Janet Frame

Naar het Is-Land

Uit het Engels vertaald door Anneke Bok en May van Sligter

Uitgeverij De Geus

breda 2014

Oorspronkelijke titel To the Is-land, verschenen bij verschenen bij The Women’s Press 1983

Oorspronkelijke tekst © Janet Frame 1982

Eerste Nederlandstalige uitgave © Anneke Bok, May van Sligter en De Geus BV, Breda 1991

Deze editie © De Geus BV, Breda 2014

Omslagontwerp De Geus BV

Omslagillustratie © Cinemien

ISBN 978 90 445 2761 2

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus BV, Postbus 1878, 4801 BW Breda, Nederland. Telefoon: 076 522 8151. Internet: www.degeus.nl.

Deze digitale editie is gemaakt naar de vijfde druk, 2006.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1
==
==

In de Tweede Plaats

Na de eerste plaats van vloeibare duisternis, vanuit de tweede plaats van lucht en licht, schrijf ik het volgende verslag met zijn mengeling van feiten en waarheden en herinneringen aan waarheden, dat altijd de richting uitgaat van de Derde Plaats, waar mythe het uitgangspunt vormt.

2
==
==

Naar het Is-Land

De Voorouders – wie waren ze, mythe en werkelijkheid? Als kind schepte ik altijd op dat de Frames ‘overgekomen waren met Willem van Oranje’. Later heb ik gehoord dat dit misschien inderdaad het geval is geweest, want Frame is afgeleid van Vlaming, Flamand, van de Vlaamse wevers die zich in de veertiende eeuw in de Schotse laaglanden vestigden. Ik bekrachtig de werkelijkheid of de mythe van die voorouders telkens wanneer ik in herinnering roep dat grootmoeder Frame, toen ze acht jaar oud was, in een katoenfabriek in Paisley ging werken, dat haar dochters Polly, Isy en Maggie hun hele leven als naaister hebben gewerkt en in hun vrije tijd prachtig borduurwerk, breiwerk, frivolité en haakwerk maakten, en dat haar zoon George Samuel, mijn vader, beschikte over vele vaardigheden, waaronder borduren (of ‘fraaie handwerken’, zoals dat toen heette), tapijtknopen, leerbewerken en het schilderen met olieverf op linnen en fluweel. De Frames waren bezeten van het maken van dingen. Net als zijn vader, onze grootvader Frame, die smid was en onze haardpoken had gemaakt en de schoenmakersleest en zelfs de houten paplepel die was afgesleten door het roeren in de ochtendpap, leeft mijn vader voort in voorwerpen als een leren gereedschapstas, een stel geribbelde boterspanen en een handjevol zalmlepels.

Als kind hoorden we weinig over de voorouders van mijn vader, de Frames en de Patersons, alleen dat de meesten van hen waren geëmigreerd naar de Verenigde Staten van Amerika en naar Canada, waar ‘nicht Peg’ onderwijzeres werd. Er is nu niemand meer over van de familie Frame, die bestond uit acht zoons – John, Alex, Thomas, Robert, William Francis, Walter Henry, George Samuel, Charles Allan – en vier dochters – Margaret, Mary, Isabella Woods. De vierde, mijn naamgenote, stierf toen ze dertien maanden was.

De familie Godfrey, van moeders kant, had zich lang geleden gevestigd in Wairau en Blenheim en Picton, waar moeder, Lottie Clarice, geboren werd en opgroeide in een gezin met drie broers – Charles, Lance, William – en vijf zusters – May, Elsie, Joy, Grace en Jessie (die overleed toen ze eenentwintig was). Moeders vader, Alfred Godfrey, ook een smid, was de zoon van John Godfrey, een in politiek geïnteresseerde man, die bekend stond als ‘de hertog’ en eigenaar was van de Sheepskin Tavern in Wairau Valley en die later redacteur werd bij de Marlborough Press. Moeder vertelde ons over John Godfreys broer Henry en over hun vader, een arts in Oxford, wiens ‘Godfrey’s Elixir’ aan het begin van de negentiende eeuw in Engeland een begrip was; over moeders moeder, Jessie Joyce, die uit een van oorsprong Franse familie op het eiland Jersey stamde; en over haar grootmoeder, Charlotte, geboren Charlotte Nash, schrijfster van de gedichten die in een klein boekje met gecalligrafeerde omslag en lathyruskleurige bladzijden stonden, gedichten die ze had geschreven toen ze achttien was, vóór haar emigratie uit Harbledown in Kent naar Nieuw-Zeeland – Charlotte, die hertrouwde met James of ‘Worser’ Heberley, naar Worser Bay in Wellington, waar hij een stuk land had gekregen van de stam van zijn eerste vrouw (Te Atiawa).

Moeder en vader. Moeder, die vroeg van school ging om tandartsassistente in de praktijk van meneer Stocker in Picton te worden, en later als dienstmeisje werkte in diverse huizen in Picton en Wellington – bij de Beauchamps, de Loughnins – en tijdens de Eerste Wereldoorlog, in de beginjaren van haar huwelijk, in het huis van Wili Fels in Dunedin; moeder, die graag herinneringen ophaalde, was deels uit haar familie verbannen omdat ze buiten haar christadelphische geloof was getrouwd en deels omdat ze ver van Marlborough woonde. Ze herinnerde zich haar verleden als een bannelinge haar moederland; moeder dompelde zich zo onder in gezinszaken, dat ze zelfs het materiële bewijs ervan vertoonde in de vorm van een natte plek voor op haar jurk doordat ze tegen het aanrecht leunde bij de afwas, of tegen het wasbord en de tobbe, of op haar knieën de vloer dweilde met merkwaardig gevormde lappen – oude pyjamapijpen, mouwen en achterpanden van versleten overhemden – of, om de hoofdpijn en moeheid van de hete zomer op afstand te houden, een in azijn gedrenkte doek om haar voorhoofd had geslagen: ze dompelde zich er zo diep in onder dat het de tegenovergestelde uitwerking had en ze zelden aanwezig leek te zijn in het nu, een onwerkelijke figuur van wie het ware zelf was weggespoeld. Misschien waren we jaloers op de ruimte in moeders leven die in beslag werd genomen door die andere wereld en andere tijd, en hoewel we ons best deden eraan te ontkomen, misschien omdat we bang waren op te gaan in die vreemde wereld, moesten we voortdurend haar verhalen aanhoren over de Guards, de Heberleys, Diffenbach, schepen die vergaan waren in de baaien, het leven in Waikawa Road en in het Maori-dorpje, en het gezinsleven bij de Godfreys, dat in haar herinnering paradijselijk was. We leerden gebeurtenissen van buiten kennen, omdat ze ons woordelijk werden naverteld zoals ze zich hadden voorgedaan op school, thuis, in de tandartspraktijk en in de huizen waar moeder had gewerkt – van haar opwinding op haar eerste schooldag toen ze een weta over de knie van broer Willy zag kruipen (‘Oooh, kijk, op Willy’s knie!’) tot aan de woorden die meneer Loughnin, de vredesrechter, gebruikte als hij (in nachthemd en met slaapmuts op) zijn vrouw naar bed probeerde te lokken: ‘Letty, ik verlang naar je …’

Als moeder echter over het heden praatte en haar verwonderde beschouwingen toepaste op de ons bekende wereld van alledag, luisterden we aandachtig en voelden het mysterie en de magie. Ze hoefde alleen maar van een willekeurig alledaags iets te zeggen: ‘Kijk, kinders, een steen’, om die steen te vervullen met een betovering alsof het een heilig voorwerp was. Ze kon elk insekt, grassprietje, elke bloem, en de gevaren en indrukwekkende pracht van het weer en de seizoenen bezielen met een duizelingwekkende grootsheid, die ons, net als enig besef van ongewisheid en ontzag, bijbleef, en waardoor we gingen nadenken om door te dringen tot het wezen der dingen. Moeder, die dol was op poëzie en het lezen, schrijven en voordragen ervan, gaf ons datzelfde gevoel mee over de wereld van het geschreven en gesproken woord.

