Ton van Reen

Het winterjaar

Uitgeverij De Geus

breda 2014

© Ton van Reen, 1985

Deze editie © De Geus bv, Breda 2014

Omslagontwerp De Geus bv

Omslagfoto: de auteur en zijn vader op weg naar de kerk, ten tijde van het winterjaar

ISBN 978 90 445 2758 2

nur 301

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland. Telefoon: 076 522 8151. Internet: www.degeus.nl.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2001.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

Het winterjaar

Dadelijk moet ik gaan waken aan het ziekbed van mijn vader. Nog een paar ogenblikken kan ik genieten van het buiten zijn. Nog even in dat koesterende koude licht staan, voordat ik weer die donkere kamer in ga.

Dag en nacht moet er iemand bij hem zijn. Een van ons. Omdat ik te jong ben om ’s nachts te waken, kom ik er nog genadig van af. Nooit hoef ik nachten aan het bed te zitten zoals mijn oudere broer.

Met de rug tegen de keukenmuur kijk ik uit over de tuin. Mijn eigen kleine wereld. Ik weet dat het er net zo gevaarlijk is als in de donkerste oerwouden. Niets kan mij bescherming bieden. Nee, ook de anderen in dit huis kunnen mij niet verdedigen tegen het gevaar dat ook hen bedreigt.

Links het roestige hek naar de straat. De drukke weg. Het lawaai van de steenfabriek. Machines. Sirenes. Vrachtwagens. De opzichter die tegen de Belgische arbeiders tekeergaat.

Rechts het kippenhok met de loopren. Een tiental bruine hoenders en de witte haan die trots zijn vuurrode kam schudt. Hij kent me. Het loeder weet dat het me de baas is, maar dat het betongaas mij tegen hem beschermt. De haan ziet dat ik naar hem kijk. Dat alleen is al genoeg voor hem om woedend op te stuiven. Het gaas vangt hem op. Op het moment dat hij in de mazen hangt, zie ik zijn scherpe klauwen. De kracht van zijn bek. Zijn gele haatogen.

Midden in de bloementuin staat de Lourdesgrot. Langgeleden heeft vader hem gebouwd van aangebakken brokken steen uit de oven van de fabriek. In een nis prijkt het Mariabeeldje dat hij ooit heeft meegebracht van een van zijn bedevaarten. Sinds kort staat het er zonder hoofd. Ik denk dat mijn broer de kop ervan af heeft geschoten met zijn katapult en die heeft gebruikt als schrijfkrijt. Waar anders moet Johan dat krijt vandaan hebben gehaald? Ik heb vaak gezien dat hij op de koppen van de kippen schoot. Waarom zou hij dan dat beeldje ontzien? De laatste dagen zijn er tekens op de muren van het huis geschreven, in krijtletters. Dat kan alleen het werk van Johan zijn. Ik weet dat hij zich bezighoudt met geheimschriften, die moeilijker zijn dan het schrift van de Rozenkruisers dat ik zelf al kan ontcijferen.

Achter de Mariagrot ligt het prieeltje, dat wij ‘het zomerhuisje’ noemen. Dat is het enige plekje waar ik me tamelijk ongestoord kan afzonderen. Op zonnige dagen zit ik er graag te lezen, verscholen achter het dichte loof van de ligusters. Van achter haar keukenraam kan moeder me daar niet zien.

Mijn zusje heb ik zo vaak uit het prieeltje weggepest dat ze er niet meer durft te komen. Zij heeft haar eigen plekje gevonden, de achterkant van het kippenhok, waar het afdak iets uitsteekt. Daar zit ze ook met regenweer droog. De beschutting van het prieeltje bestaat slechts uit de in elkaar gevlochten toppen van de struiken, die langs een stalen hek omhoog groeien.

