Martin Hendriksma

FAMILIEVLEES

Uitgeverij De Geus

breda 2014

© Martin Hendriksma, 2007

Deze editie © De Geus bv, Breda 2014

Omslagontwerp Studio Ron van Roon

Omslagillustratie © Marcel van den Berg/Hollandse Hoogte

ISBN 978 90 445 2765 0

nur 301

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland. Telefoon: 076 522 8151. Internet: www.degeus.nl.

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede druk, 2008.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

‘Assen.’

De droge tik van de aanwijsstok tegen het karton van de kaart.

‘Emmen.’

De stok gleed met een rukje opzij. Harmens blik schoot langs meesters opgetrokken wenkbrauwen, waaronder twee ogen die hem door een knijpbrilletje vol verwachting aankeken. Hij, de beste van de klas in aardrijkskunde. Als hij eenmaal voor de kaart stond, kreeg je hem er nooit meer weg.

‘Coevorden’, zei hij langzaam en een beetje voornaam, want hij vond het een machtig woord.

De hazelnootbruine ogen van Margien staarden verveeld uit het raam. Ze wikkelde haar paardenstaart achteloos om de vingers van haar rechterhand. Quasi-verveeld, zoals alleen dat soort meisjes dat kon. Harmen rilde.

Terwijl meester met zijn stok naar een nieuwe plaats zocht en dus de aandacht een moment niet op de klas kon richten, brak er oorlog uit. Koert had zijn inktpot uit de lessenaar gewurmd en leek die naar Harmens hoofd te willen smijten. Harmen kneep zijn lippen op elkaar. Kreeg je voor de klas een lachstuip, dan gebruikte meester de stok voor heel andere dingen.

‘Beilen.’

Weer raak. Hij wist waarom hij zo goed was in aardrijkskunde. Het was zijn geheim. Voor een ander waren het loze begrippen, die plaatsnamen, die elke donderdagochtend door de klas dreunden. Zoals de hele kaart voor zijn klasgenoten niet meer was dan een werkelijkheid van karton. Iets wat eigenlijk niet bestond. Voor hem lag dat anders. Het schreeuwerige roze, dat aan de rechterzijde van Drenthe brutaal het veen verbeeldde, en het matte geel van het zand in het midden – dat waren twee legers die tegen elkaar ten strijde trokken. De heuvels van de Hondsrug vormden het strijdperk. Die heuvels waren op de kaart in stroperig oranje weergegeven en voorzien van kleine zwarte klauwtjes als teken voor de duintoppen. Daar hoefde je hem niks over wijs te maken, want die kende hij als zijn broekzak. ’s Middags uit school rende hij met een zelfgetimmerd houten zwaard van de hoogste toppen naar beneden. Alles wat op zijn pad kwam zwiepte hij opzij, koelbloedig als een koubooi.

Daartussen sliertten zandpaden, riviertjes … een geheim stelsel van fel bevochten verbindingswegen dat alleen hij, Harmen Barels, op de kaart kon overzien.

Zijn verzinsels namen hem op sleeptouw. Ze trokken hem een wereld binnen waar hij de regels en wetten bepaalde. Waar hij van niemand last had. De enige anderen die er toegang kregen, waren de kooplui die de nederzettingen op het veen afschuimden met hun gevlochten manden vol kippen. Over hun schouder droegen ze een lange, gebogen stok. Als de vracht, die luid kakelend aan de twee uiteinden bungelde, hun te zwaar werd, gingen ze er even op zitten. Ergens uit hun gore jas kwam een flesje helderop tevoorschijn, waar ze ook Harmen even aan lieten snuiven, voordat ze het naar hun mond brachten. Hij was een willig slachtoffer. Hoe meer drank, hoe beter de verhalen.

Zij kwamen in steden waar winkels verlicht werden door elektrische lampen. Op straat, vertelden ze hem, gleed soms een Benz Victoria voorbij met vier houten wielen en een glimmend zwart gepoetste kap.

‘Een Bensforia’, herhaalde Harmen vol ontzag. Het klonk nog machtiger dan Coevorden.

De stok ging omhoog, Groningen binnen. Het eerste zweet prikkelde zijn wangen. Harmen slikte. Nu zou hij zich werkelijk kunnen onderscheiden. In zijn kennis van Drenthe was hij lang niet de enige, maar Groningen, dat kende niemand. Hij wist zeker dat de hazelnootogen van Margien niet langer verveeld uit het raam zouden staren. Ze zou wel naar hem moeten kijken. Zijn hart roffelde.

Daar stopte meester bij het bovenste puntje Nederland.

‘Delfzijl, meneer.’

‘Goed zo, Harmen.’

Een snelle tik omlaag. Hoogezand? Nee, Stadskanaal! Dat moest het zijn.

‘Stadsk-kanaal’, zei hij, van de spanning struikelend over de medeklinkers.

‘Nog ééntje.’

Meester maakte met zijn stok een paar rondjes. De cirkels werden kleiner en kleiner, concentreerden zich op Groningen. Zou meester met zo’n makkelijke vraag afscheid nemen? Het leek onmogelijk. Net toen Harmen de eerste lettergreep al op zijn tong had, klaar voor een triomfantelijke uitroep, schoot de stok naar beneden, een paar centimeter slechts. Meteen keek meester hem aan.

Hij wist het, hij wist het! Harmen sloot zijn ogen en vloog in gedachten over de kaart. Tussen Assen en Groningen, een klein, om niet te zeggen nietig dorpje, omsloten door bos. Hij rechtte zijn rug en wachtte op het moment dat het woord zich op zijn tong aandiende. Dan zou hij zijn ogen openen, heel even naar Margien kijken en het woord zo nonchalant mogelijk uitspreken.

‘Ha … ha’, tastte hij het woord af.

Meesters wenkbrauwen rezen. In de klas gingen de eerste vingers omhoog. Koert, natuurlijk. Margien ook.

‘Harmen is aan de beurt, jongens. Pas als hij het niet weet, mogen jullie het zeggen.’

Hij kneep zijn knokkels wit. Om zijn lijden te verbergen, boog hij zijn hoofd.

‘Haren’, gonsde het na een paar eindeloze seconden vanaf rij twee.

‘Ha … ha’, stamelde hij zacht voor zichzelf.

Daar schraapte meester zijn keel al.

‘Komt er nog wat van, Harmen?’

Met zijn stok tikte meester tegen het schoolbord.

‘Of moet ik de beurt aan een ander geven?’

De druk op zijn keel werd ondraaglijk. Vanuit zijn tenen, zijn strak gespannen kuiten kwam een golf van woede op die over enkele momenten moest uitstromen in zijn mondholte.

‘Margien, weet jij het?’ vroeg meester en hij maande de klas tot rust.

‘Haren, meester.’

‘Heel goed, meisje. Volgende week mag jij voor de klas.’

Als een geslagen hond liep Harmen terug naar rij zes.

Het was niks vergeleken bij zes jaar later: de komst van een nieuwe opzichter op het veen. De lange lepperd uit de stad met handschoenen en een garibaldihoed kwam kennismaken met het werkvolk. Tussen tientallen veengravers, hun petten nederig gevouwen in hun schoot, schudde hij ook Harmen de hand.

‘Hilbolling’, zei de opzichter. Harmen voelde het kille, gladde leer langs zijn handpalm strijken. Hij keek schuin opzij, naar waar zijn vader stond. Hij keek naar de schoorstenen die uit elke plaggenhut staken en, alsof er niets aan de hand was, hun rook uitbliezen over het veen. Verder en verder dwaalde zijn blik, totdat hij ten slotte niets meer zag – behalve dan de twee beginletters van het woord. Tegelijk voelde Harmen de toenemende druk van het leer.

Een hand die antwoord verwachtte. Een hand die niet gewend was om te moeten wachten, zeker niet op een jongen van een jaar of zestien. Hij moest iets zeggen, iets …

‘Ha … ha’, begon Harmen.

