Winnie Sorgdrager

Een verantwoordelijke minister

Opstellen over justitie en politiek

Uitgeverij De Geus

breda 2014

© Winnie Sorgdrager, 1999

Deze editie © De Geus BV, Breda 2013

Omslagontwerp De Geus BV i.s.m. Robert Nix

Omslagillustratie © Werry Crone/Hollandse Hoogte

ISBN 978 90 445 2764 3

NUR 320, 754

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 1999.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Voorwoord

Ministers zijn bijna altijd onervaren als ze als minister aantreden. Een opleiding ervoor bestaat niet. Voor velen is het bij het aantreden van een nieuw kabinet de eerste keer dat ze minister of staatssecretaris zijn. Onervaren in het besturen, in de politiek, in het leidinggeven of op het beleidsterrein. Iedereen mist wel ervaring op een van die terreinen. Voor bijna alle functies geldt dat er een behoorlijke selectieprocedure aan vooraf is gegaan. Op zijn minst een flink aantal gesprekken en niet zelden ook gesprekken met de medewerkers aan wie je later leiding moet geven. Voor een minister geldt dat niet. Je wordt op zeer verschillende manieren minister, maar één ding geldt voor iedereen: op het departement waar je terechtkomt ben je vaak nieuw. In een normale selectieprocedure is er een zekere garantie dat je op zijn minst welkom bent. Voor een minister hoort dat per definitie zo te zijn, maar of dat ook werkelijk zo is, moet je maar afwachten. Bovendien moet je er rekening mee houden dat je op een stoel zit waar vele anderen ook graag hadden willen zitten.

Bij een kabinetswisseling stort de nieuwkomer zich enthousiast in het ambt, vaak zonder behoorlijke voorbereiding. Er wordt je even tijd gegund om je in te werken, maar dat kan niet te lang duren. Er is geen introductiecursus, dus niet alleen de nieuwe bewindspersoon weet nauwelijks waaraan hij begint, het departement waar hij verschijnt, moet ook maar afwachten wat voor iemand de nieuwe minister is, wat voor ideeën deze heeft, wat hij wel of niet kan en waar extra ondersteuning geboden is.

==

It’s lonely at the top © Roel Rozenburg

Vier jaar minister van Justitie heeft een schat aan ervaringen opgeleverd. Er is bij Justitie veel gebeurd en dat moest ook. Zoiets gaat niet ongemerkt. Bij Justitie niet, in het ‘beeld’ niet en bij mezelf ook niet.

Toen ik begon als minister had ik verstand van Justitie, ik had ervaring op het gebied van besturen en leidinggeven, maar in de politiek was ik een nieuweling. Ik kwam weliswaar niet van het departement, maar wel uit de eigen organisatie. Dat was een voordeel omdat ik precies wist waarover ik sprak, vooral als het om de rechterlijke macht en over het strafrecht ging. Het was ook een nadeel omdat ik te veel wist en daardoor niet politiek genoeg kon of wilde reageren. Te genuanceerd soms, te veel bekend met de consequenties van bepaalde uitspraken en te weinig geïnteresseerd in kortetermijnsucces, in wat tegenwoordig heet ‘beeldvorming’. En ik was te weinig op de hoogte van mechanismen in de politiek en van een aantal politieke handgrepen.

Ik heb geleerd dat een deel van het politieke werk bestaat uit het onderhouden van de goede contacten. Ik ging, komende uit het strafrecht, steeds uit van de feiten en dacht dat het presenteren daarvan voldoende was om een mening te vormen. Het gaat in de politiek echter niet altijd alleen maar om de redelijkheid van argumenten. Soms speelt ‘het beeld’ een belangrijke rol, vaak is de politieke context van belang. Of er politieke consequenties vastzitten aan een bepaald probleem of aan het optreden van een bewindspersoon heeft daar veel mee te maken.

Je kunt dus een Kamerdebat of de beantwoording van vragen beter wat voorbewerken, zowel met Kamerleden als met journalisten. Het dualisme is niet zo absoluut. Ik heb daaraan moeten wennen.

Ik heb geleerd hoe de mechanismen in de politiek en in de relatie tussen minister en ambtenaren werken. Als je er zelf direct mee te maken krijgt, ga je nadenken over de betekenis van de ministeriële verantwoordelijkheid en de consequenties daarvan. Ik was zeer betrokken bij mijn departement en heb eronder geleden als er dingen gebeurden waarvan ik vond dat die niet hoorden. Dat zal niet alleen bij Justitie voorkomen, maar juist op Justitie moet wat integriteit betreft niets aan te merken zijn. Ik heb me afgevraagd of politiek en een integere organisatie onverenigbaar zijn en ben tot de conclusie gekomen dat dat niet het geval hoeft te zijn.

Bijna twintig jaar werken op het terrein van Justitie heeft heel wat stof tot nadenken opgeleverd. Het is mooi werk, moeilijk soms en de emoties die ik ben tegengekomen hebben ook mij soms niet onberoerd gelaten. Justitie is niet alleen ‘juridisch’. Het recht is een wezenlijk element in de samenleving, van mensen voor mensen en door mensen gevormd.

Ik heb een aantal onderwerpen beschreven omdat ik de dingen waarover ik nadenk graag opschrijf. Ik geef deze opstellen uit omdat ik denk dat ze ook voor anderen interessant kunnen zijn.

