Vamba Sherif

Het koninkrijk van Sebah

Uitgeverij De Geus

breda 2014

© Vamba Sherif, 2003

Uit het Engels vertaald door Hanka de Haas in samenwerking met de auteur

Deze editie © De Geus bv, Breda 2014

Omslagontwerp Helma van Bergeijk

Omslagillustratie © Angèle Etoundi Essamba, Contrast 3

ISBN 978 90 445 2770 4

nur 301

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede druk, 2011.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

‘In den beginne was er een vrouw’, zo zou Sebah haar versie van het scheppingsverhaal vertellen. Met deze woorden zou ze meer in beweging brengen dan ze had kunnen vermoeden.

Het sneeuwde heel hard in ons eerste jaar in dat provinciestadje ergens in het midden van het land, en ’s nachts viel er een diepe stilte over onze buurt. Op een avond glipte ik uit bed, sloop op mijn tenen de trap af en schoof de gordijnen voor het grote raam iets opzij om te kijken naar de geelverlichte huizen aan de overkant. Af en toe deed een auto de zwart geworden sneeuw opspatten. De buurt was in een vierkant gebouwd, met een speelplein waar geen kind speelde, en dat van de hoofdstraat was afgeschermd door een groot flatgebouw.

De huizen van rode baksteen waren allemaal even klein, alsof de bewoners een vreemde opvatting over ruimte hadden. De grote ramen beneden waren hetzelfde als die van de bovenverdieping, en de blauwe of bruine voordeur en zelfs de keistenen paadjes naar de huizen waren overal identiek. De voor- en achtertuintjes, kleine lapjes grond, werden door de bewoners enthousiast onderhouden en onderscheidden zich van elkaar door de keuze van bloemen en beplanting.

Het huis waarin wij vieren woonden was anders. Het huisnummer was nauwelijks leesbaar, de keien van het pad waren overwoekerd door taai onkruid dat die strenge winter probeerde te overleven, en de dikke, melkwitte gordijnen voor de benedenramen waren dikwijls dicht, zodat voorbijgangers zich nieuwsgierig afvroegen wat zich daarachter afspeelde.

Eerst was ik teleurgesteld geweest over mijn kamer, die uitkeek op de achtertuinen van een volgende straat, maar langzaamaan was ik daaraan gewend geraakt. Net als aan het groene behang en de poster met klompen boven de tafel waarop mijn boeken lagen. Sebah, mijn moeder, had mijn kleren op stapeltjes in de kast gelegd en gezegd dat ik mijn vuile was in de mand moest doen die rechts naast mijn schoenen en sandalen in de kamer stond.

De enige prent aan de muur in onze huiskamer was een ingelijste poster van de Kaäba in Mekka.

Elk spoor van de vorige huurder was uitgewist. Mijn vader had de potten met bloeiende planten weggedaan. ‘Die horen buiten in de zon waar de mensen ze kunnen bewonderen, Sebah’, had hij gezegd. En hij had alle muren van een frisse laag oranje verf voorzien, de prenten die de keuken sierden, had hij van de muur gehaald, en een lijst van restaurants in onze buurt en in de stad had hij in de prullenbak gemikt. De gedroogde bloemen, de hondenposters en een set speelkaarten met gewaagde grappen waren van de wc verwijderd en daar hingen nu alleen nog een paar tegeltjes met spreuken. En er lag er een tijdschrift met voorop een foto van de recent gekroonde koningin.

Mijn bed was koud geworden toen ik die avond even naar beneden was gegaan, maar ik kroop er toch weer in en rolde me op, dicht tegen de verwarming aan, die mijn vader – net als wij de kou beu – op de hoogste stand had gedraaid.

Mijn zusje Mariam sliep in het zolderkamertje en ik hoorde haar woelen in bed. Mijn vader had erop gestaan dat Mariam en ik allebei een eigen kamer kregen, want hij meende dat we oud genoeg waren om ons bewust te zijn van de verschillen tussen ons beiden. Sebah, die aanvankelijk ook een eigen kamer had gewild, net als in ons vaderland, had er uiteindelijk mee ingestemd om met haar echtgenoot een kamer te delen, nadat hij om gelijk te krijgen de woorden van een geleerde van vlekkeloze reputatie had aangehaald. Sebah wilde al niet meer over de kwestie praten, maar haar echtgenoot liet de zaak niet rusten voor hij haar had overtuigd, in een open discussie ten overstaan van een gehoor dat uit hun twee kinderen bestond.

Mariam was zeven, twee jaar jonger dan ik, en je kon al duidelijk zien wat een schoonheid zij zou worden. Mijn zusje had de blauwzwarte huid van mijn moeder en de dromerige ogen van mijn vader. Haar weelderige haardos, meestal simpel gevlochten, omkranste een volmaakt gaaf gezichtje, afgezien dan van een littekentje naast haar neus als gevolg van voortdurend gepeuter, want ze was dol op opgedroogd snot. Ook in haar karakter leek mijn zusje op de rest van de familie: ze was koppig en deed ons geregeld versteld staan.

In die eerste winter kwam mijn vader op een ochtend naar beneden om thee te drinken en hij zag Mariam in een dun jurkje buiten spelen. Ze verzamelde handenvol sneeuw en liet die tussen haar vingers door glijden. Ze danste, huppelde op en neer, volgde haar eigen voetsporen en rolde door de sneeuw. Als betoverd door het moment bleef mijn vader staan kijken naar zijn spelende dochter, tot het vaderinstinct het won en hij haar riep. Maar Mariam ging gewoon door met haar spel.

‘Sebah, zorg dat je dochter zich gedraagt. We zijn hier in een vreemd land, verdorie!’ zei mijn vader boos.

Sebah wierp haar echtgenoot een harde blik toe. Even aarzelde zij, maar toen liep ze naar buiten, pakte Mariam bruusk bij haar handen om de sneeuw eraf te schudden en gaf haar een standje terwijl ze haar meetrok naar de deur.

Bibberend van de kou kwam mijn zusje binnen. Ze kreeg daarna koorts en lag dagen in bed. Maar toen ik het jaren later met haar over dat voorval had, was het niet de hoge koorts die Mariam zich herinnerde, maar alleen haar dans in de sneeuw en het unieke gevoel dat dit had opgeroepen.

