Kader Abdolah

De droom van Dawoed

Uitgeverij De Geus

breda 2013

© Kader Abdolah, 2003

Deze editie © De Geus BV, Breda 2013

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie © Anthony Bannister/Gallo Images/Corbis

ISBN 978 90 445 2774 2

NUR 301

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede druk, 2006.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

Salam!

Mijn naam is Attar, ik vertel dit verhaal.

Terwijl ik dit op papier zet, zit ik aan de schrijftafel van mijn studeerkamer naar buiten te kijken. De zon schijnt op de raampjes van de huizen. Ik hoor Rosalina in de keuken. Ze heeft me net een kop koffie gebracht, ik heb haar omarmd en mijn hoofd op haar borst gelegd.

Rosalina is mijn hoop. Het licht en de warmte van mijn huis.

Alleen haar aanwezigheid bewijst dat ik besta. Ze buigt zich voorover en kust me op mijn hoofd. Ik ruik haar en ik neurie een half Afrikaans gedicht dat ik uit het hoofd geleerd heb:

Hoe lank nog eer ek my met jou breë

kasjoeneutbosse verenig, eer ons inmekaarpas,

jou rietbegroeide arm om my,

jou bruin liggaam my liggaam?

Omdat ik jarenlang in mijn graf heb gelegen, moet ik nog aan van alles wennen. Ook aan pen en papier.

In mijn graf heb ik me ontzettend verveeld. Gelukkig had ik een paar klassieke Perzische reisboeken bij me. Ik heb ze misschien wel driehonderd keer gelezen. Zo ging ik met de reizigers mee naar verre oorden. Vaak sloot ik mijn ogen en ging ik zelf op reis. Ik maakte reizen door middeleeuwse steden. Aan het begin van elk hoofdstuk zal ik een alinea van mijn grafreizen citeren.

Die zijn anders dan de reizen die wij, de vijf vrienden, met Dawoed door Zuid-Afrika hebben gemaakt. Ik neem jullie op die manier tegelijkertijd mee naar Zuid-Afrika en naar de Middeleeuwen.

– ALINEA 1 –

In de vierde maand van het jaar 437 kwam ik in de stad Semnan aan. Op zoek naar de moderne wetenschap verbleef ik daar een tijdje. Ik hoorde over een hooggewaardeerde docent. Ik vond hem en knielde voor hem. Hij had lang haar en een lange dwaze baard. Een groep leerde Aristoteles bij hem. Anderen leerden geneeskunde en weer anderen waren bezig met de sterren. Ik raakte met hem in discussie over de leer van Arastatalis, de leer van de poëzie, maar hij wist van niets. Ik daagde hem verder uit op het terrein van de sterren. Zijn kennis was chaotisch. Hij nam me mee naar buiten, en hij zei dat hij niets over Arastatalis, niets over de geneeskunde en niets over de sterren wist. Hij smeekte me om weg te gaan.

Ik pakte mijn stok en reisde verder.

1

We waren met z’n vijven.

Drie van ons waren dood. Twee van ons leefden nog.

I. Sorájja is dood.

II. Froeg leeft.

III. Malek is dood.

IV. Roemi leeft.

De anderen hebben mij, Attar, gevraagd om dit verhaal te vertellen.

Sorájja, Malek en ik zijn dood, om het leven gebracht. Roemi en Froeg kregen gelukkig strafvermindering. Ze werden later vrijgelaten.

Ik begin in de naam van de onnoembare die dat alles mogelijk heeft gemaakt.

Mijn groet is voor Hem die voor alles een reden heeft. Voor Hem wiens sporen van macht in het daglicht te lezen zijn en wiens wijsheid in de nacht schijnt. Hij, die de mens met het woord scheidde van het beest.

‘Noen walgalam wa ma jastaroen.’

Salam aan het woord!

Salam aan de pen!

Zo ging het. Opeens bevonden we ons in Afrika en Dawoed vertelde ons dat de lap grond waarop we zaten Zuid-Afrika was.

Wij kwamen van de plek waar we waren, waar we lagen.

Wederom waren we bij elkaar, na zeventien en een half jaar.

Net als vroeger, wanneer Dawoed van een lange reis terugkeerde.

We luisterden aandachtig naar hem. Zijn verhaal was ons verhaal, net als toen. Hij kon weggaan, wij niet.

