Janet Frame

De gezant van Spiegelstad

Deel 3 van de trilogie Een engel aan mijn tafel

Uit het Engels vertaald door Anneke Bok en May van Sligter

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Oorspronkelijke titel The Envoy from Mirror-City, verschenen bij The Women’s Press

Oorspronkelijke tekst © Janet Frame, 1984

Eerste Nederlandstalige uitgave © Anneke Bok, May van Sligter en De Geus BV, Breda 1991

Deze editie © De Geus BV, Breda 2013

Omslagontwerp De Geus BV

Omslagillustratie Cinemien

ISBN 978 90 445 2762 9

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de vierde druk, 2007.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

Bodemloos, de zeereis

Ver van de Nieuw-Zeelandse kust stampte en slingerde de Ruahine door de winterse juliwateren.

De binnenhut met zes bedden was lang niet zo ruim als de toeristenbrochures hadden doen voorkomen: er was nauwelijks plaats om je te bewegen en alleen de gezichten van de bevoorrechte vrouwen in de bovenste bedden konden de (warme, bedompte) lucht opvangen die door de crèmekleurige, schuin aan het plafond bevestigde ‘waaier’ of ventilator naar binnen werd geblazen. Afgesneden van hemel en aarde, licht in het hoofd in een rijk element van tijd, lag ik op het onderste bed bij de deur te luisteren naar de opgewonden stemmen van mijn medepassagiers – twee kantoormeisjes uit Hamilton die hun eerste overzeese bezoek gingen afleggen; een kleine donkerharige vrouw uit Australië die verschillende keren ‘de wereld was rondgereisd’ en maar al te graag foto’s liet zien die ze op haar reizen had gemaakt; een onderwijzeres die een jaar via een uitwisselingsprogramma in Nieuw-Zeeland was geweest en nu terugging naar de Midlands; en een rustige vrouw van middelbare leeftijd, dochter van een beroemde Noorse schrijver en zelf ook schrijfster, die terugkeerde naar Noorwegen. Door de misselijk makende warmte van de deinende hut waarvan zelfs de wanden leken te slingeren en schommelen, in de claustrofobische atmosfeer van lichamen die als op kastplanken waren opgestapeld, van de geuren en schaduwen van uitgehangen pasgewassen of droge onderkleding en kousen, en van slap afhangende, lichaamloze benen over alle bedranden, in de woordenzwerm die rond de nerveuze opwinding vol verwachting en spanning cirkelde, tolde mijn hoofd en protesteerde mijn maag telkens wanneer de Ruahine schommelde en deinde en stampte. Mijn ongemak werd niet verlicht door de Kwells-tabletten die me door Jess Whitworth, een doorgewinterd reizigster en vriendin van Frank Sargeson, waren aanbevolen, noch door het met lavendel geparfumeerde reukzout in zijn hartvormige flesje van geslepen glas versierd met lavendelkleurige linten. Omdat ik niet in staat was de maaltijden te gebruiken, at ik de biscuits die Jess me had meegegeven met de verzekering dat ik ze zou gaan beschouwen als mijn ‘beste vrienden’.

Nadat ik drie dagen achtereen zeeziek was geweest en een opleving van een recente griepaanval had gekregen, werd ik naar de ziekenboeg overgebracht in een toestand van uitputting die degenen die ooit aan reisziekte hebben geleden vertrouwd zal voorkomen. Daar bleef ik bijna twee weken vrijwel hulpeloos liggen, totdat het schip vaart minderde om het Panama-kanaal binnen te gaan en ik in een stoel kon zitten kijken naar het schouwspel van de Panamese jungle met krokodillen die zich in de zon koesterden; bontgekleurde papegaaien fladderden tussen de bomen die zich kromden onder de last van bloeiende klimplanten en het water raakten; terwijl de Amerikaanse gids voortdurend de waarde in dollars vermeldde van alles wat we zagen. Toen het schip bij Curaçao kwam en de machines stopten en het bewegen verminderde omdat we die dag in Willemstad zouden aanleggen, verdween mijn zeeziekte en nu het schip afgezien van een lichte deining niet meer bewoog, kon ik de buffetlunch gebruiken en in Willemstad aan wal gaan, mijn eerste aankomst in een vreemd land. Wat kon ik me goed voorstellen dat reizigers de aarde kusten aan het einde van een lange zeereis! In Willemstad bestond de eerste bodem onder mijn voeten echter uit beton en het rook er niet fris naar gras maar naar olie van de raffinaderij; toch was het licht nieuw, onwerkelijk boven en op het doffe rood, bruin en beige van de gebouwen, terwijl het kleurdoos-groen van de bladeren van bomen en planten glinsterde met een giftige felheid. Ik dwaalde alleen door de straten van Willemstad en ging in de tuin van het museum zitten kijken naar voor mij onbekende hagedissen die op voor mij onbekende stenen een zonnebad namen, en naar de vogels die ik nooit eerder had gezien of had horen zingen en die in groten getale de bomen bevolkten. Daarna maakte ik een wandeling langs de rivier en toen ik de lege flessen en blikjes daarin zag, werd ik me ervan bewust dat ik een vergelijking maakte met een ‘ander land’ – onze rivieren waren schoon en stroomden snel, ze waren niet traag en vervuild zoals hier! En de mensen die langs de rivier liepen, wat zagen ze er arm en ziekelijk uit, heel anders dan de robuuste Nieuw-Zeelanders! Een kleine reizende dierentuin had die zondag zijn tenten opgeslagen op een stuk braakliggend land; krappe kooien herbergden een armzalige beer met mottige vacht en een stinkende, bruingele leeuw – een bevestiging van mijn in Nieuw-Zeeland gevormde mening dat mensen ‘in het buitenland’ weinig mededogen met dieren hadden en ook dat het buitenland arm was, niet zo ontwikkeld als Nieuw-Zeeland. In mijn eerste buitenland droeg ik nog steeds de oude kleren van het vooroordeel. Ik zag ook voor het eerst mensen met een huidskleur die niet bruin of geel, maar diepzwart was. Op school was me geleerd dat Maori’s en Pakeha’s gelijke kansen hadden en ik geloofde wat ik had geleerd. Ik had ook geleerd dat Chinese mensen uitmuntten in tuinieren en fruittelen, dat de Grieken uitstekende vissers waren, terwijl de Maori’s de beste chauffeurs van zware voertuigen waren.