In die dagen had mijn vader de gewoonte om na het eten, vlak voor iedereen naar bed ging, een heilig tovermiddel, dat ooit door zeven maraboets met zorg was bereid, in huis rond te sprenkelen. Voor we in dat land kwamen wonen, was het nooit bij mijn vader opgekomen om het middel, dat al jaren in de familie was, te gebruiken. Het was gemaakt volgens verzen uit de Koran, waarvan de betekenis slechts aan een uitgelezen groep achtenswaardige geleerden bekend was. Het vocht was eerst uitgegoten over een houten tablet waarop de verzen stonden, en het heilige water was vervolgens opgevangen in een flesje. Men kon het drinken, op het lichaam smeren of ergens overheen sprenkelen. Mijn vader sprenkelde het goedje op de tweedehands televisie, de oude krakende radio op het tafeltje naast de bank, de vloer van de gang die naar de keuken leidde, de achterdeur, de trap naar boven, en onze kleren en ons beddengoed.

‘Tegen kwade geesten’, zei mijn vader terwijl hij de fles stevig dichtdeed en weer in een koffer stopte.

Ik keek uiterst geïnteresseerd toe, want ik geloofde wel in geesten, al had ik zoveel vreselijke verhalen gehoord over hun lot in het Westen, dat ik betwijfelde of er hier ooit een zou kunnen gedijen. Vele geesten, had mijn vader me eens verteld, waren door zonderlinge wetenschappers in flessen gestopt waarna ze in laboratoria waren onderzocht. De gelukkige die aan dat trieste lot ontkomen waren, hadden vaak hun heil in andere delen van de wereld gezocht.

Maar het heilige water was niet voldoende om zijn angsten te beteugelen, want vaak mompelde mijn vader ook nog allerlei bezweringen waarvan hij geloofde dat ze het kwaad konden verdrijven. En alsof dat nog niet voldoende was, stond mijn vader er ook nog op dat Mariam en ik een amulet om onze bovenarm droegen, ‘en niets kan jullie van die verplichting ontslaan’, zei hij.

In de sneeuwstormen, een veel voorkomend verschijnsel die winter, in de huilende winden en de vroeg invallende diepe duisternis hoorde en zag mijn vader rusteloze geesten die een onderkomen zochten. Daarom vroeg hij zijn vrouw, zijn dochter en zijn zoon om hem de verzen vol met wonderen na te zeggen. ‘Als we niet voorzichtig zijn, zal ons huis een makkelijk doelwit voor ze zijn.’

Toen mijn vader op een morgen wakker werd en zijn schoenen niet op hun vaste plek onder zijn bed aantrof, kwam hij met een zorgelijke uitdrukking op zijn gezicht naar beneden. Hij schoof aan voor het ontbijt van brood, aardbeienjam en vlaai en ik zag dat hij twee paar sokken aan had, een overhemd en een dikke trui. Zoals gewoonlijk wanneer hem iets dwarszat, wreef hij met zijn handen over zijn gezicht, alsof dat hem enig inzicht in het probleem zou verschaffen. Hij spoelde zijn brood weg met een kop thee, sprong op en liep naar de bank om te zien of zijn schoenen daaronder lagen.

Mijn moeder keek op van haar ontbijt. ‘Ben je iets kwijt, Haidara?’ vroeg ze.

Maar haar echtgenoot antwoordde niet en liep naar de wc om ook daar te zoeken.

Geen schoenen.

Toen deed mijn vader de deur naar de achtertuin met de bevroren vijver open. Maar de sneeuw en de ijzige koude weerhielden hem ervan om naar de schuur te lopen.

‘Sebah, heb jij mijn schoenen gezien?’

Ze wilde zeggen dat hij kalm moest blijven en dat de schoenen heus wel zouden opduiken, maar om hem gerust te stellen hielp ze hem zoeken. Ook Mariam en ik zochten mee. We haalden alles van zijn plek: de tafels, de stoelen, de bedden en kasten.

De schoenen kwamen niet boven water.

Daar stond mijn vader, worstelend met het mysterie: ‘Ik vrees dat Abadan ons gevolgd is naar dit land’, zei hij.

De naam maakte ons stil. De geest werd verondersteld al sinds mensenheugenis bij onze familie te zijn, de Haidara’s. Abadan beloonde de goeden en strafte de kwaden; nu had hij ons land verlaten en was hij ons naar dit continent gevolgd.

Eens, in ons eigen land, had mijn vader zich de woede van de geest op de hals gehaald. Bij een van zijn uitbarstingen had hij grove beledigingen geuit aan het adres van een onderwijzer die zijn rivaal was in de strijd om een positie bij de overheid. Die rivaliteit zou later uitlopen op een hevige ruzie, waardoor mijn vader gedwongen was om met zijn gezin het land te ontvluchten. Maar nog vóór dat trieste vertrek had de geest hem al gestraft. Op die dag, rond het schemeruur, toen mijn vader na een douche het huis binnenkwam, begon mijn moeder in paniek te gillen en naar hem te wijzen. Pas toen zag mijn vader hoe gehavend zijn lichaam was. Blauwe plekken stonden als een rietmat afgetekend op zijn blote rug. Na bij elkaar en bij enkele maraboets te rade te zijn gegaan, hadden de Haidara’s het voorval toegeschreven aan de wraak van de geest.

Door de verdwijning van de schoenen waren we heel voorzichtig in huis. Mijn moeder lachte om mijn vaders toenemende angst. Wij, de Haidara’s, bleven die week zo veel mogelijk binnen. Tot Sebah een einde maakte aan dat zelfopgelegde isolement en besloot om met haar zoon boodschappen te gaan doen bij de supermarkt in de buurt.

‘Geen enkele geest houdt mij binnen’, zei ze.

Maar haar echtgenoot versperde haar de weg. ‘Dit is de voorvaderlijke geest, Sebah.’

‘Haidara, aan de kant.’

‘Wacht tot hij ons een teken geeft.’

‘Die geest kent de realiteit van deze wereld niet.’