‘Zo, dus jij bent Haha’, nam Hilbolling meteen over en hij deelde een niet te missen knipoog uit aan de kring van veengravers. Gieren deden ze, zijn kameraden, zijn ooms, zijn vader.

Sinds die dag was Harmens lot bezegeld. Hij heette voortaan Haha. En hoewel iedereen na luttele weken de directe aanleiding was vergeten, ervoer hij elke keer dat ze hem bij zijn nieuwe naam noemden als een vernedering.

‘Waar is de krooi, Haha?’

‘Hier beginnen met afsteken, Haha.’

Zelfs kleine Geert met zijn piepstemmetje nam het thuis over.

Op een avond, toen hij zijn aardappels weer eens zwijgend had opgelepeld, verliet hij de hut, in de hoop dat ze hem buiten met rust zouden laten.

Hij liep naar de hei.

Hij plukte een stengel van het helmgras en strekte zich uit in het zand. Met zijn handen onder zijn achterhoofd staarde hij naar de lucht. Een buizerd cirkelde rond, op jacht naar zijn avondkostje. Wild geklepper van twee duiven.

Hij dacht aan andere dingen.

Wat zou er gebeuren als hij vanavond per ongeluk eens hier in slaap viel, in plaats van in de schemering zijn vaste plek in de snikhete bedstee in te nemen (waarvoor je eerst vier kinderen opzij moest duwen)? Dan de volgende ochtend aanmonsteren bij een turfschipper. Op zoek naar een plek waar hij niet Haha was, maar Egbert heette of een andere, altijd toegankelijke naam droeg.

Hij sloot zijn ogen en wreef over het zand dat kriebelde op zijn achterhoofd. Zo’n schipper aanspreken was te veel gevraagd. Daar moest je immers mee praten, onderhandelen … Trouwens, zou die hem niet meteen terugsturen naar vader? Hij voelde zijn kont al branden van de schop die zou volgen.

Was de andere kant op geen betere keus? Om te lopen had je niemand anders nodig. Na een uur was je buiten bereik van de gravers. Dan kon zelfs Hilbolling naar hem fluiten.

Hij hoorde stemmen. Vader die hem zocht, ongetwijfeld. Hij gooide het helmgras weg en holde het geluid tegemoet.

‘Hier ben ik’, riep hij. ‘Harmen!’

Het jonge stel dat hem tegemoetkwam had alleen oog voor elkaar.

De volgende ochtend volgde hij vader braaf naar het veen, maar zijn besluit stond vast. Hij moest het graven onderbreken voor een plas, griste wat kleren en de oude buks van vader mee, en vertrok. Aan buurvrouw vertelde hij dat hij naar de dokter in de stad ging. Iets met zijn m-moeder.

Ze was te verbouwereerd om door te vragen. Het laatste wat ze zag, waren de haastige stappen waarmee Harmen het bospad afliep. De loop van het geweer stuiterde bij elke beweging op en neer op zijn rug.

2

Ze was een meisje van zestien met vurige ogen en krullen die dansten op de maat van haar voeten. Zo bijzonder dat geen jongen het in zijn hoofd zou halen om haar na te fluiten. Die was onbereikbaar, dat wist je. Die trouwde een prins. Toch was Maike Lykles nog nooit in een lietshuisje geweest, de plek in Hindeloopen waar in de vooravond de eerste afspraakjes met enig handgewriemel werden afgewerkt. Het probleem van Maike was haar buurmeisje, Anna.

Anna was gereformeerd. Maike niet. Maike ging op zondag rustig met haar broers naar zee om te vissen of in haar zelfgebreide badpak te zonnebaden. Nou ja, vroeger dan. Voor haar bekering op een warme zomerdag in juli.

Met lede ogen had Anna die dag moeten aanzien hoe haar buren het huis verlieten. De hengels die de jongens droegen verraadden hun bedoeling. Maike sloot als laatste hollend bij het groepje aan. In haar rechterhand hield ze haar badpak. Ze draaide zich nog een keer om, zwaaide naar mem, toen haar oog viel op Anna die zich achter een paar bloempotten goed verstopt dacht te hebben. Niet dus.

Ook Anna kreeg een uitgelaten zwaai, een gebaar dat kerfde in haar veertienjarige meisjesziel. Anna wist dat er voor haar op zondag geen sprake kon zijn van vertier. Over een dik uur wachtte de dienst van half vijf.

Zonder Maike aan te kijken kroop ze achter haar bloempot vandaan en liep stampvoetend de trap op naar boven, waar ze een kleine kamer onder de nok deelde met haar jongere zus. Zelfs met de ramen open, wat op zondag eigenlijk niet mocht, was het er bloedheet.

Van achter de vitrage volgde ze het groepje. Melle zat Pieter achterna. Het geklepper van de klompen daverde door de straat. Toen haar buren de hoek omgingen en Anna hen uit het zicht verloor, had ze van pure woede al drie keer in haar handpalm gebeten. Ze likte aan het bloed, dat zoutig smaakte, niet vies. Eigenlijk wel lekker.

Een kwartier lang lag Anna op bed. Met gesloten ogen telde ze de minuten af. Toen stond ze op om te gaan plassen.

In huis voltrok alles zich zoals het op een zondag betaamde. Vader las op gedragen toon voor uit het Oude Testament. Moeder rangschikte de koekjes op het schaaltje voor bij de thee. Zacht floot ze mee met het pruttelende water in de ketel.

Op de ton telde Anna nogmaals tot tien. Ze drukte wat bloed uit het wondje op haar hand, likte eraan – nog steeds lekker – en nam een besluit zoals ze dat in haar leven nog niet genomen had. Op haar tenen verliet ze de ton en sloop de achtertuin uit. Vervolgens rende ze in haar veel te warme zondagse kleren van zwart fluweel met wit kant de steeg uit, naar zee.

Als er al iemand op of om had gekeken, had Anna het nooit kunnen merken. Ze vloog in onherkenbare staat door de straten. Weg was het bleke, tikje pafferige meisje met haar koolzwarte ogen. Een paar haarlokken waren uit de wrong geschoten en hingen brutaal over haar voorhoofd. Haar huid kleurde rood van inspanning. Haar hart, niet gewend aan deze onstuimigheid, bonsde in haar keel.

Ze moest even stoppen.

Op een straathoek leunde ze met haar hand tegen een muurtje. Voor haar lonkte de Zuiderzee. Vissersboten dobberden op het water. Daar ging haar aandacht niet naar uit. Van ver hoorde ze de stemmen van haar straat, de familie Lykles die niet was gaan hengelen maar, zoals ze al verwachtte, massaal het water was ingedoken. Ha, haar plan kon doorgaan, als ze maar snel handelde! Zouden vader en moeder haar niet al zoeken?

In gebukte houding sloop ze naar de dijk en ging op haar buik in het hoge gras liggen. Daar, hooguit vijf meter onder haar, lagen een paar hoopjes kleren. Ze haalde het stapeltje van Maike – keurig opgevouwen – er meteen uit, en keek weer naar zee. Het was eb. Tussen haar en de buren gaapte een gat van wel honderd meter. Het moest kunnen. Nu!

Met haar ogen strak op zee gericht rende ze de dijk af, pakte het stapeltje kleren van Maike en verborg dat onder haar jurk. De jongenskleren schoof ze wat dichter naar zee, alsof hier net een windvlaag was overgekomen, een vermoeide zondagmiddagzucht van God …

Gebogen lopend, haar armen over de buidel op haar buik, klom ze de dijk weer op. De hele operatie had geen tien tellen geduurd.

Ze wist zeker dat niemand er ook maar iets van had gemerkt.