‘Maori’s zijn erg technisch aangelegd’, had een docent op de kweekschool ons verteld, een klas met alleen Pakeha’s. Nu ik Afro-Amerikanen en mensen uit India zag, bande ik de vergelijking met slaven uit mijn geest. Ik zei hartelijk ‘Hallo’ om te laten zien dat ik geen vooroordelen bezat, maar schrok toen mijn begroeting werd gevolgd door een poging tot gesprek, want ik had niets te zeggen. En zo werd ik, die een reis naar het buitenland maakte om ‘mijn ervaring te verruimen’, nu al gedwongen de verandering te ondergaan die iedereen die voor het eerst reist wordt opgedrongen – een verandering die niet tot stand komt door de plaats van aankomst, maar door de plaats van vertrek te bestuderen. Al die jaren van cowboy-films met blonde ‘helden’ op witte paarden en donkere ‘schurken’ met hoeden op donkere paarden, met Mexicaanse bandieten en veedieven die tegen eerlijke, hardwerkende Amerikaanse veefokkers streden, en met Amerikaanse Indianen die uit waren op vernietigen en afslachten terwijl de cowboys en de cavalerie naar ‘vrede en een eerlijke kans voor iedereen’ streefden; de films die ik in mijn jeugd had gezien, al die goeden-tegen-de-slechten drama’s en detectives hadden weliswaar de rede laten functioneren, maar gevoelens opgeroepen die onbewust en onvermoed onaangeroerd waren blijven liggen en die elk moment de wakende rede konden overmeesteren om de argeloze reiziger in het nieuwe land een bepaalde richting uit te sturen.

Voordat ik over de pontonbrug van Willemstad naar de Ruahine terugging, voerde ik een ritueel uit dat ook zijn oorsprong had in wat ik in Nieuw-Zeeland had gehoord, gelezen of gedacht, want daar iedereen leek te zingen:

We drinken rum en Coca-Cola

En wachten op de Yankee dollar …

In het Panama-kanaal had de Amerikaanse gids in vrijwel al zijn zinnen het woord ‘dollar’ gebruikt en hier, in Willemstad, zag je overal advertenties voor Coca-Cola. Ik rondde mijn eerste bezoek aan een vreemd land af door mijn eerste flesje Coca-Cola met evenveel eerbied te drinken alsof ik in de kerk een slokje wijn tot me nam. Vergeet niet dat Coca-Cola aan het eind van de jaren vijftig een magische uitstraling vol beloften bezat en dat het voor velen buiten de Verenigde Staten een symbool was van alles wat kenmerkend was voor Amerika: generositeit, goedheid, doordrenkt van de smaak van dollars, uit de nieuwe wereld, en badend in de ochtendgloed van een land dat nog niet was bezoedeld door het niets ontziende daglicht.

Omdat ik nog steeds niet in staat was de eetzaal te bezoeken toen het schip eenmaal was gaan varen, nam ik tijdens de laatste week van mijn reis mijn beddegoed mee aan dek en sliep in de koele lucht onder de blote hemel, en ik ging pas terug als ’s ochtends vroeg de schoonmakers hun emmers met water op het dek uitgoten. Er was veel gebeurd aan boord tijdens mijn verblijf in de ziekenboeg: het mengsel van passagiers had zodanig gekolkt dat er nieuwe groepjes waren ontstaan – de komieken, de leiders, de mikpunten voor roddelpraat, de bewonderenswaardigen en de schoonheden, ze waren als virussen geïsoleerd, geïdentificeerd en bestudeerd. De ondernemende Stille Oceaan en nu ook de Atlantische Oceaan hadden het niet zo druk gehad met het aanspoelen van voorwerpen op verre kusten dat ze de bijzondere passagiers die op elke lange zeereis komen bovendrijven niet op de dekken van de Ruahine konden werpen. Veel besproken en bewonderd in onze hut werd de knappe, briljante blonde beursstudente die onderweg was naar Oxford; ze werd daarnaast benijd om het feit dat ze veel aanbidders had, aan de tafel van de kapitein dineerde en met de scheepsarts danste, terwijl de anderen, zoals alle ‘anderen’ aan land of op zee, zich tevreden moesten stellen met minder indrukwekkende partners. Ook was er een jonge pianiste die omringd door bewonderaars vol zelfvertrouwen in de lounge repeteerde. O, wat zou ik graag zijn bewonderd om mijn vaardigheden! Wat had ik graag gewild dat iedereen wist dat ik de zeereis maakte met een beurs van het Fonds voor de Letteren! Hoe kon iedereen zo’n zelfverzekerde indruk maken? En dan de twee kantoormeisjes met hun lading aankopen uit Panama en Willemstad (iedereen behalve de Noorse schrijfster en ik had zijden kimono’s, pyjama’s, sjaals en glinsterende handtasjes gekocht): ze praatten en gedroegen zich alsof ze de hele wereld bezaten en de eigendomspapieren daarvan hun tijdens een bijzondere ceremonie zouden worden overhandigd zodra ze voet aan wal zetten in Groot-Brittannië. Misschien was de Australische vrouw met haar foto’s en haar reisverhalen toch niet zo zelfverzekerd als ze zich voordeed, want hoe meer ze praatte, des te meer ze me deed denken aan iemand die eenmaal in gang gezet niet meer kan ophouden, ze bleef maar op en neer en heen en weer reizen, van noord naar zuid en van oost naar west. Af en toe verscheen er paniek in haar ogen als iemand vroeg waar ze ‘uiteindelijk’ ‘definitief’ ging wonen, omdat ze uiteraard niet altijd kon blijven reizen … of toch wel? Soms leek ze het gevoel te hebben dat ze geen keus had, dat het te laat was om terug te keren, dat er nu geen ‘terug’ meer was om naar terug te gaan. Heel even vroeg ik me af: als ik nu eens word zoals zij, een tot reizen gedoemde vrouw zonder thuisgevoel?

Terwijl ik toekeek en luisterde, probeerde ik me superieur te voelen en mezelf te troosten door te denken: Zij weten niet dat ik alles in mijn geest opsla, dat ik door ze heen kijk, tot achter hun maskers, helemaal tot op de bodem van hun hart. Als ik schrijfster wil worden en blijven, moet ik de aanwijzingen in alles wat ze zeggen en doen optekenen; ik moet in stilte en passief hun gezicht aflezen en de gezichten en ogen met de voor hun kenmerkende isobaren en isothermen boven de vruchtbare velden registreren, de moerassen die hun geheim aan watervogels herbergen, en de verafgelegen bergen met hun spitse, door sneeuw verzachte rotsformaties. Ik zal voor altijd moeten blijven toekijken en luisteren.