Sebah wilde haar echtgenoot opzijduwen, maar die verzette geen stap.

‘Welke realiteit?’ Er klonk oprechte verwondering in zijn stem.

‘Haidara, we zijn hier alleen en op onszelf.’

Toen schoot Sebah langs hem heen, gooide de deur open en stapte de besneeuwde straat op. Haar zoon volgde. De sneeuw knisperde onder hun voeten, sneeuwvlokken dwarrelden neer op hun gezicht en smolten bij de aanraking met hun lippen.

David en Jessica Stein, onze buren, waren bezig met sneeuwruimen op het pad naar hun huis. Ze hielden even op om ons te groeten en ik staarde verlegen en ook nieuwsgierig naar Davids pukkelige, rode gezicht. Een auto met een sneeuwschuiver maakte de straat vrij. De kale bomen langs de kant veranderden in zwart-witte vlekken en ritselden in de vlagen sneeuw die ons inhaalden.

De koude nestelde zich in mijn vingers en tenen en mijn tanden klapperden. Wat ik ook deed, mijn neus bleef maar druipen, en sniffend liep ik achter mijn moeder aan. Sebah schuifelde voorzichtig door de sneeuw, maar toen zij wilde afslaan naar de supermarkt, gleed ze plotseling uit en viel. Zoals altijd wanneer ik ergens van schrok, was mijn eerste reactie een schaterende lach. Sebah keek alsof ze me onder de bevroren grond wilde stoppen.

Langzaam kwam ze overeind met de sneeuw nog op haar kleurige tafé en ze richtte zich op in haar volle lengte. Zo stond ze daar, koninklijk in dat witte heelal, alsof ze haar val ontkende. Ik had bewondering voor haar, ook al vreesde ik haar woede over mijn ongepaste lachen.

Zonder om zich heen te kijken ging Sebah naar de supermarkt.

Onder het lopen sloeg ik nog wat sneeuw van haar natte wikkeldoek, maar ze deed of ze niets merkte.

De supermarkt lag in het winkelcentrum van onze wijk; verder had je er een slager, een bakker, een groenteman, een winkel met huishoudelijke artikelen en een dierenwinkel. Het was lekker warm binnen. Mijn moeder duwde het winkelwagentje opzij, nam mijn verkleumde handen tussen de hare en wreef ze tot ze pijn deden. Toen vroeg ze mij hetzelfde bij haar te doen. Ik pakte haar grote handen en wreef. We zouden net weer doorgaan, toen mijn moeder mij diep in de ogen keek en zei: ‘Doe dat nooit weer, Mansakeh.’

Daar en op dat moment nam ik me voor dat ik nooit zou toestaan dat mijn moeder wat dan ook overkwam.

Het was druk in de supermarkt. Overal stonden lange rijen mensen en het winkelpersoneel was bezig met uitpakken en vakken vullen. Klanten die haast hadden, ergerden zich aan de opstoppingen bij de kassa’s. Sommigen bekeken mijn moeder alsof zij een bijzonder verschijnsel was. Ik moet toegeven: haar gestalte, gehuld in de gewaden van een andere wereld, en haar gevlochten haren, getooid met een doek, waren ook indrukwekkend.

Sebah deed of zij niets merkte van de ogen die op haar gericht waren. Toen we eindelijk klaar waren, deden we onze boodschappen in onze tassen en gingen we op weg naar huis.

De Steins hadden inmiddels niet alleen de sneeuw van hun eigen paadje geruimd, maar ze hadden het voor alle huizen in de rij gedaan, ook dat van ons.

Sebah wilde hen bedanken. Maar Jessica en David glimlachten alleen maar, alsof juist wij hun een gunst bewezen.

‘Koud’, zei Jessica.

Ter bevestiging blies mijn moeder in haar handen.

David drukte met een tikje zijn bril op zijn plek en zei: ‘Wilt u straks niet een kopje koffie komen drinken?’

Mijn moeder beloofde dat we diezelfde middag nog zouden langskomen.

Thuis was mijn vader een televisietafeltje aan het schilderen dat hij op een tweedehandsmarkt op de kop had getikt. Ook de banken had mijn vader gekocht bij een of andere obscure winkel die in de huis-aan-huisbladen zijn spullen als ‘zo goed als nieuw’ aanprees.

We stopten de zoemende ijskast vol met vis, vlees en groente. Op de lijst van dingen die voor mijn vader heilig waren, stond voedsel op de derde plaats, na God en zijn voorvaderen. Wanneer er tijdens het eten een korrel rijst op de tafel viel, stond dat voor hem gelijk aan de val van een palmboom op de dag des oordeels.

De ogen van Sebah lichtten op toen ze haar echtgenoot aan het werk zag. ‘De Steins hebben ons uitgenodigd’, zei ze.

Mijn vader hield even op met verven. ‘Dan moeten we gaan, vind je niet?’

Mijn moeder knikte.

In de stilte die volgde, hoorde ik het luide gesnor van de cv op zolder. Mijn moeder snoof de prikkelende hete lucht in. ‘Haidara, als dit doorgaat, staat straks het huis nog in lichterlaaie.’

‘Ik kan niet tegen die kou, Sebah. Die verlamt me.’

2

Behalve dat mijn vader in ons vaderland berucht was om zijn opvliegende karakter en om de felle manier waarop hij zijn dierbaren verdedigde, was hij ook bekend om zijn tred. Hij bewoog zich voort alsof hij ruzie had met de vloer. Wanneer hij ’s morgens uit bed stapte of door de slaapkamer liep, was zijn stap zo zwaar dat ik uit mijn slaap werd gerukt en dacht dat er iets naars was gebeurd. Elke keer dat hij de trap af kwam om met ons te ontbijten, kraakten en kreunden de treden onder zijn stappen. Aan tafel begroette mijn moeder hem dan met samengeknepen lippen.

Mijn vader heeft nooit anders leren lopen, en de uitdrukking op mijn moeders gezicht aan de ontbijttafel is nooit verdwenen.