Johan komt hier nooit. In de schaarse ogenblikken dat hij aan zijn plichten kan ontsnappen, zoekt hij zijn heil op straat en kalkt hij het asfalt vol geheime boodschappen. ‘De kabouters kunnen het lezen’, heeft hij me toevertrouwd. ‘En ook heksen die echt kunnen toveren.’ Dus ook Driena, die bij ons in de straat komt bedelen, moet zijn mededelingen kunnen begrijpen. Zij kan toveren en de toekomst voorspellen.

Zijn er ook heksen die zich net zo onzichtbaar kunnen maken als de moeder van God?

Een winterdag

Ik droomde dat bokkenrijders ons huis overvielen. Op bokken met duivelskoppen die een vacht van vlammen droegen reden de woestelingen door de kamers. Ze bonden mijn vader de armen op de rug en hielden hem een kruis voor waarop hij moest spugen. Dat weigerde hij. Toen legden ze zijn benen in het fornuis. De vlammen likten aan zijn voeten. Hij schreeuwde het uit van pijn.

Omdat moeder haar missaal niet wilde loslaten, ranselde een van de kerels haar af met de gummiknuppel die vader altijd bij zijn uniform droeg.

Vreemd genoeg haalden de bokkenrijders niets overhoop. Ze sloegen enkel de kruisen, de heiligenbeelden en de wijwaterbakjes kapot. Voor de andere spullen hadden ze geen belangstelling. Niet eens voor de berg zilvergeld op tafel, die daar op de een of andere wonderlijke wijze terecht was gekomen. Hun woede was alleen gericht tegen religieuze voorwerpen, waarvan er bij ons in overvloed waren.

Gelukkig vonden de rovers mij niet. Ik hield me stil, in het hoekje tussen kast en buitendeur. Het was vreemd dat ik alleen leed onder de martelingen die vader onderging. Het jammeren van moeder liet me koud.

Ik kon niet langer aanzien hoe vader gepijnigd werd en rende naar hem toe, om hem te bevrijden. Een van de kerels greep mij vast en bedreigde me met mijn eigen verkennersdolk. Dat verbaasde me zelfs in mijn droom. Ik had de dolk onder het stro in het schuurtje verborgen, waar niemand hem kon vinden. Op het moment dat het scherpe mes op mijn keel werd gedrukt, schoot ik gillend van angst overeind.

Klaarwakker trok ik het licht aan. Vlug keek ik rond. Geen bokkenrijder te zien. De kamer was leeg als altijd. Kruis en wijwaterbakje hingen aan de muur. Het witgele beeldje van het kindje Jezus lachte schaapachtig tegen me. Het schilderij met Jezus aan het kruis hing er net zo gaaf en gruwelijk bij als altijd. Links en rechts van Christus de goede en de slechte moordenaar. Had ik de gezichten van die twee bandieten tussen de tronies van de bokkenrijders gezien?

Het was zo koud in de kamer dat mijn adem een dun laagje rijp op de rand van het laken had gevormd. Snel dook ik terug tussen de warme dekens.

Wakker liggend, alleen de ogen boven het dek, keek ik door het dakraampje. In een flits zag ik de rovers op hun bokken tussen maan en wolken door schuiven. Heel even maar. Ik was er niet zeker van dat ik hen echt had gezien. Mijn hart bonkte van angst. Waren ze op de vlucht? Of op weg naar een volgend adres om te plunderen?

Om mijn aandacht van de bokkenrijders af te leiden, zocht ik naar iets in de kamer dat me vertrouwd was, maar het vertrek was leeg en onpersoonlijk. Het schilderij van de Calvarieberg met drie stervenden aan het kruis, versterkte het gruwelijke beeld van de bokkenrijders, van wie de meesten door galg of rad waren gestorven.

Nooit had ik me thuis gevoeld in deze koude kamer. Het vertrek was er alleen om te slapen. Overdag mocht ik er niet eens komen. Moeder was bang dat het bed mij op onzedige gedachten zou brengen. Achter alles wat ik deed of zou kunnen doen, zocht ze zonde.