Winnie Sorgdrager

mei 1999

Integriteit onder druk

Een verhaal

Het is april 1996. M., een docent van de Zernicke Scholengemeenschap in Groningen, hoort van een leerlinge die hij onder zijn hoede heeft afschuwelijke verhalen over incest en seksueel misbruik. Hij stelt de rector op de hoogte en die benadert een hem bekend lid van het Openbaar Ministerie (OM). Deze wil wel met het meisje praten. Ze vertelt haar verhaal, in aanwezigheid van M., en later volgt nog een gesprek. Het is ernstig genoeg om er een officiële aangifte van te maken. Omdat de vader van het meisje politieman is, moet het strafrechtelijk onderzoek door de rijksrecherche worden verricht.

Wanneer een incestslachtoffer aangifte doet, kan daar iemand bij aanwezig zijn die het slachtoffer als vertrouwenspersoon begeleidt. In dit geval was dat mentor M.; omdat hij lid van het Openbaar Ministerie was en op de hoogte van het verhaal, was de advocaat-generaal er ook bij aanwezig.

Het meisje deed haar verhaal, maar ze kwam er niet uit. Ze zei eigenlijk niet zoveel. De advocaat-generaal en M. hielpen haar. De rijksrechercheur nam het op de band op. Er was geen specifieke deskundige op het gebied van zedenzaken aanwezig.

Na het eerste verhoor ging de zaak naar Groningen, waar de Groningse politie het onderzoek verder deed. Leeuwarden was ook mogelijk geweest, maar omdat de vader werkte op een van de eilanden die behoorden tot de politieregio Friesland was het beter dat een andere regio het onderzoek op zich nam. En zo kwam ook het Openbaar Ministerie in Groningen in beeld.

De politie en de officier van justitie leefden erg met het meisje mee. De verhalen waren dan ook zeer ernstig: niet alleen haar vader, maar ook haar moeder, zwager en anderen zouden haar seksueel misbruikt en mishandeld hebben.

Op een bepaald moment vonden politie en OM het niet meer verantwoord dat zij het weekend naar huis zou gaan en ze werd in een hotel ondergebracht. Een vrouwelijke rechercheur bleef bij haar.

De omstandigheden brengen de officier van justitie ertoe te besluiten de vader aan te houden, eerder dan aanvankelijk de bedoeling was. Politie en officier van justitie besluiten samen het arrestatieteam daarbij in te zetten. Het is slecht weer, te slecht om met de boot over te steken. Dus wordt een helikopter ingeschakeld. En zo gebeurde het dat vader René op nogal spectaculaire wijze van zijn bed werd gelicht.

Het meisje werd ondergebracht bij een gastgezin. De politie verhoort haar geregeld. Er komt een psycholoog aan te pas, iemand die al dikwijls als deskundige in incestzaken was opgetreden. De politiefunctionaris meldt in zijn proces-verbaal dat deze psycholoog vindt dat zij een consistent verhaal vertelt.

Na enige tijd neemt het meisje haar verklaringen tegen alle verdachten terug, behalve tegen haar vader. Intussen verblijft zij nog steeds bij het gastgezin.

In augustus trekt zij uiteindelijk ook de verklaring tegen haar vader in. Zij gaat weer naar huis en het OM seponeert de zaak.

Ik zal hier niet ingaan op de redenen waarom werd besloten tot inzet van het arrestatieteam en ook niet op andere beslissingen die in deze zaak genomen zijn. Het gaat om een strafzaak en deze aspecten zijn bovendien voor dit verhaal niet van belang.

Vader René liet het er niet bij zitten. Hij trad in de publiciteit en in september 1996 verscheen een artikel in Vrij Nederland onder de titel: ‘Opnieuw: de spoken op Schiermonnikoog’. Hij heeft al meer ellende van de rijksrecherche over zich heen gehad, waardoor hij al sinds april 1995 niet meer in functie is. Hij heeft zelfs, zoals hij in Vrij Nederland vertelt, eind 1995 zijn baan als groepschef op Schiermonnikoog verloren, maar wel weer een andere functie gekregen. Hij vindt dat de rijksrecherche daardoor een vooroordeel tegen hem heeft opgebouwd, temeer daar uit de eerdere zaken nooit harde feiten naar voren zijn gekomen.

De teneur is: ondeugdelijk onderzoek tegen hem en zijn gezin, fouten van de mentor, de politie en vooral van de rijksrecherche en het OM. Reden om een forse schadeclaim in te dienen.

In het artikel wordt een beschrijving opgetekend uit de mond van Lancee (want om deze zaak gaat het dus) en de persofficier van justitie wordt om commentaar gevraagd. Deze erkent dat er dingen niet goed zijn gegaan, maar ‘er is geen onderzoek waar niets op aan te merken is’. In het bewuste artikel klinkt het niet sterk, maar er zit natuurlijk wel een kern van waarheid in. Hoewel, de mate waarin ergens ‘iets op aan te merken is’, kan natuurlijk verschillen. Het belangrijkste is dat de persofficier hier erkent dat er het een en ander verkeerd is gegaan.

En daar wil ik het nu over hebben: als er dingen niet goed zijn gegaan, wat gebeurt er dan?

Problemen

In het artikel in Vrij Nederland staat nogal wat en de kranten nemen het over. De verontwaardiging is groot. ‘Justitie krijgt zware kritiek op afhandeling zaak-Lancee’, zegt de Volkskrant op 1 oktober. Opvallend is dat alle aandacht zich richt op het OM in Groningen. Handig gespeeld van de politiebond: na een aanvankelijke aarzeling op wie de toorn zich moet richten, wordt dat het OM. Dat was te verwachten. Het gaat immers om een politieman die hulp zoekt bij de vakbond, die voor de politie in het algemeen werkt. Maar er is nog een partij: het OM.