Vader, die wij ‘pa’ noemden, neigde sterk tot soberheid en vormelijkheid, waardoor hij zich niet de luxe toestond herinneringen op te halen. Een van de weinige uitzonderingen hierop vormde zijn verhaal over ‘de tijd dat we de aap hadden’, dat hij met nog altijd even groot enthousiasme en enig heimwee vertelde. Toen zijn familie uit Oamaru, waar hij was geboren, vertrok om zich in Port Chalmers te vestigen (waar zijn moeder, grootmoeder Frame, faam verwierf als vroedvrouw), bracht grootvader Frame een aap mee naar huis, die door een zeeman in het café was achtergelaten. ‘Vertel nog eens over de tijd dat u een aap in huis had’, vroegen we vaak aan pa.

Pa was ook al jong van school gegaan, hoewel hij een goede leerling was, getuige de klassefoto’s van ‘Uitblinkers van de Albany Street School’. Zijn eerste baantje bestond uit het maken van geluidseffecten (galopperende paarden en woest huilende stormgeluiden) in het plaatselijk theater, en zijn eerste avontuur was een poging om te vliegen vanaf het dak van de ouderlijke woning in Dunedin. Later ging hij bij de spoorwegen werken als schoonmaker, klom op tot stoker en machinist tweede klas, wat zijn beroep was toen ik hem leerde kennen, en nog later tot machinist eerste klas, daarmee in het voetspoor van zijn broers tredend, die hun hele leven bezig waren met motoren en beweging: Alex werd taxichauffeur, Wattie kapitein op een zeeschip en later havenmeester in Newport bij Melbourne, en Charlie was een tijdlang onderhoudsmonteur en chauffeur bij Sir Truby King. Broer Bob werd bakker in Mosgiel.

Pa en ma (moeder was ‘ma’ tot ik me volwassen genoeg achtte om haar als een afzonderlijk individu te beschouwen) trouwden voor de burgerlijke stand in Picton, drie weken voordat pa per schip afreisde naar de Eerste Wereldoorlog. Toen pa na de oorlog terugkwam, betrokken moeder en hij een huis in Richardson Street in St. Kilda, Dunedin, en richtten dat in met behulp van een herintegratielening van vijfentwintig pond, waarvan ze een houten haardbankje kochten, een haardkleed, twee rechte eettafelstoelen, een ladenkast, een ovale eettafel, een ijzeren ledikant met kapokmatras, en een keukenmat. Deze zaken stonden op het leenbewijs vermeld met de kille aantekening dat zolang de lening niet was afbetaald, de vertegenwoordiger van de koning (de overeenkomst was opgemaakt tussen ‘Zijne Majesteit de Koning en George Samuel Frame’) recht van toegang had tot het huishouden van Frame om de staat van ‘voornoemde meubelen en stoffering’ te inspecteren en er verslag over uit te brengen. De lening was na enkele jaren afbetaald en de kwijtbrief werd door mijn ouders bewaard in de als een gewijde plek gekoesterde rechterbovenlade van ’s konings ladenkast, waar ook het geboortevlies van mijn zuster Isabel werd bewaard, moeders trouwring, die haar niet paste, haar bovengebit, dat ook niet paste, Myrtles 22-karaats gouden medaillon waar haar naam in stond gegraveerd, en pa’s buitenlandse munten, voornamelijk Egyptische, die hij uit de oorlog had meegebracht.

Er waren dus voorouders, ons geschonken als mythische schatten: je overgrootmoeder deed dit, je overgrootvader was dat; ze leefden en stierven daar en daar; en de levende ouders, die herinneringen hadden vergaard die wij niet deelden. Toen werd er op 15 december 1920 een dochter, Myrtle, geboren, en op 20 april 1922 een zoon, Robert of Bruddie; in 1923 nog een zoon, die dood werd geboren en naamloos werd begraven; en op 28 augustus 1924 werd ik geboren, Janet Paterson Frame, met kant en klare ouders en een zuster en broer die al bezig waren hun voorraad ervaringen aan te leggen, die voor mij ontoegankelijk waren, behalve door wat ze vertelden, en de altijd net weer even andere versie van de verhalen van vader en moeder, en bij de geboorte begon ieder gezinslid afzonderlijk, als het ware met voorgeschoten herinneringen, haar of zijn eigen Was-Land en Is-Land in te richten, met de bijbehorende verwachtingen en dromen over de Toekomst.

3
==
==

In fluwelen gewaad

Ik werd ter wereld gebracht door dr. Emily Seideberg McKinnon in het St. Helens Ziekenhuis in Dunedin, waar ik bekend stond als ‘de baby die altijd honger heeft’. Ik had een tweelinghelft, die zich niet verder had ontwikkeld dan een paar weken. Tweelingen zaten bij moeder in de familie en ze citeerde vaak het gedicht dat (denk ik) door haar grootmoeder werd geschreven, die twee tweelingen kreeg die heel jong stierven: ‘Vier kleine gouden lokken’. Als moeder herinneringen ophaalde aan mijn geboorte, werden trots steevast twee dingen vermeld: het feit dat ik door de eerste vrouwelijke arts van Nieuw-Zeeland ter wereld was gebracht, en de overvloed aan melk die haar in staat stelde zowel mij als andere baby’s te voeden.

‘Mijn melk werd afgekolfd’, vertelde ze dan, waarbij ze een vrijgevig gebaar maakte van en naar haar ‘tietjes’, een van haar vele gebaren die we – de voorouders altijd alert aan onze zijde – toeschreven aan de ‘Franse’ kant van de familie. Met evenveel dramatiek sprak moeder over dr. Emily Seideberg McKinnon, wat zelfs al tijdens mijn eerste levensdagen grote indruk op me moet hebben gemaakt, want haar levenslange herhaling van namen die voor haar belangrijk waren – Henry Wadsworth Longfellow, Harriet Beecher Stowe, John Greenleaf Whittier, William Pember Reeves (The Passing of the Forest), Michael Joseph Savage – riep altijd een gevoel van betovering in me wakker.

