Ton van Reen

Vlucht voor het vuur

Uitgeverij De Geus

breda 2013

© Ton van Reen, 2008

Deze editie © De Geus bv, Breda 2013

Dit boek is eerder verschenen bij Uitgeverij Piramide, Amsterdam/Antwerpen, 1998

Omslagontwerp en omslagillustratie © Suzanne Hertogs

isbn 978 90 445 2757 5

nur 283

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de derde druk, 2008.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

Kreten van pijn klonken op uit het kelderraam van het stadhuis. Geschrokken zette Hilde het op een lopen. Meel wolkte uit de pot die ze in haar handen droeg.

Ver kwam ze niet. Een paar Gülickse soldaten hielden haar staande.

‘Kom je hier spioneren, meid?’ gromde de een.

‘Nee, nee, ik ben op weg naar huis’, zei Hilde vlug. ‘Ik heb meel gehaald bij Sefke Mulders.’

‘Ben je een Spaanse of een zigeunerin[1]?’ vroeg de andere soldaat.

‘Hoezo?’ vroeg Hilde verbaasd.

‘Met je zwarte haren!’

‘Ik ben gewoon van hier.’

‘Vrouwen met zwarte haren deugen niet’, zei de eerste. Hij greep Hilde bij haar schouder. ‘Kom jij maar eens met mij mee, schatje.’

‘Laat haar gaan’, snauwde de ander. ‘Het is nog maar een kind.’ Met tegenzin liet de eerste soldaat Hilde los. Vlug holde ze naar huis. Ze wilde binnen zijn.

Opnieuw hoorde ze iemand schreeuwen. Ze keek om. Een jongen met bloot bovenlijf, de handen op de rug gebonden, werd door de deur van het stadhuis naar buiten geduwd. Hilde zag dat het de jonge zigeuner was die een dag eerder bij haar aan de deur om eten had gevraagd. Ze had hem boterhammen gegeven en daarna hadden ze een tijdje staan praten. Ze had hem direct aardig gevonden, misschien wel omdat hij zo aanstekelijk lachte.

Een paar rakkers[2] dreven de jongen de straat op. De schout[3] liep achter hen aan.

‘Twintig zweepslagen, van hier tot aan het eind van de straat’, schreeuwde de schout. ‘Die zigeuner moet voelen hoe wij in Wassenberg met dieven omgaan.’

Een rakker haalde uit met zijn zweep en trof de jongen vol op zijn rug. Gillend van pijn strompelde hij verder.

Hilde wilde niet kijken. Ze wilde weg, naar huis. Ze wilde niets horen, maar de angst en de ontzetting verlamden haar. Verstijfd bleef ze staan, aan de kant van de weg, tussen de andere mensen die op het geschreeuw naar buiten kwamen.

Weer haalde de rakker uit.

‘Ik heb het niet gedaan!’ huilde de jongen. ‘Ik weet niets van gestolen biggen!’

‘Als je het niet gedaan hebt, krijg je alvast straf voor de keer dat je het wel zult doen’, schreeuwde de schout. ‘Geen enkele zigeuner is te vertrouwen.’

‘Ik kom hier alleen maar om op te treden’, riep de jongen. ‘Ik ben acrobaat.’

‘Laat dan je kunstjes maar zien’, schreeuwde de rakker. ‘Maak maar eens een salto.’ Hij sloeg. De jongen gilde, maar toch sprong hij, met zijn handen op de rug gebonden, een salto om zijn eigen as.

‘Je bent zo lenig als de duivel zelf’, zei de rakker en weer kwam de zweep neer. De mensen langs de weg bromden goedkeurend.

‘Goed dat die leegloper merkt dat er nog recht heerst in onze stad’, zei Wullum de kuiper tevreden.

‘Dat ze hem maar doodslaan’, zei Heinke de timmerman.

‘Of ophangen’, zei Wullum. ‘Aan zo’n zwerver is niets verloren. Opruimen dat tuig.’

‘Dat is hard nodig’, zei Heinke. ‘De dieven komen tevoorschijn als muggen in de zomer. Er lopen haast meer zigeuners en gedroste[4] soldaten in de stad rond dan eigen volk. Als de oorlog nog lang blijft duren, houden wij geen sou[5] meer over.’

Het groepje rakkers met de gestrafte knaap passeerde Hilde. Even kruiste haar blik die van de jongen. Het deed haar pijn, vooral omdat ze niets voor hem kon doen.

Met knikkende knieën liep ze door naar huis. Vlug zette ze het meel op tafel, gooide de deur dicht en stopte haar hoofd in een kussen om zich af te sluiten voor het geschreeuw van het volk, dat het liefst zou zien dat de jongen werd doodgeslagen. Ze begon te zingen, zo hard ze kon, om het gillen niet meer te horen. Ze zong en ze zong en ze zong, al wist ze niet eens wat. Ze zong alleen maar zo hard om het gejoel en gekrijs van buiten te overstemmen.

Pas toen ze een hand op haar schouder voelde, zweeg ze. Ze keek op. Het was moeder.

‘Het is al over’, zei moeder, die wel begreep wat er met Hilde aan de hand was. Ze streelde haar kalmerend over het haar. ‘Wees maar gerust. Ze hebben hem laten gaan.’

‘Leeft hij nog?’

‘Ja, het is een taaie. Zigeuners kunnen veel hebben.’

‘Heb je zelf gezien dat hij vrij is?’

‘Toen ze hem hebben laten lopen, heb ik zijn wonden verzorgd’, zei moeder. ‘Ik heb zijn rug ingesmeerd met goudsbloemzalf, tegen de pijn.’

‘Waar is hij naartoe?’

‘Dat weet ik niet. Hij is er direct vandoor gegaan, de stad uit. Hij zal wel over de grens vluchten, naar Gelder. In Gülick is hij niet meer veilig. In Wassenberg zie je hem nooit meer.’