Nu is de toon gezet, het tij is niet meer te keren: het optreden van het OM is schandalig. Toch weet niemand wat er precies aan de hand is. Dat kan ook niet omdat het OM en de politie nu eenmaal niets over de inhoud van een strafzaak kunnen zeggen. Zeker niet als die, zoals bij Lancee, is geseponeerd. Want dan komt de zaak ook niet meer bij de rechter.

De Kamer stelt vragen, alle politieke partijen zijn verontwaardigd.

Ik voelde al snel dat hier problemen uit voort zouden komen. Het is een zaak die alle gevoeligheden in zich heeft: incest of een onterechte beschuldiging, een burger die zich slecht behandeld voelt, een politieman als verdachte. De ‘kwestie’ is er al, en het beeld is verkeerd. Hoe krijg ik alles boven tafel? Er zijn ongetwijfeld dingen niet helemaal goed gegaan, maar welke? En hoe ernstig? Wie wordt als schuldige aangewezen? Dat is het vervelende bij dit soort zaken: de zwartepiet is al vaak uitgedeeld voordat alle informatie bekend is.

Ik gaf het College van Procureurs-Generaal opdracht een onderzoek in te stellen. In de eerste plaats om er zelf achter te komen wat er was gebeurd en natuurlijk ook om de vragen van de Kamer zo goed mogelijk te kunnen beantwoorden.

Wat fout is moet gemeld worden, in ieder geval om ervan te leren. Als personen ten onrechte schade hebben geleden zal die vergoed moeten worden.

Juist omdat ik problemen vermoedde vroeg ik de voorzitter van het College om zich er persoonlijk mee te bemoeien.

Zo begon de zaak die gedurende mijn hele verdere ministersperiode, twee jaar lang, een rol heeft gespeeld. Een zaak ook die, zoals de heer Lancee eens opmerkte in een van zijn interviews, een domino-effect heeft gehad en die, gecombineerd met een aantal andere omstandigheden, zeer grote gevolgen heeft gehad voor een aantal personen.

Er is een hele reeks publicaties geweest over deze zaak, met commentaren van vele deskundigen en deskundologen. Het is opvallend hoeveel mensen er ineens zijn die iets van de zaak afweten en er een mening over hebben. Of een mening over politie of OM in het algemeen.

En zoals tijdens de verhoren door de politie het verhaal van Bianca Lancee steeds groter werd, zo werd de publiciteit steeds meer anti-Openbaar Ministerie: ‘Proces-verbaal gemanipuleerd’ (door de rijksrecherche, die in deze zaak niet als politie werd beschouwd, maar als handlanger van het OM), ‘Dochter politiechef Lancee aangezet tot valse aangifte’. We schrijven dan februari 1997, en al die tijd loopt nog het onderzoek waartoe ik opdracht had gegeven. Dat gaat niet gemakkelijk; pas eind maart kan ik het resultaat naar de Tweede Kamer sturen.

Hoe komt de minister aan zijn informatie, voor zichzelf of voor de beantwoording van Kamervragen? Als het gaat om een zaak als deze, waarbij OM en politie een rol spelen is de lijn als volgt: de vragen gaan naar het College van Procureurs-Generaal met het verzoek de nodige informatie te geven. Het College geeft de vragen door naar de plaats waar een en ander zich heeft afgespeeld. In dit geval dus Groningen. Het OM daar moet antwoorden geven op de vragen, waarbij de politie een deel van de informatie moet geven.

Dat kan snel problemen opleveren wanneer er dingen verkeerd zijn gegaan en de verhoudingen niet optimaal zijn. En deze problemen worden groter wanneer er veel publiciteit omheen speelt. In zo’n geval is er een taak voor de procureur-generaal, of voor het College van Procureurs-Generaal, om ervoor te zorgen dat ondanks de problemen de noodzakelijke informatie boven tafel komt en men elkaar bovendien niet in de haren vliegt.

Toch is de algemene lijn zoals ik die hierboven aangeef, niet zo handig: het OM fungeert in feite als zeef, omdat de informatie van de politie alleen via het OM bij de minister komt. Daarbij kunnen snel misverstanden ontstaan. Zo ook in deze zaak. Het OM stuurde zijn bericht naar Den Haag, met een aantal kritische opmerkingen over het politieoptreden. Daarover was tevoren met de politie geen overleg gepleegd. De politie bleek het vervolgens niet eens te zijn met de weergave van de feiten. Openlijke ruzie was het gevolg.

Maar gesteld dat politie en OM samen en eendrachtig antwoorden hadden geven op de gestelde vragen en samen een versie van de gebeurtenissen hadden opgesteld die niet geheel strookte met de werkelijkheid – zoiets is niet helemaal denkbeeldig – dan zou dat eigenlijk nog ernstiger zijn. Op die manier is het vrijwel onmogelijk om een onjuiste voorstelling van zaken nog te corrigeren.

