Antonio Muñoz Molina

Sefarad

Het boek der ballingen

Uit het Spaans vertaald door Adri Boon en Erik Coenen

Uitgeverij De Geus

breda 2014

De vertalers ontvingen voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Sefarad, verschenen bij Alfaguara

Oorspronkelijke tekst © Antonio Muñoz Molina, 2001

Eerste Nederlandstalige uitgave © Adri Boon, Erik Coenen en De Geus BV, Breda 2003

Deze editie © De Geus BV, Breda 2014

Omslagontwerp De Geus BV

Omslagillustratie © Ad van Denderen

isbn 978 90 445 2763 6

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2003.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Koster

We hebben een leven opgebouwd ver van het stadje waar we vandaan komen, maar we kunnen er maar niet aan wennen dat we daar niet meer wonen, en wanneer we er een tijd niet zijn geweest zwelgen we in nostalgie, en als we onder elkaar zijn overdrijven we ons accent en gebruiken we allerlei regionale woorden en uitdrukkingen die we koesteren en die onze kinderen, al hebben ze ze toch vaak genoeg gehoord, nog maar nauwelijks begrijpen. Godino, de secretaris van ons gemeenschapscentrum, dat dankzij zijn inzet en enthousiasme weer nieuw leven is ingeblazen, organiseert geregeld etentjes waar we ons te goed doen aan de producten en gerechten uit onze streek, en al is het waar dat het ons een beetje steekt dat onze keuken bij veel mensen even onbekend is als onze monumentale architectuur of de manier waarop we Pasen vieren, toch beleven we er ook wel een zeker genoegen aan gerechten te nuttigen die bijna niemand kent en ze aan te duiden met woorden die alleen ons iets zeggen. Ach, onze gordal-olijven, onze cornezuelo-olijven, verzucht Godino. Onze broodjes met olijfolie, onze in likeur gedrenkte cake, onze pasta van aardappeldeeg, ons paasgebak, onze bloedworst met rijst in plaats van met ui, onze typische gazpacho, die in niets lijkt op wat Andalusische gazpacho wordt genoemd, onze artisjokkensalades! In een zaaltje achter de winkel waar hammen worden verkocht en waar het bestuur altijd bijeenkomt, snijdt Godino gulzig een stuk brood af, en alvorens het in zijn bord met dampende bloedworst te dopen, maakt hij een zegenend gebaar boven het gerecht en reciteert enkele verzen:

O goddelijke bloedworst,

geheiligd zij uw naam.

De eigenaar van de winkel is een streekgenoot van ons, en hij is het die, zoals Godino het noemt, de catering verzorgt voor onze smulpartijen, met niet één product dat niet uit onze stad komt, want zelfs het brood wordt gebakken in de oven van Trini, dezelfde oven waaruit nog altijd de heerlijkste magdalena-cakejes komen, en ook het paasgebak met een hardgekookt ei in het midden dat we zo lekker vonden toen we klein waren. Eerlijk gezegd komen we er nu achter dat het vettige beslag waarvan het gemaakt is eigenlijk wel erg zwaar op de maag ligt, en al blijven we in onze gesprekken hoog opgeven van de smaak en de unieke vorm van het paasgebak, ja, zelfs van de naam die niemand kent behalve wij, toch krijgen we het niet helemaal op, ook al leerden onze moeders ons al dat het zonde is om eten weg te gooien, en dan denken we terug aan die keren dat we, toen we nog maar net in Madrid woonden, de voedselpakketten gingen afhalen die door thuis met de bus waren meegegeven: kartonnen dozen, goed dichtgemaakt met plakband en met voor de zekerheid ook nog eens een touw eromheen, die ons van ver weg de onmiskenbare geur bezorgden van de keuken thuis, een overdaad aan al die lekkere dingen die we misten en waar we in Madrid naar snakten: butifarra- en chorizoworst, gemaakt van het vlees van het laatste slachtfeest, borrachuelos met een suikerlaagje, paasgebak en soms zelfs een pot rode paprika’s, de verrukkelijkste lekkernij die je je maar kunt indenken. Een tijdlang heerste in de sombere kast van ons pensionkamertje hetzelfde geheimzinnige donker vol lekkernijen als in die ingebouwde proviandkasten van voordat de koelkast zijn intrede deed. (Wanneer ik nu tegen mijn kinderen zeg dat pasgeleden nog maar, toen ik zo oud was als zij, de meeste mensen geen koelkast en geen televisie hadden, kunnen ze het niet geloven, of, erger nog, kijken ze me aan alsof ik een holbewoner ben.)

We waren al maandenlang van huis, ver van onze stad, maar ons reukvermogen en onze smaakpapillen schonken ons dezelfde troost als een brief, dezelfde diepe, melancholieke vreugde waarvan we vervuld waren als we per telefoon met onze moeder of verloofde hadden gesproken. Onze kinderen, die de hele dag aan de telefoon hangen en urenlang met iemand kletsen die ze vlak daarvoor nog hebben gezien, kunnen maar niet geloven dat de telefoon voor ons, niet alleen toen we heel klein waren maar ook later nog, iets heel bijzonders was, voor armere families althans, en dat bellen naar een andere stad – interlokaal, zoals dat tot voor kort heette – een heel gedoe was, want vaak stonden er lange rijen voor de telefoonkantoren, aangezien er nog geen automatisch telefoonverkeer bestond. Ik ben nu niet bepaald een oude man (al zegt mijn vrouw vaak dat ik iemand van de oude stempel ben), maar ik kan me nog goed herinneren dat ik, als ik mijn moeder wilde spreken, naar een buurvrouw belde en dan moest wachten terwijl mijn moeder gehaald werd en de teller in de houten cabine van het telefoonkantoor in de Gran Vía maar door bleef tikken. En als ik haar dan eindelijk hoorde, voelde ik een beklemming die ik daarna nog maar zelden heb ervaren, het gevoel ver weg te zijn en mijn moeder op haar oude dag in de steek te hebben gelaten. Allebei stonden we maar wat te hakkelen en werden we zenuwachtig van dat vreemde apparaat dat plotseling ons leven was binnengedrongen en we kregen het benauwd als we dachten aan de gestaag oplopende gesprekskosten terwijl we niet veel verder kwamen dan het soort trivialiteiten waar ook onze brieven vol mee stonden: gaat het goed met je, denk om je gezondheid, zorg ervoor dat je je warm aankleedt als je ’s ochtends de deur uit gaat, want het is gemeen koud. Ik moest altijd iets overwinnen voordat ik durfde vragen of ze een voedselpakket wilde sturen of geld wilde overmaken. En als ik had opgehangen, was heel die afstand plotseling weer terug, en daarmee ook de treurigheid die je voelt als je op zondagavond de deur uit moet en het wat beschamende gevoel van opluchting een einde te hebben gemaakt aan een gesprek dat stuntelig verliep omdat je eigenlijk niets te zeggen had.

Het is juist nu, nu de afstanden kleiner zijn geworden, dat we ons steeds verder van huis voelen. Wie herinnert zich niet die eindeloze reizen per nachttrein in een tweedeklascoupé, die ons voor het eerst naar Madrid brachten, en die ons uitgeput van het slaapgebrek en de vermoeienissen van de reis onbarmhartig vroeg achterlieten in het oude station Atocha, dat onze kinderen nooit zouden kennen, hoewel een enkele onder hen, toen hij heel klein was of nog in de moederbuik zat, helse nachten doorgebracht heeft in dergelijke treinen wanneer die ons terugvoerden naar het zuiden in de kerstvakantie waar we zo lang naar hadden uitgekeken, in de weinige maar heerlijke vrije dagen van de paasweek of tijdens ons stadsfeest, dat erg laat in het seizoen viel, eind september, wanneer de mannen van de generatie van onze ouders de heerlijkste druiven, granaatappels en vijgen aan het plukken waren en zich de luxe veroorloofden beide stierengevechten bij te wonen die tijdens het feest werden gehouden: dat van Sint-Michaël, waarmee de feestelijkheden van start gingen, en dat van Sint-Franciscus, op de mooiste dag, de grote dag, zoals onze ouders zeiden, maar ook de droevigste, omdat het de laatste dag was en omdat door de najaarsregen de corrida maar al te vaak in het water viel en de destijds zeldzame draaimolens, afgedekt met een doorweekt zeildoek, een treurniswekkende aanblik boden.

Het lijkt haast of de tijd langer duurde en de kilometers veel langer waren. Bijna niemand bezat nog een auto, en wie niet de hele nacht in de trein wilde zitten nam de bus die we de Pava noemden en die er zeven uur over deed, eerst over de kronkelweg naar het noorden van onze provincie en door de bergengten en tunnels van Despeñaperros, die ons als het ware een andere wereld binnenvoerden, waardoor we onze eigen wereld achter ons lieten tussen de laatste glooiende landschappen met olijfbomen; en vervolgens over de eindeloze vlakten van La Mancha, zo monotoon dat de doezeligheid en de vermoeidheid het wonnen van de ongemakkelijke houding, en dan viel je in slaap, en met een beetje geluk deed je je ogen pas weer open als de bus de lichten van Madrid al genaderd was: de ontroering als je de hoofdstad in de verte zag opdoemen, met al die roodachtige daken en die hoge gebouwen die erboven uittorenden en diepe indruk op ons maakten: La Telefónica, El Edificio España, La Torre de Madrid!

Maar we gaven de voorkeur aan een andere emotie, vooral toen ons nieuwe leven in de hoofdstad niet aan onze hooggespannen verwachtingen beantwoordde, of toen we stomweg wenden aan het leven in de grote stad, zoals alles went, en zoals alles waaraan je gewend raakt op den duur zijn aantrekkingskracht verliest, waardoor geestdrift gaandeweg omslaat in verveling, weerzin, verholen ergernis. We gaven de voorkeur aan de emotie van een andere aankomst: het langzaam naderen van onze streek, de tekens waarmee deze werd aangekondigd, en dat waren dan niet meer de kilometerpalen langs de weg, maar bepaalde vertrouwde aanwijzingen, een herberg midden tussen de velden, gezien vanuit de trein of bus, de rode aarde langs de oevers van de Guadalimar, en vervolgens de eerste huizen, met een brandende lantaarn op de hoek als we ’s nachts aankwamen, het ongeduld als we het gevoel hadden er al te zijn en toch nog een stuk moesten, de heerlijke gedachte aan alle dagen die nog vóór ons lagen, de vakantie die eigenlijk nog moest beginnen.

Er was destijds een huis, herinner ik me nu, dat het laatste van de stad was, het huis waar de stad in het noorden ophield, het laatste huis dat je achter je liet als je naar Madrid reisde en het eerste dat je bij terugkeer zag opdoemen, een oud hotelletje met een tuin dat Casa Cristina werd genoemd en dat vaak dienstdeed als verzamelpunt voor de olijvenplukkers, maar ook de plek was waar men afscheid nam van het beeld van de Heilige Maagd waar we als kind op zomeravonden naartoe gingen om te bidden en dat begin september teruggebracht werd naar het heiligdom in het dorp vanwaar het het jaar daarop tijdens de drukke meibedevaart weer opgehaald zou worden.

Misschien waren de grenzen van de dingen destijds scherper, zoals de lijnen, kleuren en namen op de landkaarten die op school aan de muur hingen: dat huis, met het kleine tuintje, met de gele lantaarn die aan een hoek hing, was het exacte eindpunt van onze stad, en één stap verder begon het platteland, vooral ’s avonds, als de lantaarn brandde in de invallende duisternis, die er niet zozeer door werd verlicht als wel geopenbaard in heel haar diepte. Toen ik er een paar jaar geleden een wandeling maakte met mijn kinderen, die nog heel klein waren, want ik herinner me dat de een na oudste mijn hand vasthield, wilde ik ze Casa Cristina laten zien, en onderweg legde ik hun uit hoe de ploegbaas voor wie mijn moeder en ik olijven plukten ons er altijd voor de deur afhaalde. Het was dan winter, en samen liepen we door de ijskoude, donkere stad, allebei warm ingepakt, ik met een ribfluwelen pet van mijn vader en wollen handschoenen, mijn moeder met een sjaal die ze helemaal om zich heen wikkelde en om haar hoofd sloeg. Maar het was zo koud dat mijn oren en handen bevroren, en mijn moeder moest dan mijn handen warm wrijven met de hare, die warmer en ruwer waren, en ze blies haar warme adem over mijn vingertoppen. Ik raakte geëmotioneerd als ik mijn kinderen deze dingen vertelde, als ik sprak over mijn moeder, die zij nauwelijks gekend hebben; ik probeerde hun duidelijk te maken hoe snel het leven veranderd is, want voor hen was het al niet voor te stellen dat kinderen die amper ouder waren dan zij in de kerstvakantie als dagloner op het land moesten werken. Toen drong het tot me door dat ik al een hele tijd aan het woord was maar nog steeds Casa Cristina niet had gevonden, en ik dacht al dat ik, omdat ik zo druk aan het vertellen was, de weg was kwijtgeraakt; maar nee, ik was precies op de plek die ik zocht, maar het huis stond er niet meer. Een man aan wie ik het ten slotte vroeg legde uit dat het al jaren daarvoor afgebroken was, toen de weg naar Madrid werd verbreed. Hoe dan ook, al had Casa Cristina er nog wel gestaan, dan nog zou de hoek van het huis niet meer de uiterste grens van de stad zijn geweest: er waren nieuwe wijken met eentonige huizenblokken van baksteen verrezen, er was een sportcomplex gekomen, en ook een nieuw winkelcentrum, dat de man me trots liet zien zoals men een vreemdeling de plaatselijke monumenten laat zien. Alleen wie weg is gegaan, zoals ik, weet nog hoe de stad eruitzag en beseft hoe ingrijpend ze veranderd is; het zijn de blijvers die zich niet meer voor de geest kunnen halen hoe het er vroeger was en die, omdat ze de stad elke dag zien, niet in de gaten hebben hoe onherkenbaar ze is geworden, al denken ze dat juist zij haar trouw zijn gebleven en dat wij in zekere zin de deserteurs zijn.

