en de holle kuch der mortieren hen als muziek in de oren. Krüge behoefde zijn mannen niets te zeggen. Er lag een verbeten trek op hun toch al door ontbering getekende gezichten en ze bevestigden reeds uit zichzelf de bajonetten op hun Männlicher-geweren. Krüge schroefde de houten schouderkolf aan zijn mauserpistool en keek afwachtend omhoog naar de rand van de loopgraaf.

Nigel Wilkinson, de zestienjarige trompetter bij The King’s Own Rifles, sopte hoestend door de modder voort. De uitstoot van de geallieerde rookgranaten benam hem vrijwel volledig het zicht. De Duitse loopgraven lagen op zo’n honderd tot driehonderd meter van de Britse, dus ver konden ze niet meer zijn. Terwijl hij met duim en wijsvinger de bovenste van twee prikkeldraden bijna delicaat omhooghield en er ouwelijk onderdoor stapte, rees in hem de vraag wat hij moest doen als hij een Hun tegenkwam. Hij had geen wapen en kon hem moeilijk met zijn kornet omverblazen. Ach, hij maakte zich zorgen om niets. Na die beschieting was er geen Hun meer over en zijn maats hadden de Duitse posities natuurlijk allang in handen. Hij hoefde straks alleen maar Victorie te blazen.

Er kwam weer een reeks rookgranaten neer en juist toen Nigel bedacht dat hij maar beter kon blijven staan, voelde hij de grond onder zijn voeten verdwijnen. Krüge en zijn Brandenburgers keerden zich als één man om naar de jonge Britse trompetter die uit het laaghangend wolkendek van de rook in hun loopgraaf was gevallen. Excuses stotterend stond Nigel op uit de modder en sprong in de houding voor de grote groep nors kijkende mannen in Duits uniform. De wat terzijde staande officier zei iets uit zijn mondhoek, zette de kolf van zijn merkwaardige pistool tegen zijn schouder en richtte de loop op hem. Zijn mannen volgden zijn voorbeeld. Als in een reflex bracht Nigel de kornet naar zijn lippen en blies zo hard dat zijn ogen ervan uitpuilden. Het was, zouden Krüges mannen later zeggen, als trachtte hij de op hem afgevuurde kogels terug te blazen. Maar wat er uit de klankbeker van de met modder besmeurde kornet kwam, was niet het overwinningsteken. Van de zenuwen had Nigel het signaal voor de ravitaillering geblazen, onder militairen beter bekend als het ’t Is bij de kok in de keuken, menééééér!

Zijn lichaam is nooit gevonden.

1962

Manon Uphoff

De gapers en de aangegaapten

Er was eens maar één werkelijke, echte oorlog. Dat was de Tweede Wereldoorlog, de oorlog die generaties vóór mij, waaronder die van mijn ouders, gevormd heeft en herschapen. (Ik moet erbij vertellen dat mijn vader en moeder, die ouder zijn dan ouders van mijn leeftijdgenoten, deze oorlog – die ze steeds De Oorlog noemden – bewust – mijn moeder als tiener, mijn vader als volwassene – hebben meegemaakt. Geboren in de jaren zestig, maakt dit van mij dus toch een tweedegeneratiekind.)

Hoewel de dreiging ervan enerzijds nog voelbaar was in het gedrag en de verhalen van mijn ouders, in de getuigenissen van overlevenden, groeide ik anderzijds – in de beschutting van de jaren zeventig en tachtig – zoals zoveel van mijn leeftijdgenoten, op met het idee dat deze oorlog – die inmiddels tot de afgesloten, ‘verleden’ oorlogen behoorde – een duidelijke streep trok onder en dwars door de West-Europese oorlogen. Natuurlijk was ik niet doof en blind voor de geschiedenis of voor nieuwe gebeurtenissen, zag ik wel eens beelden van nieuwe brandhaarden, van nieuwe oorlogen die eindigden en begonnen, of bleven smeulen, ook doorliep ik braaf het traject dat hoorde bij de nucleaire dreiging (van angst naar lacherige onverschilligheid, van kalme gelatenheid tot opluchting: zie je wel, de soep wordt nooit zo heet gegeten als hij wordt opgediend), maar deze vermeende of werkelijke dreigingen hadden allemaal een waas van onaantastbaarheid. Niet alleen ver van mijn bed, vaak, maar ook ver van mijn bewuste geest. Ze schenen te behoren bij een wereld en bij groepen mensen waar ik en mijn generatiegenoten – te jong nog om ons ergens verantwoordelijk voor te voelen – weinig mee te maken hadden. Je kunt dus gerust stellen dat oorlog en alle daarmee gepaard gaande bedreigingen, voor mij de gedaante hadden aangenomen van een schim uit het dodenrijk. De dreigingen die nu en dan wel de kop opstaken, hadden geen werkelijke overtuigingskracht. Kleine minioorlogjes, vetes, moordpartijen van de maffia, terrorisme, kapingen en gijzelingen, dat was de vorm waarin het geweld zich die dagen uitdrukte.