In het geval Lancee was door het Parket-Generaal, de centrale staf van het OM, een evaluatie van de gebeurtenissen gemaakt, op basis van de aangeleverde stukken. Deze versie wekte de woede van de politie. Het OM constateerde dat door de politie een aantal fouten was gemaakt. Een van de rechercheurs was, uit bekommernis voor Bianca wel erg intiem met haar geworden en kort daarna overgeplaatst naar een andere dienst. Een ‘maatregel’? Volgens het OM wel, volgens de politie was het toch al de bedoeling dat deze rechercheur overgeplaatst zou worden. Eén politieman die bij het onderzoek betrokken was geweest, had intussen zijn versie van de gebeurtenissen op schrift gesteld: deze evaluatie strookte niet met de versie van het OM. Zijn evaluatie werd niet door de korpsleiding overgenomen en ook niet door het OM, maar anderen namen wat erin stond – en wat afweek van de officiële ambtsberichten – voor waar aan.

Over en weer werden beschuldigingen geuit; men had de loopgraven betrokken.

Het materiaal dat in het kader van het door mij gelaste onderzoek was verzameld, leidde voor de voorzitter van het College van Procureurs-Generaal tot de conclusie dat het handelen van het OM ‘verantwoord’ was geweest. Hoewel er een aantal fouten was gemaakt, ook door het OM, dat te weinig toezicht had gehouden op de aanpak van de zaak. Over de hele zaak was met de betrokkenen gesproken, en specifiek met twee politiemensen die ‘onprofessioneel’ hadden gehandeld, aldus de voorzitter van het College in zijn rapportage.

Dat was een beetje kort door de bocht. De hele gang van zaken geeft geen beeld van een professioneel en weloverwogen optreden. De inzet van het arrestatieteam was voor discussie vatbaar, er was wel een erg groot aantal mensen aangehouden, de noodzakelijke afstand en de mate van toezicht door het OM lieten te wensen over, men heeft zich laten meeslepen zonder kritisch te kijken naar de gebeurtenissen.

De transcriptie van de band van het eerste verhoor dat Bianca was afgenomen, kwam pas heel laat boven water; pas lang nadat alle vragen van de Kamer waren beantwoord. Daaruit bleek dat de weergave van het gesprek in het proces-verbaal van de rijksrechercheur behoorlijk afweek van de bandopname.

Alles achteraf beschouwd, heeft de hele behandeling van de zaak niet met de noodzakelijke professionaliteit plaatsgevonden. Het ergste is echter dat het zo vreselijk veel moeite heeft gekost de informatie boven tafel te krijgen. Daardoor moest mijn oordeel steeds weer worden bijgesteld. En daardoor groeide de zaak uit tot een groot schandaal. Er ontstond een beeld van een niet integere rechtshandhaving, dat kan ik niet ontkennen.

‘Verantwoord’, zei het OM. Dat ging mij te ver. Zo mooi was het allemaal niet. Ik concludeerde tot ‘niet onverantwoord’. Ik ging niet verder omdat er naast een aantal fouten ook een aantal niet onbegrijpelijke beslissingen was genomen, waarvan je alleen achteraf kunt zeggen dat het misschien anders had gemoeten. Deze fijne nuance lijkt voor buitenstaanders misschien een taalkwestie, maar de formulering die ik in mijn brief aan de Kamer koos is toch een stuk negatiever dan die van het College; ik haalde me daarmee de woede van de voorzitter van het College op de hals en het OM in Groningen verweet me dat ik ‘hen liet vallen’. Erkennen dat er in het apparaat iets niet goed is gegaan, wordt inderdaad opgevat als ‘je ambtenaren laten vallen’.

Voordat de brief aan de Kamer op basis van de evaluatie van het OM werd geschreven is nog zeer indringend aan het OM gevraagd of het werkelijk allemaal klopte.

Mijn brief aan de Kamer veroorzaakte de nodige commotie. Pers en Kamer accepteerden mijn eindoordeel niet, maar wat erger was: er ontstond nu een openlijke ruzie tussen de politie en het OM in Groningen. De ‘maatregelen’ die waren genomen waren helemaal geen ‘straffen’; de officieren van justitie hadden gelogen, de hoofdofficier van justitie en de korpsleiding hadden geen contact gehad over de beantwoording van de Kamervragen. Het was niet zo gegaan zoals beschreven werd, het was een schande dat men er nu onderuit wilde komen.

En de pers rook lont: ‘De minister heeft de Kamer verkeerd geïnformeerd’. Dé politieke doodzonde.

Problemen dus. Hoe kom je er in zo’n situatie nu achter wat er werkelijk is gebeurd? De zaak is verziekt, iedereen kijkt met een vergrootglas naar de verdere ontwikkelingen. Dit is niet de situatie waarin de waarheid gemakkelijk alsnog te achterhalen is. Voorzover dat in dergelijke kwesties überhaupt nog mogelijk is. Bovendien heeft iedereen ruzie met elkaar en dat wordt alleen maar erger. De enige manier om in zo’n ingewikkelde zaak de feiten boven tafel te krijgen, is een strakke regie vanaf het begin. Dat hebben we er in ieder geval van geleerd.

De temperatuur liep op. Vanuit de plaats des onheils gingen vele stukken naar de pers en naar Kamerleden. En zoals altijd in dit soort kwesties voer de oppositie er wel bij. En de oppositie was in deze zaak wel heel omvangrijk, moest ik constateren.