In zijn jonge jaren had hij zo vaak opgeschept over zijn manier van lopen dat zijn schouders nu voor altijd afhingen, en als hij liep zwaaide hij met zijn armen. Toen een stel jongelieden in zijn geboortedorp zijn loopwijze eens had overgenomen, was mijn vader knap geërgerd geweest, want die manier van lopen raakte in zwang, ging een eigen leven leiden en werd uiteindelijk niet eens meer aan hem toegeschreven. ‘Ze hebben het van mij gestolen’, zei hij dikwijls tegen zijn vrouw.

Mijn vader was een schriftgeleerde, maar hij wilde altijd iets anders zijn, het liefst een worstelaar; hij had ook de brede schouders en de borstkas van een worstelaar, wat hij uiteindelijk ook is geworden, lang geleden. Maar omdat hij zijn drift tijdens gevechten niet altijd kon beheersen, had hij nooit het allerhoogste als worstelaar bereikt.

Mijn vader vatte het bezoek aan de Steins heel serieus op. Voor we weggingen, verdween hij in de slaapkamer en hij kwam terug in een keurig gestreken broek met wijduitlopende pijpen, een overhemd met lange mouwen en een puntboord. Hij ging voor de lange spiegel in de huiskamer staan, viste in zijn achterzak naar een kammetje met een handvat in de vorm van een vuist – erg gewild in die tijd –, haalde dat door zijn kroeshaar en duwde vervolgens met zijn handen zijn haar op om het voller en indrukwekkender te maken.

Toen nam hij voor de spiegel een paar standjes aan en eindigde met een snelle draai naar mijn moeder. ‘Wat vind je, Sebah?’

Sebah nam hem op, met zijn armen zelfvoldaan voor zich uit alsof elk ander oordeel dan een positief niet eerlijk zou zijn.

‘Is goed zo, Haidara’, zei ze.

Mijn vader schoof de kam in zijn achterzak. ‘Jij ziet er ook mooi uit, Sebah.’

Dat was waar. Mijn moeder had een purperrode broek aan met daaroverheen een lange jurk die langs de hals met gouddraad was geborduurd. Haar gevlochten haren had ze met een lint in de kleur van de jurk bijeengebonden.

Ook Mariam zag er geweldig uit. Van ons allen verlangde Mariam er misschien wel het meest naar om andere mensen te ontmoeten. Ze stond vol ongeduld in de gang te wachten tot iedereen klaar was.

Het was opgehouden met sneeuwen en een trage wind kwam zachtjes opzetten, toen wij over het pad naar de buren liepen.

Ik had voor onze komst naar dat land al zoveel over klompen gehoord, dat mijn aandacht werd getrokken toen ik er echt iemand op zag lopen. Het was Jessica. Een kans om ze goed te bekijken kreeg ik niet, want mijn vader stortte zich met een sprong op Jessica. Hij sloeg zijn armen om haar heen alsof hij haar zijn hele leven al had gekend, keek zonder te knipperen in haar blauwe ogen en zei dat hij blij was in haar huis te zijn.

Jessica was even van haar stuk. En toen mijn vader haar weer losliet, begon ze heftig te niezen en te hoesten. Ze vertelde ons dat griepjes al haar hele leven een probleem voor haar waren geweest, en dat die hoest- en niesbuien haar op de meest onverwachte momenten overvielen, ‘dus hou ik in de winter altijd maar een stapel zakdoeken binnen handbereik.’ Het was begonnen in haar kinderjaren, zei ze. En geen griepprik die ertegen hielp, die maakte het alleen maar erger. Soms was ze zo ziek dat ze een hele week het bed moest houden, ‘wel een keer of twee per jaar’, zei ze terwijl ze weer een beetje bijkwam en afwezig met een lok van haar kastanjebruine haren speelde.

Ik zag hoe David zich over zijn vrouw heen boog en haar streelde. Hij fluisterde sussende woordjes, zijn gezicht zorgelijk gelijnd.

De banken in de huiskamer van de Steins waren bekleed met bruine pluche, de bloemen en planten met zorg neergezet, wat mij niet verbaasde, want David en Jessica Stein hadden een bloemenwinkel. David vroeg mijn ouders plaats te nemen. Zelf bleef ik staan. Tegenover mij in een boekenkast stond het model van een schip met een prachtig witgeschilderd dek en mooie miniatuurhutten, zo levensecht dat ik de zee kon ruiken. Jessica zag mij naar het scheepje kijken. ‘Dat heeft David zelf gebouwd!’

‘Kom nog maar eens langs. Ik heb er nog meer’, zei David tegen mij.

Ik knikte.

Jessica zette ons heel fijne porseleinen kopjes voor, en cakejes en koekjes volgens een oud familierecept. Mijn cakeje kruimelde en kroop in elk holletje van mijn mond, en de koekjes smolten al zo snel dat ik, in een poging om van elk stukje te genieten, op mijn tong beet.

Al die tijd hadden de Haidara’s nog geen slok van hun koffie genomen. Sinds mijn vader de hele dag zoveel koffie dronk dat hij er slapeloze nachten van kreeg, had hij die drank niet meer willen aanraken. Hij staarde naar de dampkrinkels.

Uit beleefdheid nam mijn vader ten slotte een klein slokje. Het smaakte kennelijk bitter, want er trokken voren van afschuw over zijn voorhoofd. In zijn poging om het kleine oortje van het kopje netjes vast te houden, kwam toen ook zijn wijsvinger nog klem te zitten. Om die zonder morsen weer los te krijgen moest hij eerst het kopje leegdrinken. Pas met veel spuug op zijn vinger en het nodige getrek lukte het hem zich te bevrijden.

Het was opmerkelijk dat de meeste vragen van David en Jessica aan Mariam en mij werden gesteld: over ons land, onze geschiedenis, en waarom van alle plekken op de wereld we juist dit land hadden uitgekozen, vragen waarop wij als kinderen geen antwoord wisten. Terwijl de middag verstreek, merkte ik dat Jessica naar mijn zusje keek zoals ik naar het modelscheepje. Van haar kant leek het of Mariam, beeldschoon onder het gelige getemperde licht, zich tot Jessica aangetrokken voelde en ze reageerde op haar met een natuurlijkheid die aanstekelijk was.