Ik werd geboren in een stad die kort daarvoor twee historische gebeurtenissen had beleefd en zich voorbereidde op andere. In 1923 had de Leith in de lagergelegen delen van Dunedin en St. Kilda, waar wij woonden, een hevige overstroming veroorzaakt, en een paar jaar eerder had de Prins van Wales een bezoek gebracht aan Dunedin. Mijn vroegste herinneringen bestaan daarom uit gesprekken over de prins en de overstroming, en de ontoegankelijkheid van die gesprekken, zo hoog boven me, over en weer, over en weer, tussen lange, lange mensen. Toen ik drie weken oud was, verhuisde ons gezin naar Outram, waar we een huis kregen met een grote walnoteboom in de achtertuin, en een koeiestal met een roodbonte Ayrshire koe met vertakte horens die Betty heette; en toen ik zes weken oud was, nam mijn moeder me al mee naar de koeiestal als ze Betty ging melken. Mijn vroegste herinneringen zijn fragmentarisch en, afgezien van de gesprekken van volwassenen, allemaal buiten gesitueerd – in de koeiestal, in de boomgaard van de buren, onder de walnoteboom waar ik, toen ik wat groter was, in een enorme petroleumkrat werd neergezet om te spelen en waarin ik leerde lopen door me in het begin vast te houden aan de rand van de krat. Mij is verteld dat mijn eerste woorden waren: ‘Raap walnoot op, mamma’, waarbij ik walnoot uitsprak als ‘wannoot’. Mijn uitspraak was vaak verkeerd en blijkbaar een bron van vermaak voor iedereen. Een gerstekorrel aan mijn ooglid werd genezen door ‘bouters’, en niet, zoals me was verteld door kabouters. Ik zong: ‘God behoede onze goedgunstige “koling”.’ Ik dronk ‘mek’. De nieuwe baby die kwam toen ik twintig maanden was en die Isabel werd genoemd, werd voor mij: ‘Idabul’.

Toen moeder het druk had met de nieuwe baby, werd grootmoeder Frame, die bij ons inwoonde, mijn toeverlaat en vriendin. Zij was het die me vertelde over de ‘bouters’. Mijn eerste herinnering aan haar was dat ze een grote vrouw in een lange zwarte jurk was, en later, toen haar suikerziekte de amputatie van een been noodzakelijk maakte, in een rolstoel zat. Haar huid was donker, haar zwarte haar gekroesd, en hoewel ze Schots sprak, kwamen de liedjes die ze zong uit het Diepe Zuiden van Amerika. Ze bewoog zich stilletjes door het huis en liet haar stem plotseling uitbarsten in gezang dat me vervulde met een gevoel dat ik pas veel later leerde benoemen als droefheid. ‘Carry me back to ole Virginny …’, zong grootmoeder en ze pauzeerde na de eerste regel alsof ze er bijna was, maar vanzelfsprekend even tijd nodig had om met haar hele wezen terug te gaan. Ik weet nog dat ik dat kon zien aan de manier waarop ze de kamer rondkeek, alsof ze een vreemde was en plotseling een opmerking zou kunnen maken als: ‘O, wat leuk, Lottie. Ik wist niet dat je er zo een had. Die zijn leuk, hè?’ Grootmoeder ging echter helemaal op in het lied ‘That’s where the cotton and the corn and taters grow …’ Ze zong over ‘Laboring hard for Ole Massa’. Ik dacht dat grootmoeder Frame van Afrikaanse afkomst was en slavin was geweest in Amerika, dat het haar ware thuis ‘Virginny’ was waarnaar ze terugverlangde, want ik wist immers alles van slaven.

Het boek waar iedereen bij ons thuis over sprak, was De hut van oom Tom, door Harriet Beecher Stowe, en ik werd Topsy genoemd omdat mijn haar zo kroesde. ‘Wie ben jij?’ vroegen ze en ik had geleerd om te antwoorden: ‘Ik ben het meisje dat nooit werd geboren omdat ik uit de maïs ben gekropen. Tjee. Wat een stouterd ben ik, hè?’ Moeder had het ook over Eliza die het ijs overstak alsof dat verhaal echt was gebeurd, net als dat van de pioniers en het bezoek van de prins en de overstroming. Ze vertelde over de slechte Simon Legree. Er werd veel over ijs gepraat, over ijsschotsen en pakijs en ijsbergen, en de ramp met de Titanic werd vaak aangehaald, omdat die de mensen nog vers in het geheugen lag.

Die tijd in Outram tot mijn derde verjaardag bestaat uit onsamenhangende herinneringen en gevoelens: zoals de uren die ik doorbracht met het bestuderen van Betty de koe, die haar met huid omspannen machinerie aan beide einden liet werken – alle geuren en kleuren en de verscheidenheid aan vast voedsel (knollen en appels) en vloeibaar voedsel, die er aan de ene kant ingingen en aan de andere kant uitkwamen. Ik stond achter de sluitboom en voerde haar grote, rode appels, en van tijd tot tijd deed ze haar bek open, geeuwde en overspoelde mijn gezicht met haar naar aardappel-en-knollen-en-appel-en-gras riekende adem en liet haar grote, afgesleten tanden en kiezen zien. Ik herinner me de familie Snow en hun boomgaard, mijn vriendje Bobby Little, die me loeder leerde zeggen, wat ik uitsprak als ‘Boeddha’. Ik herinner me de griezelige munitieopslagruimte waar je niet bij in de buurt mocht komen – achterin de exercitiezaal (of ‘sitiezaal’, zoals ik zei) – en het glanzende, zilverkleurige petroleumblik dat mijn enige speelgoed was en dat ik aan een eind touw achter me aansleepte waar ik ook ging en dat kletterde en rinkelde en soms aan een kant indeukte en dan weer terugknalde en uitdeukte tot zijn oude vorm, wat een geluid maakte als van regen in de watertank. Ik herinner me Topsy en Simon Legree en Eliza op het ijs en de boemannen (of ‘boemen’), die kwamen als het donker was, wanneer de kaarsen waren uitgeknepen en de pit van de olielamp laag was gedraaid, en mijn vroegste herinnering is iets wat niet gebeurd kan zijn: een grote vrouw met een knijper op haar neus tuurde mijn slaapkamer binnen door een raampje hoog in de muur en zei, omlaag kijkend naar mijn houten ledikant, op scherpe toon: ‘Je moet je neus niet overal insteken.’

Mijn levendigste herinnering uit die tijd is aan de lange, witte stoffige zandweg buiten het hek, het moeras (dat ik het ‘moewas’ noemde), dat me met doodsangst vervulde, want er was me gezegd daar nooit in de buurt te komen, en aan het vreemde, onnatuurlijk felgroene gras dat eromheen groeide en het onkruid dat als het binnenste van de cricketbal van Indiaas rubber op het oppervlak ervan groeide en aan het goudkleurige dier in een fluwelen jas dat bij het hek stond te grazen – en aan mezelf in mijn liefste bezit, een goudkleurige fluwelen jurk, die ik mijn ‘dierenjurk’ noemde. Ik herinner me ook een grijze dag waarop ik bij het hek stond te luisteren naar de wind door de telegraafdraden. Voor het eerst was ik me bewust van een gevoel van droefheid dat van buiten kwam, althans het leek van buiten te komen, door het geluid van de wind die door de draden kreunde. Ik keek de witte, stoffige zandweg af en zag niemand. De wind joeg langs me heen van plek tot plek en ik stond te midden daarvan, en luisterde. De droefheid en eenzaamheid ervan drukten op me, alsof er iets was gebeurd of in gang werd gezet dat ik kende. Ik geloof niet dat ik mezelf ooit al had gezien als iemand die van buitenaf naar de wereld kijkt, tot dan toe had ik het gevoel gehad dat ik de wereld was. Maar toen ik de wind en zijn trieste lied hoorde, besefte ik dat ik een droefheid beluisterde die geen verband hield met mij, maar bij de wereld zelf hoorde.