‘Je moet met de handen boven de dekens slapen,’ zei ze elke avond streng, voordat ze het licht uitdeed, ‘dan blijft de duivel uit je lijf.’ Ze bedoelde dat ik niet met mezelf mocht spelen. Onkuisheid was de grootste zonde in haar ogen, een kwaad zo groot dat ze er niet echt over durfde te praten, hooguit indirect. Vaak maakte ze me bang met kreten waarvan ik de betekenis niet begreep. Als ze zei: ‘Behoed je voor uitspattingen aan je eigen lijf’, mocht ik niet vragen wat ze daarmee bedoelde. Vragen was klappen krijgen.

Toch, wanneer ik haar de trap naar beneden hoorde aflopen, stak ik mijn handen tussen mijn benen en rolde me op tot een lekkere warme bal, zo goed mogelijk verborgen voor duivels.

‘Duivels huizen in alle hoeken en gaten’, zei moeder altijd. Als ik naar bed ging, maakte ik drie kruistekens, om de duivel uit mijn hart en uit de kamer te verjagen. Maar de duivels die in de hoeken en gaten zaten, bleven die daar zitten? Waren die niet bang voor wijwater?

Het winterjaar

Moeder roept me. Het is mijn beurt om te waken.

Ik loop naar de kamer van vader. Hij ligt doodstil in bed. Leeft hij nog? Slaapt hij? Ik geef hem een kus. Zijn huid is zo kil dat hij dood lijkt. Heel even trillen zijn oogleden. Gerustgesteld ga ik zitten.

Dit is de kamer van het wachten. Hier tikt de tijd naar de eeuwigheid. Als vader daar zo stil ligt, duren minuten uren. Zijn machteloosheid geeft hij aan mij door.

Zittend naast zijn bed, word ik overvallen door een gevoel van verlamming. Het besef dat ik eigenlijk niets voor hem kan doen, terwijl ik juist álles voor hem zou willen doen. Elke uitdaging wil ik aannemen, als hij er maar een beetje mee geholpen zou zijn.

Ik zou er veel voor overhebben om hem vrolijk te zien. Maar ik mag nooit lachen als ik bij zijn ziekbed kom. Moeder is bang dat hij een hartaanval kan krijgen als hij onverwacht moet lachen. We mogen alleen zachtjes bewegen en fluisterend praten. Het ligt meer aan haar dan aan hem dat de dood altijd zo nadrukkelijk in ons huis aanwezig is.

Vader geeft zich niet gewonnen. Hij wil niet weten dat de doktoren hem hebben opgegeven. Hij is uit het ziekenhuis naar huis gekomen omdat hij denkt het hier langer vol te houden. Hij wil niet sterven. En als het dan toch moet, dan liever in zijn eigen huis. Wij respecteren dat, maar we zijn er niet blij mee. Bij alles wat we doen, moeten we rekening met hem houden. Alle aandacht is alleen op hem gericht. Ongewild verzetten wij ons daartegen. Hij is nu al zó lang ziek dat wij, na jaren wachten op zijn dood, harder voor hem zijn geworden, hoewel hij juist voor ons wil blijven leven en hij het daarom zo lang volhoudt.

De ziekte die zijn hart opvreet, tast ons allemaal aan. Wij kunnen dat niet meer voor elkaar verbergen. In het voortdurende besef dat we voor hem moeten zorgen en bij hem waken, leven we langs elkaar heen. We vervullen alleen onze plichten. Het wordt steeds moeilijker om er voor elkaar nog aardige gevoelens op na te houden.

Zijn sterfbed duurt te lang. Doordat hij voortdurend beroep op ons doet, heeft niemand van ons nog tijd voor zichzelf, al weten we best dat hij niet beseft hoezeer zijn ziekbed ons in beslag neemt. Zo komt er van ons eigen leven niet veel terecht, hoewel mijn broer zijn vermoeidheid bestrijdt met geheimschriften en ik de zware dromen in mijn hoofd beteugel met het lezen van alle boeken die ik te pakken kan krijgen. Lezen is vergeten. Zelfs als ik aan dit bed zit te waken, probeer ik mijn aandacht zo veel mogelijk bij een boek te houden, al moet ik er wel op letten dat moeder mijn boeken niet ziet. Ze is bang voor boeken.