Die reis is me niet in al haar details bijgebleven; ik herinner me alleen de verschrikkingen en het afgunstige verlangen. Ik herinner me de dag in Willemstad, de groepjes waarin de passagiers zich opsplitsten, hun opwinding en hoopvolle verwachting. Ik herinner me de ernstige scheepsarts die me aanraadde nooit meer per schip te reizen en de kapitein met zijn rode gezicht en gouden tressen die om hem heen hingen alsof het versieringen op een theepot waren. Deze details blijven me bij als ronddobberende scheepjes op mijn eigen golven van zeeziekte, al zullen lotgenoten weten dat je er voortdurend van droomt dat het schip ophoudt met bewegen, dat de zieke passagier op een eiland kan worden afgezet, ongeacht welk eiland, ongeacht welk land toevallig voorbijkomt, alsof land ooit voorbij kan komen op zoek naar een eenzame schipbreukeling. In het verleden had ik mijn uithoudingsvermogen getraind, maar tijdens de zeereis was ik niet voorbereid en daarom niet in staat mijn afweer op te bouwen tegen de afschuwelijke vermindering van mijn menselijke krachten: elke beweging kostte een misselijk makende inspanning en de seconden, minuten, uren en dagen werden een berg van verstikkende tijd. De beloning voor het overleven van de oversteek van de Stille Oceaan werd het visioen van waarin die verschrikkelijke berg geleidelijk aan wegsmolt totdat ook de laatste handvol rotsen en aarde onder de opdoemende Eindbestemming verdwenen was.

Na tweeëndertig dagen op zee, op de dag na mijn tweeëndertigste verjaardag, legde de Ruahine aan in Southampton, waar de passagiers in de gereedstaande trein naar Waterloo Station in Londen stapten.

2

Een echte heer

Waterloo Station. Daar sta ik dan met mijn twee koffers en mijn groene rugzak met mijn schrijfmachine, en ik houd mijn Traveller’s Joy reistas stevig vast als ik mijn bagage naar de straat met de rij taxi’s breng. Terwijl ik haast plichtmatig tegen mezelf zeg: Dus dit is nu Londen, zie ik hoe de andere passagiers worden meegetroond door groepjes wachtende vrienden en familieleden. Het regent, de lucht is grijs en de zwarte taxi’s zien eruit als lijkwagens. Ik proef de zoete smaak van voldoening nu ik weet dat het niet lang meer zal duren of ik ben veilig op een kamer van het pension van het Genootschap der Vrienden waar ik dan eindelijk een bed op vaste bodem zal krijgen, en nadat ik een taxi heb aangehouden (zoals ik in films heb zien doen), zeg ik dapper: ‘Het pension van het Genootschap der Vrienden in Euston Road, alstublieft.’

De taxi rijdt met misselijk makend geschommel door de beregende straten naar Euston Road en het pension van het Genootschap der Vrienden. En daar sta ik dan met mijn bagage naast me op het trottoir, voor het gebouw dat voor minstens een week mijn thuis zal zijn. Dol van vreugde dat ik eindelijk ben aangekomen, druk ik mijn reistas dichter tegen me aan, loop de trap naar de voordeur op en druk op de bel. Voetstappen. De deur gaat open.

‘Ik ben Janet Frame uit Nieuw-Zeeland’, zeg ik opgewekt tegen de vrouw met grijs haar. ‘Ik heb per brief voor een week een kamer gereserveerd.’

De vrouw fronst haar voorhoofd. ‘Hoe was uw naam?’

‘Janet Frame, uit Nieuw-Zeeland.’ Ik leg de nadruk op Nieuw-Zeeland.

‘Een ogenblik, alstublieft.’

De vrouw kijkt in een boek op de receptiebalie en als ze terugkomt, is de frons op haar voorhoofd nog dieper.

‘Er moet iets mis gegaan zijn. We hebben geen brief ontvangen op naam van Janet Frame uit Nieuw-Zeeland. We zijn helemaal volgeboekt. Het is eind augustus, weet u.’

‘O, ja.’ Ik denk: Natuurlijk weet ik dat, uit al die boeken met beschrijvingen van officiële feestdagen: ‘Augustus is helemaal voor de Engelsen en hun geliefde eilanden.’

De vrouw herhaalt: ‘Het spijt me. Er zijn geen kamers vrij. Uw brief is niet aangekomen.’

Ongelovig, me verzettend tegen opkomende paniek, speel ik mijn vermeende troefkaart uit.

‘Een vriendin van mij uit Nieuw-Zeeland logeert altijd bij u. Jess Whitworth.’ (Ze zal toch nog wel weten wie Jess Whitworth is!)

‘Het spijt me, juffrouw Frame. Ik kan me haar niet herinneren. En we zijn helemaal volgeboekt. Misschien volgende week …’

Het huilen staat me nu nader dan het lachen.

‘Maar volgende week is het te laat. Ik kom helemaal uit Nieuw-Zeeland. Ik kom net van de boot.’

De vrouw glimlacht geduldig.

‘We hebben gasten uit de hele wereld. Elke dag.’

‘Maar ik heb u echt geschreven. En ik kom net van de boot. Ik ben nog nooit in Londen geweest’, voeg ik er ontmoedigd aan toe. ‘Ik ben nooit eerder in Londen geweest en ik weet niet waar ik nu naartoe moet.’

Nog steeds kan ik mezelf zien staan, omringd door wat ik uit Nieuw-Zeeland had meegenomen – de twee oude koffers, de rugzak van groen canvas waarvan Frank Sargeson zei dat ik hem beslist nodig zou hebben omdat hij dertig jaar daarvoor een rugzak had meegenomen op zijn trektocht door Europa, en de leren Traveller’s Joy reistas die wel tien pond had gekost en een cadeau van de Gordons was geweest. Terwijl ik zo aarzelend bij de deur van het pension bleef staan, moest ik eraan denken hoe Frank en ik de advertenties op de achterpagina’s van zijn oude vergeelde nummers van de New Statesman hadden bestudeerd – Kamers te huur: St. John’s Wood, Swiss Cottage, Hampstead Heath, Earl’s Court – de toen nog onbekende, romantische namen leken nu grimmige rotswanden zonder een enkel steunpunt die me ongastvrij in het duistere onbekende stortten.

‘Heeft u geen kennissen in Londen?’ vroeg de vrouw.

‘Nee’, zei ik met trillende stem.

‘Het YWCA is hier niet ver vandaan. Ik bel wel even of er plaats is.’

Een paar minuten later kwam ze terug met het welkome nieuws dat er voor twee nachten een kamer vrij was die ik met iemand anders zou moeten delen.