Vele vragen

De Kamer stelde vervolgens een kleine honderd schriftelijke vragen. Het is dan eind mei 1997, ruim een jaar na de aanhouding van Lancee. De beantwoording daarvan had nogal wat voeten in de aarde. Ik had bij het departement een ambtenaar aangewezen die de leiding van dit karwei op zich moest nemen, wijs geworden door de ervaringen met de eerste vragen naar aanleiding van het artikel in Vrij Nederland. Maar dat bleek niet afdoende, want ook hij moest zijn informatie van hetzelfde OM en hetzelfde politiekorps halen. Pas na eindeloos doorvragen en na herhaalde lezing van de antwoorden op inconsistenties is het uiteindelijk gelukt op alle vragen een antwoord te krijgen. Deze ambtenaar heeft het in zijn taak niet gemakkelijk gehad en is er niet populairder op geworden. Doorgevraagd worden is ook niet leuk, maar uiteindelijk is er wel een aantal nieuwe feiten naar boven gekomen.

Ik herinner me dat ik, toen ik op de Antillen was voor overleg met mijn collega’s aldaar, tussen allerlei gesprekken door grote stapels faxen moest bekijken. Zelf had ik ook steeds nieuwe vragen, die dan weer beantwoord moesten worden. Langzamerhand begon zich ook van mij een zeker fanatisme meester te maken: wat is er precies gebeurd, hoe kon dit alles zo uit de hand lopen? Ik ben zelfs zo ver gekomen dat ik het hele strafdossier ben gaan lezen. Dat is niet normaal voor een minister en zoiets moet ook eigenlijk niet voorkomen.

Naast beantwoording van de vragen vroeg de Kamer om toezending van dat dossier. En ook dat moet niet. Strafdossiers horen niet in de Kamer thuis en ze horen geen onderwerp van politieke discussie te worden. Dat is een ander circuit. Bovendien bevat een strafdossier nogal wat zaken die binnen de privacy van personen vallen. Niet voor niets vallen deze stukken onder de uitzonderingen in de Wet Openbaarheid Bestuur. Feit was echter wel dat de Kamerleden moesten oordelen of wilden oordelen over het optreden van politie en OM en daarvoor moet je toch over alle gegevens kunnen beschikken. Ik besloot daarom uiteindelijk in dit uitzonderlijke geval het strafdossier ter vertrouwelijke inzage te geven. Of de Kamerleden het daarna ook daadwerkelijk zelf hebben ingezien, weet ik niet.

Mijn conclusie was dat sommige beslissingen voor discussie vatbaar waren, zoals de inzet van het arrestatieteam en het grote aantal aangehouden verdachten. De rijksrechercheur bleek minder deskundig op het gebied van zedenzaken dan aanvankelijk was gemeld, zijn proces-verbaal van het verhoor van Bianca week nogal af van de werkelijkheid, OM en politie zijn onvoldoende kritisch geweest en hebben onvoldoende afstand gehouden. Maar een beschrijving zoals die in de media werd gegeven, alsof de ene blunder op de andere werd gestapeld, was ook weer niet helemaal terecht.

Eind augustus, toen de vragen eenmaal waren beantwoord, was mijn houding over het optreden van het OM en de politie wel wat kritischer dan in het begin, dat moet gezegd. Maar de Kamer verkeerd geïnformeerd? Sommigen zijn er als de kippen bij om meteen te zeggen: er gaan koppen rollen, er gaan mensen aftreden, er gaan ontslagen vallen.

Inderdaad was er goedbeschouwd een puntje waarover de Kamer aanvankelijk niet juist was geïnformeerd: het exacte tijdstip waarop was besloten tot inzet van het arrestatieteam op Schiermonnikoog. Voor de beoordeling van de hele zaak was dat verder geen cruciaal gegeven. De Kamer heeft daar uiteindelijk geen probleem van gemaakt, omdat zij ook wel inzag dat het onmogelijk is bij een eerste beantwoording van vragen alle details boven water te krijgen. Dat neemt niet weg dat ook dat onderdeel vanaf het begin gewoon op de juiste manier gemeld had moeten worden. Het juist of volledig informeren van de Kamer is nu eenmaal een vereiste dat onlosmakelijk verbonden is met het goed functioneren van de democratische controle. Dat is nog steeds niet voldoende tot alle ambtenaren doorgedrongen, vrees ik. Het is in de meeste gevallen geen bewust achterhouden van informatie, maar een onvoldoende besef van wat op een bepaald moment belangrijk is. Het is iets wat iedere minister bedreigt als er iets bijzonders aan de hand is, of het nu de Bijlmerramp is of een geruchtmakende strafzaak, uitkomsten van een onderzoek of zoekgeraakte stukken. Van de politieke constellatie hangt vervolgens af of dat een probleem wordt of niet.

Wat er in de zaak-Lancee werkelijk is gebeurd zal nooit meer boven tafel komen, noch wat betreft de zaak zelf, noch wat betreft het optreden van politie en OM.

Debat

Het was duidelijk dat in deze zaak het een en ander verkeerd was gegaan. Het gebeurt helaas wel vaker dat iemand wordt verdacht van een strafbaar feit, terwijl dat uiteindelijk niet bewezen kan worden. In incest- of andere zedenzaken, maar ook in bijvoorbeeld fraudezaken. Het komt zelfs voor dat achteraf blijkt dat iemand geheel ten onrechte als verdachte is beschouwd. Dat is tot op zekere hoogte een risico dat altijd kleeft aan het aanpakken van ingewikkelde strafzaken en het is natuurlijk buitengewoon vervelend voor degene die daarbij betrokken is. Essentieel is dat in dergelijke gevallen op een goede manier wordt gereageerd. Om te beginnen met de erkenning dat het anders is dan wat men had gedacht en als er fouten zijn gemaakt moeten die ook worden toegegeven. Met de gedupeerde moet daarover gesproken worden, als hij dat wil en als hij op een redelijke manier reageert; eventueel moet een schadevergoeding worden toegekend. Dat had natuurlijk ook in de zaak-Lancee moeten gebeuren. Misschien was de hele kwestie dan niet zo hoog opgelopen en was het beeld dat van de overheid ontstond niet zo dramatisch negatief geweest.