Er was voorzichtig een westenwind opgestoken die een paar schapenwolkjes langs de zon blies. Meteen voelde Maike een rilling. Ze was even mager als haar pezige broers, die om de kou te dempen met veel misbaar in het water plonsden. Zij droegen alleen een zwembroek; haar wollen badpak zoog al het water op. Klappertandend stond ze in de golven, die haar benen en middel omsloten. Haar bovenlijf was prooi voor de wind.

‘Jongens, ik ga naar huis.’

Ze hoorden het niet eens.

Behoedzaam stapte ze naar de wal. De bodem was bezaaid met scherpe stenen. Eindelijk was ze het water uit, vlak bij de warme handdoek en het lietshuisje waar ze zich altijd omkleedden. De wind had een rommeltje van de kleren gemaakt. Alle stapels lagen door elkaar. Ze vond haar handdoek, die ze dankbaar om zich heen sloeg. Nu nog haar jurk en haar ondergoed. Ze keerde de kleren van de jongens om. Niks. Onder hun ondergoed? Ook niks. Wild speurden haar ogen de dijk af. Haar jurk en haar ondergoed … nergens te bekennen. Vast het water in gewaaid! Haar zondagse rode jurk, opgesierd met witte strikken en pas door mem gemaakt. Hooguit drie keer gedragen! Het katoen was natuurlijk lichter dan de kleren van haar broers …

De angst voor mems woede, en die van heit natuurlijk, drukte op haar keel. Haar ogen brandden.

Bibberend rende ze heen en weer over de dijk.

Ze wist wat er straks zou volgen. De rest van de dag op haar kamer. Minstens twee weken niet naar zee.

De volgende ochtend sloop Maike tegen negenen de deur uit naar Hilarides, haar vaste maandagochtendklus voor mem. De wind had niet alleen wolken, maar ook regen gebracht. Overal geurde de brem. Maike merkte er niks van. Met haar hoofd voorover, de kaken op elkaar, liep ze in strakke pas naar de bakkerswinkel. Zelfs het geluid van de roffelende klompen achter haar, steeds nadrukkelijker, nam ze pas waar toen ze een hand op haar schouder voelde.

‘Maike’, hijgde haar buurmeisje. ‘Wat was er gisteren toch allemaal aan de hand?’

‘O, niks’, mompelde ze. Ze voelde geen enkele lust erover te praten. Met de hele familie waren ze nog gaan zoeken. Hoe langer het duurde, hoe machtelozer ze zich voelde. Thuis moest ze zonder eten naar bed en de duw (of was het een klap?) die ze bij het naar boven gaan op haar billen kreeg schrijnde nog steeds.

‘Maar wat dan?’ hield Anna aan.

‘M’n jurk’, zei ze. ‘M’n nieuwe zondagse jurk is in zee gewaaid.’

Anna sloeg haar hand voor haar mond.

‘In zee gewaaid?’ fluisterde ze. ‘Maar … hoe dan?’

Maike werd nog kribbiger. ‘Je zag ons gistermiddag toch naar zee gaan om te vissen? Nou, daar was het veel te warm voor. Dus zijn we maar gaan zwemmen. Toen ik terug wilde gaan, waren al mijn kleren weg.’

Ineens zag ze de jurk haarscherp voor zich. Rode katoen met een roomwit kraagje. Ze had er thuis in haar kamer pirouettes mee gedraaid van blijdschap. Nu dreef haar jurk ergens tussen zeewier en wrakhout over de zeebodem.

Anna sloeg een arm om haar heen.

‘Het was toch niet die mooie rode, die je pas gekregen had?’ fluisterde ze.

Maike knikte door haar tranen heen. Anna sloeg een hand voor haar mond.

‘Wat erg!’

Ze liepen weer verder.

‘Zullen we straks samen gaan zoeken?’ verbrak Anna het stilzwijgen.

‘Dat hebben we gister al meer dan een uur gedaan. Hij is echt weg, An. Er is niets meer aan te doen. En denk maar niet dat ik voorlopig een nieuwe krijg. Mem is woest. Ze heeft er drie weken aan genaaid.’

Ze waren bij de bakker aangekomen. Terwijl Maike aanstalten maakte om naar binnen te gaan, pakte Anna haar arm. ‘Ik ga straks nog even zoeken. En denk erom,’ ze wees naar boven, ‘een gebed kan nooit kwaad, hè? Doe jij dat, dan ga ik bij zee kijken. Ik weet zeker dat we hem zullen vinden.’

‘Ik zal het doen’, beloofde ze, voordat ze de bakkerswinkel binnenstapte en het verlangde brood aanwees.

Ze geloofde er geen barst van. Niet van dat bidden en niks van Anna’s zoektocht. Die had het op maandag veel te druk met de was en andere schoonmaakdingen. Buurvrouw was veel strenger dan mem. Anna kwam het huis amper uit.

En God … die had op maandagochtend ook wel belangrijker zaken aan Zijn hoofd. Door de zomerhitte waren deze week al twee oudjes in Hindeloopen overleden. In Workum was iemand toeter de gracht in gefietst en nooit meer boven komen drijven. Daar hadden ze boven de handen vol aan.

Trouwens, hoe kon die oude man met z’n baard ooit begrijpen wat een jurk voor haar betekende? De oude mannen in Hindeloopen die zij kende, sabbelden op pruimtabak en dronken op zondagochtend na de dienst hun kelkje Berenburg. Dat was het dan. De rest van de week staarden ze over het water en verschrompelden onder hun pet. Totdat ze klein genoeg waren. Zo klein dat niemand hen meer zou missen.

En tóch vouwde Maike nadat ze het brood bij mem had afgeleverd op haar kamer haar handen. Baatte het niet … ‘Lieve God’, fluisterde ze. ‘Zou U daar vanuit de hemel een oog over de Zuiderzee kunnen laten glijden in de hoop dat U daar ergens een rood vlekje ziet? Dat is dan mijn jurk. Die wil ik heel graag terug. Ik beloof U dat ik nooit meer op …’

Haar gebed werd onderbroken door gebons op de voordeur en een overslaande stem die haar naam riep. Anna! Ze onderbrak haar gesprek met God en rende de trap af. Met een zwaai opende ze de deur.

Daar stond Anna met in haar handen, keurig opgevouwen, haar rode jurk. Zelfs alle strikken zaten er nog op.

‘Hoe, wat …’ stamelde Maike.

‘Net onder de dijk’, hijgde Anna. ‘Hier, pak ’m en niks zeggen tegen …’ Ze wees naar haar eigen huis. ‘Als die merkt dat ik op de dijk ben geweest …’

Nee, nee, schudde Maike. Alles draaide om haar heen, met als stralend middelpunt dat bundeltje rode katoen.

Pas zaterdagmiddag, vijf dagen later, kon ze rustig met Anna praten. Ze liepen over een smal paadje tussen de weilanden die waren bespikkeld met boterbloem. Het was zomer als het maar zijn kon.

‘Ik was zo verbaasd dat ik je niet eens heb bedankt’, begon Maike. ‘Mag ik dat nu alsnog doen?’

Ze gaf Anna een zoen op haar wang. Hartsvriendin voor altijd.

‘Joh, dat hoeft helemaal niet’, zei Anna. ‘Ik heb alleen maar de opdracht uitgevoerd.’

Ze keek haar buurmeisje niet-begrijpend aan. Opdracht? Anna liep stoïcijns door. In haar dikke zwarte kleren was ze veel te warm gekleed, maar dat leek haar niet te deren. Op Anna’s bleke huid was geen zweetdruppeltje te zien, terwijl zij het zoute vocht in haar ooghoeken voelde prikkelen. Hoe kon dat toch?

Ze plukte een zuringstengel en holde achter Anna aan.

‘Wat voor opdracht?’

Anna wees omhoog.

‘Ach, dat meen je niet! Hoe heeft Hij het je dan verteld?’

‘Ik had zondagnacht een droom, waarbij ik jouw jurk haarscherp op de dijk zag liggen. Waarom zou ik dromen van jouw jurk? Ik had toen nog geen idee wat er was gebeurd.’