Op een gegeven moment verliet Jessica de kamer om even later terug te komen met een pop in een witte jurk, werkelijk een prachtig exemplaar. De volle mond was rood aangezet en ze had witte streepjes die tanden suggereerden. De handen en voeten konden bewegen en wanneer je haar in je armen nam, rolde de pop met haar bolle ogen en maakte ze geluiden.

‘Deze pop is al jaren in de familie’, zei Jessica en ze klonk als iemand die een erfenis vermaakt aan een dierbare.

Mijn zusje nam de pop van haar over, wiegde haar in haar armen en fluisterde er tedere woordjes tegen. Ze had voor niets anders meer aandacht. Toen Sebah haar de pop afnam en deze weer aan Jessica teruggaf, begon Mariam dan ook meteen te krijsen. Ze stampte met haar voeten op de vloer, rukte aan haar haren en schopte naar alles binnen haar bereik. Ze verwachtte steun van ons, maar zag alleen maar minachting omdat zij de familie zo te schande maakte, waardoor haar wanhoop nog groter werd.

Uiteindelijk pakte mijn vader haar op, zette haar op zijn knieën en probeerde haar met woorden te kalmeren. Sebah hield voet bij stuk. ‘We kunnen de pop niet aannemen, Jessica.’ Mariam reageerde met een kreet, zo doordringend, gevolgd door een stilte, zo verschrikkelijk dat ik dacht dat ze was gestikt.

‘Jullie waren de eerste zwarten die ik ooit in deze buurt zag’, zei Jessica opeens. ‘Ik dacht eerst dat jullie Surinamers waren of Antillianen. Maar toen ik goed naar Sebah en haar kleurige kleding keek, zei ik tegen David: misschien zijn het wel Afrikanen.’

David knikte.

Het was weer gaan sneeuwen. De wind joeg langs de ramen, blies de sneeuw in hopen op de stoep bijeen en bedekte de voortuintjes.

De ogen van mijn vader waren met een dromerige blik naar buiten gericht: ‘Van zulke sneeuwstormen heb ik nog nooit gehoord, die komen niet eens in boeken voor.’

‘Vorig jaar heeft het nog harder gesneeuwd’, zei David.

‘Het herinnert me aan mijn land.’

‘O, ja?’

‘Het doet me denken aan ons huis!’

De klank van herinneringen in zijn stem maakte in de rest van ons iets wakker wat grensde aan de vreugde van het verlangen. Vader vertelde over ons leven voordat we waren vertrokken.

‘Sebah, weet je nog dat festival in onze stad, toen ik tot ceremoniemeester werd gekozen?’ Sebah wilde antwoorden, maar haar echtgenoot ging al weer verder. ‘Ach nee, je was toen nog heel jong. Je hebt het waarschijnlijk nooit gezien. Het was een geweldige tijd, ik was toen op de top van mijn roem als worstelaar.’

De Steins glimlachten. Mijn vader reikte naar een van Jessica’s cakejes en beet erin, voorzichtig om geen kruimel op zijn broek of op het kleed te laten vallen. Hij draaide zich naar mijn moeder en stuitte op een harde blik.

‘Ik heb me nooit met jouw escapades bemoeid, Haidara.’ Ze trok haar kleurige jurk strakker om zich heen, als om zich te wapenen.

Na haar reactie bleef de geruststellende knik uit, de verzekering dat het weer goed zou komen tussen hen. Sebah bleef hem aankijken.

Jessica haalde verward een hand langs haar neus en David rommelde met zijn koffiekopje. Cakekruimels vielen van mijn vaders lippen. Toen sprong hij overeind en beende de kamer uit, naar de keuken.

Mariam hield haar blik strak gericht op de kroonluchter die glinsterde in de middagschemering. Ik keek naar het tapijt, volgde de contouren van de figuren en vroeg me af hoelang een Pers erover had gedaan om het te weven. Ik telde de figuren, de minaretten, deuren naar geheimzinnige werelden in de heuvelen van dat land, de mensen en de bomen achter die deuren – ik zag mezelf op het schip van David naar Perzië varen en zag niet hoe hij naar de keuken verdween en terugkwam met mijn vader.

Uit beleefdheid of misschien ook omdat ze de ruzie tussen mijn moeder en vader wilden sussen, stelden de Steins ons voor te blijven eten. ‘Een klein hapje maar’, drong Jessica aan toen mijn moeder tegensputterde.

Het zou ons eerste diner in een vreemd huis zijn, wat mij nieuwsgierig maakte. Sebah bood nog aan om te helpen, maar daar wilden de Steins niets van weten.

Binnen een uur stond de tafel vol met kommen en schalen met gekookte en gebakken aardappelen, een gemengde sla, kruidenmayonaise en ook veel appelmoes.

Tijdens het eten ontweek mijn moeder de blik van mijn vader. David, die naast hem zat, deed zijn best om het gesprek gaande te houden met verhalen over zijn bloemenwinkel, maar hij sloeg steeds net de verkeerde toon aan. Pas toen Jessica vertelde over haar eerste jaren in deze stad, toen ze net getrouwd was, en over haar geboorteland Indië, veranderde de sfeer.

Toen het toetje werd opgediend, sloeg mijn vader het af. ‘Dat is slecht voor mijn tanden’, zei hij.

Kort na het eten vertrokken de Haidara’s. Mariam kreeg de pop toch mee, zonder bezwaar van Sebah. Mansakeh durfde David niet te vragen wanneer hij terug mocht komen, en deze dacht niet meer aan de belofte van een afspraak.

Thuisgekomen bleven de vader en de moeder beneden om het een en ander uit te praten, maar Mariam en Mansakeh gingen naar boven, naar Mariams kamer, om een spelletje te doen. Ze pakten een handvol knikkers, gooiden er iedere keer een in de lucht en probeerden die op te vangen. Wie uiteindelijk alle knikkers ving, had gewonnen.

Toen ze uitgespeeld waren, zag Mansakeh dat Mariam moe was en hij stond op om weg te gaan. ‘Slaap en ontwaak in vrede, Mariam’, zei hij, zoals zijn ouders hem hadden geleerd.