‘Nooit meer?’ Hilde klonk teleurgesteld.

‘Nee, dat denk ik niet. De volgende keer slaan ze hem dood.’

‘Weten ze nu wie hij is?’

‘Niet echt. Ze weten alleen dat hij Trommelschläger heet en dat hij acrobaat is. Maar er zijn zo veel zigeuners die acrobaat zijn. Alle zigeuners zijn kermisvolk.’

‘Heeft hij echt die biggen gestolen?’

‘Dat weten ze niet, maar dat maakt de schout niet uit. Het is een zigeuner en dat is reden genoeg om hem af te ranselen. Wie die biggen heeft gestolen zal wel nooit achterhaald worden.’

‘Hij was zo aardig’, zei Hilde. ‘Hij lachte tegen me toen hij hier aan de deur kwam. Hij was blij met het brood dat ik hem gaf.’

‘Ik geloof ook niet dat het een dief is’, zei moeder, terwijl ze de kleine Dreeske uit zijn wieg haalde. ‘Zo’n jongen heeft de pech dat hij als zigeuner ter wereld is gekomen. Dreeske heeft het beter getroffen.’

‘Ik ook’, zei Hilde.

‘Ja, jij ook. Wij allemaal. Wij hebben het geluk dat we als gewone burgers geboren zijn en dat we rechten hebben. Wij zijn niet afhankelijk van de luimen van schout en schepenen[6].’

Hilde liep naar buiten om de was die ze vroeg in de ochtend buiten had gehangen, binnen te halen. Opeens kreeg ze een idee. Vlug greep ze een hemd van haar broer Meis van de lijn, pakte een van de broden die op de bakoven lagen af te koelen, rolde het in het hemd en holde de straat uit. Door de Verlorenenpoort[7] verliet ze de stad en ze liep rechtstreeks naar het bos. Het woud strekte zich als een donkere groene zee uit achter de landerijen en weilanden.

Buiten adem bereikte ze de bosrand. Ze tuurde om zich heen, maar het struikgewas tussen de bomen benam haar het uitzicht.

‘Ben je daar?’

Ze luisterde. Niets.

‘Hallo, zigeuner! Je hoeft niet bang te zijn!’

Toen hoorde ze gekraak van takken, boven haar hoofd. Ze keek omhoog. De zigeuner zat in een beuk, verscholen in de groene kruin.

‘Wat kom je doen?’

‘Ik heb brood voor je. En een hemd, van mijn broer.’

De jongen gleed naar beneden. Zijn blote bovenlijf zat onder de striemen.

‘Dank je, dat kan ik goed gebruiken.’ Direct trok hij het hemd aan.

‘Ik vond het heel erg wat ze met je deden.’

‘Zo vergaat het ons altijd. Zo gauw er ergens iets aan de hand is, krijgen de zigeuners de schuld.’

‘Waar ga je naartoe?’

‘Dat weet ik nog niet. Ik blijf een paar dagen in het bos, tot ik me beter voel. Dan zie ik wel. Dat brood is genoeg om het een paar dagen uit te houden. En ik strik wel een paar konijnen.’ Hij lachte.

‘Ben je niet bang? ’s Nachts?’

‘Nee. Ik heb me al vaak in het bos verborgen. Als ik me ellendig voel, ga ik er altijd heen. Als ik de vogels hoor, gaat het weer beter.’

‘Heb je pijn?’

‘Gaat wel. Een vrouw heeft zalf op mijn rug gesmeerd.’

‘Dat was mijn moeder.’

‘Gelukkig zijn er nog mensen die me helpen.’

Hilde zag aan zijn gezicht dat hij meer pijn had dan hij wilde toegeven.

‘Je hoeft geen medelijden met me te hebben’, zei de jongen, alsof hij haar gedachten raadde. ‘Straks, als het donker is, ga ik met mijn rug in een koele beek liggen. Koud water verdooft de pijn. Kan ik meteen een paar forellen uit het water lichten.’

‘Hoe heet je?’

‘Rajko.’

‘Mooie naam.’

‘Gaat wel. Misschien was Sil of Jup beter geweest. Nu hoor je direct dat ik een zigeuner ben.’

‘Dat kun je toch ook zien.’

‘Je hebt gelijk. Ik val altijd op.’

Hilde voelde een vreemde vertrouwdheid met de jongen. Het was alsof ze hem net zo goed kende als haar broer, terwijl ze die toch elke dag zag. De manier waarop Rajko naar haar keek, gaf aan dat hij het net zo voelde.

‘En als je beter bent?’

‘Dan probeer ik een grote stad binnen te komen. Roermond[8]. Tussen zo veel volk loop ik minder in de gaten. Waar veel mensen zijn, letten ze niet zo op elkaar.’

‘Ik moet weer gaan. Thuis weten ze niet waar ik ben. Straks sluiten ze de stadspoorten en kan ik niet meer naar binnen.’

‘Zie ik je nog eens terug?’

‘Misschien, maar waar kan ik je vinden?’

‘Je kunt het altijd aan zigeuners vragen. Wij kennen elkaar allemaal. We komen elkaar overal tegen. Je vraagt maar naar Rajko Trommelschläger. Tien tegen een dat ze weten waar ik uithang.’

‘Tot ziens.’ Even streelde ze over zijn haar. Hij lachte verlegen.

Vlug holde Hilde terug naar de stad. Gelukkig, de poort was nog open.

Buiten adem kwam ze thuis.

‘Waar ben jij geweest?’ vroeg moeder.

‘Ik heb Rajko brood gebracht. En een hemd van Meis.’

‘Rajko?’

‘Zo heet die zigeuner.’

‘Daar heb je goed aan gedaan. Ik hoop alleen dat niemand je gezien heeft. De schout houdt niet van mensen die zigeuners helpen. Wil je Dreeske eten geven?’

Hilde nam de kleine van haar over. Ze sopte een stukje brood in de melk en stopte het in Dreeskes gulzige mond.