Ik doe geen poging om te achterhalen wat gewoonlijk de oorzaak is van een dergelijk gevoel. Wanneer je van het strand een schelpenschat mee naar huis neemt, ontdoe je die van zand en de wirwar van zeewier en de vergruisde stukjes schelp en misschien zelfs van de kleine, dode bewoner ervan met zijn zwarte oogjes. Misschien heb ik deze schelp vol herinnering opgepoetst met behulp van de tijd, maar alleen omdat hij voortdurend bij me is, niet omdat ik hem, om hem mooier te maken, heb gevernist.

Ik leerde woorden en geloofde vanaf het begin dat woorden betekenden wat ze zeiden. Ik was lichtelijk verbaasd dat er een opslagruimte in ons huis was, terwijl het aan ons kinderen verboden was in de buurt van de munitieopslagruimte te komen. En als ik zong ‘God behoede onze goedgunstige koling’, dacht ik dat ik zong over het geluid dat mijn geliefde petroleumblik maakte. In de Outramse tijd, toen er veel familieleden bij ons in de buurt woonden, was er een druk komen en gaan en gelach en gepraat, waarbij woorden als de wind langs onzichtbare draden reisden, woorden vol betekenis en belang, die een beschrijving gaven van de Grote Tentoonstelling van Dunedin en de Stille Zuidzee en het bezoek van de hertog van York, en woorden die plaatsen benoemden. De familieleden die op bezoek kwamen, waren voornamelijk Frames, een snel opgewonden familie met een hartstocht voor details en een liefde voor huis en haard, die het kleinste uitstapje aangrepen om tot in de miniemste details alle bijeenkomsten, gesprekken, nieuwtjes, geruchten en werkelijke gebeurtenissen te bespreken. En wanneer de gebeurtenissen zo belangrijk waren als koninklijke bezoeken en grote tentoonstellingen en overstromingen en het zinken van onzinkbare schepen, vermengd met dramatische details uit boeken die gelezen waren en gedichten die in herinnering waren gebleven alsof zij ook gebeurtenissen in het heden waren, dan kan ik de opwinding verklaren die ik voelde maar niet begreep, omdat het gevoel heen en weer bewoog in het reizend netwerk van woorden.

Maar we waren spoorwegmensen. En toen ik drie was, verhuisden we naar Glenham in Southland.

4
==
==

De spoorwegmensen

Mijn herinnering bestaat wederom uit de kleuren en ruimten en natuurlijke kenmerken van de buitenwereld. Tijdens de eerste week in ons huis op de heuvel in Glenham, ontdekte ik een plek, mijn plek. Toen ik alleen op onderzoek uitging, vond ik een geheime plek tussen oude omgevallen bomen vlakbij een klein riviertje, waar een met mos begroeide boomstronk lag om op te zitten en waar de pas uitgekomen takken van de zilverberk een dak vormden dat de hemel buitensloot, op een gaatjespatroon na dat wat zonlicht doorliet. De grond was bedekt met massa’s oude afgevallen bladeren, die zompig, glibberig en nat waren. Ik ging op de boomstronk zitten en keek om me heen. Ik werd overweldigd door een heerlijk gevoel van ontdekking, van dankbaarheid, van bezit. Ik wist dat deze plek helemaal van mij was, aan mij behoorde het mos, het riviertje, de boomstronk, de geheimzinnigheid. Het was een nieuw gevoel van bezit, heel anders dan het gevoel over mijn dierenjurk of over de nieuwe baby Isabel, om wie Myrtle en Bruddie en ik zo vaak kibbelden (want moeder had gezegd dat Isabel mijn baby was, net zoals Bruddie Myrtles baby was), dat het bezitten van mensen mij te moeilijk leek, als je daar steeds voor moest vechten.

Ik herinner me mijn overweldigende gevoel van verwachting en opwinding over de wereld – de wereld bij de omgevallen berkeboom die Mijn Plek was, met het gras, de insekten in het gras, de hemel, de schapen en koeien en konijnen, de brilvogels en de haviken – alles wat Buiten was. Ik herinner me mijn speciale gevoel voor de hemel, het ver-daarboven-zijn, hoger dan waar mijn vader en moeder woonden, en hoe ik werd vervuld van verlangen daarnaar, een soort nostalgie die jaren later door mijn broer en zusters werd gedeeld, toen we een oud schoolboek vonden met een gedicht erin dat begon:

Een jongen lag op zijn rug in het veld,

met zijn gezicht naar de hemel gekeerd,

en hij keek naar de wolken die traag en loom,

een voor een door hem werden geteld …

We lagen met ons allen in het hoge zomergras, keken omhoog naar de wolken en zeiden het gedicht op, en we wisten dat we allemaal hetzelfde gevoel van heimwee en verlangen naar de hemel hadden.

Deze liefde voor de buitenwereld werd nog versterkt door de vele reizen die we in pa’s grijze Lizzie Ford naar rivieren en zeeën in het zuiden maakten, want pa was een hartstochtelijk visser, en terwijl hij viste, speelden en picknickten wij en vertelden elkaar verhalen, naar het voorbeeld van moeder, die ook gedichten en verhalen verzon, terwijl we wachtten tot de ketel kookte boven het manuka-vuur. Tijdens een van deze vroege uitstapjes naar de zuidkust, vertelde ik mijn verhaal over de vogel en de havik en de boemannen (door mij uitgesproken als ‘vogie’, ‘hawik’, ‘boemen’), en hoewel het vertellen van het verhaal een versterkte herinnering is omdat moeder hem vaak ophaalde en zelfs mijn meelevende gebaar imiteerde omdat ik mijn hoofd schuin hield als ik zei: ‘O! arm klein vogie’, herinner ik me de gelegenheid voornamelijk omdat ik weet dat ik in gedachten de enorme, donkere schaduw van de boeman zag die achter de heuvel vandaan kwam: ‘Er was eens een vogie. Op een dag vloog er een hawik uit de lucht en at het vogie op. (O, arm klein vogie.) De volgende dag kwam er een gote boemen van achter de heuvel en at de hawik op omdat hij het kleine vogie had opgegeten.’

Ik herinner me ook mijn fanatieke pogingen om mijn publiek, Myrtle en Bruddie, volkomen stil te laten zitten en dat ik mijn moeder om assistentie vroeg. ‘Ma, Myrtle en Bruddie zitten te draaien. Zegt u eens dat ze moeten stoppen met draaien terwijl ik mijn v’haal v’tel.’

De gedichten die moeder voor ons opzei tijdens die picknicks werden ingegeven door de omgeving – de vuurtoren bij Waipapa, de Aurora Australis aan de hemel. ‘Kijk, kinders, het zuiderlicht.’

De vuurtoren op de rotsige kust

de eenzame zeemeeuw die krijst

en de zon die langzaam ondergaat

maken dat Gods beeld de hemel omlijst.

Er waren ook andere gedichten die moeder niet zelf had geschreven – die verhaalden over schipbreuk en vloedgolven: ‘Hoog tij aan de kust van Lincolnshire’, ‘Kom, Witvoet, kom, Lichtvoet, haast je naar de melkerij …’ Koeien kenden we wel en over vloedgolven hadden we horen vertellen. ‘Toen Myrtle en Bruddie klein waren, voordat jij werd geboren, Nini.’ Toen we uit Outram verhuisden, moesten we Betty ‘opgeven’ en nu kochten we melk van meneer Bennett die op de heuvel tegenover ons woonde. We leerden houden van die stranden en rivieren en de lange schaduwen van de schemering op het Zuidereiland en de gouden wegen die aan weerszijden werden verlicht door gaspeldoorn, en de eeuwig aanwezige haviken die door de lucht cirkelden.