Anna pakte haar pols vast. Ze keek in haar donkere ogen. ‘Zoiets is geen toeval, Maik. Dat heeft Hij voor ons geregeld. Je moet dit opvatten als een teken.’

‘Een teken? Toe, Anna, praat niet zo gek steeds. Wat …’

Anna onderbrak haar ruw.

‘Hij heeft je in het oog gekregen en daar kun je maar beter van profiteren. Hij zal veel goeds voor je betekenen en je zult een gelukkig leven leiden.’

‘Dat laatste wil ik wel’, lachte Maike. ‘En wat moet ik daarvoor doen?’

‘Elke dag bidden, natuurlijk. En op zondag niet zwemmen, maar naar de kerk gaan. Het liefst twee keer.’

‘Dat lukt me nooit’, grapte ze. ‘Elke zondag twee keer naar de kerk … Dan was ik nog liever mijn jurk kwijt.’

‘Geen grapjes!’ zei Anna. Hoewel ze bijna een kop kleiner was, maakten haar priemende ogen Maike bang. ‘Dan wordt Hij boos. Als je een opdracht niet uitvoert, kan het slecht met je aflopen. Heel slecht.’

Om aan de druk van Anna te ontkomen, keek Maike om zich heen. Aan de horizon pakten de eerste wolken zich samen. Een frisse wind joeg door het gras.

Ze rilde.

3

Harmen liep door, bijna twee dagen lang. Toen belandde hij in een dorp met witte ophaalbruggen. Verder kon hij niet, daar was alleen zee. Met de spetters modder tot boven zijn knieën meldde hij zich bij het eerste, het beste huis. Te moe en te hongerig om zich over moeilijke woorden of wat dan ook zorgen te maken. Hij was blij dat hij nog kon staan.

Een meisje deed open. Veel meer dan haar afgetrapte schoenen zag hij niet. Onder geen beding keek hij omhoog.

‘Ik heb honger’, zei hij met schorre stem. ‘En ik zoek w-werk.’

Het bleef stil na zijn vraag. Harmen volgde een wesp die om een knalgele struik in de voortuin van het huis cirkelde. Hij zag hoe het dier langs het meisje de voordeur binnen wilde dringen. In een flits bekeek hij haar gezicht, haar volle krullen.

Harmen kneep zijn ogen dicht en staarde naar de platgestampte aarde voor zijn voeten. Daar, op die vaalgrijze vlek, opende de grond zich. Vanuit het niets werden beelden tot leven gewekt.

Hij zag zichzelf aan de hand van moeder in de druilregen door het veen lopen. Vader trok de kar, afgedekt met zeil, waarin alle huisraad lag opgestapeld en waarin ook zijn zusjes en zijn broertje, in dekens gewikkeld tegen vocht en kou, mee schommelden. Soms pakte moeder Geert even op, knoopte haar jas los en drukte de kleine tegen haar lichaam. Harmen stond er in zijn doorweekte goed naast, tollend op zijn benen van honger en vermoeidheid. Vader snauwde iets en wees naar de verte. Daar kringelde rook op uit rieten daken. Moeder pakte zijn hand beet en trok hem weer voort. Maar hij, hij kon niet meer. Hij struikelde over een tak en viel plat op zijn gezicht in de veenpap.

Hij zag zichzelf met de geslepen punt van een beukentak een kaart in de aarde tekenen. Stond hij niet voor de schoolkaart in de klas, dan ontwierp hij gewoon zelf zijn kaarten. Kiezels en beukennootjes werden dorpen en steden. Helmgras diende als verbindingswegen. De heuvels kon hij zo uit de aarde boetseren. Daar lag heel Drenthe aan zijn voeten … totdat een paar zesdeklassers hem opzijstootten en met hun klompen zijn wereld vertrapten. ‘Verdomme’, wilde hij roepen, maar er ontsnapte hem slechts een piepend geluid, veel te hoog van toon om indruk te maken. Trouwens, wat deed je in je eentje tegen een overmacht van drie oudere jongens? Je klein maken, en hopen dat ze snel verveeld zouden raken.

Hij zag zichzelf uit school komen, op een van de eerste warme voorjaarsdagen. De beuken op het schoolplein in een groen waas. Daar liep Margien, arm in arm met Johanna, haar beste vriendin. Plotseling keek ze over haar schouder naar hem en riep iets. De eerste keer dat ze hem rechtstreeks aansprak. Ze wist dat hij bestond! Wat ze zei kon hij in de drukte op het plein niet verstaan. ‘Wat?’ riep hij terug. Margien was alweer innig in gesprek met Johanna. Nog één keer zag hij de staart op haar rug opzijzwiepen, ten teken dat zij zich omdraaide. Dit keer was het niet meer dan een korte blik. ‘Wat zei je?’ wilde hij nog roepen, maar ze had zich omgedraaid en zette haar gesprek met Johanna voort. Uit frustratie schopte hij tegen een steentje, dat wild wegschoot tussen de struiken. Onderweg naar huis maakte zijn woede plaats voor een koortsig gloeien. Zij had zich verwaardigd om hem aan te spreken! Morgen zou hij op het schoolplein meteen naar haar toe gaan om …

De beelden vervaagden. Nu drong het belachelijke van de situatie tot hem door. Hij zadelde dat prachtige meisje op met zijn problemen. Een leeftijdsgenote, had hij nog net kunnen vaststellen, die in enkele seconden maar even moest beoordelen of hij een rondlopende zwerver was of een betrouwbare vent die hooguit een ongelukje was overkomen. Een onmogelijke taak, en het schaamrood steeg naar zijn kaken. Hij moest weg, onmiddellijk.

Harmen had zich al gedeeltelijk omgekeerd, toen ze zei: ‘We hebben nog wel een boterham, denk ik. Maar … weet je hoe je eruitziet? Zo mag je vast niet binnenkomen.’

Hij keek naar zijn schoenen en zijn broek, waar zijn vroegere leven op was aangekoekt. Vuil waarom hij zich nooit had bekommerd en ook nooit had hoeven te bekommeren.

‘Kom maar even mee achterom’, zei het meisje. ‘Kun je je bij de pomp een beetje wassen.’

* * *

Ze schilde net de laatste aardappel toen ze de klop op de deur hoorde. Haar handen waren vies, ze veegde ze af aan haar schort voor ze naar de deur rende. Voorzichtig trok ze de deur open en hield haar handen zo veel mogelijk op haar rug.

Een jongen. Klein, met rossig stekelhaar. Zijn hoofd gebogen. Vanuit de zak op zijn rug stak een lange pijp omhoog die maar voor één ding kon doorgaan: de loop van een geweer. Wat hij zei, verstond ze met moeite. ‘Honger’. En ‘w-werk’. Bovenal rook ze hem. De tonnenman was er niks bij.

Nee, wilde ze zeggen. Iets om er vanaf te zijn. Zo’n schooier kon niks wezen. Nee. Het woord lag al op haar lippen, toen een wesp neerstreek op de brem. Ze zag hoe de jongen het dier volgde en op zijn lippen beet. Plotseling vloog de wesp haar kant op. In de paar bange seconden die volgden, keek de jongen haar plotseling aan.

Was het een zenuwtic om zijn mond of een lach? Wilde hij haar te hulp komen misschien? Waarom deed hij dan niks?

Wat haar nog meer van streek maakte, waren zijn helblauwe ogen. Ze huiverde. Of was dat het gevolg van de wesp?

Toen stond ze aan de grond genageld. Kon die wesp geen … – wat was het woord ook weer – geen … teken zijn? Zo’n beest dat plotseling vanuit het niets kwam aanvliegen om het verloop van deze ontmoeting te sturen?