Aan het debat dat na de beantwoording van de vragen in de Kamer werd gevoerd was geen eer meer te behalen. Voor mij niet en voor de Kamer ook niet. Iedereen besefte dat niet meer te achterhalen was wat er waar was en wat niet. En in de pers had iedereen zijn standpunten al ingenomen en iets daarvan terugnemen is altijd moeilijk. Daar kwam nog bij dat het ging om een strafzaak, waarbij ik als minister gedeeltelijk met gebonden handen stond. Je kunt het handelen van OM en politie in zo’n geval niet goed verdedigen, omdat nu eenmaal een aantal aspecten niet vermeld kan worden. Een Kamerdebat is geen terechtzitting, waarbij alle feiten aan de orde kunnen komen. Toch kreeg ik in de debatten soms wel dat gevoel: de Kamer was rechter en advocaat van de verdediging tegelijk. En ik was een soort verdachte aanklager die zich door de aard van zijn positie aan de regels moest houden. Misschien heb ik me van mijn kant ook te veel in die positie laten manoeuvreren, me te veel alleen bij de feiten gehouden en te weinig politiek gereageerd. Ik blijf toch te dicht bij mijn vroegere vak als het om strafzaken gaat!

Het ergste is dat er een beeld is blijven hangen van een schandelijk optredend overheidsapparaat dat liegend en ruziënd door het leven gaat, en passant onschuldige burgers in diskrediet brengt en deze vervolgens op een onheuse manier behandelt.

Dat is te veel, de organisatie verdient dat ook niet. Er zijn fouten gemaakt, maar dat is niet onvergeeflijk. Er is verkeerd op die fouten gereageerd, dat had niet mogen gebeuren. Er is niet open en eerlijk informatie verstrekt. Ook dat had niet mogen gebeuren en dat raakt wat mij betreft de integriteit van de organisatie. Verder zijn er te veel persoonlijke rancunes, vetes en andere emoties in het geding geweest. Misschien begrijpelijk, maar het hoort niet in een professionele organisatie. Ten slotte heeft de Kamer zich te veel laten meeslepen door de publieke emotie, en ze heeft het niet meer opgebracht op een nuchtere en afstandelijke manier naar de zaak te kijken. Ik denk dat het hier vaak meer die publieke emotie was die de boventoon voerde dan de politieke motieven. Hoewel deze laatste natuurlijk toch weer een rol zijn gaan spelen. Oppositie over de rug van een gezin (dat daar natuurlijk een eigen rol in heeft gespeeld), zoiets voelt toch niet goed. Zeker niet als je weet dat daar nog heel wat moet gebeuren voordat de verhoudingen intern weer op orde zijn. Zolang er vijanden van buiten zijn gaat dat nog wel, maar zodra hun aandacht verslapt zullen er in het gezin Lancee nog moeilijkheden genoeg overblijven. Enige professionele begeleiding van Bianca zal, denk ik, niet overbodig zijn.

Uiteindelijk is besloten tot een onafhankelijk onderzoek naar de verhoudingen in Groningen: tussen Openbaar Ministerie, politie en korpsbeheerder. Dat was op zichzelf een goed idee, want het was natuurlijk wel duidelijk dat daar het een en ander aan schortte. Het is wel heel schrijnend dat juist voor dit onderzoek een bureau werd ingeschakeld waarbij een van de betrokkenen een nevenfunctie had. Procureur-generaal Steenhuis was belast met het toezicht op de opsporing in het noordelijk ressort. Hij zou informatie moeten geven over het functioneren van de politie en het OM in Groningen en hij zou ook zelf onderwerp van onderzoek kunnen worden. En juist hij had een nevenfunctie bij Bakkenist. Alleen al om de schijn van belangenverstrengeling te vermijden had in dit geval dat bureau het onderzoek niet mogen doen.

Waarom is dit verhaal belangrijk?

Niet zozeer om de vraag waarom wie welke beslissingen nam. Ik ga daar ook niet op in. Ook ga ik niet in op de vraag welke fouten nu precies zijn gemaakt en of de beoordeling ervan terecht is of niet.

Waarom dan wel? Omdat er punten aan de orde komen die van veel verstrekkender belang zijn dan alleen de zaak-Lancee. Het gaat hier om kwaliteit en deskundigheid. In dit geval van politie en Openbaar Ministerie. En het gaat om hoe je omgaat met fouten, het gaat om openheid, om de cultuur binnen de organisatie. Het gaat, kortom, om de integriteit en betrouwbaarheid van de rechtshandhavers in een situatie van grote politieke en publicitaire druk. Om het vertrouwen dat je als burger in dit onderdeel van de overheid kunt hebben.

Kwaliteit en deskundigheid

De strafrechtspleging in Nederland is de afgelopen decennia aanzienlijk van karakter veranderd.

De taken van politie en OM zijn steeds ingewikkelder geworden. Het strafproces wordt gecompliceerder, jurisprudentie is van groot belang. Verdachten zijn mondiger, advocaten beter gespecialiseerd. Zaken worden ook technisch moeilijker. Het lijkt mooi als je met nieuwe technieken onderzoeken kunt doen, maar het is ook moeilijker om je tegen technieken van de verdediging teweer te stellen.