Maar wij blijven altijd in dezelfde gestalte voortbestaan waarin Dawoed ons voor het laatst gezien heeft. Hij wordt ouder. Wij niet.

Wanneer hij vroeger van zijn verre reizen terugkwam, gingen we samen in de nacht op de lap grond achter ons huis zitten, waar hij ons zijn verhaal vertelde.

Het leek alsof hij het voor ons deed, om verhalen mee te nemen.

Hij vertelde, over de plekken die hij gezien had en over de ervaringen die hij had opgedaan.

Wij verlangden naar de dag waarop wij ook weg zouden kunnen, ver weg, net als hij.

Maar het noodlot bepaalde anders.

Jaren later, toen het stof dat opgewaaid was, weer ging liggen en de rust terugkeerde, wilde Dawoed ons terugzien. En wij hem.

Deze keer had hij iets nieuws, iets wat we nooit eerder gehoord hadden: een vertelling uit Afrika. Zuid-Afrika.

Elke nacht vertelde hij ons tijdens de reis een deel van zijn belevenissen.

We luisterden naar Dawoed:

Het was een groot vliegtuig. Een Engelsman die naast mij zat, zei: ‘Het vliegtuig is eigenlijk overvol.’ Verder zei hij niets. Verder sprak ik met niemand.

Ik was niet ziek, maar ik voelde me wel zo. Ik trok het dekentje over mijn hoofd en schouders en probeerde te slapen. Eerst ging het niet, later wel. Ik viel in slaap en droomde dat ik in het vaderland was, ik klopte op onze deur en riep: ‘Ik ben terug. Ik ben ziek. Doe de deur open!’

De deur ging open.

De gezagvoerder van het vliegtuig riep om: ‘We vliegen nu boven Afrika.’

Ik trok het dekentje van mijn hoofd. Ochtendlicht. Het Afrikaanse licht viel in mijn hart. Ik voelde me beter.

We vlogen helemaal naar het einde van Afrika, naar Kaapstad. Het klinkt vreemd, maar ik had het gevoel dat ik thuiskwam, bij mij ouders.

Alles verliep goed, misschien wel te goed, te veel comfort. De stewardessen kwamen regelmatig langs:

Would you like some tea?

Would you like some coffee?

Would you like some juice?

Would you like something?

In het verleden, toen ik veel reisde, kwam ik altijd mager en uitgeput terug, maar ik had wel een lang verhaal.

Vroeger at ik alleen wat brood en fruit en ging ik meestal te voet zodat ik veel mensen tegenkwam en veel verhalen. Nu zat ik in een groot KLM-vliegtuig, kreeg van alles te eten en de Engelsman wilde niet praten. Ik was bang dat het comfort nadelig zou werken. Zodat ik geen echte reis zou kunnen maken en zonder verhalen thuis zou komen.

De zon scheen op mijn rechterarm en -been. Vreemd licht, alsof het uit een andere zon kwam. Ik keek door het raampje naar beneden, naar de bruine aarde.

Nergens water te zien, de regen, meren, riviertjes en Hollandse grachten waren verdwenen. Daar stond een boerderij met magere bomen op bruine heuvels. Een paar kilometer verderop stond er weer een, zonder bomen. Geen gras, wel een geit die naar boven keek.

2

De eerste nacht vertelde Dawoed over zijn droom in het vliegtuig: ‘Doe de deur open. Ik ben ziek!’

We vonden het merkwaardig dat hij in zijn droom meteen naar huis ging.

Waarom ziek? En waarom naar huis?

De hele nacht hebben we erover gepraat. Dawoed was naar het einde van Afrika gevlogen, naar de Indische Oceaan. Vreemd dat hij de rand van de Indische Oceaan als thuis gezien had.

Het vliegtuig landde, vertelde Dawoed verder in de eerste nacht:

Zodra ik mijn voet op de bruine grond zette, voelde ik me thuis.

Ik had mijn bergen terug en ook die kleine simpele huizen waren van mij. Nederland was verdwenen. Amsterdam lag nu heel ver van mij.

Twaalf jaar lang heb ik er gewoond en ik dácht dat ik me er thuis voelde, maar zodra de hete zon op mijn gezicht viel, wist ik dat ik er twaalf jaar lang als vreemdeling had gewoond. Nederland is niet mijn thuis, dacht ik met enig schuldgevoel.