Even later kwam vader thuis. Hilde legde haar broertje in de wieg en liep naar buiten om te helpen met het uitspannen van het paard. Samen zetten ze Voes op stal en trokken de kar de schuur in. Hilde hielp haar vader altijd als hij terugkwam van zijn tocht naar Heinsberg en Roermond. Elke dag maakte hij die hele ronde, zes dagen in de week, steeds met Voes voor de kar. Alleen op zondag was Voes vrij en kon hij het weitje in.

‘Fijn dat je me helpt, Hilde’, zei vader. ‘Ik ben doodop. Vandaag kwam er maar geen eind aan de weg.’ Hij leunde op haar toen ze naar de keuken liepen.

‘Hier, een kom soep, Zeel’, zei moeder toen vader op de bank plofte. ‘Daar knap je van op.’

‘Nog wat bijzonders gebeurd vandaag?’ vroeg vader.

‘Ze hebben die jonge zigeuner gegeseld en de stad uit gejaagd’, zei moeder. ‘Hij is de bossen in gevlucht.’

‘Zigeuners zijn overal de boosdoeners’, zei vader. ‘De laatste tijd hoor ik steeds vaker dat ze ziekten[9] verspreiden.’

‘Doen ze dat echt?’ vroeg Hilde verbaasd.

‘Het lijkt er wel op’, zei vader. ‘Waar ze komen, wordt het vee ziek.’

‘Ze hebben de schijn in ieder geval tegen’, zei moeder.

‘Er is iets met ze wat ze zelf ook niet snappen’, zei vader. ‘Ze willen het niet, maar het lijkt alsof ze die ziekten inderdaad meebrengen.’

‘En als ze het vee niet ziek maken, dan roven ze het’, zei Meis, die net thuiskwam van zijn werk en de laatste woorden had gehoord. Meis werkte als stalknecht bij Erckens, de pachter op de boerderij van de graaf van Wassenberg.

‘Denk jij dat ook?’ vroeg vader. ‘Vind jij ook dat het allemaal rapalje[10] is?’

‘Een van de knechten heeft die zigeuner in de stal gezien.’

‘Ik kan me niet voorstellen dat zo’n jongen zomaar een stal binnengaat’, zei vader. ‘Ik ken veel zigeuners, ook de familie Trommelschläger. Ik zie die lui vaak onderweg. Ze weten drommels goed dat ze in de gaten worden gehouden. Ze zijn echt niet zo dom dat ze een stal binnensluipen. Ze weten dat ze dan hangen. Ze krijgen toch al overal de schuld van.’

‘Maar als die knecht die jongen toch heeft gezien!’

‘Misschien heeft hij de biggen zelf doorverkocht. En nu de graaf ze mist, geeft hij die zigeuner de schuld.’

Hilde schepte de borden vol bonen en kool. Moeder sneed het brood.

Terwijl ze zaten te eten, hoorden ze buiten op straat een paar soldaten. Even later werd er op de deur geklopt.

Moeder deed open.

‘Heb je iets te eten voor ons, vrouw?’ vroeg een van de Gülickse soldaten. ‘Ik ruik bonen en spek.’

‘Ik heb wel bonen voor je’, zei moeder. ‘Maar als je spek wilt hebben, zul je zelf een varken moeten meebrengen.’

‘Dat heb ik al bij me’, zei de soldaat vrolijk. ‘Hier, mijn kameraad, dat is echt een varken.’

‘Ik hou niet van die grappen van jou’, zei de andere soldaat zuur, maar toch had zijn maat een beetje gelijk: hij was kort en dik en had diepliggende varkensoogjes.

Moeder, die wel wist dat ze de soldaten beter niets kon weigeren, schepte bonen op. Gehurkt tegen de muur aten ze hun bord leeg.

‘Dat heeft gesmaakt’, zei de ene soldaat toen hij alles ophad. Hij veegde zijn mond af met de rug van zijn hand.

‘Waarom zijn er de laatste tijd zo veel soldaten in de stad?’ vroeg vader.

‘Dat moet je de schout vragen’, zei de soldaat. ‘Hij wil het kwaad in de stad uitroeien. In Wassenberg stikt het van de heksen.’

‘Heksen?’ vroeg vader verbaasd. ‘Hier? Waarom merk ik daar dan nooit wat van?’

‘Ze zorgen er wel voor dat ze niet opvallen’, zei de soldaat. ‘Maar de schout en de schepenen willen niet wachten tot die wijven alles verziekt hebben. We moeten ze ontmaskeren voordat ze onherstelbare schade hebben aangericht.’

‘Vannacht krijgen we het druk’, zei de soldaat met de varkensoogjes.

‘Met heksen vangen?’ vroeg vader.

‘Ach, dat zul je wel zien’, grijnsde de man. ‘Of horen. Als je ze hoort gillen, weet je dat we er een te pakken hebben.’

De soldaten vertrokken lachend.

‘Wat een min volk’, zei moeder.

‘Soldaten zijn altijd nog een graadje erger dan het gespuis dat ze moeten bestrijden’, zei vader.

‘De schout hoort zelf voor het eten van zijn manschappen te zorgen’, zei moeder een beetje boos. ‘Dit is al de tweede keer deze week dat ze hier alles komen opeten.’

‘Bij de brouwer zuipen ze de hele kelder leeg’, zei Meis. ‘Daar zijn ze niet weg te slaan.’

‘Misschien weten die gasten ook wel meer over die verdwenen biggen’, zei vader.

‘Daar zeg je wat’, zei Meis. ‘Ik zie vaak soldaten op het erf van Erckens. Maar wie durft er nou een soldaat van diefstal te beschuldigen?’

‘Nee, niemand’, zei vader. ‘Dan kun je net zo goed meteen om de galg vragen.’