Mijn vrouw zegt dat ik in het verleden leef, dat ik op dromen teer, zoals die oude mannen die niets te doen hebben en naar ons gemeenschapscentrum gaan om domino te spelen of om de lezingen en poëzievoordrachten bij te wonen die Godino organiseert. Ik antwoord dan dat ik inderdaad weinig van hen verschil, dat ik eigenlijk ook niets te doen heb, dat ik een soort langdurig werkloze ben, zoals dat tegenwoordig heet, hoe ik ook probeer zaken op te zetten die vervolgens steevast op niets uitlopen, ja zeg tegen baantjes die vrijwel altijd van korte duur zijn en vaak ook denkbeeldig of niet helemaal legaal. Ik zeg er maar niet bij dat ik inderdaad graag in het verleden zou willen leven, me erin zou willen verliezen met dezelfde overgave, hetzelfde intense genot als waarmee anderen dat doen, zoals Godino, die, wanneer hij bloedworst eet, wanneer hem een sappige anekdote of de bijnaam van een streekgenoot te binnen schiet of wanneer hij verzen reciteert van onze meest gevierde dichter, Jacob Bustamante, altijd rood aanloopt van vervoering en geluk, en die altijd al aan het bedenken is wat hij dit jaar nu eens met Pasen zal gaan doen, en de dagen aftelt tot Palmzondag, niet kan wachten tot de avond voor Witte Donderdag, als de processie vertrekt waarvan hij zowel congregatielid als bestuurslid is, ‘net als de roemruchte Mateo Zapatón, die zich nu in de hofstad teruggetrokken heeft’, aldus Godino, die weliswaar zijn hele leven al in Madrid woont maar toch een verbazingwekkend aantal streekgenoten van ons met naam en toenaam kent, en die iedereen illuster, vermaard, roemrucht noemt, met die overdreven rollende r van onze stad, waardoor hij nogal eens speeksel sproeit.

Het is waar, velen van ons zouden maar al te graag leven in het onveranderlijke verleden van onze herinneringen, dat terug lijkt te keren in de smaak van bepaalde gerechten en op bepaalde dagen die op de kalender met rood omcirkeld zijn, maar zonder dat we het beseffen is er in onszelf een afstand ontstaan die niet meer overbrugd kan worden door het snelle reizen van tegenwoordig, en daar kunnen ook de telefoongesprekken die we nog maar zelden voeren of de brieven die we al jaren geleden zijn opgehouden te schrijven niets aan verhelpen. Het is juist nu, nu we over de snelweg zo vlot en comfortabel in nog geen drie uur naar onze geboortestad kunnen rijden, dat we er steeds minder vaak terugkeren. Alles is nu veel dichterbij, maar wij zijn zelf geleidelijk steeds verder weg geraakt, ook al gebruiken we dan woorden van vroeger en overdrijven we ons accent, en ook al raken we ontroerd door de marsmuziek van onze broederschappen of de verzen die zo nu en dan worden voorgedragen door ‘de roemruchte bard, enig in zijn soort’, aldus Godino, die hem bewondert en hem naar de mond praat maar hem tegelijkertijd belachelijk maakt, de dichter Jacob Bustamante, die naar het schijnt, toen hij jonger was, zich doof hield voor de lokroep van de literaire roem en besloot om niet naar Madrid te gaan. Hij woont nog altijd in onze stad, waar hij onder prijzen bedolven wordt en stipt om de drie jaar zijn salarisverhoging krijgt, want hij is gemeenteambtenaar, net als een andere lokale grootheid, maestro Gregorio E. Puga, een niet onverdienstelijke componist die zich evenmin liet verleiden door de lokroep waar Godino zo op afgeeft, want men zegt (of eigenlijk zegt alleen Godino het) dat maestro Puga glansrijk afstudeerde aan het conservatorium van Wenen en dat hij zo een aanstelling had kunnen krijgen bij willekeurig welk gerenommeerd orkest in Europa, maar dat de roep van zijn geboortestreek luider klonk, zodat hij er met al zijn in het Duits en in gotische letters opgestelde getuigschriften terugkeerde, en hij algauw na een vergelijkend examen moeiteloos de post verwierf van dirigent van de harmonie.

We kwamen er graag met onze kinderen terug en stelden dan trots vast dat zij dezelfde dingen leuk vonden waarnaar ook wij in onze kindertijd altijd vol spanning hadden uitgekeken. Ze konden niet wachten tot het Pasen was en ze hun boetelingenpakje mochten aantrekken, met die kinderkap die hun gezicht onbedekt liet. Zodra ze geboren waren maakten we ze lid van dezelfde broederschap waar onze ouders ons lid van hadden gemaakt. Toen ze wat groter waren zaten ze ongeduldig in de auto, en als we nog maar net vertrokken waren vroegen ze al hoelang het nog duurde voor we er waren. Ze waren in Madrid geboren en spraken al niet meer met ons accent, maar we zwollen van trots als we dachten en zeiden dat ze net zo met onze streek verbonden waren als wijzelf, en als we hen op zondagochtend bij de hand namen om een wandeling te maken door de Calle Nueva, precies zoals onze ouders met ons hadden gedaan, en als een processiewagen voorbijkwam en wij hen optilden zodat ze het ezeltje waarop Christus Jeruzalem binnenrijdt goed konden zien, of het enge groene gezicht van Judas in de beeldengroep van het Laatste Avondmaal, drong zich het troostrijke gevoel aan ons op dat het leven zich herhaalde, dat de tijd in onze stad niet voorbijging of minder meedogenloos was dan de zo beklemmende en hectische tijd van het leven in Madrid.

Maar ze zijn groot geworden zonder dat wij er erg in hadden, en ze zijn vreemden voor ons geworden, schichtige gasten in ons eigen huis, waar ze zich in hun kamers opsluiten, die in donkere holen zijn veranderd waaruit zo nu en dan onverdraaglijke muziek dreunt en geuren en geluiden ontsnappen waarvan we de herkomst maar liever niet willen weten. Ze willen niet meer mee, en o wee als je er iets van zegt: dan kijken ze je aan alsof je een ouwe zak bent, iemand die nergens meer voor deugt, alsof het makkelijk is een fatsoenlijke vaste baan te vinden als je eenmaal de vijfenveertig gepasseerd bent. Ze zijn alles vergeten waar ze zo verzot op waren, de opwinding om de tunieken en koorkappen (waarvan Godino volhoudt dat ze bij ons koorkeuvels worden genoemd) die hun gezicht bedekten zoals carnavalsmaskers, het kabaal van de trompetten en trommels, de smaak van de Amerikaanse sigaartjes die alleen met Pasen te krijgen waren, de zuurstokken die we kochten bij die dwergachtige man die dan ook Zuurstok werd genoemd en die een paar jaar geleden is gestorven, ook al gingen wij, die hem al kenden sinds we klein waren, ervan uit dat hij net als de paasweek altijd zou blijven bestaan. Ook de kermisattracties van ons stadsfeest zeggen hun niets meer, en het is alsof alleen wij, hun ouders, nog met nostalgie terugdenken aan de bescheiden draaimolens van vroeger, de paardjesmolens, zoals wij ze als kind noemden en zoals we het ook onze kinderen hadden leren zeggen. Alles wat ons zo dierbaar is zegt hun helemaal niets meer, en zo nu en dan staren ze ons aan met een medelijdende of onverschillige blik, en dan voelen we ons belachelijk, zien we onszelf door hun ogen: uitgebluste oude mensen aan wie ze niets verschuldigd zijn, die vooral ergernis en verveling opwekken, en van wie ze zich aan het losmaken zijn alsof ze zich willen ontdoen van het stoffige spinrag uit het verleden, de tijd waarin wij thuishoren.

In het verleden leven, ik zou niets liever willen. Maar ik weet vandaag de dag niet meer waar ik leef, in welke stad of in welke tijd, ik weet niet eens meer of het wel mijn eigen huis is waarnaar ik aan het eind van de middag terugga met het gevoel iedereen alleen maar tot last te zijn, al ben ik ’s ochtends vroeg weggegaan, zonder goed te weten waar ik naartoe ga, waarom ik de deur uit ga, wat voor bezigheid ik zoek die me het gevoel zou kunnen geven dat ik iets nuttigs, iets zinnigs doe. Bij een van de laatste etentjes van onze broederschap, georganiseerd ter gelegenheid van de uitreiking van de zilveren penning aan Jacob Bustamante, verweet Godino me vriendelijk dat ik al twee jaar niet meer met Pasen naar onze stad was gegaan. Ik liet doorschemeren dat ik een moeilijke tijd doormaakte, in de hoop dat hij, een bemiddeld man met veel connecties, iets voor me zou kunnen doen, maar uit trots en uit angst om in zijn achting te dalen vroeg ik hem ook niet op de man af of hij me wilde helpen. Moedeloosheid en een gekrenkt gevoel van eigenwaarde maakten dat ik nog minder dan anders deelnam aan de activiteiten van ons gemeenschapscentrum, al probeerde ik wel altijd aanwezig te zijn bij de bestuursvergaderingen en bleef ik stipt op tijd de maandelijkse contributie overmaken. Maar ik doolde van ’s ochtends vroeg tot ’s avonds laat wezenloos rond door Madrid, sjokte van het ene baantje naar het andere, beloften die nooit ingelost werden, ontmoetingen die om de een of andere reden nooit doorgingen, klussen die een paar weken duurden, een dag of wat. Vaak stond ik urenlang tevergeefs te wachten of moest ik me haasten om op tijd te komen voor iets wat dan meestal, omdat ik weer eens net te laat was, op niets uitliep.

Op een ochtend, toen ik met mijn ziel onder mijn arm de Plaza de Chueca overstak, strak voor me uit kijkend om maar niet te hoeven zien wat er allemaal om me heen gebeurde, de dealers die met hun klanten stonden te smoezen, al die slaapwandelende wrakken met een lijkbleek gezicht die daar rondliepen als zombies en eruitzagen alsof ze aan een vreselijke ziekte leden, zag ik opeens mijn stadgenoot Mateo Chirino staan, die toen ik klein was Mateo Zapatón oftewel Mateo met de grote schoenen werd genoemd, niet alleen omdat hij schoenlapper was, maar vooral ook vanwege zijn postuur, want hij was veel groter dan de meeste mannen in die tijd, en ik weet nog dat hij grote zwarte schoenen met een dikke zool droeg, schoenen die hij zijn hele leven al droeg en waarschijnlijk zelf steeds opnieuw opgelapt had. Toen ik hem weer zag viel mijn blik meteen op die immense schoenen, die dezelfde leken te zijn als van ik weet niet hoelang geleden, zij het dat ze nu door zijn voetknokkels vervormd waren. Ik droeg het donkere pak dat ik alleen voor sollicitatiegesprekken aantrok, en had mijn zwarte koffertje en mijn mappen bij me: ik was ergens als verkoper van lesmateriaal voor rijscholen op proef aangenomen, op commissiebasis. Midden op het plein, in een lange overjas, met een groene Tiroolse hoed waaraan zelfs een veertje ter versiering niet ontbrak, stond Mateo Zapatón minzaam naar iets te kijken, als een robuuste pensioentrekker die niets te doen heeft, en het was of hij met zijn grote zwarte schoenen op de sokkel van een standbeeld of de stronk van een olijfboom stond, zo geworteld was hij daar in de wijk van Madrid waar hij nu woonde en zich net zo op zijn gemak leek te voelen als in het verre stadje waar we allebei vandaan kwamen.

Ook zijn gezicht zag er nog precies zo uit als ik het me herinnerde, alsof de tijd er geen vat op had gehad: voor een kind zijn alle volwassenen min of meer oude mensen, en als je ouder wordt en hen jaren later weer ziet, lijkt het alsof ze geen spat veranderd zijn, alsof ze nog altijd de leeftijd hebben die je hun als kind toeschreef, toen je nog dacht dat iedereen altijd hetzelfde zou blijven en altijd hetzelfde geweest was, jij altijd een kind en je ouders altijd jong, zonder enig teken van slijtage en zonder enige dreiging van de dood. Toen ik hem zag was het een ijskoude winterochtend, een van die akelige doordeweekse dagen in Madrid als de gevels van de gebouwen er net zo grauw uitzien als de lucht waaruit maar geen regen wil vallen. Zoals altijd had ik haast, want ik was bang om te laat te komen op een afspraak met een klant, een rijschoolhouder in de Calle Pelayo. Ik was zo stom geweest de auto te nemen, en de tijd die ik had willen gebruiken om nog snel even ergens een kop koffie te drinken was verloren gegaan met het zoeken van een parkeerplaats in die krankzinnig drukke straten, vol verkeer, voetgangers, ongeschoren travestieten, criminelen, drugsverslaafden, koeriers, bestelbusjes die de weg blokkeren, met als gevolg dat iedereen ongeduldig begint te toeteren en een kabaal veroorzaakt dat algauw op je zenuwen gaat werken.