De vrouw bood aan een taxi te bellen.

‘Graag. En dank u wel.’

Terwijl ik met mijn bagage op de groezelige Londense trap stond te wachten, voelde ik hoe zich in mijn achterhoofd vluchtig het eeuwige drama van de Aankomst afspeelde en ik dacht aan de plaats die het in mythen en fictie innam. Weer beleefde ik het opwindende gevoel zelf opgedolven te zijn als realiteit, het erts voor gepolijste fictie. De reis, de aankomst, de onverwachte gebeurtenissen en problemen bij aankomst op de bestemming. En al bij mijn eerste ervaring in Londen was er ook de gedachte aan de Brief zoals die in fictie voorkomt: de verdwenen brief, de gevonden brief, de brief die zo belangrijk is dat er levens door verloren gaan en lotsbestemmingen worden veranderd, zoals in Macbeth – ‘Zij verschenen mij op de dag van de zegepraal, en uit hun uitspraken bleek mij overduidelijk dat ze méér in zich hebben dan menselijk weten …’ – en de gedachte aan de rol van de bezorger van de brief, van de succesvolle of falende boodschapper. Heel even leek het zoekraken van de brief die ik had geschreven onbelangrijk vergeleken bij het fictionele geschenk dat ik ervoor terugkreeg, alsof alles een weerspiegeling heeft die alleen bereikbaar is met behulp van de verbeelding en de talen waarvan ze zich bedient; alsof ons leven en de wereld spiegelsteden bevatten, zoals de schaduwen in Plato’s grot, die ons worden geopenbaard door onze verbeeldingskracht, de Gezant.

Ondanks de fictionele mogelijkheden en verrukkingen was het die eerste dag in Londen akelig en onaangenaam. Het was eind augustus en nu al begon Londen de luiken te sluiten voor een donker wordende winter. Het YWCA waar ik een kamer voor twee nachten vond, deed me denken aan een psychiatrische inrichting zonder de bijbehorende geluiden, zonder het voortdurende gerinkel van sleutels en pogingen de gasten in toom te houden, al deed men daar wel zijn best voor door middel van het huisreglement op de binnenkant van de deuren van de slaapkamers en badkamers en de rijen toiletten, die qua uiterlijk en geur op die van een inrichting leken. De badruimten waren hol klinkende spelonken, met vloeren van kille zwart-witte tegels.

Laat de badkamer achter zoals u wilt dat anderen hem aantreffen. Een passende YWCA-vertaling van de Gulden Regel, doelmatig belerend en uitgaand van altruïsme en het in praktijk brengen van christelijke principes. In het kantoor op de benedenverdieping was een hok waar je je bagage kon achterlaten. Een vrouw met een streng gezicht hield toezicht op het komen en gaan van de gasten en deelde de post uit alsof de brieven heilige kleitabletten waren. Omdat ik me bewust ben van de macht van brieven, vermoed ik dat ze dat ook waren.

Hoewel ik het YWCA intimiderend vond door de voortdurende aanwezigheid van autoriteit, merkte ik dat de gasten tevreden en vriendelijk waren; er hing een sfeer van opwinding als er over aankomst, vertrek of excursies werd gepraat. Het cafetaria-eten was goedkoop en ruim voldoende en ik maakte al snel deel uit van de groep opgewonden ‘vreemdelingen in Londen’. Ik deelde mijn kamer met een vrouw uit Singapore die, net zo onschuldig als ik, droomde over een bezoek aan Piccadilly Circus. Toen ze er met de ondergrondse naartoe ging, ontdekte ze niet alleen de waarheid over Piccadilly Circus (dat het geen echt circus was, zoals wij dachten), maar had ze ook de hele dag ondergronds doorgebracht.

Ik verwonderde me over mijn vrijheid, vooral omdat de Victoriaanse sfeer en aanblik van veel Londense gebouwen een reservoir (van angst) uit mijn recente verleden had geopend. Mijn onderdompeling hierin was maar tijdelijk: weer hield de gedachte aan de parallel, de spiegeldroom, me staande en maakte me bestand tegen de nachtmerrie van het verleden.

Die eerste avond belde ik naar het adres in Clapham Common, waar Jess Whitworth in een Tuinkamer had gelogeerd. Ondanks de ontgoochelende realiteit van romantische namen, bleef ik hopen dat mijn verblijf in een Tuinkamer zo aangenaam zou zijn als ik had gedroomd, en toen Patrick Reilly, een van de huurders in het hoofdgebouw, uitlegde dat hij de zaken waarnam zolang de eigenaars in Schotland waren en dat er een Tuinkamer vrij was voor zeventien shilling en zes pence per week die ik kon betrekken wanneer ik maar wilde, vergat ik de vele tegenslagen bij mijn aankomst in Londen en begon uit te kijken naar een hoekje van het paradijs.

Ik kon de volgende dag wel komen, stelde Patrick Reilly voor. Hij had dan een vrije dag en zou zorgen dat ik me kon installeren in de kamer. Wat aardig van hem, dacht ik.

Mijn Nieuw-Zeelandse accent, zei hij, bewees dat ik oprecht was in mijn bedoelingen.

Mijn vertrek uit het YWCA moest het ritueel van afkeuring doorstaan, want ik had gezegd dat ik twee nachten zou blijven.

‘In deze tijd van het jaar zijn er moeilijk kamers te krijgen. Terugbetaling is niet gebruikelijk’, zei de huismeester.

Ik aanvaardde deze onvermijdelijke reprimande voor mijn onbehoorlijke gedrag en gebrek aan inzicht en bood mijn verontschuldigingen aan. Ik begreep dat instellingen steunen op het correct naleven van morele regels en op uitspraken die net zo eenduidig moeten zijn als de debet- en creditrekeningen van degenen die gebruik maken van die instellingen.

De volgende middag arriveerde ik per taxi in Cedars Road, aan de noordkant van Clapham Common, waar Patrick Reilly me opwachtte om me naar mijn Tuinkamer te brengen.

Meneer Reilly droeg mijn bagage door de zijpoort naar Tuinkamer nummer drie. Tegen een hoge bakstenen scheidingsmuur waren naast elkaar vier kamers gebouwd die uitkeken op de achtertuin van het hoofdgebouw. Het leken eerder schuurtjes dan kamers, met vloeren die direct en zonder vochtwerende laag op de aarde waren gelegd.

‘Ik hoop dat je de winter niet in deze kamer hoeft door te brengen’, zei Patrick Reilly. ‘Vorig jaar is hier een vrouw aan longontsteking gestorven.’