Waarom kwam deze jongen uitgerekend bij hun huis terecht? Waarom deed zij de deur open, en niet mem, die dat bijna altijd deed? Mem had hem allang afgepoeierd. Trouwens, ook zij had hem willen afwimpelen, maar dat ene moment van contact, nee, niet van contact, van een explosie in haar hoofd …

De jongen draaide zich om en leek ergens anders zijn geluk te gaan beproeven. Dat mocht niet gebeuren!

‘We hebben nog wel een boterham, denk ik’, zei ze op goed geluk. ‘Maar … weet je hoe je eruitziet? Zo mag je vast niet binnenkomen.’

Van boven hoorde ze de voetstappen van mem, die zich waarschijnlijk begon af te vragen met wat voor vreemde kostganger ze bij de deur stond te smoezen. Straks kwam de rest thuis van het werk. Wilde de jongen een kans maken, dan moest hij er op z’n minst anders uitzien.

‘Kom maar even mee achterom’, zei ze. ‘Kun je je bij de pomp een beetje wassen.’

* * *

Hij mocht een paar weken blijven. Op proef, als timmermansknecht bij het bouwbedrijf van de familie. Konden ze kijken of zijn handen niet verkeerd stonden. Of er geen geld uit de huishoudpot verdween. Bij die laatste woorden keek heit hem lang en nadrukkelijk aan. ‘Ik ben geen dief’, had hij verontwaardigd willen roepen, maar hij volstond met een knik.

Harmen sloot zich af, die eerste tijd. Als ze ’s avonds aan tafel gingen en de Friese grappen en lachsalvo’s over elkaar buitelden, voelde hij het armgat van zijn hemd, stijf en gekarteld van het opgedroogde zweet, in zijn oksel schuren bij elke beweging van zijn lepel.

Hij lachte braaf mee, ook als hij geen idee had waar de grap over ging. De momenten dat ze op een gekunsteld Nederlands overgingen, om hem van dienst te zijn, ervoer hij als pijnlijk. Met zachte stem en elk risicowoord mijdend, gaf hij antwoord op hun vragen.

Liever had hij zich met een pannetje op zijn bed teruggetrokken en daar in eenzaamheid zijn pap opgelepeld.

Na het avondeten, als de jongens een kaartspel deden of zich waagden aan een luid becommentarieerd potje schaak, sloop hij het huis uit. Hij ademde twee, drie keer diep de zeelucht in en wandelde naar het water.

Harmen keek naar de vissers die in het avondlicht hun netten herstelden voor de vroege visvangst van de volgende dag. Het klonk rustgevend, die verre stemmen boven het geruis van de branding. De zee die elke avond in brede golven op hem toe kwam gestroomd, was een bondgenoot. Aan hen kon hij ongestoord in fluisterzinnen zijn geheimen kwijt.

Er ging vrijwel geen avond voorbij of hij telde het geld dat hij in een zakje rond zijn nek had gehangen. Bijna twee gulden, twee hele guldens! Hoeveel zou je moeten hebben, vroeg hij zich af, om bij zo’n vissersboot aan te monsteren? Kon die hem niet naar Engeland varen? Een land met een zo veel lieflijker taal, bijna zonder harde medeklinkers. Een paradijs voor stotteraars!

Hij kneep de munten in zijn hand samen, gnuifde van opwinding.

Op de terugweg naar huis zakte de moed hem bij elke stap verder in de schoenen. Hij duwde de piepende achterdeur open en sloop zo stil mogelijk de trap op, in de hoop niemand tegen te komen. Vergeefs.

Op de overloop werd enthousiast een deur opengesmeten. De olijke blonde krullen van Pieter.

‘Hé, Harmen, even bij de lietshuisjes langs geweest?’

‘Nee, nee’, schutterde hij en hij pijnigde zijn hoofd wat hij dan wel moest zeggen. ‘G-gewoon wat aan zee gezeten.’

‘Ja, ja, aan zee gezeten, zeker’, snoof Pieter. ‘Nog een potje schaak?’

‘Ik ben moe’, zei hij. ‘Morgen misschien?’

Doorgaans ging hij al om half tien naar bed. Met de ogen dicht kon dat prima voor slapen doorgaan en dan hoefde hij zich van niks of niemand meer iets aan te trekken. Dan lieten ze hem met rust.

Op zijn rug luisterde hij naar de stemmen van beneden. Naar het gelach van Melle, de oudste broer in huis, de hoge stem van Pieter en – ver in de minderheid – de kalme stem van Maike, zo veel zachter dan de rest.

Hij moest zijn oor bijna op de planken vloer leggen om te verstaan wat ze zei. Dat had hij er graag voor over.

4

Op een avond dat Harmen zijn eenzaamheid weer eens wegwandelde, liep ze hem niet helemaal toevallig tegen het lijf. Het was al bijna oktober, maar dat leek de zon niet te deren. Die deed alsof het hoogzomer was.

Ze had hem veel eerder al haar vragen willen stellen. Thuis kon dat niet. ’s Avonds luisterde er altijd iemand mee. En als Harmen naar buiten ging, gedroeg hij zich zo schichtig en opgejaagd dat ze het wel uit haar hoofd liet om achter hem aan te lopen. De arme jongen zou erin blijven.

Hoe langer ze erover nadacht, hoe meer ze ervan overtuigd raakte dat zijn komst geen toeval kon zijn. Een leeftijdsgenoot die vanuit Drenthe om onduidelijke redenen was gevlucht en uitgerekend bij hun huis aanklopte. Hoe Anna na de teruggevonden jurk ook had aangedrongen, in haar strenge en onverbiddelijke God geloofde ze nog steeds niet. Maar dat daarboven op een wolk iemand zat die ervoor kon zorgen dat sommige dingen hier op aarde gebeurden – dat was een aantrekkelijk idee. Als je maar – hoe noemde Anna dat? – gehoorzaam leefde.

Liep ze op straat, dan liep God met haar op. Want als ze over haar schouder keek, dan piepte altijd wel ergens de torenspits van de kerk tevoorschijn. Elke dag leek de toren schever, alsof God moeite deed om haar krullen tussen die bochtige straatjes in de gaten te kunnen houden. Alsof God zich voortdurend moest rekken. Niemand die het zag. Zelfs Anna niet. Alleen zij.

In dat geheime verbond – zelfs mem mocht er niks van weten – paste dat je je bekommerde om een nieuwe huisgenoot. Ze wist dat Harmen een week na zijn komst een uur met heit had gesproken. Zij moest daarvoor het huis uit, net als haar broers. Niemand mocht horen wat daar besproken werd. Ook de uitkomst bleef ongewis. Nou ja, behalve dan dat ze de indruk had dat Harmen er nadien toch iets meer bij hoorde. Hij vloekte al in het Fries. Eén keer moest hij aan tafel zo hard lachen om Pieters schuine mop dat hij erin bleef en alle kapucijners uitspuugde.

Zo vreemd was het dus niet dat ze hem op die avond achternaliep. Hij liet toe dat zij hem inhaalde en versnelde zijn pas niet toen ze naast hem kwam wandelen.

‘Waar denk je aan als je hier zo loopt?’ vroeg ze. En: ‘Zullen we even daar op die keien gaan zitten?’ Op de eerste vraag gaf hij een ontwijkend antwoord; dat laatste vond hij goed. Zeker toen bleek dat de stenen door de zon een aangenaam warme gloed uitstraalden, die zich via zijn billen over zijn hele middel verspreidde.

Ze keken uit over zee.

Hij zei weinig. Zij nog minder.

Af en toe wierp hij een snelle, jachtige blik opzij. Om te controleren of zijn stiekeme observaties aan tafel nog steeds klopten. Ja, zij had dezelfde hazelnootbruine ogen als Margien en volle lippen die de meisjes in Drenthe niet hadden. En, heel opvallend, dwars door de oprukkende zeenevel heen rook hij nog altijd de veldbloemenlucht van haar krullen.

‘Wat ik je al maanden wil vragen’, begon ze. ‘Waarom ben je vanuit Drenthe nou precies naar ons huis toe gekomen?’