Ik was te laat, had niet ontbeten en had uiteindelijk mijn auto zo beroerd geparkeerd dat de kans groot was dat hij weggesleept zou worden, maar toen ik Mateo Zapatón zag staan kwamen er meteen allerlei dierbare herinneringen bij me boven die me deden vergeten dat ik haast had. Nog even groot als altijd, kaarsrecht en met dezelfde milde uitdrukking op zijn gezicht, met zijn grote neus en enigszins bolle ogen, zijn door de ouderdom uitgezakte wangen, die door de kou echter een gezonde rode kleur hadden gekregen, en nog altijd met dezelfde stevige tred als toen hij indertijd verkleed als boeteling voor de processiewagen van het Laatste Avondmaal uit liep, zwaaiend met de grote staf van het bestuur van de broederschap.

Die wagen was een van de spectaculairste van de paasprocessie, en had de meeste figuren: de twaalf apostelen zaten aan een tafel waarover een linnen tafelkleed lag, en aan het hoofd stond Christus, met een hand op het hart en de andere omhooggestoken als om zijn zegen te geven, en de gouden aureool om zijn hoofd trilde op de majestueuze bewegingen van de wielen van de processiewagen over de met keien of kinderhoofdjes geplaveide straten van destijds, en ook de vlammen in de lampenglazen en het witte tafelkleed waarop het brood en de wijn voor het liturgische offer stonden, trilden licht mee. Alle apostelen keken naar Christus, en hun gezicht werd dramatisch uitgelicht door spots die er een wit schijnsel op wierpen; allemaal behalve Judas, die zijn gezicht afwendde en met een blik van wroeging en hebzucht keek naar de zak vol zilverlingen die hij gekregen had voor zijn verraad en die half verborgen achter zijn stoel stond. Het licht dat op het gezicht van Judas viel was groen, het geelachtige groen van iemand die het aan zijn lever heeft, en in onze stad wist iedereen dat die gelaatstrekken die wij kinderen net zo verachtten als de boeventronies in films, toebehoorden aan een kleermaker die zijn winkel en werkplaats had op de hoek van de Calle Real, vlak bij het portaal van Mateo Zapatón.

Godino vertelde me het verhaal, met de belofte dat er nog sappiger verhalen zouden volgen: de figuren op de processiewagen waren, zoals vrijwel alle figuren die met Pasen mee werden gevoerd, gemaakt door onze vermaarde beeldhouwer Utrera, volgens Godino een van de belangrijkste kunstenaars van de eeuw, die echter niet de erkenning kreeg die hij verdiende alleen omdat hij ervoor had gekozen in onze gastvrije maar ook afgelegen stad te blijven. Als geniale beeldhouwer was Utrera ook een onverbeterlijke bohémien, en hij had altijd een heleboel schulden en werd achtervolgd door schuldeisers, van wie er één, de hardnekkigste en ook de zwaarst gedupeerde, de kleermaker uit de Calle Real was die Utrera voorzag van overhemden met monogrammen, getailleerde vestjes, maatpakken à la Fred Astaire, en zelfs de wapperende stofjassen die hij in zijn atelier droeg. Toen de schuld torenhoog was opgelopen, verscheen de kleermaker op een middag in Café Royal, waar elke dag, onder leiding van Utrera, schrijvers en kunstenaars bijeenkwamen, en hij duwde de beeldhouwer een hele stapel onbetaalde rekeningen onder de neus en beet hem toe dat hij een vuile dief was. Waardig en elegant in het kostuum à la Fred Astaire dat hij nog niet betaald had en ook niet van plan was te betalen, keek de kleine, fiere beeldhouwer de andere kant op terwijl obers en vrienden de kleermaker, wiens uitpuilende ogen en bezwete gezicht van woede doortrokken waren, in bedwang hielden. Uiteindelijk droop hij met lege handen af, maar niet zonder eerst de vernedering te hebben ondergaan de rekeningen van de cafévloer op te rapen die hij in zijn razernij op de grond had laten vallen en die als belangrijk bewijsmateriaal konden dienen wanneer hij hem, zoals hij dreigde, voor het gerecht zou slepen. Hoe groot was vervolgens niet zijn verbazing, zei Godino, vooruitlopend op de ontknoping van het verhaal met een brede grijns op zijn sluwe, joviale gezicht, toen enkele weken later, de avond voor Witte Donderdag waarop voor het eerst de nieuwe wagen van het Laatste Avondmaal door de straten werd gevoerd (de oude was net als vrijwel alle andere tijdens de Burgeroorlog door de rooien verbrand), de kleermaker met eigen ogen aanschouwde wat alerte mensen hem al met enig leedvermaak verteld hadden, wat al, in de woorden van Godino, ‘als een lopend vuurtje’ door de hele stad ging: het verwrongen gelaat van Judas, het groene gelaat dat zich afwendde van de goedaardige maar beschuldigende blik van de Verlosser om begerig te loeren naar een slecht verholen zak met geldstukken, leek sprekend op het zijne, was er een getrouwe weergave van, ondanks de grove overdrijving van de karikatuur, met dezelfde uitpuilende ogen als die de beeldhouwer in het café hadden aangekeken als om hem te doorboren, ‘of te verstenen, zoals de ogen van Medusa’, aldus Godino, die, altijd wanneer hij zich liet meeslepen door zijn eigen vertellingen, zijn lievelingswoorden eruit flapte: ‘En die jodengok!’ Bij het uitspreken van die woorden trok Godino een grimas, keek zoals de kleermaker gedaan moet hebben toen hij zichzelf in de figuur van Judas herkende, en rimpelde zijn neus, die klein en nogal stomp was, alsof het uitspreken van het woord ‘jodengok’, waar hij zo van genoot dat hij het een paar keer herhaalde, het vermogen bezat om ook hem net zo’n grote gok te bezorgen als die van de kleermaker en Judas en alle beulen en farizeeërs van de wagens van de paasprocessie, de joden die de Heer bespuwden, zoals wij als kind zeiden wanneer we de optocht naspeelden; want op het plaveisel of de aangestampte aarde van de straten van destijds hielden ook de kinderen een processie, waarin wij meeliepen met grote, lege conservenblikken als trommels en met toeters van blik of plastic als trompetten, en waarin we koorkappen van krantenpapier droegen en zelfs processiewagens meetrokken, gemaakt van sinaasappelkistjes en dozen.

Allebei zijn ze allang dood, de lichtgeraakte kleermaker en de beeldhouwende bohémien die zijn rekeningen niet betaalde, maar de misselijke grap waarmee de een wraak had genomen op de ander duurt nog altijd voort in de grimmige en met groen licht beschenen gelaatstrekken van de Judas van het Laatste Avondmaal, al zijn er steeds minder mensen die ze herkennen, of die zich al die verhalen van vroeger kunnen herinneren die Godino altijd opdist en zo aandikt en opsmukt dat je je afvraagt of hij ze niet uit zijn duim zuigt. En er zullen ook niet veel mensen meer zijn die het model herkennen voor een andere van de apostelen, Mattheus, die zijn wenkbrauwen verbaasd optrekt en Christus aankijkt met een blik die het midden houdt tussen aanbidding en ontsteltenis, want het is het moment waarop zijn meester zojuist gezegd heeft dat diezelfde nacht nog een van hen hem zal verraden. Allemaal zijn ze geschokt en verontwaardigd, maken ze overdreven gebaren van gekrenkte waardigheid, en ze vragen: ‘Meester, ben ik het?’ en in de opwinding let niemand op het groene, wrokkige gelaat van Judas, noch op de uitpuilende zak geldstukken waar onze moeders ons op wezen toen we klein waren en ze ons optilden wanneer de processiewagen voorbijkwam.

Godino hoefde me echt niet te vertellen dat die nobele, forsgebouwde Mattheus, met zijn rode konen, Mateo Zapatón voorstelde, die aldus zijn uur van glorie kende op dezelfde avond van de Goede Week waarop de gedupeerde kleermaker voor eeuwig belachelijk werd gemaakt. Als de beeldhouwer Utrera bij de kleermaker was geweest om de maat te laten nemen voor zijn pakken, stak hij de Calle Real over en bestelde wanneer hij geld had of verdiensten in het vooruitzicht had bij Mateo een paar handgemaakte schoenen, of bracht hem, als hij krap zat, zijn oude paren om ze te laten opknappen. Maar anders dan de kleermaker herinnerde Mateo Zapatón de beeldhouwer nooit aan onbetaalde rekeningen, deels vanwege het ietwat gemakzuchtige fatalisme dat hij van nature bezat, waardoor hij de neiging had zich overal bij neer te leggen, en deels ook omdat hij voor Utrera een vurige bewondering koesterde, die tot uiting kwam in een nederige dankbaarheid wanneer de beeldhouwer zijn schoenwinkel binnenliep en uren met hem bleef kletsen, hem af en toe een lichte sigaret aanbood en verhalen vertelde van zijn reizen door Italië en de kunstenaarskringen in het Madrid van voor de Burgeroorlog.

‘Mijn beste Mateo,’ zei de beeldhouwer, ‘u hebt een klassiek hoofd, dat het verdient door de kunst vereeuwigd te worden.’ Zo gezegd, zo gedaan: Mateo zou nooit een cent van hem krijgen, maar beschouwde zich schadeloosgesteld vanaf het moment dat hij, plotseling verlegen maar gevleid, overduidelijk zijn eigen gezicht tussen de apostelen ontwaarde, evenals zijn brede schouders en die karakteristieke manier van kijken van hem, schuin naar boven gericht vanaf de lage kruk waar hij de hele dag op zat. Want zou hij, als boeteling en bestuurslid van de broederschap van het Laatste Avondmaal, een groter eerbetoon kunnen bedenken dan de tafel te delen met Christus en zijn discipelen? Iedere gelaatstrek, de algehele houding van de heilige evangelist, alles bezat een verbazingwekkende gelijkenis, behalve dan zijn baard, want die droeg de Mattheus van vlees en bloed niet, al schijnt het dat hij even overwogen heeft hem te laten staan, wat van een onvoorstelbare gewaagdheid zou hebben getuigd in die tijden van dunne snorretjes en gladgeschoren gezichten. De zaak van de kleermaker bevond zich bijna pal tegenover het portaal van de schoenlapper, maar als de twee mannen elkaar passeerden, ieder op zijn eigen trottoir, keek de gegriefde kleermaker naar de grond of de andere kant op, met een groenachtiger gezicht dan ooit en een jodengok van jewelste, en dan moest Mateo, en niet alleen hij, zo lachen dat hij zijn hand voor zijn mond hield en zulke rode konen kreeg dat hij eerder leek op een pop van de Fallas-feesten van Valencia dan op het vrome beeld van een evangelist.

Met een schok van vreugde zag ik in die onvriendelijke stad opeens dat gezicht uit mijn kindertijd, dat verbonden was met mijn vroegere leven en de dierbaarste herinneringen aan mijn stad. Toen ik klein was, stuurde mijn moeder me vaak naar het portaal van Mateo Zapatón, die me zonder me te kennen altijd in mijn wang kneep en me ‘koster’ noemde. ‘Nou, nou, kostertje, je bent deze keer ook snel door je halvezolen heen’; ‘Zeg maar tegen je moeder dat ik geen wisselgeld heb, koster; dat geld krijg ik wel een keer als ze langskomt.’ Het portaal was heel hoog en smal, nauwelijks groter dan een klerenkast, en werd van de straat gescheiden door een deur met ruitjes die Mateo alleen dichtdeed op koude winterdagen. Alle ruimte waarover hij beschikte, inclusief de zijkanten van het krat dat hij als werktafel en toonbank gebruikte, was helemaal volgeplakt met affiches van het stierenvechten en van de feesten in de paasweek, de twee grote hartstochten van de schoenlapper: de vergeelde affiches waren bevestigd met schoenmakerslijm en sommige waren half over elkaar heen geplakt, aankondigingen van gevechten van het begin van de eeuw of van het stadsfeest van vorig jaar, één grote chaos van namen, plaatsen en data waaruit Mateo naar hartelust kon putten om met kennis van zaken verhalen af te steken tegen de toehoorders die vrijwel altijd in zijn winkeltje te vinden waren, met een sigaret of een schoenpin, of allebei tegelijk, tussen zijn lippen geklemd, terwijl hij onvermoeibaar uitweidde over historische optredens van toreadors en anekdotes opdiste uit de wereld van het stierenvechten, die hij van zeer dichtbij kende, aangezien de juryvoorzitters van de corrida’s hem nogal eens informeel om raad vroegen. Zijn stem brak en hij kreeg tranen in de ogen wanneer hij herinneringen ophaalde aan die zwarte avond toen hij, vanaf een tribune aan de zonzijde van de arena van Linares, met eigen ogen zag hoe de stier Islero op Manolete afstoof. ‘Kijk uit, hij pakt je’, zo beweerde hij hem toegeschreeuwd te hebben vanaf de tribune, en hij boog zich voorover alsof hij zich weer in de arena bevond, zette zijn handen als een toeter om zijn mond, en met een van angstige spanning vertrokken gezicht, beleefde hij opnieuw het ogenblik waarop Manolete nog had kunnen ontkomen aan de dodelijke stoot, ‘de fatale stoot’, zoals Godino altijd zei wanneer hij de manier van vertellen en de theatrale gebaren van de geestdriftige schoenlapper imiteerde, waarbij Godino overigens altijd beloofde dat hij me ooit nog eens een opzienbarend en mysterieus verhaal over de schoenlapper zou vertellen, een geheim waarvan alleen hij alle pikante details kende.