Hij wees naar de laatste kamer in de rij.

‘Daar woont nu een Russische balletdanser. En vorig jaar hebben we een Europese prins gehad.’

Patrick Reilly was een makkelijke prater met een aangenaam Iers accent. Hij was stevig gebouwd maar niet groot, had grijzend haar, een groot, glad en bleek gezicht en diepbruine ogen. Zijn soms strak samengeknepen lippen deden een zekere beperktheid van innerlijke horizonten vermoeden: om de grenzen aan te geven, als het ware. Hij liep met soepele en zekere pas. Hij stak de sleutel in het slot van nummer drie en opende na enig wringen en duwen de deur van een kleine, vochtig ruikende kamer met een smal bed waarop wat beddegoed lag, een kleerkast met een gordijn ervoor, een stoel en vlak achter de deur, op de met rieten matten bedekte vloer, een elektrische kookplaat aangesloten op een elektriciteitsmeter die op shillings werkte. Er was één klein vierkant raam naast de deur en aan het plafond hing één kale gloeilamp. Op een kist naast de elektrische kookplaat stond een stapel borden en een assortiment potten en pannen.

‘Ik heb een plek nodig voor mijn schrijfmachine’, zei ik.

‘Ik haal wel een tafel uit de kelder. Daar staan allemaal oude meubels en spullen. En ik zal je de badkamer en de geiser in het hoofdgebouw laten zien. Wil je een kopje thee?’

En dus bekeek ik vervolgens de kleine badkamer en probeerde Patrick Reilly’s instructies te onthouden over de werking van de geiser die het badwater verwarmde. Hij waarschuwde me dat ik voorzichtig moest zijn, omdat de geiser anders kon exploderen. Een jaar of twee daarvoor was er iemand omgekomen, zei hij, en toen was het hoofdgebouw bijna verwoest.

‘Er is in ieder geval iemand gewond geraakt’, corrigeerde hij zichzelf. ‘Het gebeurde vóór mijn tijd.’

Patrick Reilly begon de mythische proporties aan te nemen van De Groeter die tegelijkertijd Vermaner was: al tijdens deze eerste ontmoeting somde hij de dreigende gevaren op van Cedars Road, gelegen aan de noordkant van Clapham Common. Ik nam aan dat hij later nog aan Londen en de rest van de Wereld toe zou komen.

Hij nam me mee naar zijn kamer naast de badkamer in het hoofdgebouw, waar ik zwijgend zat toe te kijken terwijl hij een ketel aan de kraan op de overloop vulde, een gasstelletje op tafel aanstak en theewater opzette. Ik besefte dat ik voor de eerste keer naar het ritueel keek van een levenswijze die nieuw voor me was: mensen die alleen wonen in een kamer van een groot huis met veel meer kamers en die niets met elkaar delen behalve een gezamenlijke badkamer en toilet en een waterkraan boven het fonteintje op de overloop waaraan Patrick de ketel had gevuld. Eerder had ik twee mannen emmers met was- of drinkwater zien halen.

‘Vrouwen zijn niet erg populair bij hospita’s’, legde Patrick uit. ‘Ze laten haren in de badkamer achter en wassen voortdurend hun kleren.’

Hij zette twee kop en schotels aan de ene kant van de grote tafel waar een zeiltje op lag en pakte een volle fles melk uit een bak water, waarna hij de fles aan beide einden beetpakte, voorzichtig de melk heen en weer schudde en hem op de tafel naast de kop en schotels neerlegde.

‘Bluetop. Melk uit Jersey. Ik koop alleen het beste’, zei hij. ‘Zo verdeel je de room.’

Hij deed thee in de theepot.

‘Ik wacht vijf minuten, niet meer en niet minder, om de thee te laten trekken.’

Hij zei het woord ‘trekken’ op de zelfingenomen toon van een tandarts die een juiste diagnose heeft gesteld en de ingreep correct gaat uitvoeren.

Daarna maakte hij de verpakking van een rol biscuits open en hield ze me ter inspectie voor, waarna hij er een stuk of vier op een bord liet glijden.

‘Volkoren. Chocolade volkoren. Met bittere chocolade.’

De thee was inmiddels getrokken. Ik nam een hap van mijn chocolade volkorenbiscuitje en dronk een slok thee.

‘Het is Tetley’s Tips’, zei Patrick Reilly. ‘En de biscuits zijn van Peek Frean.’

Peek Frean.

Hij zei dit op zelfvoldane toon, alsof hij weer een stap had gezet op de weg naar volmaaktheid.

Ik herhaalde de naam. ‘Peek Frean.’ Die fascineerde me. Ik luisterde vol verwondering naar Patrick Reilly’s accent en de paar Ierse woorden die ik kende van het stereotype beeld van Ieren en van Ierse toneelschrijvers, maar die ik nooit eerder had horen uitspreken.

‘Ik heb net inkopen gedaan’, zei hij. Hij leek al even geboeid door mijn Nieuw-Zeelandse accent. Er was een band tussen ons, zei hij. We waren geen van beiden Engelsen. Hij sprak met enige afkeer over Engelsen. En omdat ik uit een kolonie kwam, zou ik wel begrijpen wat de Engelsen Ierland hadden aangedaan, zei hij.

‘Zij eten ons varkensvlees en onze boter en gebruiken onze paarden voor de races en wij moeten hier werk komen zoeken.’

De Ierse Republiek, zei hij, was Gods Eigen Land en volledig verpauperd. Ik dacht verbaasd: Maar Nieuw-Zeeland is toch Gods Eigen Land? Het was niet bij me opgekomen dat ook andere landen, misschien wel elk land, daar aanspraak op maakte. In Nieuw-Zeeland, vooral onder mensen die wat meer afstand hadden genomen, werden grappen gemaakt over onze bewering dat we Gods Eigen Land waren, en hoewel ik er ook de spot mee had gedreven, had ik er sinds mijn jeugd in geloofd, toen ik vol vuur het gedicht van William Pember Reeves opzegde:

God omgordde haar met de wateren

En winden van de onbedwingbare oceaan,

Die onbeteugeld en klaterend

Woeste golven laat ontstaan …

Zij wordt nooit in nevelen gehuld,

Noch zal dorre droogte haar land verschroeien …

Dus Ierland was Gods Eigen Land, zei ik bij mezelf en liet dit nieuwe feit van mijn ervaring in het buitenland tot me doordringen.

We dronken onze thee op.

‘Als ik je ergens mee kan helpen, hoef je het maar te vragen’, zei Patrick Reilly. ‘En zeg maar Patrick.’