Myrtle en Bruddie gingen in Glenham naar school en soms ging ik met hen mee naar het eenmansschooltje dat op weer een andere heuvel lag, waar ik in een hoekje zat te kijken en luisteren naar de ‘grote mensen’. Ik leerde een bijzonder woord in Glenham – gespietst – na een dramatische gebeurtenis waarbij meneer Bennett werd gespietst door zijn donkerbruine Jersey-stier en in allerijl naar het ziekenhuis in Invercargill werd gebracht, en iedereen zei dat donkerbruine Jersey-stieren het felst waren.

Ik bracht ook veel tijd door op ‘mijn plek’, en ik genoot ervan dat die er was. Toen kwam pa op een avond thuis met zijn nieuwtje: ‘Ik ben overgeplaatst, ma. Naar Edendale.’ Het zou zo worden geregeld dat we in de vroege zomer gingen verhuizen en dat in de tussentijd (het was inmiddels najaar) ons spoorweghuis zou worden afgebroken en weer worden opgebouwd in Edendale, terwijl wij de winter doorbrachten in spoorweghutten op het omheinde stuk land waar de school en ons huis en dat van de Bennetts op uitkeken: een stuk land met een moeras in de hoek en lisdodden en judaspenning die tussen het zijdeachtige sneeuwgras groeiden.

Moerasrood, dierengoud, hemelgrijs, spoorwegrood, spoorweggeel, macrocarpagroen, berggrasgoud, sneeuwgrasgoud, judaspenninglila, melkwit sneeuwbeswit, alles onder een hemel met sneeuwlicht dat werd weerkaatst door Antarctica, of, zoals wij het kenden door moeders voortdurende verwijzing, ‘de zuidpool, kinders’. Dit licht kleurde mijn blikveld en ons enthousiasme bij het vooruitzicht Buiten te gaan wonen.

Er waren drie spoorweghutten (en eigenlijk nog een vierde, met een wasketel, die als washok werd gebruikt): een keuken-woonhut, een slaaphut met bedden voor Myrtle, Bruddie en mij, en een slaaphut voor pa en ma en de baby Isabel. Elke hut was ongeveer twee bij tweeëneenhalve meter, behalve de iets ruimere keuken-woonhut, waar een fornuis in stond waarvan de zinken kachelpijp door het dak stak. De hutten waren spoorwegrood geschilderd en elk had zijn eigen ingang. Het toilet, of ‘huisje’, zoals wij het noemden, bestond uit de gebruikelijke afgeschoten ruimte boven een diep gat, met een spoorwegrode bril. De verlichting bestond uit kaarsen en petroleum en er was alleen verwarming in de keukenhut. De hoop op genoegens die ons waren voorgespiegeld, nog versterkt door moeders vermogen om poëtische verwijzingen te selecteren uit de vele die ze zich eigen had gemaakt, vervloog bij de eerste kennismaking met de sneeuwstormen van Southland. Verhalen over zigeunerkampen, of Arabieren die hun tenten opsloegen, of de ‘Kindertjes in het woud’, wogen nauwelijks op tegen de bittere koude. De sneeuw lag hoog rond de hutten en op de binnenplaats daartussen; het leek wel of het er altijd sneeuwde.

Ik denk dat ik toen voor het eerst ongelukkig was. Ik voelde me ellendig, iedere nacht ver weg van pa en ma, die ik alleen maar kon bereiken als ik door de sneeuw ploeterde. Ik was op een leeftijd om geplaagd te worden en omdat ik had laten merken dat ik bang was voor ratten in de muur, werd ik geplaagd met kreten als: ratten in de muur, ratten in de muur. We werden allemaal ziek, grieperig, en ik kreeg de pijn in mijn benen die ik mijn hele jeugd hield. Ik was koortsig en ijlde, zag insekten op en neer kruipen over de muur. De ‘groeipijnen’ en de koorts werden veroorzaakt door acute reuma. Het was overal vochtig en koud, en de wereld was vol klam wasgoed en luiers die onder de groene smurrie zaten, alsof de baby, als een kalf, gras had gegeten. Ma gaf Isabel nog steeds borstvoeding. Ik had geen borstvoeding meer gekregen sinds ik twee was en begon te bijten, hoewel moeders tietjes altijd voorhanden waren, als de uiers van een koe, voor een terloops straaltje in onze monden. Maar hoewel moeder erin ‘geloofde’ haar kinderen zolang mogelijk borstvoeding te geven, was ze er ook trots op dat we al jong kopjes, vorken en lepels konden gebruiken. Over mij zei ze altijd trots dat ik ‘al uit een kopje dronk toen ik pas zes weken oud was’. Wanneer ze ons ten slotte wilde laten weten dat haar tietjes niet voor ons waren maar voor de nieuwe baby, smeerde ze een bitter goedje op haar borsten.

Ondanks de ellende Binnen, waren de tijden rond het keukenfornuis gezellig en het baden in de ronde, zinken tobbe voor het fornuis – sibbe sabbe sobbe, drie mannen in een tobbe – was altijd lekker. En moeder hielp, wat een vaste gewoonte van haar werd, onze (en ongetwijfeld ook haar eigen) ellende te verzachten door te wijzen op hoe mooi de sneeuw was en door ons verhalen te vertellen over de sneeuw en de regen en Koning Winter, die ‘op onze tenen en vingers uit was’. Ze tuurde door het kleine, kille kale raampje van de hut naar de plattelandzwarte duisternis en mompelde: ‘Ik vraag me af of Koning Winter vannacht komt …’ Zij wist en wij wisten dat hij elke nacht kwam, maar het fascineerde me dat er over hem gesproken werd als een belangrijk persoon en ik denk dat ik meer geloofde in zijn bestaan dan ooit in dat van die andere nachtelijke reiziger, de kerstman. In de warmte van de keukenhut speelde moeder ook op haar accordeon en zong daarbij, terwijl pa, soms heen en weer lopend in de sneeuw (hij beweerde dat je op en neer moest lopen als je de doedelzak bespeelde), zijn doedelzakwijsjes speelde – ‘The Cock o’ the North’ of ‘The Flowers of the Forest’, of andere liedjes uit zijn boek vol doedelzakmuziek.

De zomer was al bijna voorbij toen we verhuisden naar ons herbouwde huis in Edendale, in het hart van ons spoorwegland – naast de spoorbaan en de goederenloods en de loods voor de locomotief en de draaischijf en de wissels en de watertank, die spoorweghutrood was geschilderd op zijn spoorweghutrode stellage naast de spoorlijn, en het spichtige, roodgeschilderde kleine huisje hoog boven, waar de seinwachter woonde en zijn seinen ophing, en de uitrustende of gepensioneerde treinstellen en transportwagens en steekkarren. Een van onze spelletjes was ‘karren’, waarbij we deden of we lorries op de rails waren. Ik speelde veel op het spoorwegemplacement te midden van het spoorwegonkruid en de bloemen – zuring en wilde lathyrus – en in de goederenloods, waar de balen graan hoog lagen opgestapeld en waar ik, ineens machtig als een ‘torenkauw’, boven op de stapel balen klom, die wij ‘klimmers’ noemden, en naar beneden dook op Myrtle en Bruddie, terwijl ik met mijn vleugels klapte en havikachtige kreten slaakte. ‘Nini was de torenkauw’, vertelden ze onder het eten als pa en ma vroegen wat we gedaan hadden. ‘Nini was de torenkauw en we zijn de klimmers opgeklommen.’ Ik had nog nooit een torenkauw gezien, maar ik kende verhalen over hoe ze op blinkende voorwerpen doken om die mee naar hun nest te nemen.