Hilde stond op en ruimde de tafel af. Toen ze de vaat had afgewassen, zocht ze haar bed op, in het kamertje onder de pannen. Maar ze kon niet slapen. Steeds zag ze het van pijn vertrokken gezicht van de jonge zigeuner voor zich. Weer zag ze zijn ogen, hoe hij naar haar keek toen hij langs haar liep. Zo hulpeloos. Rajko heette hij dus. Rajko. Ze zei de naam een paar keer hardop. Het was net of hij daardoor wat minder ver weg was.

Hilde had het idee dat ze net in slaap was gevallen, toen ze ruw wakker werd gemaakt. Een soldaat porde haar uit bed en sleurde haar naar de keuken. Daar stonden ook de anderen, moeder met Dreeske in haar armen.

‘Wat zoeken jullie hier midden in de nacht?’ vroeg vader kwaad.

‘Telling’, zei een van de soldaten. Het was de kleine dikke. ‘We willen zien of iedereen thuis is. Vrouwen die we niet thuis aantreffen, zijn er gloeiend bij.’

‘Hoezo?’

‘Vannacht is het Walpurgisnacht[11]. Vrouwen die naar de heksensabbat[12] zijn, verraden zich nu.’

‘Hier is iedereen thuis’, zei vader.

‘Ga dan maar weer slapen’, zei de soldaat. ‘Maar pas op voor zwarte katten. Als je er een ziet, sla je die meteen dood. Alle zwarte katten die vannacht rondspoken, zijn heksen.’

‘Hier komen geen zwarte katten. Bij ons hebben heksen niets te zoeken.’

‘Zeg dat maar niet te vlug’, zei de dikke. ‘We vinden ze overal, in hutten en paleizen.’

De soldaten vertrokken weer. Even later hoorden ze hen bij de buren op de deur bonken.

‘Ze zijn echt van plan om korte metten met die heksen te maken’, zei moeder.

‘Ik vind het maar onzin’, zei vader. ‘Hier zijn geen heksen. In de hele stad niet. Het zijn verzinsels van schepen Geenen en zijn vrouw.’

‘Dat mens kletst er te veel over’, zei moeder.

‘Dat is het precies’, zei vader. ‘Als er geen heksen bestonden, zou zij ze uitvinden.’

[1]Zigeuner – Leden van de Sinti- en Romavolken worden ‘zigeuner’ genoemd, afgeleid van het Duitse Zieh Gauner, wat ‘rondtrekkende boef’ betekent.

[2]Rakker – Hulp van de schout met politiefunctie.

[3]Schout – Hoofd, zowel van het gerecht als van de politie, in een stad of streek.

[4]Drossen – Deserteren, weglopen uit militaire dienst.

[5]Sou – Muntstuk ter waarde van een stuiver.

[6]Schepen – Overheidspersoon in stad of streek, belast met bestuur, wetgeving en rechtspraak.

[7]Verlorenenpoort – Toren in het vestingwerk van Wassenberg waarin de ‘verlorenen’ oftewel de veroordeelden werden opgesloten.

[8]Roermond – De ommuurde stad Roermond had in 1581 ongeveer zesduizend inwoners en was een onderdeel van het hertogdom Gelder. Er waren ook bestuursorganen gevestigd,zoals de kanselarij van Gelder.

[9]Ziekten – In de tijd dat Hilde leefde, waren bacteriën en virussen niet bekend, zodat men niets van de snelle verspreiding van ziekten begreep.

[10]Rapalje – Uitschot.

[11]Walpurgisnacht – Nacht van 30 april op 1 mei. In deze nacht zouden de heksen bij elkaar komen op de Bloksberg in het Harzgebergte en hun sabbat vieren.

[12]Heksensabbat – Heksenfeest. Samen met de duivel.

2

‘Jij bent’, riep Hanneke.

Hilde gooide de bikkels[13]. Raak.

‘Hoe kan het toch dat jij altijd wint?’ zei Hanneke bits. ‘Vroeger was ik altijd veel beter dan jij met bikkelen.’

‘Van mij mag je gerust winnen hoor’, zei Hilde. ‘Maar toen ík altijd verloor, zei ik er toch ook niks van.’ Gek, ze voelde zich een beetje schuldig, net of zij er wat aan kon doen dat Hanneke vandaag keer op keer verloor.

Hanneke gooide opnieuw. Weer mis.

‘Zullen we wat anders doen?’ vroeg Hilde, die liever geen ruzie maakte over winnen of verliezen. Tenslotte was Hanneke al van jongs af aan haar vriendin. Maar het hoefde niet meer, ze zag haar moeder naar buiten komen, met Dreeske op de arm.

‘Kom je me helpen?’

‘Ja, ik kom.’ Hilde was blij dat het spel afgelopen was.

‘Ik bikkel nooit meer met jou’, zei Hanneke. ‘Zo vind ik er niks aan.’

Samen liepen ze naar huis. Opeens stond Hilde stil. In het gras lag iets zwarts. Ze bukte zich om het beter te kunnen zien en keek in de glazige ogen van een dode zwarte kat. Ze huiverde. Het beest was doodgeslagen. De ingewanden hingen eruit.

‘Wie zou dat gedaan hebben?’

‘De soldaten denk ik’, zei Hanneke. ‘Maar goed ook. Het was vast een heks. Wel gek dat ze in jullie weiland ligt. Is die heks soms bij jullie op bezoek geweest?’

‘Bij ons komen geen heksen’, zei Hilde. ‘Ik zal vader vragen of hij dat arme beest wil begraven.’

‘Zijn de soldaten ook bij jullie geweest vannacht?’ vroeg Hanneke.

‘Ja.’

‘Was iedereen thuis?’

‘Ja, natuurlijk!’ zei Hilde geraakt. ‘Denk je soms dat wij heksen in huis hebben?’

‘Wie weet!’

‘Zijn er vrouwen in de stad betrapt?’