Later die avond tikte Sebah op de deur van haar zoon. Mansakeh deed alsof hij sliep. Ze kwam binnen maar deed het licht niet aan, misschien om hem niet wakker te maken, en ging op de rand van zijn bed zitten.

Ze zat daar zo stil dat hij er onbehaaglijk van werd, en hij wilde net bewegen toen hij haar over zich heen voelde buigen, haar parfum ijl en lekker, tot haar hand zijn gezicht aanraakte.

De hand was ongewoon koud en een beetje ruw, maar om niet te laten merken dat hij wakker was, reageerde Mansakeh niet.

Sebah raakte zijn neus aan, als om hem op te meten, en hij rilde bij haar aanraking. Ze streelde zijn gezicht en kneep in zijn neus, alsof ze de vorm in haar geheugen wilde prenten.

Sebah begon te zingen. Haar heldere stem klonk op en vulde het huis, de stiltes in haar lied al even veelzeggend als de woorden.

‘Je verpest dat kind’, brulde zijn vader vanuit de andere kamer.

Sebahs stem trilde even, maar ze hield niet op.

3

Na een lunch van sandwiches met gerookte vis gingen Mariam en ik eens op verkenning in onze buurt. We liepen naar een speelplaats tegenover een park, met eeuwenoude beuken en ranke populieren, waar mensen ’s morgens of ’s avonds hun honden uitlieten, weer of geen weer. Er waren een heleboel kinderen aan het spelen. Mijn zusje en ik bleven op een afstand staan, omdat we daar nog niemand kenden. Iemand trapte een bal in onze richting. Mariam ving hem, gooide hem naar een van de kinderen en raakte iemand. De jongen die geraakt was keerde zich nu om naar mijn zusje. Hij keek haar lang aan en gooide de bal toen terug. Ook de rest stortte zich weer in het spel. Niemand die naar onze naam vroeg, of wilde weten hoe we daar verzeild waren geraakt of op welke school we zaten.

Toen de Steins en de Haidara’s elkaar wat beter leerden kennen, was Jessica erover begonnen. Ze stelde voorzichtig voor om ons in ieder geval les te geven in taal en tegen onze verwachting in had mijn vader daarmee ingestemd.

‘Sebah, nog even en we leren van onze kinderen hoe we hier onze weg moeten vinden’, zei hij.

In feite gebeurde dat ook. Mijn zusje en ik hadden vaak kritiek op hun uitspraak van de taal. Ze probeerden wel foutloos te spreken, maar ze werden daarin gehinderd door een zwaar accent. Wij wezen hen daarop. Mijn vader maakte er daarentegen een sport van om moeilijke woorden te verzamelen die wij niet kenden, en die hij dan in prachtige volzinnen verwerkte. ‘Ik heb er vandaag weer een gevonden, Sebah.’

Zelfs wanneer het bewuste woord verouderd bleek te zijn, sloeg hij het op in zijn geheugen en haalde het te pas en te onpas tevoorschijn.

Meer dan eens heb ik mezelf erop betrapt dat ik dergelijke woorden later weer in gesprekken gebruikte.

Onder het voorwendsel dat zij ons in de taal en andere vakken wegwijs maakte, zag Jessica Mariam enkele avonden per week; haar doel was om ons ongemerkt op het niveau van onze leeftijdgenoten te brengen.

Jessica kocht ook kleren voor Mariam, maar van Sebah mocht haar dochter die nooit dragen. Het was alsof beiden naar de gunst van mijn zusje dongen zonder de confrontatie aan te gaan. Op een dag was Mariam met Jessica gaan winkelen en kwam zij thuis in een nieuwe trui en met nieuwe schoenen, maar Sebah vertikte het om Jessica daarvoor te bedanken. Ze informeerde alleen naar de bloemenwinkel van David en naar Jessica’s griep, die door het wisselvallige weer maar niet over wilde gaan. Maar mijn vader vond de nieuwe kleren prachtig. ‘Je ziet eruit als een koningin, Naamgenoot van mijn moeder’, zei hij toen Mariam op zijn schoot sprong. En toen Jessica naar huis ging, gaf mijn vader haar, zonder op haar rode griepneus of haar tranende ogen te letten, drie luide zoenen op haar wangen en hij begeleidde haar tot aan de deur, waar ze weer een niesbui kreeg.

Op winterse dagen bleef ik in dat tweede jaar vaak lang in bed liggen. De rillerige kou waartegen ik ’s nachts had gevochten met mijn handen tussen mijn benen, opgerold onder de dekens, dicht tegen de verwarming aan, kluisterde me aan mijn warme nest. De slaap werd dan steeds onweerstaanbaarder en de gedachte aan wakker worden dreef me nog verder weg. Tot mijn moeder mij dan riep, niet ongeduldig maar zacht. Ik hoorde het gekletter van borden, schalen en kopjes, de kraan die liep, en ik rook de geur van rijst en saus die voor mij werden opgewarmd. Een tijdje later riep ze dan nog eens, iets gebiedender. Dan stond ik op, liep slaperig naar de badkamer en liet de warme douche over me heen stromen in de hoop dat ik daar wakker van werd. Onder aan de trap werd ik daarna verwelkomd met een bord rijst en de vreugde dat ik mijn moeder in haar mooie gezicht mocht kijken.

In die dagen kwam Sebah na haar douche ’s morgens altijd in schone kleren naar beneden, met een lekker geurtje op, haar gezicht stralend zonder enig spoortje van vermoeidheid. Mansakeh genoot van die kostbare momenten met haar alleen, voordat zijn vader verscheen, want dan moest er meteen van alles en nog wat en overspoelde hij Sebah met verhalen over wat een heerlijk leven hij had kunnen leiden als hij in zijn eigen land was gebleven. Dan werden de zorgen van haar werkloze man ook de hare en werd Sebah door somberheid overmand.

Toen de familie op een winderige morgen weer aan tafel zat, zei mijn moeder: ‘Ik denk dat Mansakeh en Mariam toe zijn aan school, Haidara. Het is hier de gewoonte om naar school te gaan en het lijkt mij goed’, en zoals altijd wanneer ze iets van haar kinderen met hem besprak, keek zij hem recht in de ogen.