Het leek alsof we nog maar nauwelijks in onze nieuwe-oude huis geïnstalleerd waren, toen er bericht kwam dat we weer moesten verhuizen – naar Wyndham.

5
==
==

Ferry Street, Wyndham

Wyndham, de stad in Southland met zijn vele rivieren, waar ons huis het gebruikelijke type spoorweghuis aan de spoorbaan was, maar dat dit keer in een straat stond die een naam had – Ferry Street, wat ik opvatte als ‘Verre’ Street. De overgang van het kabouterrijke Outram naar het elfjesrijke Wyndham leek niet strijdig met mijn logica en ervaring. In Wyndham ontdekte ik dat de wereld meer mensen bevatte dan ik had kunnen dromen; ik had gedacht dat de wereld bestond uit een en al hemel, groene weiden, moerassen, lisdodden, berggras, sneeuwgras, schapen, runderen en de wind in de telegraafdraden langs verlaten wegen en de spoorbaan die ergens vandaan kwam en ergens heenging; en uit een of twee buren die ons melk en appels gaven in ruil voor een maaltje van pa’s vis – regenboogforel en gewone forel, inanga, oesters – of voor onze eigen pruimen en appels; en vooral in Outram, familieleden die kwamen en gingen en het hadden over Central en Middlemarch en Inchclutha; en later ontdekte ik dat de wereld, net als in Glenham en Edendale, een plek was waar we alleen met het weer leefden, waar onze vader en moeder de hele dag werkten en ’s avonds zongen en op de accordeon en doedelzak speelden, terwijl wij van opstaan tot slapengaan aan het spelen waren.

Ons huis in Wyndham stond in een rijtje huizen met aan de achterkant tuinen die grensden aan de tuinen van de huizen in de volgende parallelstraat, en de spoorbaan aan het eind en het weiland aan de spoorbaan waar onze nieuwe koe, een goudkleurige Jersey die Beauty heette, graasde met haar nieuwe zwart-witte vaarskalf, dat we Pansy noemden. We hadden ook een kippenhok, met witte leghorns met felgekleurde, slappe kammen en een haan met een lange, gekromde staart waarvan de veren gerangschikt waren als een handvol speelkaarten.

In mijn herinnering waren Ferry Street en de straat aan het einde daarvan met de winkels en het gebouw van de krant, The Wyndham Farmer, de enige straten in Wyndham. Andere markeringspunten waren de spoorbaan en het station, de school, de renbaan, de golfbaan en de riviertjes, waarvan sommige dichtbij en andere veraf lagen, maar die ons even vertrouwd werden als de rivieren en weilanden en planten en bomen van de andere plaatsen waar we hadden gewoond: de Outram Lee Stream en de Outram Glen, de bruine Mimihau en de snelstromende Mataura.

En omdat na telling van de mensen die ik had gekend, de mensen uit fictie (en uit het verleden en van ver weg, wat hen tot min of meer fictionele figuren had gemaakt: voorouders, verwanten, vorsten, Eliza, Simon Legree, Koning Winter, de zigeuners, Wee Willie Winkie, de ‘Kindertjes in het woud’, boemannen, kabouters en elfjes) en de mensen uit liedjes en fantasieën, bleek dat die veel talrijker waren dan de mensen van vlees en bloed, zag ik Ferry Street als een plek met geheimzinnige mensen die in levende lijve voor je konden verschijnen, maar ook net zo goed in gedichten en liedjes konden opduiken. Het huis van de Murphy’s bij voorbeeld, een paar huizen verderop aan de andere, schaduwrijke kant van de straat met zijn hoge macrocarpaheg, keurige gazon en met mos begroeide stenen stoep, was het huis uit het liedje dat pa ’s avonds zong: ‘De stoep voor Dan Murphy’s huis.’ Ik was ervan overtuigd dat hij over dat huis en de met mos begroeide stenen stoep zong, en ik gluurde door de opening van het hek, of een opening in de macrocarpaheg, en staarde maar naar ‘de stoep voor Dan Murphy’s huis’ die uit een liedje was opgedoken. Ik werd vervuld met droefenis en het vredige gevoel ergens thuis te horen, want ik dacht dat ons gezin ook in het lied was opgenomen, en als pa met zoveel overtuiging zong:

Al waren we zo arm als een luis,

Er was vreugde en smart in het jong zijn;

Die bezong ik in mijn jeugd,

O, wat was ik nog jong,

op de stoep voor Dan Murphy’s huis,

wist ik dat hij over ons zong. Ik dacht dat alle of de meeste liedjes die onze vader en moeder zongen over ons leven gingen en over de plekken die zij hadden gekend.

Linksom, rechtsom, hand in hand:

de meisjes doen een rondedans.

London Bridge stort in elkaar.

De jongens met de meiden,

Manie O’Rourke en ik

gaan een eindje stappen

in de straten van New York.

Dat was ook een plek van ons. Ik had het gevoel dat ik er geweest was, dat het een andere manier was om een plek te hebben zonder die ooit te hoeven opgeven.

En dan waren er de trieste liedjes over het ophangen van mannen en vrouwen op het dorpsplein, en de klaaglijke doedelzakmelodieën die kringelend en gorgelend en kreunend opstegen naar de hemel, en de oorlogsliedjes die pa begon te zingen – ‘Tipperary’, ‘Blightie’, ‘Mademoiselle d’Armentières’ – en het lied dat ons hart ineen deed krimpen van medelijden met hem en de andere soldaten: ‘Geen nood, we gaan niet dood/we willen naar moeder de vrouw.’

Er waren ook ‘nieuwe’ liedjes, die iedereen ineens leek te zingen en die soms een tikje gewaagd waren: ‘Maanlicht en rozen’, ‘Het gaat niet aan om aan de kant te blijven staan in het maanlicht’, dat wij toen als kind al kenden als ‘Kom mee, dans rond, blijf niet zitten op je kont’. Je had ‘Tiptoe through the tulips’ en ‘Hallo Hallo, wie is die dame daar’, wat nu Isabels, of zoals wij haar noemden, Dots liedje was – ‘Hallo Hallo, wie is die dame daar/wie is dat meissie aan je zijde’, zong zij. En het verboden lied ‘Hallelujah ik ben een troel, Hallelujah troelala …’

En dan was er nog pa’s speciale lied, dat hij voor ma zong. Dan kusten en lachten ze samen, en ging ma blozen en glimlachen en ze zei: ‘Oh, Curly’ of ‘Oh, Sammy’.

Ga mee voor een reis in mijn luchtschip

ga mee voor een tocht door de lucht

ga mee voor een reis rondom Venus

ga mee voor een heerlijke vlucht.

Niemand kijkt als wij elkaar kussen,

niemand kijkt als wij samen gaan

ga mee voor een reis in mijn luchtschip

dan brengen we ’n bezoek aan de maan.