Toen de oorlog in Joegoslavië begon en zijn trieste hoogtepunt bereikte in Sarajevo, Bosnië, kostte het me wel twee jaar voor ik kon accepteren en begreep dat de dingen die ik zag werkelijk waren. Dat wil zeggen: werkelijker dan de geschiedenis want werkelijk geschiedend, dus: geschiedende geschiedenis. Misschien wel voor het eerst besefte ik dat geschiedenis werd gemáákt, nu, altijd en overal. Dat ze niet iets was waar ik kogelvrij en onaanraakbaar doorheen trok, maar dat ik onderdeel van haar uitmaakte. Dat ze werd gevormd door eigen en andermans daden en wandaden. Voor zo’n vanzelfsprekende ontdekking was het een beetje laat, maar zo ging het. Zo drong tot me door dat wat ik zag niet al bewaard werd in een afgesloten urn van de geschiedenis, maar dat het hoorde bij mij, bij míjn tijd, míjn Europa en míjn generatie, en dat ik ernaar keek met de ogen van een in kijken gepokt en gemazelde kijker.

In diezelfde periode leerde ik ‘mijn’ generatie beter kennen in de klaslokalen waar ik als docente Nederlands aan Bosnische leeftijdgenoten de taal leerde. Vreemd hoe ze gewoon van dezelfde films hielden, dezelfde muziek. Hoe ze dezelfde kleding droegen, van dezelfde ontwerpers. Dezelfde boeken lazen. Kortom: hoe ze voor een groot deel putten uit hetzelfde culturele reservoir.

Dat was de tweede schok.

De derde schok werd veroorzaakt door de retoriek.

Met een nieuw millennium in het vizier werd aan de ene kant keer op keer het belang van een verenigd Europa benadrukt, van een eenheid die idealiter het puur economische zou moeten gaan overstijgen, aan de andere kant keken we met het zweet in de handen naar Joegoslavië, naar het geweld in de eigen achtertuin, en wisten we niet hoe snel we de Balkan weer uit dit Europa moesten redeneren. Pas na de zoveelste granaat op een markt, het zoveelste beschoten ziekenhuis, het zoveelste bericht van slachtingen, van massaverkrachtingen, van wreedheden, werd ze sterk, de roep om inmenging, om ingrijpen.

Hier zaten we dan met z’n allen, met torenhoge stapels tot nadenken en tot zelfonderzoek dwingende herinneringen en verslagen uit de Tweede Wereldoorlog. Met onze camera’s, kranten, tijdschriften. Met onze economische bloei. Met hogesnelheidstreinen, vliegtuigen, computers, met folders van toeristenparadijzen en winkelcentra. Met onze vrijheid van beweging (vrijheid om waar ook ter wereld vakantie te vieren) in ons koopkrachtige Mekka op driezitters van Jan des Bouvrie te kijken naar de vernieling van een land, een stad in ‘ons’ (of toch maar ‘hun’) Europa.

En wat een ouderwetse oorlog ook nog!

Heel anders dan de Golfoorlog.

Hoe dan ook, was ik tot die tijd lid geweest van een schuldvrije generatie, hoorden woorden als schaamte en spijt en hun stoffige loodzware imago bij een andere, donkerder, somberder periode, nu doken ze weer op, en we stoften ze af en plotseling leken ze helemaal niet zo uit de tijd, vooral niet na Srebrenica. Natuurlijk, wij waren al een tijdje professionele, ervaren kijkers, maar dat de bekekenen zich nu op een steenworp afstand bevonden in een stad, in een gebied waar we jaren daarvoor bij wijze van spreken nog pootjebadend van het natuurschoon en de lieflijke atmosfeer hadden genoten, waar we ‘helemaal tot rust waren gekomen’, maakte die ervaring tot een heel nieuwe, tot die van de kloof tussen de gapers en de aangegaapten, tussen degenen die dingen overkwamen en degenen die keken naar degenen die dingen overkwamen, degenen die ‘waarnamen’ en degenen die het waargenomene – op ook psychologisch overbrugbare afstand – ondergingen.

Ik herinner me hoe ik ten tijde van Srebrenica keek naar wat niet te zien was en luisterde naar wat niet te horen was. Op het scherm verschenen palingen met schichtige ogen en het zweet op de rug. Ze hoefden niets te zeggen, iedere onbenul begreep dat de vermisten zich bevonden waar het zwijgen zich ophoudt en het onzichtbare, want cameraloze vacuüm, zich uitbreidt. Beschermde zone. Weinig begrippen namen met zoveel elegantie hun tegengestelde betekenis aan. De lijken in de later ontdekte kuilen schokten mij minder dan het vanuit de politiek steeds terugkerende dwingende beroep op nuchterheid en redelijkheid.