Op de Plaza de Chueca stapte ik op Mateo af en hij keek me aan met dezelfde brede, welwillende glimlach waarmee hij vroeger altijd degenen die in zijn schoenlappersportaal een praatje kwamen maken had ontvangen. Ik schoot vol bij de gedachte dat hij me herkende, hoeveel jaren er ook waren verstreken en hoezeer ik ook veranderd moest zijn sinds we elkaar voor het laatst zagen. Opeens moest ik denken aan iets anders waardoor hij met mijn vroegste herinneringen verbonden was en zonder dat hij het wist deel uitmaakte van mijn kindertijd: in het portaal naast dat van Mateo Zapatón bevond zich de barbierszaak waar mijn vader me altijd liet knippen, en waar ook mijn grootvader zich altijd had laten knippen en scheren, de barbierszaak van Pepe Morillo, waar het steeds stiller werd naarmate zijn oudste klanten stierven en de jongere hun haar lang lieten groeien zoals de mode voorschreef. Zijn zaak is nu gesloten, net als die van Mateo Zapatón en die van de kleermaker met het judasgelaat, net als zoveel winkels die in de Calle Real waren voordat de mensen ophielden er te wandelen, waardoor die straat, vooral ’s avonds en op druilerige dagen, een steeds spookachtiger aanblik biedt. Maar indertijd was de barbierszaak van Pepe Morillo nog even drukbezocht als het portaal van Mateo Zapatón, en op zoele avonden in april en mei haalden de kletskousen die bij een van beiden een praatje kwamen maken stoelen naar buiten en bleven de hele avond op de stoep zitten roken en keuvelen, vanuit het donkere atelier aan de overkant van de straat gadegeslagen door de schuwe kleermaker, die handenwrijvend en met gebogen hoofd, dat steeds meer ging lijken op dat van de Judas van het Laatste Avondmaal, achter zijn toonbank stond, de mensenhater met het groenachtige gezicht en de haakneus, die door de onstuitbare opmars van de confectiekleding langzaam naar de ondergang werd gedreven.

Mijn vader nam me altijd aan de hand mee naar de barbierszaak van Pepe Morillo (‘kapper’ was destijds een woord voor vrouwen), en ik was nog zo klein dat de barbier een krukje boven op de stoel moest zetten om me makkelijk te kunnen knippen en me in de spiegel te kunnen zien. Zijn gezicht rook naar eau de cologne en zijn adem naar tabak, vooral wanneer hij erg dichtbij kwam met zijn kam en schaar, of met de tondeuse die hij gebruikte om mijn nek uit te scheren. Ik hoorde zijn zware, amechtige ademhaling en voelde zijn krachtige grotemensenvingers in mijn nek en op mijn wangen, de ongewone druk van handen die niet die van mijn vader of moeder waren, vertrouwde en tegelijkertijd vreemde handen, die plotseling ruw werden als ze mijn oren omklapten of als ze mijn hoofd ver voorover duwden. Als Pepe Morillo bijna klaar was zei hij altijd: ‘Ogen dicht!’ want dan ging hij mijn kuif in een rechte lijn boven mijn wenkbrauwen afknippen, halverwege mijn voorhoofd. Vochtige haartjes vielen op mijn oogleden, prikten op mijn bolle wangen en op het puntje van mijn neus, en de koude schaar streek langs mijn wenkbrauwen. Als Pepe Morillo zei dat ik mijn ogen weer open kon doen, zag ik altijd met enige verbazing in de spiegel mijn ronde en onbekende gezicht, met flaporen en kaarsrecht afgeknipt haar boven mijn ogen, en ook de glimlach van mijn vader, die me via de spiegel goedkeurend toeknikte.

Aan dit alles moest ik terugdenken toen ik geheel onverwacht Mateo Zapatón op de Plaza de Chueca zag staan, en het was alsof ik het opnieuw beleefde, en vervolgens kwam er nog een herinnering boven waarvan ik niet eens wist dat ik die had: eens, terwijl ik met een stripboek dat mijn vader net voor me gekocht had op mijn beurt zat te wachten, kreeg ik dorst en vroeg ik Pepe Morillo of ik wat water mocht drinken. Hij wees me een kleine, schaduwrijke binnenplaats achter de zaak, aan de andere kant van een deur met ruitjes en een donkere gang. Als kind kon je op een paar passen afstand verre oorden vinden. Ik duwde de deur open, een beetje duizelig geloof ik, misschien had ik verhoging en had ik daarom zo’n dorst. De vloertegels waren wit en grijs, met roodachtige bloemen in het midden, en toen ik eroverheen liep galmden mijn voetstappen. Op een richel bedekt met een gehaakt kleedje, in een hoek van de kleine binnenplaats, tussen planten met grote bladeren die de vochtigheid benadrukten, stond de waterkruik, een van die waterkruiken van veelkleurig geglazuurd keramiek die destijds in de winter gebruikt werden, een waterkruik in de vorm van een haan, zo herinnerde ik me nog heel goed, zoals de pottenbakkers van de Calle Valencia die maakten. Ik nam een slok en het water was vettig als bouillon en smaakte naar koorts. Ik liep terug door de gang en was opeens verdwaald: ik was niet meer in de barbierszaak maar op een plek die ik niet meteen herkende als het portaal van de schoenlapper, en wie ik daar zag was de apostel Mattheus van vlees en bloed, zij het met een leren voorschoot in plaats van de tuniek van een congregatielid of heilige, en baardloos, met een gedoofd sigarenstompje in de ene mondhoek en een schoenpin in de andere. ‘Hè, koster, wat doe jij ineens hier? Ik schrik me een hoedje.’

Net als toen keek ik hem ook nu aan zonder te weten wat ik moest zeggen. Van dichtbij was hij veel ouder en leek hij niet meer op de onveranderlijke Mattheus van het Laatste Avondmaal. Zijn blik en zijn glimlach waren niet tot mij gericht: ze veranderden niet toen ik zijn naam zei, hem mijn hand toestak, hakkelend en op onsamenhangende wijze vertelde wie ik was en hem probeerde te herinneren aan de namen van mijn ouders en de bijnaam die mijn familie vroeger had. Terwijl hij me een slap handje gaf knikte hij en keek hij mijn kant op, maar ik kreeg niet de indruk dat hij me zag of dat zijn blik, die me even tevoren nog opmerkzaam en levendig had geleken, op iets concreets gericht was. Zijn hoed droeg hij niet zozeer schuin als wel scheef, alsof hij die lukraak op zijn hoofd had gezet toen hij van huis ging, of met de slordigheid van iemand die zichzelf niet meer goed in de spiegel ziet. Ik herinnerde hem eraan dat mijn moeder vaste klant van zijn winkel was geweest – in die tijd was een vaste klant iemand die vaak zomaar even binnenwipte om een praatje te maken – en dat mijn vader, net als hij een liefhebber van het stierenvechten, ook vaak een boom kwam opzetten, zowel bij hem als bij de belendende barbierszaak van Pepe Morillo, die via een binnenplaats verbonden was met zijn eigen portaal. Mateo hoorde die namen van mensen en plaatsen aan met het gezicht van iemand die tevergeefs probeert om zich iets van heel lang geleden te herinneren. Hij boog zijn hoofd en glimlachte, al meende ik op zijn gezicht ook argwaan, schrik of ongeloof te lezen: misschien was hij bang dat ik hem wilde oplichten of beroven, zoals die ongure types die in de buurt rondliepen of gehurkt in groepjes bij de metro-ingang heimelijk dingen uitwisselden. Ik moest weg, ik was al veel te laat voor een afspraak die waarschijnlijk toch op niets zou uitlopen, ik had nog niet ontbeten, mijn auto stond dubbel geparkeerd, en Mateo Zapatón bleef me maar verstrooid de hand drukken en me hartelijk toelachen met zijn mond halfopen, zijn onderkaak een beetje hangend en wat speeksel glinsterend in zijn mondhoeken.

‘Weet u het niet meer?’ vroeg ik. ‘U noemde me altijd koster.’

‘Natuurlijk jongen, natuurlijk’, zei hij, met zijn ogen knipperend, en hij boog zich naar me toe, en opeens zag ik dat ik nu groter was dan hij. Hij legde vriendelijk zijn hand op mijn schouder, alsof hij me niet teleur wilde stellen. ‘Koster.’

Maar hij leek zich zelfs de betekenis van het woord niet meer te herinneren, en herhaalde het zonder mijn hand los te laten, die ik nu terugtrok, want ik wilde zo snel mogelijk weg. Ik deed een stap naar achteren, en hij bleef daar maar staan, met zijn kleffe slappe hand die de mijne had vastgehouden nog uitgestoken, zijn hoed met de groene veer scheef over zijn voorhoofd, alleen, als een blinde midden op het plein, steunend op het voetstuk van zijn grote zwarte schoenen.

Kopenhagen

Soms, als je op reis bent, vertel je of hoor je vertellen over andere reizen. Het lijkt of er, alleen al doordat je bent vertrokken, allerlei herinneringen aan eerdere reizen bovenkomen, en ook of je meer dan anders oor hebt voor en geniet van de verhalen die je worden verteld, een intermezzo van kostbare woorden binnen dat andere intermezzo dat reizen is. Wie reist kan zich hullen in een stilzwijgen dat iets geheimzinnigs zal hebben voor de onbekenden die op hem letten of zonder gevaar toegeven aan de verleiding een gesprek aan te knopen en een leugenaar te worden, een episode uit zijn leven mooier te maken door het aan iemand te vertellen die hij nooit meer zal zien. Ik geloof niet dat het waar is wat je wel eens hoort, dat je tijdens het reizen een ander kunt worden, wat er gebeurt is dat je persoonlijkheid, je verplichtingen en je verleden van je afglijden, net zoals je hele bezit zich beperkt tot die paar noodzakelijke spullen die je hebt meegenomen als bagage. Het hinderlijkste deel van onze identiteit wordt bepaald door wat anderen van ons weten of denken. Ze kijken naar ons en we weten dat ze iets weten, en stilzwijgend dwingen ze ons te zijn wat ze hopen dat we zijn, ons te gedragen overeenkomstig bepaalde gewoonten die als zodanig worden ervaren doordat we ons eerder ook zo hebben gedragen of die beantwoorden aan vermoedens waarvan we ons niet bewust zijn dat we ze hebben gewekt. Ze kijken naar ons en we weten niet wie ze in ons zien, wat ze verzinnen of besluiten dat we zijn. Voor iemand die in een vreemd land met jou in de trein zit ben je niet meer dan een onbekende die slechts bestaat bij de gratie van het heden. Een vrouw en een man kijken elkaar met een steek van begeerte nieuwsgierig aan wanneer ze in een trein tegenover elkaar plaatsnemen: op dat moment hebben ze net zomin een verleden, een toekomst en een naam als Adam en Eva toen ze in de Hof van Eden elkaar voor het eerst zagen. Een magere man met kort, gitzwart haar en grote, donkere, ernstige ogen stapt op het station van Praag in de trein en probeert wellicht elk oogcontact te vermijden met de overige passagiers die dezelfde wagon binnenkomen en van wie een enkeling hem argwanend opneemt en besluit dat hij een jood moet zijn. Hij heeft lange, bleke handen, leest een boek of staart afwezig door het raam, af en toe krijgt hij een hoestbui en dan drukt hij een witte zakdoek tegen zijn mond die hij vervolgens bijna stiekem in zijn zak moffelt. Wanneer de trein de onlangs getrokken grens tussen Tsjecho-Slowakije en Oostenrijk nadert, stopt de man het boek weg en zoekt enigszins nerveus zijn reisdocumenten. Aangekomen op het station van Gmünd stapt hij snel uit alsof hij iemand in de eenzame duisternis van dat nachtelijke uur op het perron hoopt te zien.

Niemand weet wie hij is. Als je alleen reist met de trein of op straat loopt in een stad waar niemand je kent, ben je niemand: niemand kan vermoeden waarom je zo bang bent en waarom je zo zenuwachtig in de stationsrestauratie zit te wachten, maar wat misschien wel duidelijk is, is de ziekte waaraan je lijdt, vanwege je bleke kleur, je droge hoest en het steeds weer heimelijk wegstoppen van je zakdoek nadat je hem even tegen je mond hebt gedrukt. Maar als ik reis heb ik altijd het gevoel dat ik gewichtloos, onzichtbaar ben geworden, dat ik niemand ben maar iedereen kan zijn, en die geestelijke lichtheid is te merken aan de bewegingen van mijn lichaam, ik loop sneller, ongedwongener, zonder de last van alles wat ik ben, met mijn ogen open voor de verlokkingen van een stad of een landschap, van een taal die ik versta en zelfs kan spreken en waarvan ik des te meer geniet omdat het niet mijn eigen taal is. Montaigne heeft het ergens over een verwaande man die terugkomt van een reis zonder iets geleerd te hebben: ja, wat wil je ook, zegt hij, als je jezelf meeneemt.