‘Omdat … omdat ik daar weg moest. Nee, niet m-moest,’ hakkelde hij, ‘omdat ik daar weg wilde.’

‘Dat is geen antwoord’, zei ze, strenger dan ze eigenlijk wilde. ‘Waarom kwam je uitgerekend bij ons? Of was je al bij honderd huizen langs geweest?’

Harmen haalde zijn schouders op. Wat wilde ze horen? Dat hij voor haar bij het huis had aangeklopt? Hij wilde het best beamen om haar plezier te doen. Maar dan kwam het onvermijdelijke vervolg: hoe wist hij dat zij daar woonde?

‘T-t-toeval’, zei hij dus maar. ‘Denk ik.’

Zij moest lachen. ‘Daar geloof ik sinds een paar jaar niet meer in, in toeval.’

Ze verschoof. Toen haar hand even, een heel kort moment, de zijne raakte, ging er een siddering door zijn lijf.

Vervolgens kwam er een woordenstroom los waarvan hij tien jaar alleen had kunnen dromen.

Bijna elke avond gingen ze nu uit wandelen. Ook als de zon niet scheen, de herfst met zijn krachten smeet en ze moesten schuilen in een van de lietshuisjes. Ze hield van de korte stugge haren op zijn polsen, iets minder rood dan die op zijn hoofd. Ze streelde zijn gekloofde handen, die moesten wennen aan het leven in de bouw. Als hij zich na verloop van tijd knorrig terugtrok – zo veel aandacht kon hij niet lang verdragen – dan waren er altijd nog die helblauwe ogen waarin ze zich kon verliezen. Hoe geprangder zijn blik, hoe heftiger de liefde haar lijf doorgolfde.

Haar verliefdheid overviel haar in een mate die ze in haar leven nog niet gekend had, die haar zelfs verbijsterde. Als meisje in een gezin met twee broers waren jongens voor haar op de eerste plaats speelkameraden. Je kon met ze lachen, voorzichtig stoeien en je kon ze vervloeken, maar dat er ook zóiets bestond – dat overviel haar volledig.

Ze kon het alleen vergelijken, bedacht ze als Harmen aan het werk was en zij de was uitwrong of de keukenvloer dweilde, met de twee porseleinen honden, die ze zich als kind min of meer had toegeëigend. Ze waren roomwit geglazuurd, met grote kastanjebruine vlekken. Elk van de twee honden, ongeveer twintig centimeter hoog, keek zo guitig uit haar ogen dat je er wel voor móést smelten.

De hoentsjes.

Als kleuter had ze op een dag beide beesten van de schoorsteenmantel gegrist en was ermee gaan spelen. Mem trok het kostbare familiebezit meteen uit haar handjes, maar ze was ontroostbaar. Toen mem had gezien met hoeveel zorg ze de dieren verplaatste, als zandkastelen die elk moment konden verpulveren, mocht ze ermee spelen. Alleen in de kamer en alleen als mem in de buurt was.

De hoentsjes kregen elk een eigen naam: Djoeke en Pietertsje. Djoeke miste het puntje van haar rechteroor en had een barst tussen haar poten. Ze glunderde er niet minder om dan haar zus.

Maike bestond amper buiten haar hondenspan. Was ze met mem uit wandelen, dan speelden de laatste minuten zich in gespannen stilte af. Zouden Djoeke en Pietertsje niet stiekem van de schoorsteenmantel zijn af gekropen? Eenmaal binnen schopte ze haar klompen in de hal uit en rende als eerste de kamer in. Godzijdank!

Die spanning, die afhankelijkheid, die leek op wat ze nu voor Harmen voelde. Zoals ze overdag voortdurend verlangde naar het moment dat de bouwploeg kwam aangefietst. Een uur of zes, op z’n vroegst. Elke dag de strijd wie van de jongens het eerst zijn fiets de steeg in reed. Harmen won de laatste weken bijna altijd. Niet alleen omdat hij de snelste fietser was, ook omdat hij zo snel mogelijk bij haar wilde zijn, natuurlijk.

Met een rood hoofd schopte hij in de bijkeuken zijn klompen uit. Ze kon hem net een zoen geven voordat de andere twee binnenstormden.

’s Avonds in de lietshuisjes zoende hij begerig mee, al was het meestal korter dan haar lief was en ook wat gejaagd, omdat hij vreesde dat ‘ze’ op een onverwacht moment de deur van het lietshuisje zouden openbreken.

Wie hij precies met die ‘ze’ bedoelde, begreep Maike niet, hoe vaak ze hem er ook naar vroeg. Waren het de andere Hindelooper jongens, zo veel welbespraakter dan hij? Of waren het haar broers? Die hadden zich bij hun verhouding neergelegd, al bleef er niks leukers dan Harmen met een paar Friese schunnigheden op de kast te jagen.

Want hij was driftig. Daar mocht Maike uitgebreid mee kennismaken. Had hij zo’n bui, dan zat er maar één ding op: over laten waaien. Elk gesprek was zinloos, al was het maar omdat de woorden als brokstukken uit zijn mond kwamen. Soms begreep ze niet eens wat hij met zo veel moeite zei, hetgeen zijn drift verder aanwakkerde. Zijn ogen spoten blauw vuur.

Hoogste tijd om hem alleen te laten. Kwam ze na vijf minuten terug, dan pulkte hij korzelig wat steentjes uit de basaltblokken. Als je er niet meer over begon, was het leed in vijf minuten de wereld uit.

Het ging te ver om te zeggen dat ze zo’n bui kon waarderen. Toch raakte haar de passie waarmee hij voor zijn plek in huis, voor zijn hele leven streed. Het was iets totaal anders dan de relativerende, doe-maar-gewoonhouding die ze kende en die haar met de paplepel was ingegoten.

Zijn vuur inspireerde, en als hij weer eens overdreef – ach, dan wist ze de remedie.

Had hij ook humor? Ja, al was het meestal per ongeluk. Als hij genoeg gespaard had, verzekerde hij haar, dan zagen ze hem in Hindeloopen nooit meer terug. Dan nam hij de boot naar Amerika, waar ze zaten te springen om goeie timmermannen (‘hoe moeten ze anders die wolkenk-krabbers bouwen?’) en ze koeien fokten zo sterk als buffels.

‘En wat moet ik dan doen?’ vroeg ze hem lachend.

‘Jij gaat mee’, zei hij beslist. ‘Ik timmer een ranch voor ons, ergens in het noorden van Minnesota, tegen de grens met C-canada. Daar heb je weides vol bloeiende papaver. ’s Zomers ligt er een oranje waas over de velden – schitterend! En op de prairie jagen ze nog op de laatste indianen.’

‘Hoe weet je dat allemaal?’ vroeg ze verbaasd.

‘Van een oom die daar al eerder naartoe is gegaan en ons af en toe brieven schreef’, blufte hij.

‘En die indianen ga jij zeker gevangennemen?’

‘Gevangennemen?’ Hij lachte zijn olijkste lach. ‘Vermoorden!’

Om zijn woorden kracht bij te zetten, maakten zijn handen een schietbeweging.

‘P-pang!’

* * *

‘Hé, Harmen, moet je zien, cadeautje voor je verjaardag!’

Het was zaterdagmiddag, ze fietsten van een klus in Molkwerum naar huis. Anderhalve dag vrij voor de boeg, dan wist hij hoe laat het was.

‘Wat bedoel je?’ vroeg hij zo onschuldig mogelijk, hoewel hij allang had begrepen waar ze het dit keer op hadden voorzien.

‘Daar, net voor die boerderij, tussen de bomen.’

‘Ik zie niks’, hield hij vol.

‘Tsjongejonge, heb je een paar ogen of niet?’ Melle, de voorman. Veruit de sterkste van het stel. De stijgende ergernis in zijn stem gaf aan dat Harmen moest oppassen. Melles geduld raakte langzaam op.