‘Nog niets bewezen.’

‘Nog niets geteld.’

Wat zoveel moest betekenen als: nog niets gebeurd.

Na zo’n lange periode van ontwaken met nieuws over Sarajevo, Mostar, over gevangenen in kampen, over destructie van monumenten, ontploffingen van granaten, feiten die ik in geschiedenisboeken toch goed had kunnen verdragen, was ik uiteindelijk minder verbijsterd door de dictatoriale onverzettelijkheid van Miloseviç en het schaamteloze, zelfs opgewekte schoonvegen van Kosovo dan door die retoriek en door mijn eigen kijkervaringen, die van een in het kijken gepokt en gemazeld kijkertje.

Toen de westerse bombardementen in Kosovo begonnen, had ik mijn politieke maagdelijkheid wel verloren. Ik geloofde dat ze snel afgelopen zouden zijn, niet vanuit een naïef en optimistisch vertrouwen dat Miloseviç zich op deze manier inderdaad zou laten terugfluiten naar de onderhandelingstafel, maar in de overtuiging dat het de navo om een korte, snelle actie te doen was waarmee een splintertje eigen eer kon worden gered, al te groot gezichtsverlies kon worden voorkomen en Europa, slippendrager van Amerika, kon aantonen – na zoveel schendingen – toch een bescheiden vuistje te kunnen ballen. Dit vuistje zou zich na het uitdelen van een paar tikjes weer ontspannen, waarna er teruggegrepen kon worden op het inmiddels welbekende, vermoeiende scenario van steeds absurdere ultimatums, nieuwe keiharde veroordelingen en dagverse dreigementen. Een schema dat al te beschamend was geworden om nog te willen volgen, maar ik bleef kijken. Met de afstandsbediening in de handen. Naar mensen. Wat leken we op elkaar. Wat verschilden we. Ik staarde als de hoofdpersoon uit Kubricks A Clockwork Orange, de ogen met klemmetjes opengezet. Ooit betekende iets zien ook dat je (in principe) in staat was in te grijpen. Je bevond je immers op een fysiek overbrugbare afstand. Dit is al heel lang niet meer zo en de impact van deze aardverschuiving zal wat mij betreft mijn leven lang duren. Ik besef dat ik hier ben en wat ik zie daar, maar iets in mij roept dat ik – omdat ik kijk – ook de mogelijkheid heb de afstand op te heffen.

Ik herinner me een documentaire over Arkan, of over een soortgelijk figuur, want hoe uniek een Arkan dacht dat hij was, hoe machtig hij zich mocht voelen, uniek was hij niet en ook niet erg bijzonder. Het was een verhelderende documentaire over een van die vele mensen die hier, daar en overal zo verschrikkelijk graag de dienst willen uitmaken. Niet op de manier van ambtenaartjes in de jaren ‘40-’45, met hun verlangen naar een door de staat goedgekeurde macht, naar nette kleding, een beetje kunst, een snufje cultuur, een keurig huisje, de macht van het kantoor, van goede manieren, regels en efficiency. Dat was overduidelijk het soort macht waar een Arkan zijn neus voor ophaalde. Waar hij zich tegen verzette. Onmannelijke macht. Verwijfde macht. Hier golden andere mores. Geslachtsdelen in de mond en koppen op een paal. Schrik en angst. Vlad en Marko. Je laten fotograferen op een paard, in een jas met glimmende knopen, de kop geheven. De macht van kracht en spieren. Het begerenswaardige van een vrouw die voor je paradeert in een van haar bontjassen. Met haar de kroeg in, haar laten zien aan iedereen die ook wil zijn als jij en al een stijve krijgt bij de gedachte. Later iemand pakken. Er vijf pakken, er tien pakken in een van de dorpen. Een keel doorsnijden en nog een keel doorsnijden en, jongens, wat gaat dat eigenlijk gemakkelijk.

Wat zijn er weinig om je tegen te houden.

Er is niemand die je tegenhoudt.

Wat een mooie tijd.

Hier ben je dan.

Ze filmen je zelfs. Ze willen weten wie jij bent en wat voor verhaal dit dan is: jouw geschiedenis, jouw zelfgeschapen geschiedenis. En dan willen ze weten of je anders bent, en dan: hoe anders ben je? Ze willen je kennen van haver tot gort. Je bent, laten we er maar rond voor uitkomen, zoveel interessanter, zoveel boeiender materiaal dan je slachtoffers. Ooit vormde dit de noodzakelijk immorele kant van de kunst, maar de werkelijkheid is kunst geworden – en de kunst zelf haalt haar zelfvertrouwen uit haar ingrepen in de werkelijkheid.