Maar ik hoef niet eens erg ver van huis te gaan om dat gevoel te krijgen. Soms, zodra ik de deur uit loop en de eerste de beste hoek omsla of de treden van een metrostation afdaal, laat ik achter wie ik ben en constateer beduusd en opgewonden de grote blanke ruimte die mijn leven wordt en waarin heel helder en scherp alle indrukken lijken achter te blijven: de plaatsen, de gezichten van de mensen, de verhalen die ik hoor. In de literatuur komen veel verhalen voor die zogenaamd tijdens het reizen verteld worden, na een toevallige ontmoeting op een weg, rond het haardvuur van een herberg of in een treinwagon. In een trein vertelt een man aan een andere man het verhaal dat Tolstoj in de Kreuzersonate vertelt. In Hart der duisternis vertelt een zeeman, Marlow, over een ontdekkingsreis over de Kongorivier terwijl hij aan boord van een aak de Theems op vaart, en wanneer hij achter de nachtelijke nevel de nog verre schittering van de lichten van Londen ontwaart, moet hij denken aan de vuren die hij op de oevers van de Afrikaanse rivier heeft gezien, en hij stelt zich nog veel oudere vuren voor, die welke de Romeinse schippers moeten hebben gezien toen ze tweeduizend jaar geleden voor het eerst de Theems opvoeren. In de trein waarin Primo Levi naar Auschwitz werd gedeporteerd ontmoette hij een vrouw die hij jaren daarvoor had leren kennen, en hij schrijft dat ze elkaar tijdens die reis dingen vertelden die de levenden niet vertellen, die alleen zij hardop durven te zeggen die zich al aan gene zijde van de dood weten.

Op weg van Granada naar Madrid vertelde een vriend me in de restauratiewagen dat hij tijdens een andere reis in diezelfde trein een vrouw had ontmoet die hij binnen een uur al kuste. Het was in de zomer, op klaarlichte dag, in de Talgo, die dagelijks om drie uur ’s middags vertrekt. De verloofde van mijn vriend was hem nog komen uitzwaaien. Even later hadden hij en de onbekende vrouw zich opgesloten op de wc, in de greep van een blinde drift, een geluksgevoel en een begeerte waar het ongemak, het gehots en het kloppen op de deur van geïrriteerde reizigers niets aan konden afdoen. Ze dachten dat ze na aankomst in Madrid voorgoed afscheid van elkaar zouden nemen. Mijn vriend zat in militaire dienst, had geen baan en dus geen geld, en zij was een getrouwde vrouw met een klein kind, enigszins labiel, iemand die zich nu eens liet meevoeren door vlagen van dwaze geestdrift, dan weer verviel tot inktzwarte depressies. Mijn vriend vertelde me dat hij haar erg leuk vond maar dat ze hem ook bang maakte, en ook dat geen enkele vrouw hem zo veel genot had geschonken. Zij stond hem nog erg helder voor de geest, en hij dacht met des te meer dankbaarheid aan haar terug, want buiten zijn eigen vrouw, met wie hij korte tijd later trouwde, toen hij uit dienst kwam, was zij de enige vrouw geweest met wie hij gevreeën had.

Een paar maanden lang zagen ze elkaar in het geheim, en in hotelkamers, donkere bioscopen, soms zelfs bij haar thuis, in het bed waarin ze met haar man sliep, gaven ze zich over aan dezelfde roes als tijdens hun eerste ontmoeting, vanuit het ledikantje aangestaard door de grote kalme ogen van het kind, dat zich aan de spijlen vasthield om te kunnen staan. Toen mijn vriend afzwaaide en met de nachttrein naar Granada terugging, spraken ze af dat zij hem niet zou komen uitwuiven. Maar vlak voor vertrek verscheen de vrouw toch en mijn vriend stapte uit want hij verlangde er zo naar haar te omhelzen dat hij het niet erg vond om de trein te missen. Hij vertrok de volgende dag en ze hebben elkaar nooit meer gezien. De schrik slaat me om het hart als ik probeer me voor te stellen hoe het haar zal zijn vergaan, zo onevenwichtig als ze was, zei mijn vriend, die met zijn ellebogen op de bar van de restauratiewagen leunde met voor zich een nog onaangeroerd kopje koffie en door het raam naar het kale landschap van het noorden van de provincie Granada keek, zich af en toe omdraaiend naar de klapdeur die toegang gaf tot de andere wagons alsof hij de onmogelijke hoop koesterde dat nu, zoveel jaar later, die vrouw weer zou verschijnen, en terwijl ik naar hem luisterde voelde ik afgunst, afgunst en droefheid omdat ik nooit zoiets had meegemaakt en dus geen herinneringen kon ophalen aan een dergelijke vrouw. Ze rookte weed, slikte pillen, gebruikte coke, en dat alles maakte me bang, maar ik liet me meeslepen door haar waanzin, en hoe banger ik voor haar was hoe meer ik haar begeerde. Het zou me niets verbazen als ze uiteindelijk aan de heroïne verslaafd is geraakt. Er zijn perioden dat ik ’s ochtends wakker word en me herinner van haar gedroomd te hebben. Ik droom dan dat ik haar ergens in Madrid tegenkom of dat ik in deze trein zit en haar door het gangpad zie aankomen. Ze was heel lang, als een fotomodel, met donkerblond krullend haar en groene ogen.

De treinen van tegenwoordig, waar we niet meer tegenover onbekenden plaats hoeven te nemen, zijn niet erg bevorderlijk voor het uitwisselen van reiservaringen. Zwijgende schimmen, met een koptelefoontje op, de blik strak gericht op het videoscherm waarop een Amerikaanse film te zien is. Je hoorde meer verhalen in de tweedeklascoupés van vroeger, die iets hadden van wachtkamers of keukens van arme mensen. Tijdens mijn eerste reis naar Madrid zat ik achterovergezakt tegen een harde rugleuning van blauw plastic te dommelen en hoorde mijn opa Manuel in het donker met een medepassagier praten over een treinreis in de winter tijdens de oorlog. Alle jongens van het bataljon van de speciale eenheid waarbij ik diende, werden meegenomen en moesten op dit station instappen. Er werd ons niet verteld waar we naartoe zouden worden gebracht, maar het gerucht ging dat de bestemming het Ebro-front was. Alleen al bij de gedachte begonnen mijn benen te trillen terwijl we de hele nacht opgesloten zaten in een donkere wagon. De volgende morgen moesten we uitstappen en zonder nadere uitleg kregen we het bevel onze oude posten weer in te nemen. Het bleek dat er een ander bataljon naar het front was gestuurd, en van de achthonderd manschappen keerden er nog geen dertig terug. Als onze trein was vertrokken dan had ik het nu vast niet na kunnen vertellen, zei mijn grootvader, en slaapdronken dacht ik opeens dat als die reis naar het Ebro-front was doorgegaan, mijn opa waarschijnlijk zou zijn gesneuveld en ik niet zou hebben bestaan.

Alles was zo vreemd die avond, de avond van mijn eerste treinreis, vreemd en magisch, alsof ik toen ik instapte – of eigenlijk al eerder, toen ik bij het station aankwam – de dagelijkse ruimte achter me had gelaten en een ander universum was binnengetreden dat erg leek op dat van films of boeken, het slapeloze universum van reizigers: ik, die zonder bijna ooit mijn stad te verlaten, me had gevoed met zoveel verhalen over reizen naar verre oorden, inclusief de maan, het binnenste der aarde, de zeebodem, de eilanden in de Caribische Zee en de Grote Oceaan, de Noordpool, het immense Rusland dat een verslaggever van Jules Verne, Claude Bombarnac geheten, doorkruiste met de Transsiberië-Expres.

Ik herinner me nu dat het een avond in juni was. Ik zat op een bank op het perron tussen mijn opa en oma, en een trein die nog niet de trein was die wij moesten hebben reed het station binnen en kwam loom piepend tot stilstand. In het donker zag hij eruit als een groot fabeldier, en toen de locomotief met zijn ronde koplamp aan kwam rijden moest ik denken aan de onderzeeër van kapitein Nemo. Op het balkon van de laatste wagon stond een vrouw met haar ellebogen op het hekje geleund, en zij wekte ogenblikkelijk een overweldigend verlangen in me op, het naïeve, beklemmende, vurige verlangen van een veertienjarige. Ik verlangde zo naar haar dat de druk op mijn borst me het ademen bemoeilijkte en ik een slap gevoel in mijn benen kreeg. Ik zie haar nog voor me, hoewel ik niet weet of wat ik me herinner wel een echte herinnering is: blond, lang, ongekamde haren, buitenlands, met een ver opengeknoopte, zwarte bloes, een zwarte rok, blootsvoets, roodgelakte teennagels, met een gebruind gezicht dat de glans van haar blonde haren en haar lichte ogen accentueerde. Ze stak een knie naar voren en uit de split van haar rok kwam een dijbeen te voorschijn. De trein zette zich weer in beweging en ik zag haar verdwijnen terwijl ze nog steeds met haar ellebogen op het hekje leunde, kijkend naar de vluchtige gezichten die vanaf het perron van dat verre station naar haar keken, midden in de nacht van een vreemd land.

Toen ik wegdoezelde zag ik in flarden van warrige dromen die vrouw opnieuw terwijl mijn grootvader en de andere man in de donkere wagon verder praatten. Ik deed mijn ogen half open en zag de gloed van hun sigaretten, en wanneer mijn opa of de man met wie hij sprak een trekje nam, lichtte hun boerengezicht even op in het roodachtige schijnsel. De scherpe rook van de zware tabak die mannen destijds rookten. Bij het zien van hun gezichten en bij het horen van hun woorden die ik in mijn halfslaap slechts vaag waarnam, was het of ik niet in de trein zat waarmee we op dat ogenblik reisden, maar in een van de treinen waarover zij spraken, treinen met soldaten van het overwonnen leger of gedeporteerden die eeuwig reisden zonder op de plaats van bestemming aan te komen en die nachtenlang stilstonden op onverlichte perrons. Primo Levi zei kort voor zijn dood dat hij nog steeds gruwelde bij de aanblik van een verzegelde goederenwagon op een rangeerspoor. Ik heb in Rusland gediend, zei de man, bij de Blauwe Divisie. We stapten op het Estación del Norte in een trein en kwamen tien dagen later aan in een plaats die Riga heette. En half slapend dacht of mompelde ik, Riga is de hoofdstad van Letland, want dat had ik gezien in de atlassen waar ik zo graag in bladerde, en ook omdat een roman van Jules Verne in Riga speelt, en de romans van Jules Verne spraken enorm tot mijn verbeelding, betekenden alles voor me.

Nu besef ik dat in ons dorre binnenland de nachttreinen als grote rivieren waren die ons naar de wereld voerden en ons later weer terugbrachten, grote stromen die in het donker zeewaarts gleden langs mooie steden waar ons een nieuw bestaan wachtte, stralender en echter, meer zoals het bestaan dat de boeken ons voorspiegelden. Zo goed als ik me die eerste treinreis herinner, zo goed herinner ik me ook de aankomst op de perrons van een grensstation: in mijn herinnering is de glans van de nacht identiek, en eveneens de fantasieën over wat komen ging, de angst voor het onbekende dat mijn hart sneller deed kloppen en mijn knieën deed knikken. Op het station van Cerbère werden onze paspoorten gecontroleerd, eerst door agenten van de Guardia Civil met ongure tronies, daarna door vijandige en onbeschofte gendarmes. Cerbère, Cerberus: soms lijken stations ’s nachts de toegangspoort tot het rijk van Hades, en alleen al in hun namen ligt een vervloeking besloten: Cerbère, waar de Franse gendarmes in de winter van 1939 de soldaten van de Spaanse Republiek vernederden door hen uit te schelden en hen met geweren in de rug porrend voort te duwen; Port Bou, waar Walter Benjamin in 1940 zich het leven benam; Gmünd, het grensstation tussen Tsjecho-Slowakije en Oostenrijk, waar ooit Franz Kafka en Milena Jesenska elkaar ontmoetten, geheime afspraakjes in het intermezzo van aankomende en vertrekkende treinen, in de wanhopig makende korte momenten die al haast voorbij waren zodra ze elkaar zagen, zodra ze naar de kille kamer van het hotel vlak bij het station gingen waar elke keer als er een trein langskwam de ruiten in de sponningen trilden.