Harmen durfde nog één keer. ‘Ik zie het niet.’

‘Die meid’, riep Pieter snel.

‘Welke meid?’ Bij de goedmoedige Pieter durfde hij zijn vertragingstactiek wat langer toe te passen.

‘Die meid die daar loopt, bliksem!’

‘Ik zie alleen maar vogels’, zei hij en hij keek met opzet de verkeerde kant op.

‘Hé, jongens, Harmen ziet alleen maar vogels … Je bent zelf een rare vogel! Daar!’

Om zijn woorden kracht bij te zetten had Melle zijn arm beetgepakt en wees die nadrukkelijk in de juiste richting. Langer ontkennen was zinloos.

‘O, je bedoelt …’

‘Ja.’

‘Goddoosje!’

‘Ja!’

‘K-kon je dat niet wat eerder zeggen?’

De scheve torenspits van Hindeloopen was al in zicht. Nog even, en dan konden ze aan het bier en de Berenburg ter gelegenheid van het feest, zíjn feest.

‘Hé, meisje!’

Melle natuurlijk weer. Goddank, ze keek niet op of om.

‘Hé!’

Melle stopte met fietsen, floot op zijn vingers. Nu kon ze er niet langer omheen. Ze draaide haar gezicht naar hen toe, zwaaide kort – overduidelijk gegeneerd – naar de fietsers en liep met twee, in het zonlicht blikkerende melkbussen gedecideerd naar de stal. Harmen haalde opgelucht adem.

‘Hij.’ Melle priemde zijn wijsvinger in de richting van Harmen. ‘Hij is jarig. Achttien.’

Vanuit de stal, waar ze inmiddels was aanbeland, volgde geen reactie. Daar kon elk moment verandering in komen. Het meisje zelf, of anders haar vader. Dat moest hij voor zijn. Harmen sprong van zijn fiets en rende naar Melle, die met grote sprongen de dijk af holde naar de weilanden, in de richting van de boerderij. Melle, zo veel ouder, groter en sterker dan hij, maar dat deed nu even niet ter zake. Hij voelde een ontembare drift opkomen. Vandaag, op zijn achttiende verjaardag, zou hij eens even laten zien waar hij toe in staat was.

Harmen klemde zijn rechterhand om Melles bovenarm, één bundel spieren. Melle draaide zich verbluft om.

‘Wou je vechten?’

‘Ja’, knikte hij, een beetje minder zelfverzekerd dan daarnet. Zijn linkerhand greep naar Melles elleboog in een poging het directe gevaar in te tomen. Verspilde energie. Met een simpel schopje, net boven zijn enkel, kreeg Melle hem uit zijn evenwicht en trok hem naar beneden. Tegen zo veel kracht was hij niet bestand. Hij viel languit in het gras en hoorde zijn collega’s boven op de dijk brullen van de lach.

Bedaard viste Melle Harmens pet op en smeet die met een sierlijk boogje over de sloot in het weiland. De voorman veegde zijn handen af aan zijn broek, alsof hij iets vies had aangepakt.

‘Zo’, beet hij hem toe. ‘Kun je haar eens goed bekijken.’

Het gelach van boven zwol aan. In de verte blafte een hond, tot rust gemaand door een meisjesstem.

Half negen ’s avonds. Melle, Pieter, heit – allemaal nipten ze in de achtertuin van de zelfgestookte Berenburg. Boven hen vormden de takken van de kersenboom een zacht ruisend dak.

Oom Tjeerd had zijn citer meegenomen en speelde Friese volksdeuntjes, die iedereen meezong. Alleen de jarige niet. Het was een repertoire dat hij niet beheerste en vanavond – verjaardag of niet – ook niet wilde beheersen. De vernedering zat te diep.

Harmen lag boven op zijn matras. Hij had pijn aan zijn schouder als reden opgegeven. Ze wisten wel beter. Voor hij de anderen had ingehaald, waren die allang thuis geweest en hadden ze zijn belevenissen meteen in geuren en kleuren verteld.

Heit had Harmen met een korte glimlach opgenomen, leek even iets te gaan zeggen, maar verdween toen, de kamer uit. Aan zijn glimmende ogen zag Harmen dat hij het allemaal een geweldige grap vond. Mem had zich vervolgens in de keuken teruggetrokken.

Hadden ze Maike iets verteld? Hij wist bijna zeker van niet. Ze pendelde op en neer tussen de achtertuin en de slaapkamer en deed verwoede pogingen om hem van z’n matras te krijgen.

‘Kom nou’, zei ze en ze probeerde hem aan z’n pols omhoog te trekken.

‘Au!’ riep hij meteen en hij wendde hevige pijnen voor. ‘K-kun je niet uitkijken?’

‘Je bent jarig’, begon ze. ‘Het is jouw feestje, daarbeneden. Ze wachten op je.’

‘Ze wachten helemaal niet op me. Ze zijn blij dat ik hier ben en niet daar. K-kunnen ze lekker onder elkaar zijn en over mij praten.’

‘Ach kom, alsof ze niks beter te doen hebben.’

Het lachsalvo dat juist op dat moment opklonk, greep hij met beide handen aan. ‘Zie je wel!’

Ze had het grote cadeau laten verpakken in het chicste papier dat in Workum verkrijgbaar was. Daaroverheen had het meisje na enig aandringen ook nog een zilveren strik getrokken. Zonde om het met een paar ruwe bewegingen te verscheuren, maar dat had Harmen toch gedaan. Het nevelblauwe zijden overhemd dat in het papier zat en waaraan al haar spaargeld was opgegaan, viel bijna op de grond. ‘Voorzichtig’, riep ze snel, want een vlek was zomaar gemaakt.

Hij hield het prachtige hemd aan twee vingers omhoog, leek niet van plan het aan te trekken.

‘Vind je het niet ontzettend mooi?’ riep ze maar uit.

‘Ja, vind je het niet ontzettend mooi?’ vielen Melle en Pieter haar vals bij.

‘Ik trek hem boven wel even aan’, mompelde hij, beschaamd dat hij geen woorden van waardering uit zijn mond kon krijgen. Hij droeg het hemd met gestrekte arm de trap op, alsof het hem van weerzin vervulde.

Boven trok hij de afgedragen zomertrui die van Melle was geweest over zijn hoofd, terwijl ze de voor zijn werkmanshanden veel te kleine knoopjes voorzichtig opende. Zijn spierwitte buik, waarop een paar plukjes rossig borsthaar kroesden, was licht bezweet. Zou dat wel goed zijn voor zo’n hemd?

Geen tijd voor dat soort vragen.

Onwennig sloeg hij de dure stof om zich heen en wurmde zijn armen in de mouwen. Ze knielde voor hem en duwde de knoopjes een voor een door de stof, waarbij ze bij elk knoopje meer glunderde. Het hemd zat als gegoten, het lichte blauw benadrukte zijn vlammende ogen – als Harmen er nou eens niet zo kribbig bij keek …

‘Het staat geweldig’, jubelde ze. Eigenlijk moest hij zich nog even scheren en zijn haar, dat wild opstond, wat fatsoeneren. Aan de andere kant: zo had het ook wel wat – een getemde leeuw, dacht ze. Waren leeuwen ook niet een beetje rossig?

‘En nu gaan we naar beneden’, zei ze. ‘Om iedereen te tonen hoe mooi het staat, om feest te vieren.’

Hij, meteen: ‘Ik ben geen praalhans. En ik ben moe. Kan ik niet hier blijven?’

‘In je mooie overhemd zeker? Dan komen er allemaal kreukels in. Kom! Ze wachten op je.’

Harmen legde zijn hoofd in zijn handen en bleef zitten waar hij zat, op de rand van de matras.

‘Ik kan het niet’, fluisterde hij, meer tegen zichzelf dan tegen haar. ‘Niet vandaag.’

‘Kom!’

Hij bleef boven.