En op een dag gebeurde er iets akeligs.

Ik viel midden in een opname van rouwende Albanese vrouwen. Ze jammerden op een manier waarmee ik niet vertrouwd ben. Gillend, huilend, haren uit hun hoofden rukkend zaten ze rondom het lichaam van een dode. En ik betrapte mezelf erop dat ik het net een slecht gemaakte soap vond.

Het was echter dan echt, maar – zo bevoorraad met andere, esthetischer, gestileerder beelden van verdriet – (vaak voor u en mij in een beheersbare vorm gegoten) beleefde ik het echte als kitsch. Dat klopte natuurlijk niet. Het verdriet is geen soap, is geen kitsch. Ik maak zélf deel uit van de soap. Ik zag een afbeelding waarmee ik, overvoerde en tot barstens toe gevulde kijker, niet uit de voeten kon. Zoals je na duizenden afbeeldingen van een zonsondergang de echte zonsondergang, je zit naast je lief en slaat een arm om hem heen, bijna schaamtevol lachend bestudeert: ‘Nou nou, wat overdreven. Net een ansichtkaart.’ En daarmee een personage wordt, levend in een platte wereld, met hooguit het vermoeden van een werkelijkheid die te divers is, te ruimtelijk, te chaotisch om mee uit de voeten te kunnen.

Interessant was dat de vraag nu plotseling verschoof.

Van welke tijd was ik eigenlijk?

Niet de regeringen, de politieke partijen, of ‘de massa’ moest iets doen, niet de journalisten of de waarnemers, niet de soldaten of de burgers.

Nee, het was tijd dat de schrijvers weer het geweten van het volk zouden gaan vormen. Panacee riep om Japie Krekel. De schrijvers, waarom klommen die niet op de barricaden, als ze het allemaal zo vreselijk vonden? Nee, dán de Tweede Wereldoorlog, toen je als natie nog eens wat aan je auteurs had. Toen ze één front vormden, idealen hadden, denkbeelden, overtuigingen en principes. Maar het grote verschil was natuurlijk, en dit vormde de kern van het probleem, dat het in dit geval, anders dan bij de Tweede Wereldoorlog, niet nodig was om de schrijvers in te schakelen als getuigen, als verslaggevers, als objectieve waarnemers. Waarnemers zat. Iedereen keek. We zagen het allemaal al. Alle journalisten waren ter plaatse en iedereen zat hier voor de buis. Geen schrijver voor nodig.

Het vreselijke en onnoembare, dat is ons, de generatie die nooit iets meemaakt, altijd verteld: dat is allang gebeurd, allang doorleefd, in kaart gebracht. Vandaag de dag kennen we de mens. Van haver tot gort, van zwart tot wit en met alle grijzen daartussen.

En moet je nu eens kijken. Dove, stomme, blinde geschiedenis. Herhaling haar grootste kracht. Variatie haar specialiteit.

De roep om een daad van de schrijvers kwam op mij over als een roep om hernieuwde gevoeligheid. ‘Maak dat we weer voelen, schrijver.’ Moet schrijver toch eerst zelf weer wat eelt op de oogjes kwijt.

Verward over mijn eigen rol stortte ik maar eens wat geld. En bleef kijken, natuurlijk. Ook ging ik naar Sarajevo (en niet naar Kosovo), maar dat was om de vrouw te zien die de moeder van mijn lief is, en de stad, het land waar hij vandaan kwam. Het had net zo goed New York, Londen of Parijs kunnen zijn, want de geilheid en de liefde voor die man waren er het eerst en de rest kwam later.

Sommigen wilden bij mijn terugkeer weten hoe de mensen waren, hoe de stad was, het land? En zou het nog iets worden met de wederopbouw?

Maar voor ik een beetje op dreef raakte, was er een nieuwe brandhaard. Nieuw leed.

Nieuwer.

Nieuwst.

Voor ik was uitgepraat over oude doden, die ik ook niet persoonlijk kende, die mij hooguit raakten omdat, ja, omdat wat als ík, toen, daar en daar … Had dat niet heel gemakkelijk gekund?

En dan: leed was leed.

Welke verborgen schat dienden we daaruit op te diepen?

Welk blinkend metaal uit die erts?

Tot slot.