Wat voor kleur heeft Zuid-Afrika? Donkergeel, donkerrood, donkergroen, donkerblauw en donkerdonker.

Voor het eerst zag ik zwarte mensen op hun eigen grondgebied, hoe kan ik het onder woorden brengen, op hun eigen plek, nee, ik bedoel op de juiste stek, waar hun mooie zwarte kleur beter uitkwam.

Het was de eerste keer dat ik zoveel zwarte mensen achter de balie zag zitten. Het straalde macht uit.

Er kwam een blanke – nee, ze was niet blank, ook niet zwart – een bruine vrouw op mij af, ze groette me in het Afrikaans en zei iets tegen me wat ik begreep en tegelijkertijd ook niet. Een soort Nederlands in een zwaar dialect. Toen ze begreep dat ik haar niet verstond, schakelde ze over op het Engels. Ze kwam me ophalen.

‘Waarnaartoe?’ vroeg ik.

‘Naar Stellenbosch!’

We reden in een busje. Ik stopte mijn regenjas, gewone jas en sjaal in mijn koffer. Voorlopig had ik die niet meer nodig.

We reden kilometers langs arme hutjes waar duizenden zwarte Zuid-Afrikanen woonden. Geen licht, geen water, geen school.

Daarna kwamen de wijngaarden tevoorschijn. De oogsttijd was net voorbij. De bomen hadden dorst, de druiven lagen in de wijnkelders. De auto’s reden links.

Een verroeste gele trein denderde langs, de overgrootvader van alle Nederlandse treinen.

Stellenbosch kende ik alleen van een fles rode wijn.

Het centrum was klein, maar druk.

De cafés waren stampvol, overvol jonge blanken.

Allemaal studenten, zei mijn begeleidster, ze doen niets anders dan bier drinken. Vanaf tien uur ’s ochtends zitten ze al aan de bar.

Ze reed een smal straatje in en stopte voor een mooie, koloniale villa: ‘We zijn er.’

Ik legde mijn koffer op het bed neer. Een stijlvolle kamer. Ik zag een berg door het raam. Alsof-ie was ingelijst.

‘Kom!’ riep de berg.

Meteen trok ik mijn sportkleren en sportschoenen aan.

Even later liep ik op de grond van Afrika, op de blote aarde. Het gaf me een ongekend gevoel. Langgeleden dat ik voor het laatst een berg beklommen had. Dat was in het vaderland.

Terwijl ik rende zag ik alleen zwarte mensen en kleine kinderen die op de grond speelden. Ik hoorde een zingende rivier. Hoelang geleden had ik voor het laatst een zingende rivier gehoord?

De bodem van de rivieren was ik allang vergeten. Nu pas kreeg ik de grote stenen van de bodem terug.

De bomen hadden de kleur van de aarde overgenomen, ze waren donker, geen blanke takken, geen blanke bladeren ook. Hun schaduw was zwart.

Ik liep tot ik niet verder kon, niet verder mocht. De weg was afgesloten met drie rijen prikkeldraad.

Ik wilde niet terug, zocht naar een bruggetje om naar de andere kant te gaan, maar de overkant van de rivier was dichtbegroeid met lang wild riet. Tegen mijn zin in moest ik helemaal terug naar een voetbalveldje waar ik een brug had gezien.

Ik hoorde geluiden uit het riet komen. Een zwart jongetje kwam tevoorschijn aan de andere kant van de rivier met een grote tros paarsbruine druiven in zijn hand. Hij kwam uit het riet. Met volle mond bleef hij naar mij kijken.

‘Hallo! Kun je me zeggen hoe ik bij die berg kan komen?’ zei ik, eerst in het Nederlands en vervolgens in het Engels.

Onverschillig wees hij naar de rivier.

‘Dwars door het water?’

Hij schudde nee en wees naar een paar stenen op de bodem.

Nederland had mijn manier van kijken veranderd. Vroeger stak ik wilde rivieren naar de bergen over zonder dat er een druppeltje water op mijn bergschoenen kwam. Nu zag ik de volgorde van de stenen niet meer die samen een mooie brug vormden.

Onhandig sprong ik van de ene steen op de andere naar de overkant.

‘Hoe moet ik nu verder?’ vroeg ik aan de jongen.

Hij ging mij voor de wildernis in.

‘Dank je’, zei ik tegen hem en ik begon weer hard te lopen.