‘Patrick. Ik heet Janet.’

Hij was onder de indruk toen ik hem vertelde dat ik Engeland bezocht met een ‘reisbeurs van het Fonds voor de Letteren’.

‘Maar eigenlijk ben ik onderweg naar de Balearen … zodra ik dat hier kan regelen.’

‘Je gaat toch niet alleen?’

‘Jawel.’

Hij fronste zijn voorhoofd.

‘Dat is gevaarlijk’, waarschuwde hij. ‘Alle vreemde plaatsen zijn gevaarlijk. Het is er nog erger dan in Londen.’

Hij was lid van een katholiek comité dat jonge Ierse meisjes van prostitutie wilde redden, vertelde hij. Door zijn werk als buschauffeur zag hij veel van zulke meisjes.

‘Ze raken in de problemen’, zei hij op scherpe toon. ‘Ik verwijs ze naar de Ierse tehuizen.’

Hij zweeg even.

‘Ik zal voor je zorgen zolang je in Londen bent, Janet. Maar je moet niet alleen naar Europa gaan. Tussen twee haakjes, ben jij nog ongebonden?’

Wat een ouderwetse uitdrukking, dacht ik. Die stamde uit mijn moeders jeugd maar paste niet bij Patrick Reilly, die verteld had dat hij vierenveertig jaar was.

‘Ja, hoor. Ik ben nog ongebonden.’

‘Goed. En denk er nog eens over of je wel naar het buitenland zult gaan.’

‘Ik moet wel gaan’, zei ik.

‘Schrijven is geen echt beroep’, zei Patrick.

‘Ik ben eigenlijk onderwijzeres.’

‘Onderwijzeres! Dat soort werk zou je moeten doen.’

Opgewonden vertelde hij dat zijn zuster in Ierland onderwijzeres was en zijn neef aartsbisschop in een stadje in het noorden. En de vrouw die eens zijn vriendin was geweest, was ook onderwijzeres.

‘M. heeft haar van me afgepakt’, zei Patrick. M. was een Ierse correspondent die aan het einde van de jaren vijftig veel in het nieuws was.

Het fascineerde me dat iemand dacht dat mensen je afgepakt kunnen worden, met de onderliggende gedachte van bezit en eigendom, zoals toen Paula Lincoln in Nieuw-Zeeland een buurvrouw ervan beschuldigde dat ze haar vrienden ‘afpakte’. Toch ligt deze opvatting ook ten grondslag aan de definitie van ‘schaking’ in de Engelse wet, waarin ‘schaking’ wordt beschouwd als een misdrijf tegen het eigendom en waarbij in dit geval een persoon het ‘eigendom’ van iemand anders is. Patrick gaf geen bijzonderheden van de vrouwenroof waardoor hij zijn verloofde was kwijtgeraakt.

Toen ik de zitslaapkamer wilde verlaten, waarschuwde hij me nog eens.

‘Je moet oppassen voor de zwartjes in Londen. Die zitten overal. Ze pikken al het werk in. Clapham zit er vol mee.’

In een blijkbaar onbewust gebaar trok hij zijn lippen omhoog waardoor zijn tanden zichtbaar werden. Ik was verbijsterd. Ik wilde het liefst alle mensen ter wereld liefhebben (‘de aarde en haar volheid, de Wereld en al die daarop wonen …’).

Omdat ik me plaatsvervangend beledigd voelde voor de mensen die ‘zwartjes’ werden genoemd, vroeg ik behoedzaam: ‘Bedoel je de mensen uit West-Indië en Afrika?’

‘Ja, de zwartjes.’

‘Ik vind dat je mensen niet moet benoemen naar de kleur van hun huid’, zei ik bezorgd.

‘Ze zijn minder dan wij. Het zijn zwartjes’, zei hij bijna kwaadaardig.

Ik nam dit nieuwe onaangename incident niet al te zwaar op. Hij wist niet beter, besloot ik. Hij wist niet beter en begreep het niet. Bovendien was hij bang. Niets zou hem van mening doen veranderen zolang hij bang was.

‘Tot morgen’, riep hij toen ik de trap afliep.

‘Ja’, zei ik en toen ook: ‘Tot morgen’, beseffend dat ik wekenlang in een wereld had geleefd waarin niemand ‘Tot morgen’ zei.

Ik was Patrick Reilly dankbaar. Hij was een geboren helper. Hij was ook betrouwbaar, ingenomen met zichzelf, bevooroordeeld, eenzaam en gelovig en had een innemend Iers accent. Ondanks zijn voornamelijk in zijn nadeel sprekende vooroordelen, was hij wat mijn moeder een ‘echte heer’ zou hebben genoemd. Hij was mijn eerste vriend in Londen.

3

Keats en de verhalenvertelsters van Battersea

De lezer lacht misschien om wat ik in mijn naïviteit dacht aan te treffen toen ik bus nummer 137 naar Crystal Palace nam. In die eerste weken maakte ik vol verwachting ook andere lange busritten naar plaatsen met intrigerende namen – Ponders End, High Wycombe, Mortlake, Shepherd’s Bush, Swiss Cottage – en elke keer trof ik bij aankomst een groepje sombere gebouwen in een woestenij van beton en baksteen, met mensen die er bleker, zorgelijker en kleiner uitzagen dan de meeste Nieuw-Zeelanders.

Picten en Schotten, zei ik bij mezelf en haalde de feiten en beelden uit mijn herinnering naar boven die ik tijdens de geschiedenislessen van lang geleden in me had opgenomen. De Angelen. De Saksen. De Picten en de Schotten. De Romeinen.

En de woorden van Londen fascineerden me: de stapels kranten en tijdschriften, de advertenties achter de ramen van tabaks- en krantenwinkels, de namen op de bussen, de straatnaamborden, de verlichte reclames, de met krijt op schoolborden geschreven menu’s bij de eenvoudige chauffeurscafés – Giant Toad and Two Veg, Shepherd’s – de posters in de stations van de ondergrondse en de graffiti in de openbare toiletten en straattunnels; al die boekwinkels en bibliotheken. Ik had nog nooit zoveel gelegenheid gehad in het openbaar te lezen.

