Anna Bikont en Joanna Szczęsna

Wisława Szymborska

Prullaria, dromen en vrienden

Uit het Pools vertaald door Karol Lesman

Uitgeverij De Geus

breda 2014

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Wisławy Szymborskiej, Pamiątkowe rupiecie, przyjaciele i sny, verschenen bij Prószyński i S-ka

Oorspronkelijke tekst © Anna Bikont en Joanna Szczęsna, 2003 en Prószyński i S-ka SA (Warschau), 2003

All rights reserved

Eerste Nederlandstalige uitgave © Karol Lesman en De Geus BV, Breda 2007

Deze editie © De Geus BV, Breda 2014

Omslagontwerp Robert Nix

Omslagillustratie © Adam Golec/Gazeta Wyborcza

isbn 978 90 445 2777 3

NUR 321

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2007

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Wisława Szymborska – Prullaria, dromen en vrienden

Foto links afkomstig uit de privéarchieven van de schoolvriendinnen van Wisława Szymborska: Irena Dyńska-Ptak, Danuta Michałowska, Teresa Miętta-Mikołajewicz en Małgorzata Szerchowa

Foto rechts © Adam Golec/Gazeta Wyborcza

© Adam Golec/Gazeta Wyborcza

‘Kom uit de schemer’. Kaartje aan Ewa Lipska, 12 september 1994

Wisława Szymborska direct na het bericht dat haar de Nobelprijs is toegekend. Eerste van links Teresa Walas. Zakopane, Schrijvershuis Astoria, 3 oktober 1996. © Adam Golec/Gazeta Wyborcza

INLEIDING - Uitwendig portret, inwendig portret

Uitwendig portret, inwendig portret

Wisława Szymborska houdt niet van bemoeizucht, zelfs niet van die uit het schimmenrijk. Ze heeft nooit willen weten van een ‘uitwendige biografie’: wat ze over zichzelf te zeggen heeft, staat in haar gedichten. Toen ze na de toekenning van de Nobelprijs door journalisten werd bestormd, kregen deze te horen dat de laureate niet graag antwoord geeft op vragen over haar leven, en degenen die over van alles en nog wat maar onthullingen doen begrijpt ze niet. Bij verschillende gelegenheden heeft ze gezegd: ‘Het in het openbaar spreken over zichzelf verarmt inwendig’; ‘ik ben een nogal ouderwets en geremd iemand die moeite heeft om over zichzelf te vertellen. Of misschien ben ik juist wel een vooruitstrevend iemand, misschien verdwijnt in een volgend tijdperk de mode wel zich in het openbaar bloot te geven’; ‘ik weet niet met wat voor inwendige reserves mensen overblijven die zo graag onthullingen doen. Je moet toch iets voor jezelf kunnen bewaren’; ‘sommige van mijn ervaringen probeer ik te verwerken in mijn gedichten. Soms lukt me dat, soms ook niet. Maar er zonder meer, direct, over spreken is niet mijn rol.’

De dichteres Urszula Kozioł[1] vertelde ons dat hun gesprekken vaak beginnen met de zin: ‘En nu ga ik je mijn hele leven vertellen.’ Dat was zo een persoonlijk geintje, een teken van verstandhouding, dat hun vriendschap niet was gebaseerd op wederzijdse onthullingen.

Er was een tijd dat zij nauwelijks interviews gaf en de laatste tijd doet ze het, hoewel ze er niet altijd onderuit kan, zonder al te veel enthousiasme. Er staat overigens niet veel informatie in waar de biograaf wat aan zou kunnen hebben: Szymborska geeft geen feiten, ze herinnert zich geen data. Het is dan ook niet te verwonderen dat haar officiële levensloop in woordenboeken en lexica meer dan bescheiden is.

Edward Balcerzan, dichter en professor Poolse taal en letterkunde aan de Adam Mickiewicz-universiteit te Poznań, is ooit in het begin van de jaren negentig begonnen met het verzamelen van materiaal voor een boek over Szymborska en wendde zich tot haar met het verzoek hem te helpen bij het samenstellen van een eenvoudige verzameling feiten. Hij gaf daarbij duidelijk te kennen dat hij niet op zoek was naar intieme, persoonlijke informatie, maar naar gegevens van het type: wanneer maakte ze haar eerste buitenlandse reis, wanneer begon ze de samenwerking met een bepaald tijdschrift en wanneer zegde ze die weer op. Naarmate hij meer aandrong werd Szymborska minder toeschietelijk en ten slotte verklaarde ze: ‘Nu u mijn gedichten hebt gelezen, zou u moeten weten hoe ik tegenover dit soort vragen sta.’ Professor Balcerzan heeft zijn boek nooit voltooid, hoewel de dichteres hem de voor het calendarium van haar leven en werk benodigde concrete gegevens uiteindelijk wel heeft verschaft. Hij heeft er tussen zijn papieren voor ons naar gezocht, echter zonder resultaat. Hij is in 1995 trouwens volledig overgestapt naar het standpunt van Szymborska en verklaarde tijdens de laudatie ter gelegenheid van de toekenning van het eredoctoraat van de Adam Mickiewicz-universiteit dat wie ‘Het schrijven van een cv’ leest, bij geen enkele afdeling personeelszaken meer rust zal vinden.