Het was alsof ze tegen een muur sprak. Mijn vader luisterde naar het gieren van de wind die aan ramen en dakpannen rukte; wild probeerde hij om de ranke populieren en eiken over ons huis heen te zwiepen; woest maaide hij onder de dakspanten door, als om ze uiteen te rijten, en hij huilde als verloren zielen.

Mijn vader liet zijn ontbijt van rijstepap staan, fluisterde enige religieuze verzen en smeekte zijn God om deze macht waar niemand vat op had, te beteugelen. Daar ging hij mee door tot de wind afnam. Toen pas keerde hij zich naar mijn moeder: ‘Sebah, de kinderen moeten meer kunnen dan alleen de taal spreken om op school lessen te kunnen volgen. Ze moeten ook de mensen kennen, ik bedoel hun cultuur, want anders kunnen ze onze familie te schande maken.’

Hoewel Sebah vond dat je die mensen juist kon leren kennen door naar school te gaan, besloot ze geen discussie met haar man aan te gaan.

Mijn moeders opmerking over scholen en de hevige windvlagen hadden die ochtend mijn vaders stemming beïnvloed – hij kauwde afwezig op zijn brood en lepelde wat pap naar binnen. Maar bij de volgende windvlaag was hij er klaar voor, hij spoog links en rechts om onheil af te wenden, fluisterde verzen waarin de echo van rampen uit het verleden doorklonk, en hij hield pas op toen de wind ging liggen. Mijn vader keek toen toe hoe Mariam met moederlijke tederheid haar pop verleidde om wat broodkruimeltjes te eten. Vanuit een ooghoek zag hij dat een man het pad naar ons huis op kwam.

Het was David.

‘Ik weet niet wat Jessica vanmorgen bezielt’, was het eerste wat David zei, toen hij zijn jas in de gang had opgehangen en tegenover mijn vader en moeder op de bank was gaan zitten. Mijn vader, aan wie vroeger vaak raad werd gevraagd door familieleden in ons land, voelde zich vereerd dat nu David hem zijn problemen toevertrouwde. Hier beschouwde hij de Steins ook als familie. David benadrukte zijn woorden vaak met een knikje of met het achterovergooien van zijn hoofd, alsof hij verwachtte dat men hem zou tegenspreken of niet serieus zou nemen. Die morgen klonk er in zijn woorden echter een onderdrukte woede door, alsof hij wilde zeggen: ga je gang, Jessica, maak maar een puinhoop van alles wat we al die jaren hebben gedeeld.

In de winter zagen wij David normaal niet zo veel. Na zijn werk sloot hij zich meestal op in zijn schuur, die hoger en groter was dan de meeste schuurtjes in de buurt. In mijn fantasie stond het vol met materialen en scheepsmodellen in aanbouw. Wat hij precies uitvoerde, wist niemand. Met zijn pukkelige gezicht en zijn sneeuwwitte haar zag David er veel ouder uit dan mijn vader, terwijl ze misschien maar een paar maanden scheelden.

‘Ik heb haar ontmoet in de trein’, zei hij, met een snelle tik tegen zijn bril. Jessica, die tegenover hem zat – ze waren de enigen in die coupé – had zich voorovergebogen om iets uit haar tas te halen en toen ze haar hoofd weer optilde, had ze haar kastanjebruine haren met een zwaai opzij geschud. Door dat ene gebaar was de dam van zijn gevoelens doorgebroken. Tot die dag had David vrijwel nooit een vrouw aangekeken; vrouwen bezorgden hem een vreemd, onbehaaglijk gevoel, hij beefde wanneer een vrouw hem recht in de ogen keek, of hij mompelde wartaal. In zijn eentje speelde hij dan later de scènes na in zijn geest en betreurde ze. Maar bij Jessica voelde David zich op zijn gemak, hij had het gevoel dat hij tegen haar alles kon zeggen. Die eerste keer klingelden de zilveren ringen in haar oren bij elke beweging van haar hoofd, en David verlangde maar één ding: zich naar haar overbuigen en haar in zijn armen nemen. Hij wilde dat smalle levendige gezichtje met een moedervlek tegen zijn eigen gezicht aan voelen.

‘Wat trok je het meest aan in Jessica?’ vroeg mijn vader.

‘Van alle eigenschappen die ik in haar bewonderde, Haidara, was er een die het meest opviel: haar glimlach. Als het milde licht van een zomermorgen brak die door op haar gezicht’, zei hij en weer duwde hij zijn bril op zijn plek.

‘Praat met haar, David’, raadde mijn vader hem aan.

David Stein keerde zich naar hem toe alsof hij hem niet goed had verstaan. Hij schoof heen en weer op zijn plek. ‘Toen ik daarnet wegging, was ze bezig al haar porselein uit de kast te halen. Dat kan maar één ding betekenen.’

‘Wat dan?’ vroeg mijn vader.

‘Ik ben haar kwijt, Haidara.’

‘Dat kan niet. Een van ons moet met haar praten’, zei mijn vader.

Waarop Sebah zei: ‘Laat mij maar gaan.’ Het aanbod verbaasde David, maar Sebah stond al op. ‘Een vrouw luistert naar een vrouw’, zei ze.

Toen de deur achter haar was dichtgevallen, mompelde David een verontschuldiging omdat hij mijn vader had lastiggevallen. En alsof hij ons wilde bedanken met een wederdienst vroeg David of ik niet bij hem in de winkel wilde komen helpen. Maar bloemen interesseerden mij niet, liever had ik dat hij mij uitnodigde om in zijn schuur rond te kijken.

Toch zei ik ja.

Misschien dat van het een het ander kwam.

Ik hoorde David zwaar ademhalen onder het trappen, zijn wangen waren rozig rood van de bijtende kou en er zaten verijsde regendruppels op zijn brillenglazen. Ik zat bij hem achterop en vroeg me af of hij eigenlijk wel wat kon zien, door die striemende regen. We waren door de bui overvallen.

‘Deze fiets is een halve eeuw oud, Mansakeh’, riep David naar achteren. Hij was opnieuw geverfd, wist ik, maar de sporen van ouderdom waren nog duidelijk zichtbaar: bruine roestige plekken die de verf niet kon verhullen. ‘Eigenlijk is alles nieuw aan het beestje, behalve het stuur, de stang en het zadel. Dit is een stuk oudroest dat gerecycled is, Mansakeh.’