Het is vaders schuld dat mijn resultaten op school slecht zijn. De laatste keer dat ik met mijn rapport thuiskwam, bekeek hij bedroefd het resultaat. Hij begreep niet dat het vooral door zijn ziekte kwam dat mijn cijfers zo slecht waren! Hij mopperde erover. Hij wil dat wij het later beter zullen krijgen dan hij het ooit heeft gehad.

Johan heeft het nog moeilijker dan ik. Vaak moet hij ’s ochtends naar de mulo na een hele nacht gewaakt te hebben en krijgt hij strafwerk mee naar huis, omdat hij tijdens de lessen in slaap valt. Hoewel ze op school weten hoe de situatie bij ons thuis is, durft moeder er niets van tegen de leraren te zeggen. Voor vader houdt ze dit soort dingen geheim. Johan zelf wil hem er niet mee lastigvallen.

Vader dreigt dat we zullen eindigen als arbeiders op de steenfabriek, als wij niet beter ons best doen. Dat klinkt als een oordeel. Arbeider is het minste wat je kunt bereiken op de maatschappelijke ladder. Ons raakt dat na al die jaren niet meer. Voor ons kan werken op de steenfabriek alleen maar een opluchting zijn, als het ons maar verlost van dat eindeloze wachten.

Een winterdag

Bij alles wat ik deed, joeg moeder me angst aan met haar gepraat over duivels. Als ze vlekken op het kussen of in de lakens vond, veroorzaakt door transpiratie of de eerste natte dromen, zei ze: ‘De duivel heeft naast je geslapen. Kniel voor het bed en bid dat je niet naar de hel gaat.’ Dan moest ik aan de rechterkant van het bed knielen, omdat de duivel altijd aan de linkerkant zat. De duivel zat altijd links, omdat hij aan de linkerkant van God zat voordat hij uit de hemel werd verbannen. Moeder vertelde me over vrouwen die in plaats van kinderen duvelsjongen hadden gebaard, door een erfelijke vloek die op hun families rustte.

Om de Satan bij me vandaan te houden, speldde ze elke dag een rijtje medailles van de Heilige Maagd op mijn onderhemd. Ze stopte prentjes van heiligen onder mijn hoofdkussen en borduurde kleine, bijna verborgen kruisjes in mijn kleren.

Om de duivel te verdrijven die in mijn lijf huisde, moest ik veel bidden. Vele malen per dag drie kruistekens slaan. Spreuken zeggen. Een rozenkrans bij me dragen. De catechismus bij de hand houden. Dagelijks te communie gaan. Mijn engelbewaarder vereren. Vooral de kinderen van arbeiders hoorde ik te mijden, hoewel vader vond dat ik juist wel met hen om moest gaan om ook het kwaad te leren kennen. Om de macht van de duivel te vermijden, mocht ik nooit op de kamer van mijn zusje komen. Nooit langer dan tien tellen op de wc zitten. Vooral niet vloeken, omdat het oneerbiedig gebruik van Gods naam de duivel in het bijzonder aantrok. De hele dag door, vanaf het wakker worden tot aan het naar bed gaan, was ik bezig de duivel op afstand te houden of uit te drijven.

Toch vroeg ik me af of het allemaal wel hielp. Mijn dromen waren vaak zo zondig dat ik er tegen niemand iets over durfde te vertellen. Soms, als ik wakker werd, vroeg ik me geschrokken af of ik het zelf was geweest die gedroomd had. En zo ja, of ik dan niet zélf de duivel was. Huilend van angst rukte ik het kruisbeeld van de muur en drukte het ijzeren corpus tegen mijn borst, om de duivel uit me te persen. De ergste klap diende moeder mij toe als ze mijn bange gezicht zag en tegen vader zei: ‘Hij is zo met de duivel bezig dat hij zelf de duivel zou kunnen zijn.’