Onderweg bedacht ik dat het niet verstandig was om zomaar de berg te beklimmen. Het zou beter zijn als ik tot aan de voet van de berg zou gaan, even de route zou verkennen en pas de volgende dag naar de top zou klimmen.

De zon had alles drooggemaakt. Geestelijk paste ik nog niet in het landschap. Tot gisteren was ik in Nederland, alles was groen en de grond kon het regenwater niet verwerken. Nu rende ik tussen uitgedroogde gewassen en omgevallen boomstammen door.

Ik bereikte de voet van de berg. De top lokte, maar ik durfde niet, ik was bang dat me iets zou overkomen en niemand me zou kunnen helpen.

Vroeger ging ik in mijn eentje de kou in, door sneeuw, storm, woeste bergen, maar nu, bij heldere zon, durfde ik zelfs die kleine berg niet te beklimmen.

Ik wilde terug, maar ik begon toch te klimmen.

Nu werd ik bang voor slangen, voor een zwarte enge slang die zich achter een bosje verschool. Bang voor muggen, miljoenen muggen die me achtervolgden en me overal staken. Bang dat ze me met een enge ziekte zouden besmetten.

Maar ik klom. Ik wilde niet toegeven aan mijn angsten.

De muggen plakten op mijn bezwete gezicht en op mijn blote benen en het was geen prettig gevoel.

Ik was gek geworden. Vroeger dacht ik absoluut niet aan zulke dingen; zelfs als ik door een schorpioen gebeten zou worden, wist ik dat ik me kon redden. Maar nu was ik bang voor de rivier, de weg, de muggen en voor de dode takken. Bang om te vallen, bang te verdwalen, bang dat niemand mij terug zou vinden.

Ik klom en uiteindelijk bereikte ik de top.

Ik keek naar de stad, naar de kleine, lage huizen. Er was niets bijzonders te zien. Stellenbosch was niet mooi en rijk evenmin.

Ik rustte even uit en begon toen voorzichtig aan de afdaling. Ik keek goed waar ik mijn voeten neerzette. Het zou belachelijk zijn als ik tijdens het eerste uur van mijn verblijf mijn benen zou breken.

‘Benen gebroken?’ zou iedereen dan verbaasd zeggen. ‘Waar?’

‘In de bergen.’

‘In de bergen? Wanneer?’

‘Vanmiddag!’

‘Hij is net aangekomen. Wat moet hij op de top van een berg?’

‘Geen idee.’

‘Vreemd allemaal! Laten we hem maar naar Nederland terugsturen.’

Toen ik de berg afdaalde, zag ik een grote wijngaard. Als ik vroeger zo’n wijngaard tegenkwam, knielde ik voor een grote rode tros en at als een bergbok. Ik rende het veld in. Zoals gezegd was de oogsttijd net voorbij, de druiventakken waren leeg, maar er was altijd wel een tros die zich schuilhield, en zich alleen aan een dorstige bergbeklimmer liet zien. Op zoek naar die achtergebleven tros, zocht ik van de ene tak naar de andere. En ja, daar hing hij op mij te wachten. Ik knielde, duwde mijn hoofd onder de takken, klaar om naar de druivendruppels te happen.

Ik dacht aan de waarschuwingspapieren en de prikken die ik voor de reis gekregen had.

Ik kwam overeind. Als ik de druiventros ongemoeid liet zou ik daar spijt van krijgen. Ik knielde weer en hield mijn hoofd onder de takken.

Opgelucht lag ik even later dronken op mijn rug op de grond in de zon. Zuid-Afrika!

De angsten die Dawoed had, deden me aan een verhaal van de middeleeuwse dichter en reiziger Sjeeg Mosleh denken. Hij ging vaak op pad en maakte verre reizen. Ooit ging hij per boot via de Indische Oceaan naar Afrika. Op de boot waren reizigers die uit andere Aziatische landen kwamen. Onderweg raakten de reizigers in diep gesprek. Ze praatten over hun ervaringen en discussieerden over de nieuwe wetenschap, over poëzie, over sterren, over getallen, en over de boeken die ze gelezen hadden. Nu was Sjeeg diep in gesprek geraakt met een dichter en hij had het over een soort nieuwe poëzie. Er was ook een slaaf aan boord, een zwarte jongen die bang voor de zee was. Het was de eerste keer dat hij zo veel water zag. Zijn vader probeerde hem gerust te stellen, maar hij luisterde niet en huilde. Naarmate de boot de haven verder achter zich liet en de huizen in de verte verdwenen, raakte het jongetje meer en meer in paniek. Iedereen bemoeide zich ermee en probeerde hem uit te leggen dat hij in de boot veilig was, maar hij wilde niet stoppen met huilen. Machteloos zocht zijn vader een oplossing. Maar die was er niet. Sjeeg liep op het jongetje af, hield hem bij zijn arm en zei: ‘Luister, jongen. Iedereen heeft je verteld dat je hier veilig bent, ik zeg hetzelfde, maar als je nu niet ophoudt met huilen, gooi ik je overboord.’