En na dat liedje zong pa een lied dat zo begon: ‘Buiten bij de straatlantaarn/staat het arme weesmeisje’, en dan werd ons hart vervuld met verdriet over het zielige weesmeisje en met het heerlijke besef een vader en moeder te hebben en een huis om in te wonen, en koeien en kippen en het kleine konijntje dat we in de wei hadden gevonden.

Die tijd in Wyndham waren onze vader en moeder heel actief. Pa begon olieverfschilderijen te maken op canvas en fluweel, hij speelde ons elke avond in slaap met zijn doedelzak, hij speelde rugby, waarbij hij zijn enkel brak, wat betekende dat hij nog meer tijd had voor zijn schilderijen. Hij speelde golf en droeg een plusfour, en een van de bezigheden waar we helemaal in opgingen, was het afwikkelen van oude (en soms nieuwe) golfballen om er achter te komen wat er aan het einde van die kronkelige draad van rekbaar, vies ruikend rubber schuilging. (Een leven als Theseus!) Pa ging ook naar de paardenrennen met Johnny Walker, de Australische ploegbaas bij de spoorwegen die tegenover ons in de straat woonde en die ons leerde kaarten. En we hielden nog altijd picknicks aan afgelegen stranden en rivieroevers, waar we heen reisden in de grijze Lizzie Ford, en stopten langs de hete, stoffige wegen zodat pa het water in de borrelende radiateur kon bijvullen, terwijl wij omhoog keken naar de lucht naar wat de enig andere levende schepsels ter wereld leken te zijn – de leeuweriken en de rondcirkelende en naar beneden duikende haviken.

Het was ook in die tijd dat moeder elke week haar gedichten publiceerde in de Wyndham Farmer en al gauw, trots, bekend stond als ‘Lottie C. Frame, de plaatselijke dichteres’. Toen was ook de opwindende dag waarop pa van de plaatselijke veiling een klok die de uren sloeg mee naar huis nam, een serie boeken van Oscar Wilde met stofgoud aan de randen van de bladzijden en een grammofoon met platen als ‘The Wee McGregor’ en ‘Building a Chicken House Part One’. We lieten de grammofoon spelen, gefascineerd door de manier waarop je de arm waar de naald in zat kon laten zwenken en ‘ronddraaien’ als de hals van een dode kip, en wij legden beslag op de sprookjes van Oscar Wilde, maar lazen ze pas later, in Oamaru.

Twee maanden voor mijn vierde verjaardag werd ons jongste zusje, June (Phyllis Mary Eveline) geboren. Net als de winter in de spoorweghutten staat die winter me bij als een ellendige tijd, maar de ellende werd gedeeld en verjaagd doordat Myrtle en Bruddie van sarrende vijanden veranderden in bondgenoten tegen de vreselijke Juffrouw Low – Juffrouw Low, de zuster van een van pa’s vismaten, die voor ons kwam zorgen in de eerste paar weken nadat de baby was geboren. In mijn herinnering was ze een lange, magere vrouw, die een bruin mantelpak droeg en een bril met een dun gouden montuur. Haar gezicht was onvriendelijk, haar manier van optreden bazig: ze mocht ons niet. ‘Lottie is niet streng genoeg tegen ze’, zei ze over moeder, zo de toon zettend voor een refrein dat onze hele jeugd zou klinken.

Als overtuigd aanhangster van ‘innerlijke reinheid’ gaf ze ons regelmatig een dosis wonderolie uit de gehate, smalle blauwglazen fles. En hoewel we thuis bleven wonen, werd ons verboden in de buurt te komen van de voorkamer, waar de baby was geboren en waar moeder en de baby nu sliepen. Daarom probeerden we van die nare tijd nog iets gezelligs te maken door bij elkaar te kruipen en elkaar ‘Juffrouw-Low’-verhalen te vertellen, lugubere vertellingen over ‘de keer dat Juffrouw Low van de rotsen viel en doodging’, ‘de keer dat Juffrouw Low door de bliksem werd getroffen’ of verdronk in een vloedgolf, verdwaalde in de rimboe, omkwam in de woestijn, of doodging doordat ze in een verlaten mijnschacht viel (de Engelse kinderen in de stripverhalen die we toen lazen, liepen vaak verwondingen op doordat ze in verlaten mijnschachten vielen). We staken elkaar de loef af in het verzinnen van een verschrikkelijk einde voor Juffrouw Low. ‘Laten we een Juffrouw-Lowverhaal vertellen’, zeiden we dan en kropen dicht tegen elkaar aan, in het heerlijke en tegelijk ellendige besef van onze rol als paria’s in ons eigen huis waar een vreemde vrouw moeders plaats probeerde in te nemen.

Lang nadat Juffrouw Low vertrokken was en ma zelf voor de nieuwe baby, Phyllis Mary Eveline (naar Juffrouw Low) June zorgde, die we ‘Chicks’ noemden, en haar gewone plaats weer had ingenomen, bleven we onze Juffrouw-Lowverhalen vertellen, tot we elkaar op een dag ineens haast wat beschaamd en betrapt aankeken omdat we beseften dat onze behoefte daaraan voorbij was, we waren weer gelukkig en onze Juffrouw-Lowverhalen behoorden tot het verleden. We gingen uit elkaar, gingen ieder onze eigen gang en richtten onze aandacht op de nieuwe baby en op de witte leghorns in het kippenhok. We speelden almaar met de kippen, wikkelden ze in een stuk deken, sjouwden ermee rond in onze armen en gaven ze ‘betermakers’ (ons woord voor klisma, het merkwaardige oranjerode, bolvormige rubber ding met het spits toelopende uiteinde, dat moeder in ons achterste stak als we wilden maar niet konden, of niet ‘geweest’ waren). Bij de kippen gebruikten we een strootje. Daarna stopten we ze in een doos, waarin ze helemaal toegedekt gewoon bleven liggen – buitengewoon coöperatief wanneer ik denk aan de vrijheden die we ons met hen veroorloofden. Ze keken ons aan met hun dichtstbijzijnde oog en sloten nu en dan het witte, rimpelige ooglid over de heldere, vaste blik, waarbij ze een gedempt getok lieten horen.

Wyndham was de tijd van kool in de tuin, van water uit de pomp, van kaarsen en petroleumlampen ’s avonds met ‘echte’ duisternis en nachtelijke schaduwen, waar de mensen in de schemering over het aardoppervlak leken te zweven en rond het middaguur in kluitjes bijeenstonden. Ik kwam erachter dat alles zijn eigen schaduw heeft en wanneer ’s avonds de kaarsen werden aangestoken, zei moeder: ‘Nu heb ik een schaduw die altijd met me mee gaat.’ Wyndham was ook de tijd van andere mensen, van buren met een tuin die aan de onze grensde, de familie Bedford met hun kinderen, Joy, Marjorie, Ronnie, die ieder om verschillende redenen het herinneren waard zijn – Joy had tuberculose, of tb, en was patiënte in een sanatorium, Waipiata, een gevreesd woord in ons leven. ‘Ze ligt in Waipiata.’ Marjorie was een ‘schrielhannes’. (Moeders oordeel werd op geringschattende en meewarige toon uitgesproken. Na melktijd bracht ze altijd een kan melk naar de Bedfords, in de hoop dat de kinderen net zo ‘flink’ zouden worden als wij.) Ronnie, de jongste, maakte naam doordat hij een kraal in zijn neusgat stak …

Tegenover ons woonde de familie Miles, Tommy Miles en zijn vrouw en kinderen, die we niet lang meemaakten, omdat Tommy Miles, een voorman bij de spoorwegen, op de spoorbaan vlakbij ons huis werd overreden door de expres-trein. Hij raakte zijn benen kwijt en stierf later in het ziekenhuis in Invercargill, waar hij, in de vreselijke taal van noodgevallen, die ik me nog herinnerde uit de tijd waarin de Jersey-stier meneer Bennett ‘spietste’, in ‘allerijl’ naartoe werd gebracht. Bij dat ongeluk scheurden mensen lakens in repen om als verband te gebruiken, en moeder zette de stem op die we later leerden benoemen als haar ‘aardbeving-en-vloedgolf-stem’ om op hoge toon indringend te verkondigen: ‘Het is Tommy Miles, het is Tommy Miles.’