‘Nee, niemand. Maar dat zegt niets. Mijn vader zegt dat heksen gewoon thuis in bed liggen terwijl ze in hun kattengedaante rondspoken. Die zwarte kat was zeker ook de andere gedaante van een heks.’

‘Van wie dan?’

‘Misschien wel van jou. Of van je moeder.’

‘Hou dat soort grapjes maar voor je’, zei Hilde boos.

‘Zie je wel dat ik gelijk heb’, pestte Hanneke. ‘Heksen kunnen niet eens tegen grapjes.’

Hilde zei maar niets meer. Het hielp toch niet.

Ze gingen naar binnen.

‘Je mag Dreeske eten geven’, zei moeder. ‘Ik heb de pap al klaar. Ik heb het even te druk. Vrouw Lemmens is met haar zieke kind op bezoek.’

Hilde pakte haar broertje van moeder over. Dreeske lachte naar haar. Hij wist dat hij nu zou worden gevoerd. Ze nam hem op schoot en gaf hem een lepel broodpap met bramensap. Daar was hij gek op.

Terwijl ze met Dreeske bezig was, hoorde ze vrouw Lemmens klagen over haar kind. Het jongetje was al ziek vanaf de geboorte. Het piepte bij elke ademhaling.

‘Sjierke krijgt te weinig lucht’, zei moeder, terwijl ze naar het ademen van het kind luisterde. ‘Zijn keel is verstopt met slijm. Misschien helpt het als je hem melk geeft met rozemarijn[14]. Dat opent de longen.’ Ze gaf vrouw Lemmens een zakje gedroogde rozemarijnblaadjes.

‘Dank je’, zei vrouw Lemmens. ‘Ik hoop dat het werkt.’

‘Schaden doet het zeker niet’, zei moeder. ‘Ik bid God dat je kind weer gezond wordt.’

‘Hopelijk net zo gezond als dat kind van jou’, zei vrouw Lemmens. Een beetje jaloers keek ze naar Dreeske, die blaakte van gezondheid. Ze wikkelde Sjierke in een doek.

‘En je moet die palmtakken uit zijn wiegje halen’, zei moeder. ‘De sterke geur van palm maakt hem het ademen moeilijker.’

‘Hoe weet jij dat er palm in zijn wieg ligt?’

‘Dat ruik ik aan zijn omslagdoek.’

‘Die palm heb ik van de pastoor. Hij zei dat het helpt.’

‘De pastoor zal het goed hebben bedoeld, maar vraag hem om iets anders. Misschien geeft hij je een kruis, dat is beter.’

‘Dat zal ik doen’, zei vrouw Lemmens terwijl ze de deur uit liep. ‘Maar ik kan me niet voorstellen dat de pastoor me palm zou geven als dat zo slecht is.’

‘Was Sjierke maar net zo gezond als ons Dreeske’, zei moeder, terwijl ze vrouw Lemmens peinzend nakeek. ‘Ik ben bang dat hij niet lang meer leeft.’

‘Waarom geeft u hem dan nog kruiden?’ vroeg Hanneke.

‘Om zijn lijden te verlichten’, zei moeder.

‘Aan zo’n kind is alles weggegooid’, zei Hanneke hard.

Moeder en Hilde keken elkaar verbaasd aan.

‘Je moet altijd doen wat je kunt’, zei moeder.

‘Mijn moeder zegt dat Sjierke niet voor niets sterft’, zei Hanneke. ‘Hij moet boeten voor de zonden van zijn ouders. Dat mag je niet verhinderen. Het is Gods wil.’

‘Hoe weet jij nou wat God wil’, zei Hilde. ‘Je doet net of God bij jullie thuis woont.’ Ze gaf Dreeske weer een lepel broodpap.

‘Hoe oud is Dreeske al?’ vroeg Hanneke.

‘Acht maanden’, zei Hilde.

‘En hij kan nog niet lopen?’

‘Nu al? Hij kan net kruipen.’

‘Toen ons Hajke zo oud was, liep hij al.’

‘Dat bestáát niet.’

‘En tóch is het zo. Toen Hajke één jaar was, kon hij al praten.’

‘Dan is Hajke een wonderkind’, zei Hilde. ‘Maar ja, dat kan ook niet anders. Als ik jou moet geloven is bij jullie altijd alles beter en groter.’

‘Je bent jaloers, omdat wij rijk zijn’, zei Hanneke kil. ‘En omdat mijn vader schepen is.’

‘Welnee, dat interesseert me niks. Van mij mag je denken wat je wilt, maar ik heb vandaag lekker wel gewonnen met bikkelen.’

‘Met de rest win ík altijd’, zei Hanneke boos.

‘Nogal wiedes. Jij wilt altijd alleen maar spelletjes doen waar jij het beste in bent. Waar ik goed in ben, wil je nooit. Nu wil je ook al niet meer bikkelen. Ik vind het maar flauw.’

Ze vergaten hun woordenstrijd toen Hildes vader binnenkwam, onverwacht vroeg.

‘Nu al thuis, Zeel?’ zei moeder verbaasd.

‘Een pechdag vandaag’, zei vader. ‘Nauwelijks vracht. De meeste mensen zijn naar de rechtszaak van Lieske Juk geweest. Voor zo’n spektakel laten ze hun werk liggen.’

‘Heeft het gerecht een uitspraak gedaan?’

‘Ja. Ze hebben haar ter dood veroordeeld. Morgen wordt ze verbrand.’

‘Herejezus’, schrok moeder. Ze sloeg een kruis. ‘Hebben ze dan kunnen bewijzen dat Lieske een heks is?’

‘Ze noemen het bewijzen’, zei vader, ‘maar het zijn alleen maar verdachtmakingen.’

‘Lieske weet niet eens waar ze het over hebben’, zei moeder. ‘Daar is ze veel te onnozel voor.’

‘Het is allemaal de schuld van vrouw Kremers’, zei vader met een toon van bitterheid. ‘Zij bleef maar volhouden dat Lieske haar koeien behekst had. Ze gaven geen melk meer en gingen dood.’