Tegen half tien had ze genoeg van haar pendeldiensten. Met een strak gezicht stampte ze naar boven.

‘Nu kom je. Anders is het uit tussen ons.’

Hij verroerde zich niet.

‘Je kunt je toch ook voorstellen hoe erg dit voor mij is? Hoe kan ik nog langer verkopen dat wij samen iets hebben? Ze verklaren me voor gek. En geef ze vanavond eens ongelijk.’

‘Dan ga je toch lekker naar beneden!’ riep hij. ‘Ik ben ziek, zeg dat dan maar. Verbrand, koorts, weet ik veel. In ieder geval te ziek om naar beneden te komen.’

‘Ziek?’ zei ze op luide toon. ‘Geloof je het zelf? Je stelt je aan omdat je niet naar beneden durft te gaan. Omdat je het niet durft …’

Hij pakte haar beet.

‘Hou je mond! Ze horen hier alles.’

‘Nou én? Zo erg is het toch niet om de waarheid te horen?’

Hij wilde haar tegen de muur drukken, zijn hand op haar mond leggen om de woordenstroom te stoppen. Leek het in de achtertuin niet veel stiller ineens?

‘Sst’, siste hij en hij wurmde zijn rechterhand dwars door haar afwerende gebaren. Haar ogen verschrikt en als schoteltjes zo groot. Ze kon zomaar in gillen uitbarsten, dan was het met zijn verblijf hier meteen gedaan. Net toen hij wilde doordrukken, schoot een vlammende pijn via zijn schouder naar zijn elleboog. Hij verstijfde en liet zijn greep verslappen.

‘Rotjongen!’

Zonder hem verder een blik waardig te gunnen, beende ze de kamer uit. Hij hoorde hoe haar voeten de trap af roffelden. Geheid dat ze meteen doorging naar de achtertuin en iedereen op de hoogte stelde van haar belevenissen boven.

Hij slikte twee, drie keer. Toen ging hij weer op zijn bed liggen, in gespannen afwachting van wat onherroepelijk ging komen. Met zijn linkerhand voelde hij onder zijn matras. De buks van vader lag er nog steeds.

‘Harmen zit met z’n hoofd ergens anders’, zei Melle toen het zoveelste lied was beëindigd en de kelen eerst met nieuwe Berenburg dienden gesmeerd.

‘Wat heeft hij?’ vroeg oom Tjeerd. ‘Is er een vrouw in het spel?’

‘Wat voor een’, lachte Pieter. ‘En ze heeft al naar ’m gezwaaid. Met twee handen!’

Iedereen moest lachen.

‘Heb je het gehoord, Maike?’ vroeg heit.

Ze schudde haar hoofd en vroeg zich af of ze nog meer moest zeggen. Dat Harmen kon gaan en staan waar hij wilde, omdat ze zojuist de verkering had verbroken, achttiende verjaardag of niet. En dat hij wat haar betrof meteen het huis uit moest. Morgen zou ze er met mem over praten. Als iedereen weer nuchter was zou mem vast wel even tijd voor haar hebben. Trouwens, mem zou wat graag tijd maken. Hoeveel argwaan had Maike niet altijd in haar blikken gezien? Zo’n aangewaaide Drentse jongen, die was voor haar enige dochter toch veel te min? Maar ze had het, in tegenstelling tot heit, nooit hardop gezegd.

Wat had haar bezield om al bijna een jaar voor Harmen te kiezen? Die blauwe ogen, ja. Als Harmen ’s avonds thuiskwam en haar bij binnenkomst even schuw aankeek, leek het alsof haar hart nog steeds twee keer oversloeg. Wat was dat, dat je van twee ogen zo van streek kon raken? Was het omdat die irissen zo helblauw waren, met aan de buitenkant een subtiel geel randje? Of was het om wat die ogen uitstraalden? Een soort hulpeloosheid, waarachter een intens gevoelsleven schuilging. Zijn geheime plannen, die hij alleen aan haar en aan de zee had toevertrouwd.

Wat die ogen ondubbelzinnig vroegen was een kort en bondig: red mij. En aan dat gevoel, die opdracht, kon ze geen weerstand bieden. Nog steeds niet. Hoe zou God het vinden als zij het bij de eerste de beste tegenslag liet afweten? De kerktoren zou dagelijks in haar rug branden.

Ze keek om zich heen. Oom Tjeerd vertelde een mop die ze al duizend keer had gehoord en toch schaterden haar broers het uit. Ze kreeg een klap op haar knie, omdat ze ook mee moest lachen. Weg met dat sombere gezicht. Eindelijk eens afstand nemen van die jongen boven en weer de oude Maike worden, die met haar dansende krullen bij elke Friese jongen het hart sneller liet kloppen.

Bestond die nog, die oude Maike? Voordat Anna en later Harmen in het spel kwamen? Ze wist het zelf ook niet. In elk geval had die zich daarbinnen goed verstopt. En ze betwijfelde of ze ooit nog tevoorschijn kwam.

Ze nam een slok thee, stond op en liep terug het huis in om mem te helpen met het snijden van de worst.

Toen de Berenburg voor driekwart op was en de feestgangers inmiddels naar binnen getrokken en met glimogen in een kring rond de tafel waren verzameld, stormde Harmen de kamer in.

‘De p-protters! Ze vreten alle kersen op! De boom is al bijna leeg.’

Melle en Pieter renden naar buiten, stampten met hun voeten en trokken aan een laaghangende tak. Tevergeefs. Hoog in de boom deden zeker tien spreeuwen zich te goed aan de dieprode kersen, waarvan de pitten met een droge plok op de grond stuiterden. Ook de kluiten aarde die de twee uit de grond losrukten en naar de beesten gooiden, misten hun doel. De Berenburg, natuurlijk.

‘Ik weet wat’, riep Harmen en hij rende het huis in, de trap op. Boven schoof hij een raam open en duwde de geweerloop naar buiten.

‘Wat zullen we nou krijgen?’

Melle, wankel op z’n benen, sloeg de hand voor z’n mond. Pieter bukte zich, ondertussen z’n oren afschermend voor de te verwachten knal.

‘Schiet in de lucht, in de lucht schieten!’ riep Melle.

Maar de schutter, met vastberaden blik, hoorde dat allang niet meer. ‘Ik zal jullie krijgen, rotvogels!’

Met één gericht schot kon hij een einde maken aan achttien jaar vernedering. Als hij de kersen toch kon redden! De befaamde kersen waarvan heel Hindeloopen jaarlijks meegenoot …

Niemand die het nog zou wagen om neerbuigende opmerkingen te maken in die rare, zangerige brabbeltaal. Niemand zou het hem kwalijk nemen als een woord weer eens in lucht bleef steken. En wat zou Maike wel niet van hem denken? In één seconde zou zijn luchtfietserij een bodem krijgen. Niemand die nog een vraag zou durven te stellen over hun verbond. Hij kon gerust in zijn nieuwe overhemd om haar hand vragen.

Geen tijd te verliezen!

Hij legde de buks tegen zijn schouder, schurkte het koude, gladde ijzer wat onwennig heen en weer, en kromde zijn vinger om de trekker.

Het geschreeuw beneden, bedoeld om hem van zijn daad te weerhouden, werkte alleen als aanmoediging.

‘In de lucht schieten, in de lucht!’

Twee keer spande hij de spieren in zijn wijsvinger bij wijze van oefening voor hij het aandurfde. Hij legde zijn rechterwang op de geweerkolf, mikte, sloot zijn ogen en haalde de trekker over.

Een knal weerklonk die alle spreeuwen de boom uit joeg, gevolgd door een door merg en been gaande schreeuw.

Harmen keek vol afschuw naar de resten van z’n rechterhand. Bloed gutste in dikke klodders over zijn nieuwe overhemd. Zijn wijsvinger en middelvinger waren zo goed als verdwenen. Van zijn ringvinger restte niet meer dan een akelig klein wittig stompje.