Hoe zal het zijn om in een veewagen op een Duits of Pools station aan te komen, te horen hoe door de luidsprekers in het Duits onbegrijpelijke bevelen worden geschreeuwd, en in de verte lichten, prikkeldraad, torenhoge schoorstenen te zien die zwarte rook uitbraken. In februari 1944 zat Primo Levi vijf dagen lang in een trein naar Auschwitz. Door de kieren tussen de planken, waar hij zijn mond tegenaan drukte om wat lucht te krijgen, zag hij de namen van de laatste stations van Italië, en elke naam was een afscheid, een etappe van de reis naar het noorden en de winterse kou, eerst onbegrijpelijke namen van stations in het Duits en vervolgens in het Pools, van afgelegen plaatsjes waar destijds nog bijna geen mens van gehoord had, Mauthausen, Bergen-Belsen, Auschwitz. Drie weken deed Margarete Buber-Neumann over de tocht van Moskou naar het Siberische kamp, waar ze een straf van tien jaar moest uitzitten, en toen er pas drie verstreken waren en haar werd gesommeerd opnieuw in een trein te stappen, richting Moskou, dacht ze dat ze zou worden vrijgelaten, maar de trein stopte niet in Moskou en reed door naar het westen. Toen ze ten slotte stopten op het grensstation van Brest-Litovsk, zeiden de Russische grensbewakers tegen Buber-Neumann dat ze snel haar spullen moest pakken, dat ze op Duits grondgebied waren aangekomen. Tussen de planken waarmee het raam was dichtgetimmerd zag ze op het perron zwarte SS-uniformen, en toen begreep ze tot haar ontsteltenis en met een gevoel van eindeloze vermoeidheid, dat de grensbewakers van Stalin haar vanwege haar Duitse nationaliteit zouden overdragen aan de grensbewakers van Hitler krachtens een schandelijke bepaling van het pact tussen Duitsland en de Sovjet-Unie.

De zwartste nacht van Europa wordt doorkruist door lange, sinistere treinen, konvooien van goederenwagons of veewagens met dichtgetimmerde raampjes; ze rollen heel traag voort naar winterse oorden bedekt onder sneeuw en modder, afgebakend met prikkeldraad en wachttorens. Opgepakt in 1937, gemarteld, onderworpen aan verhoren die vier, vijf dagen achter elkaar doorgingen, terwijl ze al die tijd moest blijven staan, werd Jevgenia Ginzburg, actief lid van de Communistische Partij, na twee jaar in een isoleercel opgesloten te hebben gezeten, veroordeeld tot twintig jaar dwangarbeid, en de trein die haar naar haar gevangenschap in de werkkampen bij de poolcirkel bracht, deed er een volle maand over om de afstand tussen Moskou en Vladivostok af te leggen. Onderweg vertelden de gevangen vrouwen elkaar hun leven, en soms, wanneer de trein op een station stopte, gingen ze voor een raampje of een luchtgat tussen twee planken staan en schreeuwden hun naam naar een toevallige voorbijganger of wierpen een brief of een papiertje naar buiten waarop ze hun naam gekrabbeld hadden in de hoop dat het bericht dat ze nog leefden ooit hun verwanten zou bereiken. Als een van ons beiden overleeft, als een van ons terugkeert, zal diegene allereerst de ouders of de man of de kinderen van de ander opzoeken om te vertellen hoe ze had geleefd en was gestorven, om haar dierbaren te verzekeren dat ze in die verre hel altijd aan hen was blijven denken. Dat zwoeren Margarete Buber-Neumann en haar hartsvriendin Milena Jesenska elkaar in kamp Ravensbrück. Milena vertelde over haar romance met een man die al twintig jaar dood was, Franz Kafka, en ook vertelde ze de verhalen die hij geschreven had en waarvan Margarete tot dan toe nog nooit gehoord had en er daarom des te meer van genoten moet hebben, zoals men kan genieten van oude verhalen die nooit zijn opgeschreven en toch met heel hun zeggingskracht herleven zodra iemand ze vertelt, het verhaal van de landmeter die in een dorp komt met een kasteel dat ontoegankelijk voor hem blijft, het verhaal van de handelsreiziger die op een morgen wakker wordt in de gedaante van een insect, het verhaal van de procuratiehouder van een bank die op een dag bezoek krijgt van twee politieagenten in burger en hoort dat hij voor de rechtbank moet verschijnen maar nooit te weten komt waarom, waarvan hij beschuldigd wordt.

De liefde tussen Milena Jesenska en Franz Kafka wordt gekenmerkt door een druk verkeer van brieven en treinen, en afstand en geschreven woorden speelden een belangrijkere rol dan persoonlijke ontmoetingen of lichamelijke strelingen. In de lente van 1939, een paar dagen voordat het Duitse leger Praag binnentrok, overhandigde Milena haar vriend Willy Haas de brieven van Kafka die zij al die tijd had bewaard nadat ze zestien jaar daarvoor, in 1923, de laatste brief had ontvangen. Tijdens de reis naar het vernietigingskamp dacht ze op de donkere stations waar de trein hele nachten stil moet hebben gestaan ongetwijfeld terug aan de ontroering en de spanning van de half stiekeme reisjes van destijds toen ze getrouwd was en in Wenen woonde en haar minnaar in Praag woonde, en ze ergens halverwege afspraken, op het grensstation van Gmünd, of aan hun eerste ontmoeting op het station van Wenen waar een briefwisseling van enkele maanden aan vooraf was gegaan. Voordat hun correspondentie begon hadden ze elkaar maar een keer gezien in een café zonder dat ze veel aandacht voor elkaar hadden, maar plotseling voelde Franz Kafka de behoefte uit het randgebied van zijn geheugen een herinnering op te vissen die onmogelijk heel erg precies kon zijn, haar gezicht dat hem niet bijzonder was opgevallen, hoewel hij er slechts enkele maanden later verliefd op zou worden. Ik merk dat het me niet lukt om me uw gezicht duidelijk voor de geest te halen. Ik herinner me alleen nog hoe u tussen de cafétafeltjes door wegliep. Uw gestalte, uw jurk, die zie ik nog wel voor me. Hij is in Praag in de trein gestapt en weet dat op datzelfde moment zij in Wenen in een andere trein is gestapt, en zijn ongeduld en verlangen doen niet onder voor zijn angst, want hij vindt het een beklemmend idee dat hij over een paar uur de vrouw van vlees en bloed in zijn armen zal houden die niet veel meer is dan een schim van zijn verbeelding en haar brieven. Angst is ongeluk, heeft hij haar geschreven. Hij is bang voor het moment dat de trein aankomt en hij de lichte ogen van Milena zal zien, maar hij is ook bang dat zij zich op het laatste ogenblik bedacht heeft, dat ze in Wenen is gebleven bij haar echtgenoot, die haar ongelukkig maakt, die haar bedriegt, maar van wie ze niet wil of kan scheiden. Hij kijkt hoe laat het is, hij kijkt naar de namen van de stations waar de trein stopt, en hij wordt gekweld door de wanhoop dat de uren die hem scheiden van het moment van aankomst zo traag verstrijken, en ook door de angst voor het moment van aankomst, en hij is bang dat hij straks alleen zal staan op het perron van het station van Gmünd, en tegelijk is hij bang voor de onstuimige fysieke nabijheid van Milena, die veel jonger en gezonder is dan hij, en op seksueel gebied bedrevener, ongeremder, doortastender.

Onbewuste herinneringen zijn de materie en de gist van de fantasie. Zonder het te beseffen heb ik, terwijl ik me een voorstelling probeerde te maken van die nachtelijke treinreis van Franz Kafka, in werkelijkheid herinneringen opgehaald aan een reis die ik zelf heb gemaakt toen ik tweeëntwintig was, een slapeloze nacht in de trein naar Madrid, naar een afspraak met een vrouw met lichte ogen en donkerblond haar die ik enkele minuten voordat ik met geleend geld een kaartje tweede klas kocht en als een dwaas alles in de steek liet om achter haar aan te gaan een telegram had gestuurd. Heel vroeg in de ochtend kwam ik op het station aan maar er stond niemand op me te wachten.

Hoe zou het zijn om met de trein een grensstation te naderen en niet te weten of je zult worden tegengehouden, of je verhinderd zult worden naar de andere kant te gaan, naar de redding een paar stappen verder, de geüniformeerde bewakers die met treiterende traagheid je papieren controleren, hun arrogante blik opslaan om het gezicht van de pasfoto te vergelijken met het gezicht dat angstig probeert zo normaal, zo onschuldig mogelijk te kijken. Na Milena voor het eerst te hebben ontmoet en vier hele dagen met haar te hebben doorgebracht nam Franz Kafka de expres uit Wenen naar Praag met een bedrukt gemoed omdat hij de volgende morgen weer naar zijn werk moest, en ook met een mengeling van gelukzaligheid en schuldgevoel, van zoete bedwelming en ondraaglijk gemis, want nu zou hij er niet meer aan kunnen wennen alleen te zijn en evenmin wist hij hoelang het zou duren voordat hij zijn minnares weer zou zien. Toen de trein stopte op het station van Gmünd liet de grenspolitie hem weten dat hij zijn reis naar Praag niet kon voortzetten: in de stapel papieren die hij had overhandigd ontbrak een document, een uitreisvisum dat alleen in Wenen kon worden afgegeven. In de nacht van 15 maart 1938, toen Franz Kafka al bijna veertien jaar dood was, onvatbaar voor elke vorm van angst en schuld, voor elke vorm van vervolging, stroomde diezelfde expres, die om 11.15 uur uit Wenen vertrok met bestemming Praag, vol vluchtelingen, voornamelijk joden en linkse mensen, want Hitler was zojuist in de stad gearriveerd en was onthaald door brullende massa’s die de nazi-groet brachten en zijn naam scandeerden met het schorre eenstemmige geraas van een woeste oceaan, juichend voor de Führer en het Reich, roepend om de uitroeiing van de joden. Geüniformeerde Oostenrijkse nazi’s stapten op de tussenliggende stations in de expres naar Praag en plunderden de bagage van de vluchtelingen, die ze sloegen, vernederden en uitscholden. Veel van hen hadden geen papieren bij zich: op het grensstation verhinderden de Tsjechische bewakers hen om verder te reizen. Sommigen sprongen uit de trein en vluchtten weg met het plan in het nachtelijke duister de grens over te steken.

Hoe zal het zijn om ’s nachts aan te komen bij de kust van een onbekend land, uit een sloep te springen waarmee je in het donker de zee bent overgestoken om zo snel mogelijk het land binnen te dringen terwijl je voeten wegzakken in het zand: een man alleen, zonder documenten, zonder geld, die om te ontkomen aan de verschrikkingen van ziekten en slachtpartijen in Afrika is weggetrokken uit het hart der duisternis, iemand die de taal niet spreekt van het land waar hij is aangespoeld, die naar de grond duikt en zich klein maakt in een greppel zodra hij over de weg een auto met ontstoken koplampen ziet naderen, want misschien is het een politiewagen.

Als je op reis bent lijk je meer te genieten van boeken over reizen. In de trein waarmee ik, pas afgestudeerd, in het begin van de zomer van 1976 uit Granada vertrok, las ik het verhaal over de reis naar Venetië die Proust maakt in De tijd hervonden. Twee zomers later bezocht ik voor het eerst Venetië en bij aankomst, op een namiddag in september, moest ik denken aan Proust en aan de smartelijke ontgoocheling die zich altijd van hem meester maakte wanneer hij aankwam in plaatsen waar hij zich zoveel van had voorgesteld. Al pratend met Francisco Ayala over het gelukzalige gevoel dat je ervaart als je Proust leest, ontdekte ik dat ook hij dat associeerde met het gelukzalige gevoel dat je ervaart als je reist. In de jaren veertig van de twintigste eeuw, toen hij als balling in Buenos Aires woonde, werd hem aangeboden om een aantal gastcolleges te geven aan de universiteit van de provincie Rosario. Hij reisde er eens in de week naartoe, eerst per trein tot Santa Fe, daarna verder met de bus langs de rivier de Paraná. Hij had altijd een deeltje Proust bij zich, en hij vond het herlezen ervan des te verrukkelijker omdat hij, als hij van het boek opkeek, landschappen uit een totaal andere wereld zag, in een tel werd weggevoerd van de straten van Parijs van rond 1900 en van de bewolkte stranden van Normandië naar de onbewoonde uitgestrektheid van Zuid-Amerika waar eerst de trein en vervolgens de bus doorheen reed. Opeens was dat boek dat hij las zijn enige band met zijn vorige leven, met het verloren Spanje waar hij misschien nooit meer naar terug zou kunnen keren en met het Europa dat nog leed onder de verschrikkingen van de oorlog. Hij las Proust in de bus die langs de weidse oevers van de Paraná reed, en dat deeltje dat hij in zijn handen hield was hetzelfde als dat waarin hij zo vaak in de tram had zitten lezen toen hij nog in Madrid woonde.

Op een dag keek hij bij een halte onwillekeurig op van het boek en werd zijn blik getroffen door een passagier die net was ingestapt: een oude, armoedig ogende man met sneeuwwit haar en een melancholieke uitdrukking, gehuld in een versleten jas en met onder zijn arm een al even versleten aktetas; zijn gezicht zag er ziekelijk en vermoeid uit, het gezicht van een oude man die ondanks het verstrijken der jaren nog steeds in bittere armoede leeft. En vol verbazing, ongeloof, schaamte en medelijden herkende hij plotseling in de oude man die in een afgelegen Argentijns dorp de bus nam de voormalige president van de Spaanse Republiek Don Niceto Alcalá Zamora. Hij was bang dat de ander hem ook zou herkennen: hij draaide zijn hoofd om naar het raam of verdiepte zich weer in zijn boek, en toen hij na de volgende halte weer opkeek, was de oude man uitgestapt.