Had ik dat ooit gedacht en verwacht? Dat er een dag zou komen, een gewone zonnige dag waarop ik zou kunnen kijken, kalm, beheerst, met droge ogen, naar wat er gebeurde in de wereld, niet alleen in Kosovo, niet alleen in Bosnië, niet alleen in Rwanda, niet alleen in Tsjetsjenië, maar naar het totaal van wat niet gebeuren mag? Naar het geweld, de analyses van het geweld, de moeheid met betrekking tot dit geweld, de mensen die praten en meningen hebben over dit geweld. De mensen die er niet over praten en er geen mening over hebben. De rationalisten. De idealisten. De bitteren. De cynici. De opgewekten. De actieven. Had ik dat kunnen voorspellen? Dat ik zou zien hoe de kuil van de geschiedenis steeds opnieuw wordt volgestort? Niet met oude lichamen, die bij vroeger horen, maar met verse, en kijk, die horen bij mij?

Ik liep twee jaar geleden over een klein graf in het park van Sarajevo. Een stuk of zes doden, alle jonger dan ik. Het was een mooie, heldere, zonnige dag. Verliefde paartjes zaten op bankjes. Ik liep door het park. Niet treurig. Niet verdrietig. Alleen verward. Een stuk of zes doden, alle jonger dan ik. Niet mijn doden. Niet mijn land. Maar ik liep hier en zat in hun park, genoot van hun natuur, keek naar hun grafstenen. En daarna ging ik terug, naar mijn land. Het land van de waarnemers. Het land van de in kijken gepokt en gemazelde kijkertjes. Het land van de ogen op steeltjes, en daar zouden we het spel weer spelen met zijn allen: hoe we konden blijven kijken,

blijven kijken,

blijven kijken,

hupla, hola,

met droge oogjes, naar bepaalde rampen die niet meer zouden plaatsvinden.[1]

[1]Bepaalde rampen zouden niet meer plaatsvinden. Wisława Szymborska

1962

Joost Zwagerman

Kroning

De Alkmaarse bussen reden op 30 april 1980 volgens de zondagsdienst, en Theo moest lang wachten op lijn 4 naar het Overdie. Bij oma en opa Stet aan de Willem de Zwijgerlaan zat het grootste gedeelte van de familie in een halve cirkel om de televisie. Ondanks het vroege uur was Theo de laatste die arriveerde en viel hij midden in een hoog opgelopen ruzie over de rellen die inmiddels rond de Dam waren uitgebroken, accuraat in beeld gebracht door een groot aantal camera’s die de nacht tevoren waren opgesteld. Het was een warme dag, oma Stet had de deuren naar het achterbalkon opengezet. Om te voorkomen dat repen zonlicht het televisiebeeld zouden verfletsen, waren de gordijnen in de voorkamer dichtgeschoven. Af en toe zette iemand op verzoek van opa Stet het geluid van de tv af en luisterde men naar de radio. Reporters en studiopresentatoren van de vara gaven de demonstranten tips en adviezen waar en hoe de Mobiele Eenheid te ontlopen en, zo mogelijk, te bevechten. Opa Stet, die zich als zoveel arbeiders en middenstanders om voor Theo in die tijd nog moeilijk te begrijpen redenen niet met mensen uit zijn eigen inkomensklasse maar met de rijken en machtigen vereenzelvigde, wenste het schorremorrie tuchthuizen en gevangenisstraffen toe. Een oom van Theo vond de aanpak van de Mobiele Eenheid verkeerd; men moest met zachte hand de relschoppers beteugelen en ze vooral niet provoceren. Een ander vond het sowieso krankzinnig om de troonsoverdracht te laten plaatsvinden op de Dam. Waarom niet gekozen voor de paleizen Soestdijk of Noordeinde? Nu moesten koningin en kroonprinses zich tijdens de plechtigheid vertonen op een bordes dat uitkeek op het plein waaromheen zich in een straal van vijfhonderd meter ’s lands grootste dichtheid aan punks, junks, hoeren en ander gajes ophield.

De familie at appeltaart en dronk koffie, en naarmate het geweld op tv iets apocalyptisch begon te krijgen, werd de stemming aan de Willem de Zwijgerlaan grimmiger. Opa Stet zat trillend van verontwaardiging met gestrekte arm naar de tv te zwaaien, een gedoofde sigaar tussen zijn door reuma kromgetrokken duim en wijsvinger. De eerste rookbommen ontploften, en de straten en grachten van de Amsterdamse binnenstad veranderden in een decor dat Theo tot dan toe alleen kende van journaalbeelden uit Ierland, Spanje en andere landen met een actieve terreurorganisatie. Iedereen in de voorkamer begon door elkaar te praten, totdat opa Stet zich verhief uit zijn stoel met de plastic gezondheidszitting. Dwars door de halve kring schuifelde hij naar het toestel. Met een kort plopgeluid verdween het beeld, op het scherm gloeide een witgele stip na. Er klonk protest, maar opa Stet riep boven alles uit: ‘Genoeg! En de radio, met die hetzerij van die rooie ratten, gaat ook uit!’