Maar het gaat niet alleen om de technische ingewikkeldheid van zaken. Ook de sociale aspecten spelen een steeds grotere rol. Het komt bovendien niet zelden voor dat een politieman ter terechtzitting moet verschijnen en gewapend moet zijn tegen scherpe ondervragingen door de verdediging. En dan is er nog de publiciteit. Veel intenser dan voorheen.

De deskundigheid van onze strafrechtelijke organisatie verdient dus voortdurend aandacht. Specialisatie en opleidingen zijn elementen die voorop moeten staan in de ontwikkeling.

Gelukkig gebeurt dat ook, maar we zien steeds dat er gaten vallen. Wat dat betreft liggen de gespecialiseerde advocaten vaak een eind voor op de overheid. Voor de overheid is het zaak deze afstand zo snel mogelijk te overbruggen.

De opleiding en het steeds bijhouden en verder ontwikkelen van kennis en deskundigheid maken nu een integraal onderdeel uit van de reorganisatie van het OM. Ook bij de politie wordt, zeker sedert de parlementaire enquête, steeds meer aandacht aan de kwaliteit van de recherche besteed.

In dit verband speelt de eeuwige discussie: specialisatie of niet?

Bij de politie kwam in de jaren zeventig het concept van de ‘generale taakstelling’ in zwang, als reactie op het zeer gespecialiseerde werken dat toen de gewoonte was. De klacht was dat er langs elkaar heen werd gewerkt en dat veel capaciteit verloren ging. Uit mijn begintijd bij het OM herinner ik me nog dat ik bij een bezoek aan een politiekorps enkele agenten aantrof die zaten te kaarten. Op mijn vraag hoe dat zat, antwoordden zij dat zij behoorden tot de verkeersongevallendienst en dat ze zaten te wachten op een verkeersongeval. Dat kwam die avond niet.

Met de invoering van de generale taakstelling behoorde dit soort situaties tot het verleden. Er zijn in dat kader veel goede dingen gebeurd, die ook zeker niet verloren mogen gaan. Toch is men hier en daar wel te ver doorgeschoten: specialisatie was op een gegeven moment echt taboe geworden en zoiets is ook niet goed. De aparte jeugd- en zedenpolitie werd met de reorganisatie afgeschaft, evenals de vuurwapencentrales. De recherche werd voor een groot deel gedecentraliseerd. De gedachte was dat iedere politiefunctionaris over een algemene basisdeskundigheid moest beschikken en goed moest weten wanneer hij gespecialiseerde mensen inschakelde. Want specialisten zouden er nog wel zijn, ook op die gebieden waarvan de speciale afdelingen werden opgeheven.

In theorie was dit geen verkeerde gedachte, maar in de praktijk werkte het niet helemaal zoals was gedacht.

De reorganisatie van de politie heeft enerzijds door de schaalvergroting meer mogelijkheden gebracht voor verhoging van de deskundigheid binnen de korpsen, anderzijds is er te veel gedecentraliseerd, waardoor die deskundigheid werd versnipperd. In de meeste korpsen wilde men zo weinig mogelijk op centraal niveau regelen. Bovendien had de reorganisatie tot gevolg dat veel functies veranderden, waardoor specialisten op een bepaald terrein iets anders gingen doen. Deskundigheden ‘lekten weg’, zoals dat is gaan heten.

Het duurt lang voordat een specialisme als het eenmaal verdwenen is, weer is opgebouwd. Dat heeft gevolgen gehad voor de recherche in het algemeen, maar ook voor jeugd- en zedenzaken.

In de afgelopen jaren is dit probleem bij herhaling in de Kamer aan de orde geweest. Hans Dijkstal en ik zagen de bezwaren ook en we hebben er dan ook bij de korpschefs op aangedrongen de specialismen weer in ere te herstellen. De manier waarop dat zou moeten gebeuren moesten we aan de regiokorpsen overlaten, vonden we. Al gauw kregen we van de korpsen te horen dat ‘het specialisme wel aanwezig is, maar niet geconcentreerd in een centrale afdeling’. Dat kon natuurlijk, maar er bleven wel steeds klachten komen. Er zou onvoldoende aandacht en deskundigheid zijn, zo werd bij herhaling gemeld. Ook uit onderzoeken bleek nogal eens dat de aanpak door de politie bij zedenzaken tekortschoot: op het gebied van mensenhandel, prostitutie van minderjarigen, bij gecompliceerde zedenzaken, en bij de bestrijding van kinderporno.

Doordat deze klachten bleven aanhouden heeft de Kamer uitgesproken dat de centrale afdelingen zedenzaken weer in ere hersteld moesten worden. De meeste korpsen hebben deze inmiddels ook weer. Dezelfde tendens zien we nu bij de vuurwapens. Als gevolg van de vele schietpartijen van de laatste tijd wordt er ook politieke druk uitgeoefend om de speciale vuurwapenafdelingen weer te herstellen.

Zo gaat de slinger steeds heen en weer.

Een ander eeuwig probleem is de uitwisseling van informatie tussen de regiokorpsen en de landelijk werkende dienst Centrale Recherche Informatie (CRI). Deze laatste kan alleen werken als de korpsen informatie geven, waarop de CRI de gecombineerde en geanalyseerde informatie aan de korpsen teruggeeft.