Ze drong mij haar angsten op en daarna werd ze bang voor me, omdat mijn angst haar weer angst aanjoeg. Soms keek ze me zo onderzoekend aan dat ik bang was dat ze dacht met mij ook een duvelsjong in de wereld te hebben gezet.

Het winterjaar

Laatst zei ik tegen moeder dat ik het rapport van school niet zo belangrijk vond. Dat leverde me een uitbrander op. Ondanks mijn ijver om het haar naar de zin te maken, ondanks mijn geduldig oppassen aan het ziekbed van vader, schold ze me voor luie donder uit. Terwijl we altijd moeten fluisteren, gilde zij door het huis dat ik een schande voor vader was. Ze riep het zo hard dat hij dat moet hebben gehoord. Ik voelde me vernederd.

Mag ik tegen vader zeggen dat ik mijn aandacht niet bij het leren kan houden, omdat ik steeds word afgeleid door mijn zorg over hem en over de toestand thuis? Hij en moeder doen steeds of alles wat er in dit huis gebeurt aan ons voorbijgaat. Ze onderschatten ons.

Toch hou ik van vader. Ik vind het heel erg dat hij, dag in dag uit, in bed ligt, doodop, meestal te moe om een arm te kunnen bewegen.

Het is moeilijk om de flarden herinneringen die ik aan hem heb uit de tijd toen hij nog gezond was, met elkaar in verband te brengen. Steeds weer probeer ik me hem voor te stellen zoals hij was. In zijn uniform van wachtmeester der rijkspolitie. Op het bureau achter de schrijfmachine, worstelend met het toetsenbord, waarop de letters elkaar heel anders volgen dan in het alfabet. Op de hoge zwarte fiets met de bagagetassen waarin hij gummiknuppel en pistool verborg omdat hij die liever niet droeg. Hij had de pest aan wapens.

Vader opent zijn ogen. Hij kijkt me aan en wijst naar het flesje medicijn. Het helpt hem te slapen. Het doet hem vergeten. Ik geef vijf druppels op een lepeltje. Soms wil hij meer. De dokter heeft dat verboden. Het is gevaarlijk. Het jut hem op. Ik heb hem eens gevonden nadat hij een hele slok uit het flesje moet hebben gedronken. Hij zat rechtop in bed. Zijn ogen stonden wijd en glansden. Het wonderdrankje had hem in een roes gebracht, waarbij hij alles om zich heen vergat. Hij beleefde een mooie droom. Met moeite konden we hem in bed houden. Vlak daarna raakte hij een tijdje in coma, dieper dan ooit tevoren.

Een winterdag

Eenmaal wakker was het zaak om zo snel mogelijk vanuit het warme bed, door de ijskoude kamer, de koude gang, de koude woonkamer, naar de keuken te vluchten. Al rennende de ijskoude kleren aan te trekken. Alles eerst rechts. Eerst het rechterbeen in de broekspijp. Eerst de rechtersok. De rechterarm in de rechterhemdsmouw. De rechterschoen. Want een kledingstuk eerst links aantrekken bracht ongeluk. Ongekleed mocht ik de keuken niet in. Op deze ijzige winterochtend was de keuken de enige behaaglijke plek in huis. De zalige warmte van de kachel. De geuren van koffie en melk.

‘Steek je hoofd buiten het raam’, zei moeder toen ik de keuken binnenkwam. ‘Dan kunnen de duivels die vannacht bezit van je hebben genomen het raam uit.’

Gehoorzaam opende ik het raam en stak mijn hoofd naar buiten. Het was zo koud dat het leek of honderden naalden in mijn gezicht prikten. De tranen sprongen in mijn ogen. Vlug klapte ik het raam weer dicht.

‘Als de duivels buiten zijn, komen de engelen binnen’, zei vader.