Het jongetje begon nog harder te gillen. Sjeeg tilde hem op en gooide hem in het water. Paniekerig sloeg het jongetje om zich heen en riep om hulp. Toen hij de zee had leren kennen, trok Sjeeg de jongen weer de boot in. Stil ging hij op zijn plek zitten en hij bleef zwijgen tot het einde van de reis. Dat is Afrika, zei Sjeeg.

3

Ook wij misten de bergen. Voor ons allemaal was het even lang geleden dat we voor het laatst de bergen hadden beklommen. Vroeger gingen we met z’n vijven. Soms ging Dawoed met ons mee. Maar meestal ging hij met een andere groep.

Nadat wij gearresteerd werden, klommen de anderen ook niet meer.

We waren buitengewoon gelukkig dat we weer bij elkaar waren. Gisternacht, toen Dawoed ons over zijn belevenissen vertelde, wilden wij ook de bergen weer in, maar we dachten dat dat onmogelijk was. Dat we niet bij het leven hoorden.

Toen verraste Sorájja ons.

‘Zullen wij de bergen ingaan?’ zei ze.

‘Wat?’ zeiden we allemaal tegelijk.

‘De bergen in!’

Op dat moment waren we nog op het beboste terrein, de plek waar we ons bevonden toen we onze ogen opendeden.

We liepen van boom tot boom. Zo verlieten we de plaats waar we ontwaakten en stapten het leven in.

We hadden geen geschikte schoenen, maar de berg die Dawoed had beklommen was niet zo hoog. In een uurtje klimmen zouden we de top kunnen bereiken.

De warmte van de zon was niet prettig. Vooral voor de doden onder ons, voor degenen die in het graf hadden gelegen. We trokken onze winterjas aan en deden een sjaal om, en nog steeds hadden we het koud. Nu de zon scheen, hadden we die jassen niet nodig. Hij brandde in ons gezicht, op onze schouders, op onze armen en onze handen. We voelden de warmte door onze aderen stromen. Het was wennen.

Muggen plakten op ons gezicht. Geen probleem, we hadden er geen last van. Het trok ons zelfs dieper het leven in als de muggen ons staken en we hun steek in onze huid voelden. We klommen. Wat een geschenk te mogen leven.

Toen we langs een rij dorstige bomen liepen, hoorden we gegiechel achter de bosjes. Uit nieuwsgierigheid deden we iets doms, we keken achter de bosjes. Een zwarte man lag op een naakte zwarte vrouw op de blote grond. Hij verdween. De vrouw schrok overeind en graaide vlug haar kleren bijeen.

‘Sorry!’ riep ik.

De weg naar de top was niet moeilijk, maar omdat we jaren niet geklommen hadden, viel het ons toch zwaar.

Eenmaal boven waren we ontzettend blij. Het besef dat wij de enigen waren die zich op het warmste uur van de dag op de top bevonden, gaf ons voldoening. Trots gingen we op de hoogste rots zitten en keken we naar de wijngaarden in de verte.

Achter ons hoorden we gegil. We keken om. Vijf blanke meisjes met rieten hoeden lagen op een grote rots sigaretjes te roken.

‘Hello!’ riepen ze lachend.

‘Hello!’ riepen we terug.

We genoten van het uitzicht op de herfstige wijngaarden, van de geelbruine weilanden. Een vlucht voor ons onbekende zwarte vogels wiekte ons voorbij. Achter ons giechelden de meisjes. Hoor je dat? zei ik tegen mezelf. Je bent terug in het leven.