Juist op dat moment meldde een radioverslaggever van de vara dat op de Brouwersgracht een groep demonstranten in elkaar werd geslagen door de Mobiele Eenheid. Met zijn vrije hand rukte opa Stet de bril van zijn neus, en terwijl de sigaar tussen zijn vingers uitglipte en voor zijn voeten op de grond viel, zei hij bassend: ‘Hoe kan het ook anders? Altijd dezelfde rotzooi in die verdomde jodenstad.’

Toen werd het stil. Opa Stet maakte een hoofdknikje naar de transistorradio. Op een toon alsof het een doordeweekse avond en bedtijd was, vroeg hij aan zijn vrouw: ‘Cor, zet jij de radio uit?’

Theo keek de kring rond. Zijn ouders en ook alle ooms en tantes zwegen. Steunend zakte opa Stet terug in zijn stoel. Iemand raapte de sigaar van de grond. Oma Stet gehoorzaamde haar man en draaide de knop van de radio om.

Later kon Theo zich niet goed herinneren hoelang de drukkende stilte had geduurd. Iemand was opgestaan en had de gordijnen opengeschoven, oma was in de bijkeuken bitterballen gaan frituren. Het was zijn moeder geweest die had geopperd om de tv toch maar weer aan te zetten. Nou, vooruit dan maar – en prompt hervatte de familie het veelstemmig geschetter, dat pas werd gestaakt toen de koningin-moeder vanaf het bordes van het paleis op de Dam het volk probeerde toe te spreken: ‘Zojuist … Zojuihuisssst …’ En als een schooljuf legde zij haar wijsvinger op haar lippen. Omgeven door veiligheidsagenten en gezagdragers stond de koninklijke familie dicht bijeen op het bordes. Vaag klonk het rumoer door van de demonstranten, die op een afstand werden gehouden door een dikke haag me’ers. In de Damstraat, schuin achter Krasnapolsky, kwam duidelijk zichtbaar een rookbom tot ontploffing. Opa Stet wendde gepijnigd het gezicht af. Bij zijn linkerslaap begon een knoestige ader op te zwellen.

Eerder dat studiejaar was Theo voor het eerst met een meisje naar bed geweest. Elza bleef niet lang zijn vaste vriendin. Hij had haar leren kennen in de kantine van de letterenfaculteit. Zij kwam uit Den Bosch, studeerde Engels en was tweedejaars. In de korte tijd dat het ‘aan’ was, kwam zij tweemaal in de week bij hem in West overnachten.

‘M’n moeder komt uit een superkatholiek nest en m’n vader is een jodenjongen uit Den Bosch. De familie van m’n moeder viel collectief in coma toen ze hun verloving bekendmaakten. Grappig hè?’

‘Als je vader joods is, ben jij dan half of kwart joods?’ vroeg Theo, die zich in die jaren volstrekt niet schaamde voor alles wat hij niet wist.

‘Eigenlijk helemaal niet, niet eens een kwart. Officieel dan. Maar hier’ – en met haar vuist roffelde ze even tussen haar borsten – ‘ben ik het honderd procent. Want je denkt toch niet dat er een roomse tuthola tegenover je zit, Theo Altena? M’n moeder is al jaren van d’r geloof af. Als Van Agt op tv is, gaat ze finaal over d’r nek. Dan heeft ze het altijd over die vlezige, gluiperige en druiperige tuitmond van die corrupte anti-abortuspaap. Lachen is dat.’

Theo, gedoopt, gevormd, en vertrouwd geraakt met het evangelie door middel van een gedemocratiseerde catechisatie in een parochiekerk die beatmis en jongerenkoor op het repertoire had gezet, liet zich amuseren door haar ludieke spot. Zo pijnlijk als de uitval van opa Stet hem later zou treffen, zo bevrijdend werkte de afgeleide blasfemie van Elza. Zij was er zich vanzelfsprekend niet van bewust, maar voor zijn gevoel schold zij niet op de partijleider van het cda maar, uit zijn naam en zonder dat hij er zelf ooit het lef toe zou hebben, op zijn katholieke voorgeslacht. Hij vertelde Elza dat op de middelbare school een meisje uit zijn klas hem in de koffiepauze eens had gevraagd of hij joods was. Hoezo, had hij toen willen weten.

‘Ja, hoezo?’ vroeg Elza verbaasd.

‘Vanwege m’n neus.’

‘Je neus?’

‘Ja. Dat meisje vond dat ik een joodse neus had.’

Dit wekte de lachlust van Elza.

‘Theo, jij hebt géén joodse neus’, zei ze stellig. ‘Zo’n knol, zo’n aardappelbonk … neeeh.’