Dichter bij huis genoot ik van mijn Tuinkamer en het behulpzame gezelschap van Patrick. Elke ochtend ging ik op de vloer van de kamer zitten in afwachting van het moment dat de kleur zou opkomen in de elektrische kookplaat waarop de ketel water stond om me mee te wassen en koffie van te zetten en waarvan ik een schamel beetje bewaarde als spoelwater voor de vaat, waarna ik naar voorbeeld van een naburige bewoner het vuile water op de klapbessestruiken gooide die de kamers afschermden van het gazon in de achtertuin, waar de huurders in het hoofdgebouw hun wasgoed te drogen hingen en op de zeldzame mooie middagen in de zon gingen zitten samen met de schildpad van de hospita, die ook de door rook gefilterde warmte van de nu veraf staande zon probeerde op te vangen.

De nachten waren koud. Het kampeerbed dat laag bij de grond stond, ving de nachtlucht op die met een vleugje Londense smog tussen de kieren en onder de slecht sluitende deur doorkroop. Ik zuiverde mijn mond van de spoorwegsmaak die ik daarvan kreeg en kroop onder de dunne dekens waar ik mijn warme jas overheen had gelegd. Ik maakte me niet al te druk over de kou – ik was nu immers in Londen? Ik was naar Crystal Palace geweest, naar Ponders End, Piccadilly Circus en High Wycombe. Ik had over de Common gewandeld en omhoog gekeken naar de twee en drie verdiepingen hoge bomen van de stad en naar de met bloed gevulde septemberzon. Mijn uiteindelijke bestemming Ibiza leek nu eerder jaren dan weken ver weg. Ik had erg veel te doen; bovendien moest ik voor een paar weken werk vinden om geld bij te verdienen. En dus maakte ik plannen voor de rest van mijn tijd in Londen, terwijl ik luisterde naar het geraas van verkeer in de verte dat ik net vond lijken op het geluid van oceaangolven die op een onzichtbare kust slaan.

En omdat het mijn lang gekoesterde droom was om Hampstead Heath en omgeving te bezoeken waar Keats had gewoond, nam ik op een dag de bus daar naartoe en liep het hele eind tot aan de vijver. De hemel was grauw, er hing een nevel boven de stad beneden en zwermen vogels haastten zich in dichte formaties door de lucht alsof ze door een tunnel vlogen, op zoek naar het licht; de bladeren trilden en schokten aan de gouden bomen; en bij de aanblik van de hoge bruine rietstengels aan de rand van de vijver, begon ik als vanzelf op te zeggen:

O wat kwelt u zo, ridder in harnas,

Die eenzaam en bleek uw ronde maakt?

De zegge in het meer is verwelkt

En vogels hebben hun zang gestaakt!

Ik besefte dat ik een van de duizenden bezoekers aan Londen was die bij de verwelkte zegge hadden gestaan en aan Keats dachten, waarbij ze een gevoel van opgewonden herkenning kregen nu ze plotseling in een levend gedicht stonden en het misschien uit hun herinnering opzegden, om dat gevoel vervolgens uit te bannen alsof ze zich ontdeden van een afgesleten geschenk, bijna alsof ze zich schaamden. Later gingen ze ernaar op zoek en beleefden het opnieuw, zonder te oordelen maar steeds in het besef dat maar al te vaak iedereen de duizendste, miljoenste, maar zelden de eerste laag van de wereld van de verbeelding betreedt. Toch kunnen alleen de eerste dag en nacht op aarde ooit worden beschouwd als de eerste laag waarop de daaropvolgende makers het gezamenlijke tapijt weefden dat in de eigenaardige rekenkunde van het scheppingsproces onbeperkt ruimte biedt aan de bekende en onbekende werken uit verleden en heden en de nog ongevormde werken van de toekomst. Terwijl ik zo op Londen neerkeek, voelde ik hoe het artistieke weefsel aangroeide, en ook dat er een moment kon komen waarop het tapijt een web werd of een lijkwade en op andere momenten een warme deken of omslagdoek: de mogelijkheid eronder bedolven te raken of erdoor te worden verstikt bestond wel degelijk. Hoe anders was het in Nieuw-Zeeland, waar de plaatsnamen en het landschap, de bomen, de zee en de hemel nog steeds een weerklank waren van hun eerste stem, en waar de vroegste kunstwerken hun tegenzang lieten horen in een primaire dialoog met de goden.

In Hampstead Heath twijfelde ik of ik John Keats en anderen moest bedanken of vervloeken voor het feit dat ze hun zegge, basilicum, kamperfoelie en nijgende viooltjes in mijn geest hadden geplant en ervoor hadden gezorgd dat hun eeuwige nachtegalen er bleven zingen. Onzekerheid (on-zekerheid) deed mijn eerste literaire beleving van Londen echter niet helemaal teniet. Die avond las en declameerde ik in mijn Tuinkamer Keats en anderen (ik had de raad van Jess Whitworth opgevolgd en was lid geworden van de Clapham Bibliotheek, waar ik gretig de aanbeveling ‘zoveel boeken als u wilt lenen’ had opgevolgd).

Als praktische invulling van mijn literaire voornemens had ik al eerder de New Statesman, het Times Literary Supplement, het John O’London’s Weekly, het London Magazine en de Poetry Review gekocht. (Op een regenachtige dag bracht ik een bezoek aan het gebouw van het Genootschap van Dichters, waarnaar ik lang stond te staren maar ik niet naar binnen ging.) Ik las opwindend nieuwe proza en poëzie van schrijvers uit West-Indië, soms geschreven in literair Engels, soms in een West-Indische versie van het Engels, maar allemaal doortrokken van een frisse kijk op Londen en het Verenigd Koninkrijk. Ik werd sterk beïnvloed door de West-indische schrijvers en, omdat ik me door mijn Nieuw-Zeelandse achtergrond tekort voelde schieten (want kwam ik niet uit een land dat toen werd beschreven als ‘Engelser dan Engeland zelf’?), schreef ik een reeks gedichten vanuit het perspectief van iemand die pas uit West-Indië is aangekomen en herhaalde het experiment dat Frank Sargeson en ik met het London Magazine hadden uitgevoerd, toen ik had gedaan alsof ik afkomstig was van een eiland in de Stille Oceaan en gedichten had opgestuurd met een begeleidende brief waarin ik vertelde dat ik pas uit West-Indië was aangekomen. De gedichten werden teruggestuurd met het commentaar dat ze ‘verfrissend en origineel’ waren en dat de redacteur graag wat meer werk van mij wilde zien. De ingestuurde gedichten voldeden qua Engelse taal niet helemaal aan het vereiste niveau. Ik besefte heel goed dat dergelijke literaire valse voorwendsels een beveiliging waren tegen de ontdekking van anderen dat mijn ‘echte’ gedichten niet goed waren. Ze vormden toen tevens een weerspiegeling van de speurtocht naar identiteit van een Nieuw-Zeelandse buiten haar eigen land, waar het eerder als een belediging dan als een verdienste werd beschouwd dat je ‘Engelser dan de Engelsen zelf’ werd gevonden. In zekere zin was mijn literaire leugen een ontsnapping aan de nationale leugen, waardoor een koloniale Nieuw-Zeelandse in het buitenland van een eigen identiteit werd beroofd.