4

Ik, Attar, dacht: Misschien moet ik eerst Sorájja, Froeg, Malek en Roemi voorstellen. Iets meer over hen vertellen om verwarring te vermijden. Maar ik heb het niet gedaan want ik wil niet zo ver teruggaan naar het verleden. Het is een ander verhaal. Maar waar het nodig is zal ik zeker over mijn vrienden vertellen. Ik breng ze geleidelijk, een voor een, naar voren.

Die nacht kwamen we weer bij elkaar.

Dawoed ging verder met zijn verhaal:

Ik weet niet wat voor kleur de ogen van een zwarte Zuid-Afrikaanse vrouw hebben.

Zwart? Bruin? Donkerbruin?

Alle vrouwen die ik tot nu toe in de cafés, op het postkantoor en in de winkels tegen ben gekomen, waren blank. Mooie blanken, jonge blanken, zelfverzekerde blanken en zeer beleefde blanken. Vriendelijk en open.

De zwarte vrouw die mijn kamer schoonmaakte, keek mij niet aan. Ze was het type dat je in films altijd op de achtergrond zag.

Gisteravond, toen ik voor het eten naar buiten wilde gaan, zocht ik naar het meisje van de balie dat me op de eerste dag naar mijn kamer bracht, ze had blauwe ogen.

Vandaag stond er een ander meisje, een studente met groene ogen. Ze was goedlachs en bewoog zich vrolijk.

Ik vroeg haar waar ik iets eenvoudigs kon eten.

Zij wees me de weg naar het volkscafé.

In dat café waren verder geen klanten. De kokkin was een zwarte vrouw van tegen de veertig. Ik wilde graag een paar woordjes met haar wisselen, maar zij liet zichzelf liever niet zien. Ik groette haar, maar ze draaide haar rug naar mij toe en hield zich bezig met de aardappelen.

‘Is het niet laat, kan ik nog wel iets bestellen?’ riep ik.

Ze gaf geen antwoord. Ik pakte een krant en ging zitten.

Er verscheen een blond meisje van vijftien of zestien jaar.

‘O, hellooo!’ riep ze.

Ze had een korte rok aan en droeg strandslippers waardoor haar hielen de grond raakten. Ze had een brede glimlach.

‘What can I do for you?’ vroeg ze.

‘Ik zag pompoensoep op het menu staan,’ zei ik, ‘ik houd van soep.’

‘Dan krijgt u dat van mij’, zei ze met een mooi gebaar.

De zwarte vrouw maakte de soep klaar en het meisje zette het bord op de tafel voor mij neer.

‘Hier, de beste pompoensoep die je hier kunt krijgen’, zei ze en ze lachte.

De soep was heerlijk, het brood ook.

‘En?’ vroeg ze.

‘De smaak van je soep zal ik nooit vergeten.’

‘Wow!’ riep ze.

Nu kwam er een meisje, of nee, een jonge vrouw binnen. Haar aanwezigheid deed me denken aan een vers boeketje bloemen. Ze had een dunne roze jurk aan, ging tegenover mij aan de andere kant zitten roken. Iedere keer als ze haar haar omhoog deed, werd er een stukje van haar lichaam door haar wijde mouw zichtbaar. Ze keek door het raam naar buiten, wachtte op iemand.

Een jongeman verscheen op de stoep en zwaaide. Zij glimlachte, hij kwam binnen, ging naast haar zitten. Meteen zette ze, nee, duwde ze haar been tegen zijn rechterbeen onder de tafel. Ze sloot haar ogen. Hij stopte zijn hand onder haar jurk.

Aan het eind van de avond ging ik te voet terug naar het pension. De straten waren zonder verkeer. Overal stonden zwarte jongens aan de rand van de stoep bier te drinken. Ik liep langs een monument, een muur waarop iets geschreven of getekend was. Een paar zwervers plasten ertegenaan. Een vrouw van een jaar of twintig die haar spijkerbroek naar beneden had getrokken, bukte en plaste staande met hen mee. Ik bleef kijken, ze glimlachte, haar ogen schitterden zwart.

In het donker wandelde ik verder, langs de magere mannen die de huizen bewaakten.

Toen ik in het pension terugkeerde, merkte ik dat er iemand aan mijn tas had gezeten. Mijn portemonnee lag open en er ontbrak wat papiergeld. Meteen wist ik dat de zwarte werkster het gedaan had.

De volgende morgen keek ik haar recht in de ogen. Ze waren zwartbruin. Er school geen dief in haar ogen.

De biljetten vond ik terug in mijn eigen broekzak.