‘Wat weet Lieske nou van koeien?’ zei moeder. ‘Helemaal niets.’

‘Ik begrijp het ook niet’, zei vader. ‘Op veel plaatsen sterven koeien en niemand weet waardoor. Het is net als met de pest[15]. Dan sterven er hier, dan daar. Er is geen dokter die er iets van snapt.’

‘Geen wonder dat de mensen geloven dat de duivel er de hand in heeft. Heksen zouden Satan[16] helpen.’

‘Ik geloof er niks van’, zei vader. ‘En zeker Lieske heeft niks met de duivel te maken. Ze weet niet eens wat de duivel is. Ik begrijp niet dat de rechters de beschuldigingen tegen een krankzinnige serieus nemen. Ze beweerden zelfs dat Lieske de kinderen die haar nariepen ziek heeft gemaakt. Er zouden er zelfs door haar schuld doodgegaan zijn.’

‘Wat een onzin’, zei moeder. ‘Alle kinderen die in de laatste jaren zijn gestorven, heb ik gezien. Ze zijn allemaal hier geweest voor medicijnen, maar het waren allemaal gewone ziekten of ongevallen.’

Hilde was zo geschrokken van het bericht over Lieske Juk dat ze helemaal vergat Dreeske te voeren. Ze dacht pas weer aan hem toen hij een keel opzette. Hij had echt honger! Werktuiglijk stak ze de lege lepel in zijn mond. Toen brulde hij nog harder.

‘Ik geloof wél dat Lieske een heks is’, zei Hanneke opeens en zo scherp dat iedereen het wel moest horen. ‘Ze is door God getekend. Hij heeft haar krankzinnig gemaakt. En lelijk.’

‘Als dat waar is, kan ik nog wel tien heksen in de stad aanwijzen’, zei vader. ‘Dan kun je de helft van de vrouwen in Wassenberg naar de brandstapel brengen.’

‘Lieske sloeg altijd gore taal uit’, zei Hanneke.

‘Ze weet niet eens wat ze zegt’, zei Hilde.

‘Net goed dat ze wordt verbrand’, zei Hanneke fel. ‘Wat niet gaaf is, moet branden. Dat zegt mijn moeder ook.’

‘Kind, zeg zoiets toch niet’, zei moeder geschrokken. ‘Je bent nog veel te jong om over zulke dingen mee te praten.’

‘Ik zeg alleen wat mijn moeder ervan vindt’, zei Hanneke bits. ‘Lieske is een heks. Mijn moeder heeft zelf een zwarte kat gezien die de ogen had van Lieske. Ze vertelt dat heus niet als het niet waar is.’

‘Katten hebben geen mensenogen’, zei vader. ‘Dat moet ze zich ingebeeld hebben.’

‘Ik zal mijn moeder zeggen dat jullie haar niet geloven’, zei Hanneke. ‘Ik ga naar huis.’

‘Kom je morgen weer?’ vroeg Hilde.

‘Ik zie wel’, zei Hanneke. Met een zuur gezicht stapte ze de deur uit.

‘Hoe dat kind zich gedraagt’, zei vader nog steeds verbaasd. ‘Wat die allemaal durft te zeggen.’

‘Dat heb je met rijkeluiskinderen’, zei moeder. ‘Die denken dat ze overal hun mondje over mogen roeren.’

‘Meestal is ze wel aardig’, probeerde Hilde haar vriendin te verdedigen. ‘Alleen vandaag is ze zo vervelend.’

‘Ze is altijd vervelend’, zei vader. ‘Ze heeft altijd het hoogste woord. Ze verbeeldt zich heel wat, omdat haar vader geld[17] heeft.’

‘Bloedgeld’, zei moeder. ‘Schepen Geenen zit in elke rechtbank. Hij krijgt een deel van het bezit van iedere ter dood veroordeelde. Voor hij schepen en rechter was, had hij niks meer dan wij.’

‘Ja, Geenen zorgt goed voor zichzelf’, zei vader schamper. ‘Hij werd tot schepen benoemd omdat hij door de modder kroop voor de graaf. En van schepen werd hij rechter omdat hij de allersmerigste karweitjes voor de graaf opknapte. Ze zeggen dat de graaf hem nu wil benoemen tot rentmeester over al zijn landerijen en pachtboerderijen. Dan moeten we voortaan bij Geenen onze belasting gaan betalen. Dan is hij echt de baas, want bijna de hele stad is van de graaf.’

‘Jammer dat het zo loopt’, zei moeder. ‘De beste mensen laten zich niet voor dit soort praktijken gebruiken. Daarom zitten we juist met zulke achterlijke rechters opgescheept.’

‘We moeten erover zwijgen’, zei vader. ‘Zorg jij maar dat je geen ruzie met Hanneke krijgt, Hilde. Haar vader heeft te veel te vertellen. Helaas, zo zit de wereld in elkaar. Wie rijk is, heeft het voor het zeggen.’

‘Laten we maar tevreden zijn’, zei moeder. ‘Wij zijn nog vrij en we hebben nog te eten. Dat kunnen er tegenwoordig niet veel zeggen. Ik dank God op mijn blote knieën dat we het nog zo goed hebben.’ Alsof hij dat wilde beamen, liet Dreeske een boer van tevredenheid.

‘Lekker hè’, zei Hilde. Ze wiegde de kleine op haar schoot en luisterde naar zijn brabbelgeluidjes. Ze legde haar oor op zijn hartje om het te horen kloppen, maar vooral om de zwarte gebeurtenissen van vandaag te vergeten.

Toen Dreeske in slaap was gevallen, stopte ze hem in zijn bedje en ging haar moeder helpen. In de keuken versnipperden ze gedroogde kruiden, planten die het vorig jaar geoogst waren: rozemarijn, tijm en lavendel. Later zouden ze er drankjes van maken die de ademhaling konden verlichten. In een vijzel stampten ze de gedroogde blaadjes tot poeder, dat ze in kleine aarden potjes op een droge plaats in de schouw bewaarden.