En Wyndham was de periode van de tandarts en voor het eerst naar school gaan en het overlijden van grootmoeder Frame: alle drie heugenswaardig droevige gebeurtenissen, hoewel de dood van grootmoeder Frame verschilde van de andere door zijn wereld-triestheid waarin iedereen deelde – de koeien, de kippen, het knuffelkonijn, zelfs de stinkende fret en ook de rest van het gezin en de familieleden – terwijl naar de tandarts en naar school gaan bezoekingen waren die ik alleen moest dragen.

Het bezoek aan de tandarts markeerde het einde van mijn kleutertijd en mijn kennismaking met een bedreigende wereld vol tegenstrijdigheden, waar het gesproken en geschreven woord een speciale macht bezaten.

Op een nacht, nadat pa ons in slaap had ‘gedoedelzakt’, werd ik huilend wakker met kiespijn. Pa kwam naar mijn kant van het ledikant, dat te klein voor me werd, want ik raakte met mijn voeten de spijlen aan het voeteneind. ‘Ik zal je achterste eens warmen’, zei pa. Zijn hand deed pijn waar hij me steeds weer op mijn blote billen sloeg, waardoor ik opnieuw moest huilen en ten slotte in slaap viel, maar de volgende morgen, me verwerend tegen het onvermijdelijke geplaag van Myrtle en Bruddie – ‘Jij hebt gisteren een pak slaag gehad!’ – zei ik rustig: ‘Nou ja, ik had het toch koud en je krijgt er warme billen van.’

Ik werd naar de tandarts gebracht, waar ik schopte en vocht, omdat ik dacht dat er iets ijzingwekkends met me ging gebeuren, waarop de tandarts midden in mijn geworstel de assistente wenkte, die naar me toekwam met een mooie roze handdoek. ‘Ruik eens aan deze mooie, roze handdoek’, zei ze vriendelijk, en zonder iets te vermoeden, boog ik me naar voren om te ruiken en realiseerde me te laat, toen ik me in slaap voelde vallen, dat ik was bedrogen. Ik ben dat bedrog nooit vergeten, evenmin als mijn verbaasde ongeloof dat ik zo verraden kon worden, dat de woorden ‘Ruik eens aan deze mooie, roze handdoek’, terwijl niets erop wees dat er iets engs ging gebeuren, waren gebruikt om me in een soort val te lokken, dat ze niet écht betekenden ‘Ruik eens aan deze mooie, roze handdoek’, maar ‘Ik laat je slapen terwijl ik je kies eruit trek.’ Hoe kon dat? Hoe konden een paar vriendelijke woorden zoveel kwaad inhouden?

In de dood en de begrafenis van grootmoeder school niets van de woede en het daaruit volgende wantrouwen van het bezoek aan de tandarts. Grootmoeder zat al enige tijd in een rolstoel en er was sprake van dat ook haar andere been geamputeerd moest worden. Ik herinner me dat vader binnenkwam en met een stem vol verdriet zei: ‘Haar andere been moet eraf, ma.’

Niet lang daarna stierf grootmoeder en toen ze in de voorkamer lag, kwam moeder Myrtle en Bruddie en mij vragen: ‘Willen jullie grootmoeder zien?’ De anderen zeiden ja en gingen plechtig naar de overledene kijken, terwijl ik me angstig afzijdig hield en altijd spijt zou houden dat ik grootmoeder niet dood had gezien. Toen Myrtle de kamer uitkwam, kon ik van haar gezicht de macht aflezen die het aanschouwen van een dode haar gaf.

‘Hoe zag grootmoeder eruit?’ vroeg ik, in het ongelukkige besef van de lage status van een tweedehands ervaring en dat ik zo zwak was geweest niet te kunnen ‘kijken’. Myrtle schokschouderde. ‘Ze zag er goed uit, net alsof ze sliep.’ Nog jaren daarna kon Myrtle tal van ruzies beslechten met haar triomfantelijke: ‘Ik heb grootmoeder gezien toen ze dood was.’ En een aantal jaren later, toen Myrtle zelf dood in haar kist in de voorkamer in Oamaru lag en moeder me vroeg: ‘Wil je Myrtle zien?’ weigerde ik, die het nooit zou leren en nog steeds bang was, om te kijken naar het gezicht van de dood.

In de verleiding gebracht door wat onbezonnen opmerkingen leerde ik een zekere mate van bedrog. Toen ik op een dag naar het huisje was geweest en naar beneden keek, naar mijn grote drollen om ze te vergelijken met de poep in de luier van de baby, zag ik kleine witte dingetjes kronkelen in het bruin.

‘Ma,’ zei ik, ‘er kronkelen kleine witte dingetjes in.’ De schrik in moeders stem was alarmerend.

‘Wormen!’ riep ze vol afgrijzen uit. ‘Het kind heeft wormen.’ Die avond vertelde ze pa tijdens het eten: ‘Nini heeft wormen.’

Ik begreep dat dat schandelijk was en besloot in het vervolg mijn mond te houden.

Maar tijdens een van onze picknicks maakte ik opnieuw een verkeerde inschatting van wat ik wel en niet kon zeggen. Ik was in m’n eentje aan het spelen in de wei, toen ik een schaap op een speciale manier naar me zag kijken, met zijn kop schuin en een betekenisvolle blik op zijn gezicht. Opgewonden rende ik naar de plek waar pa en ma hun keteltjesthee zaten te drinken.

‘Dat schaap keek me aan’, zei ik met het gevoel dat het een gedenkwaardige gebeurtenis was geweest. Ik was me ervan bewust dat ze maar wat met me meepraatten.

‘Hoe keek het schaap je aan?’ vroeg pa.

‘Met zijn kop schuin.’

‘Doe eens voor.’

Plotseling verlegen omdat iedereen keek en ik begreep dat ze me plaagden, weigerde ik; toen, in een opwelling van (onbewuste) grootmoedigheid, niet beseffend dat ik een situatie schiep die nog jarenlang zou worden gebruikt, zei ik: ‘Ik laat het alleen aan pa zien.’ Ik liep naar pa toe en terwijl ik mijn gezicht met mijn hand afschermde, deed ik de gelaatsuitdrukking van het schaap na. Mijn hele jeugd lang zei pa: ‘Laat nog eens zien hoe het schaap je aankeek’, en terwijl de anderen giechelden, voerde ik mijn ‘nummer’ op.

Een zekere behoedzaamheid, een cynisme over het optreden van mensen en mijn familie, en een vermogen tot bedrog, kwamen een paar maanden later volledig tot bloei, toen ik op mijn vijfde jaar naar de lagere school in Wyndham ging, waar Myrtle en Bruddie al op zaten.