Sommige van Davids volgende woorden verwaaiden op de wind en bereikten mij niet.

De regen hield op en er brak een stralende zon door. ‘In dit kikkerland van ons weet je nooit wat je te wachten staat’, zei David. Het klonk gek, en ik lachte omdat ik hem niet begreep.

Wanneer we langs bomen reden, vielen er nog zware druppels op ons hoofd en ons gezicht. Het winkelcentrum kwam in zicht en zag er die morgen uit als een verlaten garnizoen. David reed met zijn handen stevig om het stuur geklemd, riep af en toe een groet naar voorbijgangers of zwaaide naar een bekende aan de overkant.

In een fietsenhok achter de bloemenzaak zette David de fiets op slot.

De bloemenzaak, met zijn vide en hoge plafond, keek trots uit op het winkelcentrum. Voor de ramen stonden allemaal planten en reusachtige vazen, de planken waren beladen met bloemen. Toen ik de winkel binnenstapte, werd ik begroet door prikkelende geuren en ik bleef staan om alles op te snuiven.

Ook de andere winkels gingen nu open. In afwachting van de eerste klant begon David de planten water te geven.

Al gauw was ik de attractie van de winkel. Sommige klanten konden hun nieuwsgierigheid niet bedwingen en ondervroegen David over mij: hoe ze me hadden geadopteerd, uit welk land ik kwam en of ik de taal sprak. De bloemist had eenzelfde antwoord voor iedereen: ‘Mansakeh is de zoon van onze buurman.’

Ik werd zo verlegen van hun blikken dat ik het liefst was verdwenen. Iemand zei dat ik een mooie glimlach had en dat ik vast een heel knappe man zou worden. Een oude vrouw voelde zelfs aan mijn neus.

Mijn neus, een loot aan de oude stamboom van beroemde Haidara-neuzen, had de vorm van een nomadenneus. Mijn vader had de gewoonte me in mijn neus te knijpen om te bevestigen dat hij een echte Haidara had voortgebracht, en dan lachte hij zo luid dat ik er de kriebels van kreeg. ‘Een grotere Haidara-neus dan die van jouw zoon, Sebah, moet nog gemaakt worden’, zei hij dan tegen mijn moeder en keek haar aan alsof hij een geheim probeerde te ontdekken.

Belangrijker dan zijn indrukwekkende stamboom, die hem natuurlijk sierde, was het feit dat mijn neus mij voor vele vechtpartijen had behoed. Dankzij mijn neus rook ik een gevecht nog voor de aanstichter er zelfs maar aan dacht. Jaren later zou ik er ook nog achter komen dat sommige vrouwen de mannelijke vorm van mijn neus aantrekkelijk vonden. Helaas was mijn neus allergisch voor de grillen van het weer in deze noordelijke contreien: hij droop van het snot, was koud wanneer andere delen van mijn lichaam warm waren, en koortsig als hij dat niet moest zijn.

Er groeiden nu soms zelfs pukkels op. Wanneer ik er daar een van uitkneep, verdween hij wel maar in plaats daarvan verscheen een ruwe plek die pijn deed als je eraan zat.

Om de nieuwsgierigheid van de klanten te ontwijken en geen idioot te lijken, deed ik wat volgens mijn vader de waardigste wijze was om je waar ook ter wereld in vreemde situaties te gedragen: ik zweeg. Wanneer ik een klant zag binnenkomen, schonk ik hem mijn breedste glimlach of ik verschikte iets aan de bloemen.

Deze tactiek werkte goed maar niet altijd. Soms ging nieuwsgierigheid verder dan een enkele vraag, zoals toen er een bejaarde dame binnenkwam met een hond die ze trots met Boris aansprak. De hond keek met waterige ogen naar mij, alsof hij iets van me verwachtte. Hij blafte en toen ik hem aaide, sprong de hond op en neer en kwispelde met zijn staart alsof hij een vriend had gevonden. De oude dame, geroerd door de reactie van haar hond, verklaarde dat Boris mij mocht, wat aanleiding was voor een hele reeks vragen.

‘Heb je zelf een hond?’

Ik vertelde over Blackie, de vrolijke collie die ik in mijn vaderland had moeten achterlaten. De hond liep altijd met me mee naar school, waar hij onder de bamboe vlaggenstok van een vervallen barak ging liggen tot de school uitging. Dan volgde hij me weer naar huis, en likte onderwijl een klodder gecondenseerde melk van mijn hand, een restje dat over was van mijn lunch.

De oude dame knikte opgewonden. ‘David, neem je je assistent nog eens vaker mee, dan kan ik weer een praatje met hem maken.’

Nauwelijks was ze de deur uit of David zei: ‘Zij koopt hier elke maand een bos bloemen, voor het graf van haar man.’

‘Behandel een bloem als een geliefde, Mansakeh’, zei hij terwijl hij gehurkt zat bij een boeket, voorzichtig de bloemen schikte en de bloemblaadjes over de rand van de vaas liet uitwaaieren.

Nadat ik per ongeluk een vaas uit mijn handen had laten vallen, durfde ik al helemaal niet meer over boten te beginnen.

De middag eindigde met een plensbui, die langer duurde dan de eerste. Ik zat in de deuropening van de winkel en keek hoe de mensen schuilden in winkels aan de overkant. Sommigen trokken zich niets aan van de regen en liepen daar alsof het een vreugde was om doornat te worden, of misschien om te onderstrepen dat zij anders waren dan de rest.

David was nog steeds bezig met de bloemen, schikken en herschikken, maar het gekletter van de regen trok zijn aandacht en hij kwam naast me staan. Samen keken we hoe de neerkletterende regenvlagen samenvloeiden met het water op straat.

‘Dat was het voor vandaag, Mansakeh’, zei de bloemist terwijl we de winkel afsloten.

Er kwam een nog hardere wind opzetten, toen ik weer achter op zijn fiets zat, mijn voeten op de steunen aan weerszijden, en die wind droeg ons razendsnel op zijn vleugels naar huis.