Openbaar Ministerie

Ook bij het Openbaar Ministerie is het zaak voortdurend op de kwaliteit te letten. In de discussies in het begin van de jaren negentig werd voortdurend aandacht besteed aan ‘vormfouten’ die voor een deel inderdaad fouten van het OM waren. Tijdens de parlementaire enquête naar de opsporingsmethoden bleek dat het OM nogal eens tekortschoot in het toezicht op de politie. Bij de behandeling van zeer ingewikkelde zaken, zeker op financieel gebied, blijkt dat het OM moeite heeft het kennisniveau van de tegenstander te evenaren.

Lange tijd is de opleiding binnen het OM een wat verwaarloosd gebied geweest. Je kwam binnen als ‘raio’ (rechterlijk ambtenaar in opleiding) bij de rechtbank, en gedurende de opleiding, die zes jaar duurt, verbleef je enige tijd bij een arrondissementsparket, waar je het werk van een officier van justitie leerde. Na de voltooiing van de opleiding kwamen degenen die voor het OM hadden gekozen terug op het parket als substituut-officier van justitie en zij leerden in de praktijk wat er verder nog nodig was. Ex-raio’s waren dikwijls goede juristen, maar een aantal andere aspecten van de functie moest natuurlijk nog geleerd worden. Bovendien moet de juridische kennis voortdurend up-to-date gehouden worden.

Een andere manier om officier van justitie te worden is een entree als zogenaamde buitenstaander, de manier waarop ik destijds in het OM ben gekomen. Als je ten minste zes jaar werkervaring hebt als jurist, waarbij het dan niet per se om juridisch werk hoeft te gaan, kun je de zesjarige opleiding overslaan. Op strikt juridisch vlak hebben deze buitenstaanders dikwijls een achterstand op de raio’s, maar dat wordt gecompenseerd door een andersoortige, maatschappelijke ervaring. De buitenstaander leert het werk in de praktijk en doet er verstandig aan een aantal cursussen te volgen bij de Stichting Studiecentrum Rechtspleging (SSR).

In het kader van de reorganisatie bij het OM is men begonnen met het maken van eigen opleidingsplannen. Een zaak van de hoogste urgentie, want de ontwikkelingen gaan snel.

De Stichting Studiecentrum Rechtspleging is het opleidingscentrum voor de rechterlijke macht. Raio’s volgen er verplichte cursussen, voor buitenstaanders is het facultatief. Verder worden er cursussen aangeboden voor alle leden van OM en rechterlijke macht. Voor hen is er geen verplichting om deze te volgen. Er worden zowel technisch-juridische cursussen gegeven als meer maatschappelijk gerichte. Het is een uniek centrum in Europa, waarnaar met enige jaloezie door buitenlandse collega’s wordt gekeken.

De inrichting van de raio-opleiding en van de SSR als geheel is al lang een onderwerp van discussie. Moeten sommige cursussen verplicht worden gesteld? Moet er iets van een toets worden ingevoerd in de raio-opleiding en na het volgen van een cursus? Hoe lang moet de raio-opleiding zijn en wat voor elementen moeten er worden aangeboden? Na hoeveel tijd moet de definitieve keuze gemaakt worden voor rechterlijke macht of Openbaar Ministerie?

De zesjarige opleiding wordt soms erg lang gevonden en schrikt goede juristen af. Steeds vaker kiezen vooral mannelijke afgestudeerden voor een carrière in de advocatuur of het bedrijfsleven. Meestal is daar, voor degenen die werkelijk goed zijn, ook meer geld te verdienen, hoewel het inkomen als rechter of officier van justitie ook niet karig genoemd kan worden. Het gevolg is dat het niet eenvoudig is voldoende goede mensen voor de rechterlijke macht aan te trekken. Gevolg is ook dat het percentage vrouwen bij de raio’s al jarenlang hoog is. Bij de selectie blijkt dat van degenen die zich aanmelden de vrouwen vaak hoger scoren. Toch is de top van de rechterlijke macht vooral een mannenbolwerk. Een kwestie van tijd, hoop ik, maar dat zeg ik nu al jaren en heel veel is er in die tijd niet veranderd.

Nog steeds wordt naarstig gezocht naar methoden om meer studenten voor de rechterlijke macht te interesseren. De sollicitatieprocedures, die vroeger soms wel een jaar in beslag namen, zijn aanmerkelijk bekort. Er zijn contacten vanuit de SSR met de universiteiten. De hoogleraren in de juridische faculteiten attenderen studenten op de mogelijkheden, maar toch helpt dat niet voldoende. Nu gaan er stemmen op om de opleiding tot rechter of officier van justitie te bekorten, maar dat is een heilloze weg. Als we het steeds hebben over kwaliteit en deskundigheid ga je niet, omdat je onvoldoende mensen kunt krijgen, de opleiding korter maken. Om rechter of officier van justitie te worden is een degelijke opleiding nodig. De verantwoordelijkheid is groot en voor het omgaan met justitiabelen komt wel het een en ander kijken. Niet alleen juridische kennis, maar ook communicatieve vaardigheden en niet in de laatste plaats een beetje levenservaring. Sommige dingen kun je leren, sommige dingen moet je van nature hebben en levenservaring komt met de jaren.

Wat wel het overdenken waard lijkt, is de inrichting van een structureel samenwerkingsverband tussen de SSR, eventueel de opleiding die de Orde van Advocaten verzorgt, en de universiteiten, zodat er een soort tweedefaseopleiding ontstaat die specifiek is gericht op de juridische beroepen. Misschien dat de weg van de universiteit naar de rechterlijke macht dan wat logischer wordt dan nu het geval is.