Tijdens een reis kun je een verhaal horen of toevallig een boek vinden dat ten slotte een concentrische golf teweegbrengt in de emotie van opeenvolgende ontdekkingen. In de tijd dat ik smoorverliefd was op een vrouw die me ontvluchtte toen ik haar het hevigst begeerde en die toenadering zocht toen ik probeerde juist zo ver mogelijk uit haar buurt te blijven, las ik in de trein naar Sevilla De tuin van de Finzi-Contini’s en gaf de mooie tegendraadse joodse heldin van Giorgio Bassani de trekken van de vrouw die ik beminde, en de ongelukkige afloop van de liefde die de hoofdpersoon van de roman voor Micol voelt, was een treurig stemmende aankondiging van de ongelukkige afloop van mijn eigen liefde, en die vooruitziendheid had ik op eigen kracht niet kunnen accepteren. Ik herinner me een goedkoop en beduimeld exemplaar van de Historiën van Herodotus dat ik aantrof bij een boekenstalletje in New York, en het journaal van de reis naar de poolcirkel van kapitein John Franklin, dat ik toevallig doorbladerde in een antiquariaat en daarna in één ruk uitlas in mijn hotelkamer in Londen, een smalle, hoge kamer met een perverse structuur, voorzien van een badkamer niet veel groter dan een kast maar met allerlei gedraaide hoeken als in een expressionistisch decor. Net aangekomen in Buenos Aires, in de Zuid-Amerikaanse herfst van 1989, lag ik urenlang in het bed van mijn hotelkamer te luisteren naar de regen die tegen de ramen roffelde en me belette de straten te verkennen waar ik zo benieuwd naar was, en om de claustrofobische tijd van hotels te doden las ik het eerste boek van Bruce Chatwin dat ik ontdekte, In Patagonië. Nu stel ik vast dat uitgerekend in de dagen dat ik dat boek las Bruce Chatwin aan een ziekte leed waarvan hij de naam aan niemand wilde noemen: een zeldzame infectie, opgelopen in Centraal-Azië tengevolge van het eten van verkeerd voedsel of een insectenbeet, zeiden zijn vrienden ter vermijding van de schande, om niet de naam te hoeven noemen die paniek en schaamte veroorzaakte, het woord dat op zichzelf al leek op een van die abcessen die eeuwen geleden de verschrikking van de pest aankondigden.

In Buenos Aires las ik Bruce Chatwin terwijl hij in Londen op sterven lag. Mijn reis door Argentinië was zo deels werkelijkheid en deels literatuur, want al lezend in dat boek vervolgde ik de tocht naar de grote verlaten vlakten van het zuiden waar voor mij echter een einde aan was gekomen in de hoofdstad van het land, in een hotelkamer die ik vanwege de regen amper verliet. Wat rustgevend voor je ziel, ver van alles af te staan, van alles afgeschermd te zijn, als een monnik in zijn cel, een cel die van alle gemakken is voorzien, een opgemaakt bed, de telefoon onder handbereik, een televisie met afstandsbediening, de regen die je ontslaat van de afmattende verplichting toerisme te bedrijven en het perfecte excuus is om urenlang niets te hoeven doen, slechts te blijven liggen, half rechtop zittend tegen het dubbelgevouwen kussen met in je handen het boek waarin wordt verteld over een reis naar een uithoek van de wereld, waarin herinnerd wordt aan andere, veel eerdere reizen, die van Charles Darwin met het grote zeilschip de Beagle, die van de Patagonische indiaan die met Darwin naar Engeland reisde, de Engelse taal en de Engelse zeden leerde, een bezoek bracht aan koningin Victoria en na enkele jaren terugkeerde naar het zuidelijk halfrond en het primitieve leven waaruit hij was weggerukt, voorgoed en overal een vreemdeling, in Londen een exotische wilde met beschaafde kleren en in zijn geboorteland een onbekende.

In Kopenhagen vertelde een Deense vrouw van Frans-sefardische afkomst me over een reis die zij als kind met haar moeder had gemaakt door het pas bevrijde Frankrijk, in de late herfst van 1944. Ik leerde haar kennen tijdens een etentje in het gebouw van de schrijversbond, een monumentaal pand met deuren bestaande uit dubbele vleugels, marmeren zuilen en op de plafonds vergulde guirlandes en allegorische schilderingen. Toen ik door een van de vensters naar buiten keek zag ik een groot zeilschip voorbijkomen alsof het door de straat gleed: het voer door een van die grachten die de stad doorsnijden waardoor het straatbeeld soms een verrassend maritieme aanblik biedt.

Het was begin september, zo’n acht jaar geleden. Ik had al een paar dagen door de stad gedoold, en op de derde dag nodigde een bevriende uitgever me uit voor dat etentje. Mijn geheugen zit vol steden waar ik erg van heb genoten maar waar ik slechts één keer ben geweest. Van Kopenhagen herinner ik me vooral mijn eerste wandeling: toen ik het hotel had verlaten begon ik zomaar wat rond te lopen en belandde na een tijdje op een ovaal plein met herenhuizen en zuilen; in het midden stond een ruiterstandbeeld van brons, groen uitgeslagen brons dat op sommige plekken onder invloed van vocht en mos een grijze tint had gekregen, net zo grijs als de lucht of het marmer van het paleis dat, zo vernam ik later, het Koninklijk Paleis was.

Op heel het kille barokke plein, waarover slechts nu en dan een auto reed (door het motorgeronk heen kon ik het typische geluid van banden over kinderhoofdjes horen) was geen mens te bekennen, behalve dan een soldaat met een rode jas en een hoge wollen huzarenmuts die lusteloos de wacht liep met een geweer over zijn schouder, een geweer met bajonet dat al even anachronistisch aandeed als zijn uniform.

Omdat ik niet wist waar ik heen wilde liet ik me leiden door de straten, zoals je kunt worden geleid door een pad door de velden. Tegenover de bronzen ruiter liep een lange rechte straat die uitkwam bij de koepel, ook van groen uitgeslagen brons, van een kerk die was voorzien van vergulde opschriften in het Latijn en met op de daklijsten beelden van heiligen, strijders en personen gehuld in halflange jassen. De kerk deed me denken aan de barokke kerken in Rome die allemaal zo op elkaar lijken dat ze de onaangename indruk wekken afdelingen van een grote firma te zijn, filialen van het Vaticaan of bankkantoren van de goddelijke genade.

Een van die standbeelden die zich op de gevel verhief was onmiskenbaar dat van Søren Kierkegaard. Gebocheld, alsof hij op de loer stond, met zijn handen op de rug, miste hij de uitdrukking van verhevenheid of eeuwige onbeweeglijkheid die standbeelden doorgaans vertonen. Hoewel hij na zijn dood al anderhalve eeuw officieel in de kring der onsterfelijken was opgenomen, omringd door al die plechtige helden, heiligen, generaals en volksleiders van het Deense nationale pantheon, wekte Kierkegaard, of zijn standbeeld althans, nog steeds de indruk een toevallige passant te zijn, had hij iets schichtigs, iets schuws, leek hij niet op zijn gemak alsof hij alleen door een gesloten en vijandige stad liep en tersluikse blikken wierp op de mensen die hij verachtte, en die hem nog meer verachtten, niet zozeer vanwege zijn bochel en zijn onbuigzaamheid, als wel vanwege het buitenissige van zijn onbegrijpelijke geschriften, van zijn fanatieke bijbelse geloof, waardoor hij zich in zijn eigen stad een balling, een ontheemde voelde, alsof hij gedwongen was aan het andere eind van de wereld te leven.

Ik zocht de weg terug naar het hotel. Over krap een uur zou de uitgever, die ik eigenlijk niet erg goed kende, me komen ophalen. In een lange straat met chique kledingzaken en antiekwinkels zag ik een luifel die op een nogal idiote manier boven een witgekalkte of -geverfde muur uitstak, en waarin een houten deur met ijzerbeslag en een klopper zat, en ook een raam met traliewerk en geraniums ervoor. Ik, die me zo ver van alles voelde terwijl ik op een zaterdagmiddag door de lege straten van Kopenhagen liep, had een Spaans plekje gevonden dat Pepe’s Bar heette.

Die vrouw zat naast me aan de grote ovale tafel in het gebouw van de schrijversbond. Het was me wel vaker overkomen: het etentje was ter ere van mij georganiseerd maar mijn aanwezigheid leek niemand op te vallen. Voor elke gast stond een kaartje met zijn naam erop. Die van de vrouw was op zichzelf al een raadsel, een belofte in geheimschrift: Camille Pedersen-Safra. Namen oefenen altijd een onweerstaanbare aantrekkingskracht op me uit: de vrouw vertelde me dat ze in Frankrijk geboren was en dat ze uit een joodse familie van Spaanse origine kwam. Pedersen was de naam van haar man. Terwijl de anderen geanimeerde gesprekken voerden en lachten, opgelucht dat ze niet hoefden te praten met een buitenlander van wie ze niets af wisten, vertelde zij me dat ze vlak voor de val van Parijs, tijdens de massale uittocht van juni 1940, samen met haar moeder uit Frankrijk was gevlucht. Ze waren nog maar een keer teruggegaan, in de herfst van 1944, en al waren er slechts een paar jaar verstreken, ze merkten dat ze zich niet langer thuis voelden in hun vaderland, waar ze uit weggevoerd zouden zijn als ze niet op tijd waren gevlucht: uit dankbaarheid hadden ze inmiddels de Deense nationaliteit aangenomen. Ook Denemarken was bezet geweest door de Duitsers en aan dezelfde anti-joodse wetten onderworpen als Frankrijk, maar anders dan de Franse regering van Vichy had men er niet meegewerkt aan het isoleren en deporteren van de joden; ze werden niet eens gedwongen om de verplichte gele ster te dragen.

Camille Safra was zes jaar toen ze Frankrijk ontvluchtte; ze herinnerde zich nog de ergernis toen haar moeder haar in het holst van de nacht wakker schudde en de vreemde maar aangename gewaarwording gehuld in warme dekens in een aanhangwagen achter een vrachtauto te zitten en op het zeildoek boven hun hoofd de regen te horen trommelen. Ze herinnerde zich ook nog te hebben geslapen in de keuken of hal bij vreemde mensen, waar het sterk geurde naar appels en naar hooi, en er kwamen soms beelden bij haar boven van geheimzinnige tochten over landweggetjes in het maanlicht terwijl ze met een sjaal van vochtige wol om zich heen in haar moeders armen wegdommelde op het geluid van een ratelende kar en de trage hoeven van een paard. Ze herinnerde zich of droomde van lantaarns op hoeken, verlichte ramen van boerderijen, rode lichten van locomotieven, een sliert van licht achter de raampjes van treinen waar zij en haar moeder niet meer mee mochten reizen.

In haar herinnering had de tocht naar hun ballingschap al het heerlijks van kinderlijk geluk, van de manier waarop kinderen zich moeiteloos aanpassen aan buitengewone omstandigheden, en aan de dingen dimensies toekennen die volwassenen niet zien en die niets te maken hebben met hoe zíj ze ervaren en zich herinneren. Toen Camille Safra uit Frankrijk vertrok leefde ze nog in de fantasieën en mythes van haar prille jeugd; toen ze tien, elf jaar was en zij en haar moeder teruggingen, had ze al praktisch het verstand van een volwassene. De eerste reis herinnerde ze zich als een droom, en er waren vast ook flarden van dromen of verhaaltjes haar geheugen binnengedrongen die ze als waar gebeurde feiten aannam. Maar de terugkeer uit Denemarken, gekleurd door een droefheid die de keerzijde was van het mysterieuze geluk van de heenreis, stond haar nog helder voor de geest.

Het was een roodharige, brede, energieke vrouw, zeer nonchalant gekleed, met eerder Noord-Europese dan zuidelijke trekken, die zich door haar leeftijd inmiddels overduidelijk begonnen af te tekenen. Ik heb in de Verenigde Staten en in Buenos Aires joodse vrouwen gezien die sprekend op haar leken: vrouwen van een zekere leeftijd, gezet, slordig gekleed, met gestifte lippen. Ze rookte aan één stuk door, sigaretten zonder filter, haar conversatie was briljant, ze schakelde behendig over van het Engels naar het Frans en vice versa naargelang de noodzaak of de beperkingen van haar uitdrukkingsvermogen in de ene of de andere taal, ze dronk bier met een verrukkelijke Scandinavische ongedwongenheid. Ze besprak boeken in een krant of voor een radioprogramma. De uitgever die me had meegenomen naar het etentje en die mij in de hitte van het gesprek en het bier geheel vergeten leek te zijn, had, toen we aan elkaar werden voorgesteld, tegen me gezegd dat ze een grote naam was, dat een gunstige kritiek van haar veel invloed kon hebben op de verkoop, vooral als het een boek betrof van een in Denemarken nog onbekende buitenlandse auteur. Ik had de even stellige als zwaarmoedige overtuiging dat het boek waarvoor ik naar Kopenhagen was gekomen geen enkele Deense lezer zou interesseren, zodat ik me bij voorbaat al schuldig voelde aangezien mijn komst de uitgever weinig zou opleveren, en ik nam het hem niet kwalijk, ja, was hem er zelfs dankbaar voor, dat hij me tijdens het etentje van de schrijversbond aan mijn lot overliet. Ik begreep ook dat nogal wat genodigden het hadden laten afweten: er stonden nog een aantal gedekte tafels in de grote eetzaal met mythologische schilderingen en grote vensters die uitkwamen op een straat waardoor zo nu en dan traag een schip voorbijgleed. Voordat het eten werd opgediend, hadden de kelners het bestek en de borden van de onbezette tafels weggehaald.