En zij draaide haar hoofd, zodat hij haar en profil zag. Vastberaden hief ze haar kin en zei: ‘Hier, kijk. Dit is een joodse neus. Zie je wel? Scherp, spits. Een haak en geen tennisbal.’

‘Een neus om trots op te zijn’, zei Theo zonder ironie. Dankzij televisie en kerkbezoek had hij al lang geleden ontdekt dat bisschoppen, pastoors en katholieke politici opvallend vaak dik beknolde neuzen hadden. Misschien was een neus als een deegbal wel een wezenskenmerk van de gezaghebbende katholiek, een episcopaal herkenningsteken.

Op een avond was het gesprek opnieuw op haar ouders gekomen en had hij gevraagd met wie ze beter kon opschieten, met haar vader of haar moeder. Daar had ze niet lang over hoeven nadenken: met allebei even goed.

En grootouders, had ze favoriete grootouders?

‘Wat een vraag, Altena. M’n vaders familie is dus vergast.’

Een paar weken later zei ze dat ze het uit wilde maken. Dat kwam niet onverwacht. Op iemand die zo’n vraag had gesteld, knapte je vanzelfsprekend af.

Zijn ouders kenden Elza. Hij had haar één keer mee naar Alkmaar genomen en haar aan hen voorgesteld. Een aardig kind, maar wel wat spontaan, vonden ze. Dat laatste was een eufemisme voor ongemanierd en armoedig. Elza had kortgeknipt haar, strogeel van kleur doordat zij het had bewerkt met waterstofperoxide. Door de combinatie van het gele piekhaar en de gitzwarte wenkbrauwen leek zij permanent in een staat van verschriktheid te verkeren, maar zo gauw ze haar mond opendeed wist je wel beter.

‘Wat moet jij nou met een punkmeisje, Theo?’ had zijn moeder gevraagd.

Elza was geen punk maar new wave. Dat was een essentieel onderscheid, had zij Theo uitgelegd. Theo had dat voordien niet geweten; hij hield van Genesis, Fleetwood Mac en The Eagles. Elza had geprobeerd hem het verschil duidelijk te maken. Punk was strijd en new wave was stijl, daar kwam het op neer. Theo deed een poging om het na te vertellen aan zijn ouders, die halverwege zijn verhaal al niet meer hadden geluisterd. Achteraf gezien had hij haar waarschijnlijk óók uitgekozen vanwege het strogele haar. Thuiskomen met een meisje met een uiterlijk als dat van Elza was een daad van verzet, zij het van impliciete en daarom nogal laffe aard. Zelf had hij zijn haar vanachter laten opknippen en droeg hij bandplooibroeken en katoenen streepjesoverhemden; ze vormden een curieus ogend koppel.

‘De eerste keer dat ik een rechtse bal als vriendje heb’, had Elza glunderend gezegd. Zo werd hij onder studenten wel vaker beoordeeld. Het was 1980, in de collegezalen droeg zeker een kwart van de studenten grauwe legerbroeken en zesdehands jacks uit dumpwinkels. Theo vond het bekrompen om je uiterlijk af te stemmen op je politieke voorkeur en haalde zijn schouders op wanneer medestudenten hem verdachten van conservatieve en christen-democratische sympathieën, louter op grond van zijn gepoetste schoenen en gestreken overhemden.

Op de dag van de kroning was het allang uit met Elza, maar dat had hij zijn vader en moeder nog niet verteld. Toen ze thuiskwamen van oma en opa Stet, zei Theo: ‘Maar goed dat ik Elza niet heb meegenomen.’

‘Hoe bedoel je?’ vroeg zijn moeder.

‘Nou, ze had het vanmiddag niet bepaald leuk gevonden.’

‘Allicht niet. Het is waarschijnlijk een linkse tante.’

Theo zuchtte en ademde uit door zijn neus, demonstratief snuivend.

‘Ma, Elza is joods.’

Die opmerking was bedoeld als een slag in het gezicht. Theo had gerekend op enige verlate plaatsvervangende schaamte bij zijn moeder voor de uitval van opa Stet die ochtend, maar zij keek hem slechts verwonderd en licht afwezig aan.