Maar andere, praktische zaken onderbraken mijn dichterlijke dromen. Ik had geboekt voor de veerboot naar Dieppe, de trein naar Parijs, één nacht in een Parijs hotel, de trein naar Barcelona en de veerboot over de Middellandse Zee naar Ibiza – als ik het snel genoeg zei, was de reis ongecompliceerd en achter de rug voor je het wist!

Daarna vond ik voor twee weken werk als schoonmaakster-serveerster in het Studentenhuis van de Technische Hogeschool in Battersea, waar het van zes uur ’s ochtends tot twaalf uur ’s middags mijn taak was de as te verwijderen uit de gigantische bakstenen haarden die op altaren leken en de met as besmeurde vloer schoon te maken en te boenen, waarover de studenten om een uur of acht, negen van en naar de ontbijt- en collegezalen liepen en waarop ze hun voetstappen in de as achterlieten alsof ze in hun onwetendheid de hellingen van de Vesuvius betraden, terwijl ik op mijn knieën lag en als het dienstmeisje op die berg de wereld schrobde en boende. Als de studenten en docenten weg waren, maakte ik de slaapkamers schoon, waar het vaak sterk naar wierook rook omdat er in dat studentenhuis behalve studenten van de Britse eilanden ook Afrikanen uit vele landen woonden, net als Indiërs, Egyptenaren en Arabieren, die allemaal hun eigen geloof hadden. Het huishoudelijk personeel kwam voornamelijk uit Londen en was van Engelse of West-Indische afkomst. In dat studentenhuis bleek ik onverwacht te leven alsof de Tweede Wereldoorlog nog woedde.

Als het om elf uur tijd was voor de maaltijd die ‘lunch’ werd genoemd (een uitgebreide theepauze), aten de leden van het huishoudelijk personeel hun ‘dubbeldekkers’ met kaas, dronken thee en praatten met elkaar, eerst over de televisieprogramma’s van de avond tevoren en daarna over hun ervaringen in Londen tijdens de Blitzkrieg. Het bespreken van televisieprogramma’s werd duidelijk beschouwd als een inleiding tot het voornaamste onderwerp van gesprek en misschien ook wel als een geruststelling dat de gebeurtenissen waarover zo levendig werd verteld nu ook in een schaduwwereld van het verleden lagen. Maar elke dag weer begonnen de vrouwen over de oorlog, herleefden ze verschrikkingen waarover ze nooit eerder hadden gepraat en waarover ze nu pas konden vertellen, terwijl ik – met het angstaanjagend griezelige gevoel dat de tijd waarvan vaak wordt gezegd dat hij zo keurig van het verleden naar de toekomst stroomt, werd omgekeerd – stilletjes zat te luisteren en steeds meer respect kreeg voor de meedogenloosheid van een ervaring die als een vastbesloten, opdringerige aanbidder in eeuwige omhelzing ten slotte de overwinning behaalt door te spreken, zelfs al kost het, zoals in dit geval, vijftien jaar van bijschaven, minder pijnlijk maken, zuiveren en drogen van tranen, wijzigen van inhoud en opvatting, conserveren, verwerpen en sterven en herboren worden. Als de oorlog geen gedeelde ervaring was geweest, hadden de herinneringen misschien niet die samengebalde kracht gehad die hen in staat stelde om tijdelijk het heden, negentienhonderdzesenvijftig – en de lange houten eettafel, de studenten, de Technische Hogeschool – uit te bannen om het huishoudelijk personeel, dat hoofdzakelijk uit vrouwen tussen de vijfenveertig en vijftig jaar bestond, te vervangen door hun voormalige tweeëndertigjarige zelf, mijn leeftijdgenoten.

Ik begon toen de oorlog te beleven zoals de Londenaars die hadden ervaren. De herinneringen daaraan waren nadrukkelijk aanwezig: stukken grond met gebombardeerde gebouwen die nog niet waren herbouwd, overwoekerd door gras en onkruid en met overal vuilnis; het voormalige station van de ondergrondse waar tijdens een luchtaanval honderden Londenaars de dood hadden gevonden; pleinen en straten waar dood en verderf nu een plaats en een naam hadden gekregen. Mijn belangstelling voor de verhalenvertelsters van Battersea maakten het vroege opstaan in de nu koude en vochtige Tuinkamer draaglijker, net als de wandeling door de klamme mist naar het studentenhuis, de ondankbare kacheltaak en het door de week ’s avonds inschenken van de thee aan de docententafel en het opdienen van de maaltijd op zondagen. Wat zijn Engelsen toch ouderwets, dacht ik, als ik bij de studententafels stond te wachten tot ik werd geroepen om de docenten aan hun tafel op de verhoging te bedienen. Men had ontzag voor de hiërarchie: niemand waagde het een vergissing te maken bij het beoordelen van een rang of aanspreektitel. Ik besefte dat ik in het verleden getuige was geweest van soortgelijk gedrag in de psychiatrische inrichtingen waar de artsen, de hoofdzuster en het oudere personeel als goden werden gezien, terwijl ik zelf op een dergelijke manier tegen docenten en professoren had aangekeken. In het studentenhuis verleende het feit dat de omgeving was ingericht naar de superioriteit van sommigen en de inferioriteit van anderen, het systeem een zekere duurzaamheid, waarbij iedereen als het ware gevangen zat in een windstil seizoen zonder zelfs maar het vooruitzicht op een storm om alles los te maken en te hergroeperen, en het argument tegen hergroepering school altijd in de veilige zekerheid dat je al op de juiste plaats was.

Op dagen dat ik mijn post bij de Bank of New South Wales in Berkeley Square ophaalde, wisselde ik meningen uit met andere Nieuw-Zeelanders en Australiërs.

‘Wat vinden jullie ervan?’ vroegen we elkaar dan.

Het antwoord was: ‘Van het klassesysteem? Ze leven nog in de Middeleeuwen.’

Maar ik had het gevoel dat de verhalenvertelsters van Battersea stilletjes hun eigen revolutie voorbereidden, en zonder de gedachte aan opstanden uit het verleden … aan de Picten en de Schotten … de Angelen … de Saksen … De Romeinen van Londinium …