Die kleinzielige observaties knaagden aan me terwijl Camille Safra maar doorpraatte, en ik besefte enigszins gepikeerd dat ze gedurende ons hele gesprek met nog geen woord had gerept van mijn boek in het Deens. Ze vertelde me dat haar moeder een paar maanden eerder overleden was, in Kopenhagen, en dat ze tijdens hun laatste gesprek herinneringen hadden opgehaald aan die reis naar Frankrijk, vooral aan iets wat op een avond in een hotel van een kleine stad in de buurt van Lyon was voorgevallen.

Ze zochten verwanten. Slechts een paar hadden de oorlog overleefd. Vroegere buren en bekenden bekeken hen argwanend, soms zelfs openlijk vijandig, alsof ze vreesden dat ze waren teruggekomen om hun eigendommen op te eisen of om mensen te beschuldigingen of ter verantwoording te roepen. Haar moeder nam haar mee naar een stad bij Lyon – Camille Safra noemde de naam niet – omdat ze had gehoord dat haar zuster daar begin 1943 naartoe was gevlucht en nergens uit bleek dat ze opgepakt was, hoewel ook haar eventuele verblijfplaats onbekend was en nooit bekend zou worden. Mensen verdwenen gewoon in die tijd, zei Camille Safra, het spoor naar haar liep dood, haar naam kwam nergens voor, op geen enkele lijst van gedeporteerden, van doden of van mensen die teruggekeerd waren. Ze kwamen heel vroeg in de morgen aan, dronken koude koffie en aten bruin brood met ranzige boter in de stationsrestauratie, deden navraag bij de weinige mensen die al op waren en hen stug en wantrouwend aankeken en weigerden om ook maar de geringste informatie te geven uit angst zich problemen op de hals te halen want inmiddels was de jacht geopend op iedereen die fout was geweest in de oorlog.

Hongerig, in de war, zich vreemdelingen voelend in het land dat vier jaar daarvoor nog het hunne was geweest, met dodelijk vermoeide voeten na de hele dag te hebben gelopen zonder iets te weten te zijn gekomen over degene naar wie ze op zoek waren, werden ze op een veldje naast een tramhokje door de avond overvallen. Tot de volgende morgen konden ze niet terug naar Parijs. De tram had hen achtergelaten op een plein met winkels die dicht waren en met een monument voor de gevallenen in de Eerste Wereldoorlog. Iets verderop zagen ze een lantaarn branden boven een bord waarop ‘Hôtel du Commerce’ stond.

Ze namen een kamer. Ze gingen meteen naar boven om te slapen want vanwege de rantsoenering van de stroom zou het licht al om negen uur uit gaan. Zittend op het bed, onder een peertje dat nu eens zwakker werd en een zacht, rood schijnsel afgaf, dan weer opflikkerde tot een olieachtig geel, aten ze samen de resten op van een voedselpakket dat ze van het Rode Kruis hadden gekregen en gingen vervolgens met al hun kleren aan en met de armen om elkaar heen geslagen in bed liggen, elkaars ijskoude voeten warmend onder de dunne deken en de versleten sprei. Haar moeder, vertelde die vrouw, deed nooit de deur op slot: ze was doodsbang zichzelf op te sluiten, de sleutel te verliezen en dan niet meer weg te kunnen. In de schuilkelders, wanneer het luchtalarm afging, kreeg ze paniekaanvallen en begon ze enorm te zweten. Als ze naar de bioscoop gingen, haastte ze zich na de film naar buiten uit angst dat anders iedereen eerder weg zou zijn en de deur zou worden afgesloten omdat men dacht dat de zaal leeg was.

Ze werden wakker bij het krieken van de dag. Door het raam was een rustieke binnenplaats te zien met lapjes moestuin en kippenrennen waar de regen op neerviel. Ze wasten zich om de beurt met het ijskoude water uit een kan die onder de wasbak stond, trokken de saaie, armoedige maar waardige kleren aan die ze toen altijd droegen, kleren die nooit voldoende bescherming tegen de kou boden, net zoals het eten nooit voldoende was om hun honger te stillen. Maar toen haar moeder de kamer wilde verlaten lukte het niet de klink naar beneden te drukken en ging de deur niet open.

‘Ik heb je gisteravond toch gezegd dat je de deur niet op slot moest doen.’

‘Dat heb ik ook niet gedaan, dat weet ik zeker.’

De sleutel lag op het dressoir tegenover het bed. Ze staken hem in het sleutelgat, draaiden hem in beide richtingen om maar er gebeurde niets. Hij draaide wel maar het leek of hij niet pakte, of hij in de leegte bewoog. Het was niet zo dat hij bleef steken of vastzat omdat het de sleutel van een andere kamer was. De deur ging gewoon niet open met de sleutel, net zomin als met de klink.

Haar moeder werd zenuwachtig. In plaats van rustig te proberen de deur open op te krijgen, rukte ze aan de klink, morrelde aan de sleutel, sloeg tegen het slot en beet zich op de lippen. Ze mompelde dat ze de trein naar Parijs zouden missen als ze niet snel weg konden en dan niet terug naar Denemarken zouden kunnen en voorgoed in Frankrijk zouden moeten blijven, waar ze niemand meer hadden, waar niemand ook maar naar hen had geglimlacht als welkomstgroet of tenminste als teken van herkenning. Ze haalde de sleutel uit het slot, wilde hem er opnieuw in steken maar zelfs dat lukte nu niet meer, en toen ze dat ten slotte, na de hulp van haar dochter te hebben afgeslagen, toch voor elkaar kreeg en hem probeerde om te draaien, deed ze in haar paniek zo wild dat hij afbrak.

‘Ik heb je nog zo gezegd dat je de deur niet op slot moest doen’, herhaalde ze. ‘Maar jij luistert nooit naar me.’

‘Waarom roepen we niet om hulp?’

‘Ze zullen ons vierkant uitlachen, twee belachelijke jodinnen. Wie sluit zichzelf nu op deze manier op in een kamer?’

Maar ze moesten wel om hulp roepen. Een paar minuten later had haar moeder zichzelf niet meer in de hand, en met een vertrokken mond en grote ogen van angst, dezelfde angst die ze vier jaar daarvoor toen ze vluchtte ook had gevoeld en die ze haar dochter had weten te besparen, bonkte ze wanhopig om hulp schreeuwend op de deur. Ze hadden geprobeerd het raam te openen maar ook dat zat potdicht, al was er geen vergrendeling te zien en zat er uiteraard geen slot op.

Opgelucht hoorden ze iemand de trap op komen en vervolgens de gang in lopen. Het lukte de hoteleigenaar om met behulp van een ijzerdraadje het afgebroken stuk sleutel dat in het slot was blijven zitten eruit te halen, maar toen hij de moedersleutel in het slot stak, kreeg ook hij de deur niet open. Aan beide kanten werd geduwd, getrokken, gebeukt, maar de deur bleef hermetisch gesloten, en het hout was te dik en de scharnieren veel te solide om hem in te trappen.

Haar moeder stikte bijna, vertelde Camille Safra me. In haar zwarte reisjurk, haar oude mantel en met haar kleine hoedje op, met haar brede, scheef afgesleten schoenen was ze op het bed gaan zitten. Ze hapte naar adem terwijl haar neusvleugels hevig trilden, en ze wrong haar handen of drukte ze tegen haar gezicht zoals ze altijd deed wanneer in het begin van de oorlog het luchtalarm ging en ze naar de schuilkelders moesten. Hier komen we nooit meer weg, zei ze keer op keer, we hadden nooit terug moeten komen, deze keer zullen ze ons niet meer laten gaan. Toen nam haar dochter een beslissing waarop ze ruim veertig jaar later nog altijd trots was. Ze gooide de lampetkan van het wasstel tegen het raam, en toen het glas brak, vulde de kamer zich met de frisse, vochtige ochtendlucht. Maar naar beneden springen zou te gevaarlijk zijn, en de ladder die iemand was gaan halen kwam maar niet.

De deur konden ze niet open krijgen. Een uur later, nadat moeder en dochter er met veel moeite in geslaagd waren een kast opzij te schuiven, kregen ze wel een andere deur van de kamer open die achter de kast verscholen zat.

Het lukte hun nog diezelfde ochtend een trein naar Parijs te nemen. Haar moeder hield haar stevig bij haar hand vast en zei dat ze meteen naar Denemarken teruggingen, en dat ze nooit meer een voet op Franse bodem zou zetten. In de treincoupé was ze zo bleek en zag ze er zo afgemat uit dat het leek of ze al heel lang op reis was, net als zoveel vluchtelingen en ontheemden die je destijds op stations zag rondhangen en die dagen, soms zelfs wekenlang wachtten op treinen die niet meer volgens een vaste dienstregeling reden en geen duidelijke bestemming hadden, want op veel plaatsen waren door bombardementen of sabotage spoorlijnen opgeblazen en bruggen vernield. Een man met net zulke armoedige maar nette kleren als zij bood het meisje de helft van een sinaasappel aan die hij uit een brandschone zakdoek had gehaald en daarna uiterst welgemanierd gepeld had terwijl zij probeerden er niet naar te kijken en niet de heerlijk prikkelende geur te ruiken die zich door de lucht verspreidde en de gebruikelijke stank van bezwete kleren en tabaksrook verdreef. Hij was de eerste die hen spontaan toelachte sinds ze weer in Frankrijk waren. Ze raakten aan de praat, en haar moeder noemde het dorp en het hotel waar ze de nacht hadden doorgebracht. Toen de man die namen hoorde, verdween de lach van zijn gezicht. Hij was ook de enige persoon die ze waren tegengekomen die zonder reserve of vrees sprak.

‘Voor de oorlog was het een goed hotel’, vertelde hij. ‘Maar ik zal er nooit meer een voet over de drempel zetten. Tijdens de bezetting was de Gestapo er ingekwartierd. Er zijn vreselijke dingen gebeurd in die kamers. De mensen liepen over het dorpsplein en hoorden gegil maar deden of ze niets hoorden.’

Toen Camille Safra uitgesproken was schudde ze langzaam haar hoofd, glimlachend, met gesloten ogen. Toen zij ze weer opendeed blonk er een traan in. Die ogen moesten heel mooi geweest zijn toen ze jong was, toen ze met haar moeder door Frankrijk reisde in die trein en steels met een begerige blik naar die sinaasappel keek die de man in de wagon zo keurig boven een witte zakdoek pelde. Ze vertelde me dat haar moeder aan het einde van haar leven, wanneer zij ’s nachts in de ziekenhuiskamer bij haar waakte, soms wakker schrok uit een nachtmerrie en vroeg de deur niet op slot te doen, haar amechtig en met wijd opengesperde ogen aanstarend, bevangen door een angst die niet alleen de angst voor de naderende dood was maar ook nog iets beklemmenders, misschien de angst voor de dood waaraan zij en haar dochter vijfenveertig jaar eerder waren ontsnapt.

Aan het einde van het diner van de schrijversbond werd er verscheidene keren met een alcoholische uitbundigheid getoast, maar ik herinner me niet of er ook een toast ter ere van mij werd uitgebracht en of dat het in het Deens gebeurde waardoor ik het niet verstond. Wat me het meest is bijgebleven van die reis naar Kopenhagen is, behalve het misantropische standbeeld van Kierkegaard en de Andalusische luifel van Pepe’s Bar, de reis van die vrouw, Camille Safra, in een regenachtige en mistroostige herfst vlak na de oorlog in Europa.

Tijdens reizen vertel je of hoor je vertellen over andere reizen. ‘Waar een mens ook heen gaat, altijd neemt hij zijn roman mee’, zegt Galdós in Fortunata en Jacinta. Maar soms, als ik kijk naar reizigers die met niemand praten, die zwijgend, met hun kaken stijf op elkaar, naast me in het vliegtuig zitten of een borrel drinken in de restauratiewagen van de trein of staren naar het videoscherm waarop een film wordt vertoond, vraag ik me af wat voor verhalen ze weten maar niet vertellen, wat voor romans eenieder met zich meedraagt, aan welke reizen ze denken, reizen die ze zelf hebben gemaakt of waarover ze gehoord hebben of waarover ze fantaseren terwijl ze zwijgend naast me zitten, kort voordat ze voorgoed uit mijn zicht zullen verdwijnen en ik me zelfs hun gezicht niet meer zal herinneren, zoals zij zich mijn gezicht niet meer zullen herinneren, zoals niemand zich meer het gezicht zal herinneren van Franz Kafka in de expres uit Wenen of dat van Niceto Alcalá Zamora in een bus die door het desolate landschap van het noorden van Argentinië rijdt.