‘Een heel kapitaal’, zei vader. Hij keek tevreden naar de voorraad geneesmiddelen.

‘Daar kan ik heel wat mensen blij mee maken’, zei moeder. ‘Vandaag heb ik nog medicijnen aan vrouw Lemmens meegegeven, voor Sjierke. Het zal hem niet in leven houden, maar hopelijk brengt het hem wel verlichting.’

Die avond, na het eten, bond moeder een schone schort voor.

‘Ga je weg?’ vroeg vader.

‘Ik ga naar de prediker luisteren’, zei moeder. ‘Johan van Mainz komt vanavond spreken bij de kapel op ’t Rooth.’

‘Misschien kun je daar beter niet heen gaan, Hanna’, zei vader.

‘Waarom niet?’

‘De pastoor wil het niet. Hij zegt dat het een ketter is. Een protestant. Hij mag in geen enkele kerk van het bisdom binnen.’

‘Hoe kan hij een ketter zijn als hij alleen maar over de liefde van God spreekt’, zei moeder. ‘Hij roept niemand op om het geloof af te vallen. Hij vertelt alleen maar dat de mensen te veel met zichzelf bezig zijn en te weinig met God.’

‘Die predikers hitsen de mensen op tegen het gezag van de paus.’

‘Dat heb ik Johan van Mainz nooit horen doen’, zei moeder. ‘Hij vertelt wel dat de paus en de bisschoppen veel te rijk leven. Hij zegt dat ze eigenlijk in armoede horen te leven, net als Jezus van Nazaret, omdat ze anders zijn opvolgers niet zijn.’

‘Misschien heeft Johan van Mainz gelijk’, zei vader. ‘Maar als dat écht zo is, voelen onze pastoors en priesters zich niet voor niets bedreigd. Die leven ook in rijkdom. Onze pastoor leeft als een landheer.’

‘Hilde, ga je mee?’ vroeg moeder.

Hilde sloeg een doek om en liep met haar moeder mee naar buiten.

Ze liepen de stad uit. Na een wandeling van een half uur, over veldwegen en bospaadjes, bereikten ze de kapel op ’t Rooth.

Er was al een flink aantal mensen. Hilde kende bijna niemand. Waarschijnlijk kwamen ze uit dorpen en stadjes in de omgeving. In een dichte haag stonden ze rond de boeteprediker, die gekleed was in een rafelige toog en op blote voeten liep. Hij was zo mager als een lat en had felle, brandende ogen.

‘Het lijkt erop dat wij al in de eindtijd leven’, begon Johan van Mainz. ‘De mensen voelen zich niet meer elkaars naasten en staan elkaar naar het leven. Oorlog verwoest de dorpen en steden en niemand is nog veilig voor het rondtrekkend gespuis dat God noch gebod kent. De generaals roepen hun soldaten op de bevolking te plunderen en toch durven ze allemaal te beweren dat ze strijden in de naam van God. Maar ze zijn niet met God! Ze wekken Zijn toorn, waardoor Hij Zijn gezicht van de wereld afkeert en de duivel vrij spel laat.’

Een goedkeurend gemompel steeg op uit de menigte.

Johan verhief zijn stem. ‘Satan slaat zijn slag. Hij zaait vreselijke ziekten over de wereld. In Murbach is de pest uitgebroken. In Keulen en Hasselt sterven de mensen onder helse pijnen aan vreemde ziekten. Op veel plaatsen is in het afgelopen jaar de oogst verregend of niet tot wasdom gekomen. Veel mensen hebben de winter in honger doorgebracht of niet eens overleefd. De duivel haalt zijn loon binnen.’

‘Hoe kunnen we de duivel bestrijden?’ vroeg een vrouw.

‘We moeten ervoor bidden dat God Zijn ogen weer voor de mensheid opent. Onder Zijn blik durft de duivel niet te verkeren, dan slaat hij vanzelf op de vlucht.’

‘Maar als God ons niet wil zien?’ vroeg de vrouw.

‘Hij wil ons wél zien, maar alleen als we het goede doen en het kwade laten. Als we boete doen en respect tonen voor de mensen om ons heen. Wij zijn Zijn schepping. Hij wil niet dat we rijkdom zoeken, maar dat we in liefde samenleven. Hij wil niet dat Zijn kerk wordt bestuurd door prelaten[18] die gekleed gaan in zijde en kant en die gouden kronen dragen.’

‘Bent u tegen de paus?’ riep iemand.

‘Ik ben niet tegen de paus, maar ik ben wél tegen een persoon die zegt dat hij de paus is, maar die ondertussen niet leeft zoals Christus het hem geleerd heeft. Ik ben tegen bisschoppen die niet net zo arm zijn als de apostelen. De paus en de bisschoppen moeten net zo leven als wij. Zij moeten mét ons zijn en niet bóven ons staan. Zij moeten over Gods wegen rondreizen en hun kleren moeten grijs zijn van het stof dat wordt opgeworpen door de velen die hen volgen.’

‘Is dat geen ketterij?’ vroeg iemand.

‘Nee’, zei Johan van Mainz. ‘Het zou ketterij zijn als ik met andere waarheden kom over God of over het geloof. Maar ik wil de kerk niet bestrijden, ik bestrijd alleen de leiders die zelf geen boodschap hebben aan de leer die ze zeggen uit te dragen. Ik strijd tegen kerkelijke heersers die leven als koningen en die de noden van de wereld afwentelen op de ruggen van de gewone gelovigen. Ik strijd tegen pausen en kardinalen, die hun woningen hebben veranderd in bordelen en die de wijn niet schenken om Jezus’ Laatste Avondmaal te gedenken, maar om in liederlijkheid feest te vieren.’