Drie jaar na de kroning kreeg Amsterdam een nieuwe burgemeester. Op de dag dat het nieuws bekend werd, was Theo in Alkmaar en ging hij ’s middags met zijn ouders mee op visite bij oma en opa Stet. Het ging niet goed met opa. Na zijn handen waren ook zijn voeten gaan vergroeien. De reuma leek de tenen van opa Stet omhoog te trekken. Hij droeg orthopedische schuiten die bij de neus tien centimeter hoog waren, om ruimte te bieden aan de opwaarts vergroeiende tenen. Wie de gezondheidsschoenen voor het eerst zag, had de indruk dat opa Stet op plateauzolen liep. Hij kwam bijna het huis niet meer uit en schuifelde voetje voor voetje door de kamer. Het traject van stoel naar wc nam vijf minuten in beslag. Een rolstoel werd afgeraden; artsen hadden hem geadviseerd te blijven lopen, ook al ging dat moeizaam en deed het pijn. Omdat hij nauwelijks nog de deur uit kwam, had de familie hem een nieuwe televisie cadeau gedaan, een met afstandsbediening. Het toestel stond dagelijks urenlang aan, altijd afgestemd op teletekst. Kwam er op de pagina ‘laatste nieuws’ een nieuw bericht door, dan tikte opa Stet op de afstandsbediening onmiddellijk het betreffende nummer in. Op sommige dagen ontbrak het zijn vingers aan de kracht om de tiptoetsjes in te drukken. Wanneer hem dat niet wilde lukken, gaf hij de afstandsbediening uit handen en dicteerde hij de in te toetsen nummers. Die middag deed Theo het voor hem. Op ieder nieuwsbericht gaf opa Stet uitgebreid commentaar, waar men plichtmatig en met een half oor naar luisterde. Maar over de nieuwe burgemeester van Amsterdam was hij kort.

‘Alweer een rotjood. Het zal es niet zo wezen.’

Onwillekeurig duwde Theo met de muis van zijn hand op meerdere toetsjes tegelijk. Het bericht verdween van het scherm en maakte plaats voor de globale vertrek- en aankomsttijden van vrachtschepen in de Rotterdamse haven.

‘Zo Theo, scheepvaartberichten?’ zei opa Stet, en begon te grinniken. ‘Verwacht je een belangrijke lading?’

Daar moest iedereen opvallend hard om lachen. Opa Stet trok cabaretesk zijn wenkbrauwen op. Hij genoot wanneer hij succes had met een grapje. Later dat jaar ging hij dood. Kanker. Z’n halve slokdarm was weggevreten. De laatste maanden voor z’n dood kon-ie vrijwel niets meer naar binnen krijgen. Kauwen op een stukje kalfsvlees ter grootte van een knikker duurde soms bijna een minuut. Als-ie met muizenslokjes een glas water of wortelsap had gedronken, begon zijn maag even later zó hard te borrelen dat het leek alsof hij gorgelde met zijn mond dicht. Daarna kwamen de oprispingen. Dan schokte zijn borstkas en leek zijn hoofd losjes te deinen op zijn vermagerde romp. ’s Nachts spuwde hij soms bloed.

Een halfjaar na de dood van opa Stet bracht Theo zijn moeder de kroning van 1980 in herinnering.

‘Ik weet niet waar je heen wilt, Theo, maar je hebt het wel over een man die drie jaar lang onder de Duitsers dwangarbeid heeft verricht.’

Theo wist dit. Opa Stet was in de oorlog tewerkgesteld in Duitsland. Oma had haar vijf kinderen met de grootste moeite de oorlog door geholpen. Het gezin had soms dagen achtereen bloembollen gegeten. Zijn moeder was van ‘39. Theo kende haar niet anders dan kwakkelend met haar gezondheid.

‘Wat wil je ook, hè, ik ben een oorlogskindje’, zei ze altijd als zij vanwege vage klachten – vermoeidheid, migraine – het bed hield.

1961

Arjan Witte

De 7 stappen naar vrede

Ik bedenk een oorlog

veeg scherven van een kopje bij elkaar

mensen huilen, mensen kijken openlijk

verschrikt, op naar dikke wolken rook

die wandelen in drie verschillende richtingen

na het marcheren, na een dronken dans

Ver weg en dichtbij rollen routes over schermen

waar Binnenlandse met Buitenlandse Zaken

napraat over nalevering

nog voor de winter invalt

En seizoenen vallen over elkaar heen

onheilsroutine van benzinevoorraden

het Rode Kruis of Artsen Zonder Grenzen

aan het werk, het leven onzeker

En dan dictatuur

van uren zwijgen, wachten

en op verschillende manieren lachen

revolutie in de kiem gesmoord

maar de sneeuwpop smelt van binnenuit

Bedenk dan weer een oorlog

helemaal anders

maar wel weer een laag over de vorige lagen heen

waar is dan de grond?

En na de oorlog lijkt zo ver weg

wanneer een offer is afbetaald,

niet geteld in staten of wapens

ik bedacht geen rol voor mij in deze strijd

Mijn oorlog heet vrede

mijn vijand een vriend

ik zal niet nemen maar geven misschien

(misschien wat vaker iets overmaken)

ik heb mijn vrede niet zelf verdiend