Er ontstond een woordenstrijd tussen Johan van Mainz en een paar toehoorders, die vonden dat Johan te ver ging.

‘Je valt de paus af’, riep de kopersmid, een man die Hilde kende omdat hij vaak met zijn waren op de markt stond. ‘Je bent een ketter.’

‘De paus maakt het zelf zo bont’, zei Johan. ‘Hij geeft zelf aanleiding tot kwaadsprekerij over hem.’

‘De paus kan nooit zo slecht zijn als de praatjes beweren’, zei de kopersmid boos. ‘Ben jíj in Rome geweest? Wie heeft echt gezien dat de paus in weelde leeft en zijn bed deelt met hoeren? God zou dat zeker niet toestaan. Hij zou de paus met een hemelse bliksem treffen en hem in het vuur van de hel laten branden.’

Die uitlating zweepte de prediker juist nog meer op.

‘De kerk is het lichaam van God!’ riep Johan uit. ‘De kerk is alles wat men doet uit naam van God, om Hem te eren en te dienen. De paleizen van de bisschoppen en de pastoors hebben niets met de kerk te maken. God woont liever in een stal dan in een kathedraal. Hij verblijft liever tussen de gewone schepselen dan tussen de rijken die zich in goud en brokaat[19] hullen om hun zwarte zielen te verbergen.’

‘Laat onze pastoor dat maar niet horen’, riep moeder naar Johan. ‘Hij woont in het mooiste huis van de hele stad.’

‘Het zou beter voor hem zijn om in een varkenskot te leven’, zei Johan. ‘In zijn armoede zou hij zuiver zijn van gedachten. Hij zou begrijpen waaraan het de mensen schort, maar als hij leeft als een jonker, denkt hij alleen maar aan zijn eigen buik.’

De mensen moesten daar zowaar om lachen, want de typering was raak. De pastoor van Wassenberg was zo rond als een ton.

‘En wat denkt u van heksen?’ vroeg iemand.

‘Zeker zijn er kwade krachten’, zei Johan, ‘maar de kerkelijke leiders die de vrouwen hebben uitgeroepen tot metgezellinnen van de duivel, zijn zelf dwalers. God heeft de vrouw niet geschapen voor het boze, maar voor de voortplanting van Zijn schepping. Wie de vrouwen op de brandstapel zet, minacht Gods schepping en vermoordt de bron van het leven.’

Er steeg instemmend gemompel op.

‘En Lieske Juk?’ vroeg iemand. ‘Is dat een heks?’

‘Ik heb gehoord dat zij veroordeeld is en moet branden’, zei Johan. ‘Maar zij is onschuldig, want zij heeft de genade van de onwetenden. Degenen die haar laten branden, zullen later zelf eeuwig branden.’

‘Jammer dat de mensen voor wie deze woorden moeten klinken, ze niet horen’, zei een man die het eens was met Johan. ‘Wij weten dat Lieske onschuldig is en dat ze toch zal branden.’

‘Eens zal het goede overwinnen’, riep Johan uit. ‘Eens zal God een aarde vinden zoals Hij haar heeft willen scheppen.’

‘Gelooft u in de terugkeer van het paradijs?’

‘Nee, de staat van Adam en Eva zullen we op deze aarde niet meer bereiken’, zei Johan. ‘Maar wel komt er een tijd dat we zullen werken en dienen in Gods aanschijn.’

‘Voor het zover is, zal er nog heel wat water door de Maas stromen’, zei iemand.

‘Dat geloof ik ook’, zei Johan. ‘Misschien duurt het nog honderden jaren voor deze duistere tijden zijn overgegaan in een verlichting van de geesten. Maar daar moeten wij juist nú mee bezig zijn. Wíj zijn het die moeten uitdragen hoe God het wil.’

‘God zal ketters niet aanhoren’, riep de kopersmid uit. ‘Bij het Laatste Oordeel[20] zal hij ketters als jij laten branden!’

Het was al donker toen moeder en Hilde over donkere en verlaten weggetjes naar huis terugliepen.

‘Die Johan heeft gelijk’, zei moeder. ‘De mensen zwepen elkaar op. Ze veroordelen vrouwen als heksen. En ze vervolgen zigeuners. Alles wat hun niet zint, willen ze uitroeien.’

‘Als de oorlog is afgelopen, zal het wel beter worden’, zei Hilde.

‘Ik ben bang dat de oorlog nooit eindigt’, zei moeder. ‘Zolang ik weet, bevechten de mensen elkaar. De duivel brengt het nog eens zover dat kinderen met messen tussen de tanden worden geboren om elkaar af te slachten.’

De poort van de stad was gesloten. Moeder gooide een sou naar de wachter, die de poort voor hen op een kier zette.

‘Wat heb jij zo laat nog buiten te zoeken?’ gromde de wachter.

‘Als je mij die sou teruggeeft, vertel ik je alles.’

‘Ik ben niet gek’, zei de man. ‘Vort, ga naar huis, voordat ik het de schout ga vertellen.’

[13]Bikkels – Kootbeentjes uit een schapenpoot, waarmee het bikkelspel werd gespeeld.

[14]Rozemarijn – Heester, waarvan het blad de adem verlicht.

[15]Pest – Zeer besmettelijke dodelijke ziekte, waaraan bij epidemieën soms duizenden mensen stierven.

[16]Satan – Naam van de duivel.

[17]Geld – In de tijd waarin dit boek speelt, waren er veel soorten geld in omloop. Elke staat, ook kleine staatjes als Thorn, sloeg zijn eigen munten. Het meest gangbare geld waren de florijn, de Hollandse gulden, en de Spaanse reaal.

[18]Prelaat – Kerkelijke hoogwaardigheidsbekleder.

[19]Brokaat – Zware zijden stof waarin gouddraad is verwerkt.

[20]Laatste Oordeel – Het vonnis dat God zal uitspreken bij het eind van de wereld.