Bondigheid en selectie zijn verplicht.

Vervang landschappen door adressen

en wankele herinneringen door vaste data.

Van alle liefdes volstaat de echtelijke,

en van de kinderen alleen die welke geboren zijn.

Wie jou kent is belangrijker dan wie jij kent.

Reizen alleen indien buitenslands.

Lidmaatschappen waarvan, maar niet waarom.

Onderscheidingen zonder waarvoor.

Schrijf zo alsof je nooit met jezelf hebt gepraat

en altijd ver uit je eigen buurt bent gebleven.

Ga zwijgend voorbij aan honden, katten, vogels,

rommeltjes van vroeger, vrienden, dromen.[2]

De dichteres zwoer niet alleen het schrijven van een cv af in de poëzie, maar ook in proza. Een van de deelnemers aan een discussie in Życie Literackie[3] in 1964, die ging over de vraag of de werken van Broniewski[4], Gałczyński[5] en Tuwim[6] op de leeslijst van de middelbare school thuishoorden, voerde aan dat een leerling enig begrip moest hebben van het leven van de dichter en het tijdperk waarin het gedicht tot stand was gekomen, want dat hij anders nooit zou begrijpen waarom en in welke zaak, in een tijdsbestek van nauwelijks tien jaar, de ene dichter schreef: ‘Gooi je karabijn weg!’ en de andere riep: ‘Banjonet op het geweer!’ Szymborska verdedigde niettemin de mening dat men poëzie uitsluitend diende te analyseren vanuit filosofisch, taalkundig standpunt en dat de feiten uit de levensloop van een dichter er niet toe doen.

Onze zoektocht naar biografische details zijn we begonnen met het lezen van Onverplichte lectuur, een verzameling feuilletons over boeken die zij met grotere of kleinere regelmaat gedurende bijna veertig jaar schreef voor Życie Literackie, later Pismo (Het Schrift) en Odra[7] (De Oder), en ten slotte voor de Gazeta Wyborcza[8]. De lectuur ervan leverde onverwacht veel informatie op over de auteur, haar smaak, haar opvattingen en haar gewoontes.

Wisława Szymborska is dus een bewonderaarster van de schilderkunst van Vermeer, ze haat monopoly, houdt niet van lawaai, is niet afkerig van horrorfilms, bezoekt graag archeologische musea, kan zich niet voorstellen dat Dickens’ The Pickwick Papers in iemands huisbibliotheek ontbreekt, verblijft graag in het gezelschap van Samuel Pepys’ dagboek, is geen liefhebber van Napoleon, weet pedanterie te waarderen, vindt niet dat spreekwoorden de wijsheid van een volk zijn, in haar top tien van charme en nonchalance vinden wij het rode spinnetje, de Metatetranychus ulm, schrijft in halfliggende positie, is gek op lijsten, noten, citaten, verwijzingen, referenties, registers en bibliografieën, was ooit verliefd op Bohuń[9] en Sherlock Holmes, gaat soms naar de opera, heeft een zwak voor vogels, honden, katten en in het algemeen de natuur, houdt hardnekkig vol dat wij de enigen in de kosmos zijn, en haar favoriete filmregisseur is Federico Fellini. Daarnaast is ze dol op Michel de Montaigne en Ella Fitzgerald, over wie ze ooit zelfs een gedicht heeft willen schrijven, maar het bleef bij een feuilleton. En ze adoreert Jonathan Swift, Mark Twain en Thomas Mann, de enige schrijver die ze in een gedicht heeft geëerd. Zijn naam wordt in het gedicht weliswaar niet één keer genoemd, maar de titel ‘Thomas Mann’ laat geen twijfel bestaan over wie wordt bedoeld. Het bestaan van de auteur van De toverberg is voor de dichteres een soort wonder. De evolutie veroorlooft zich enerzijds extravaganties als het ‘vogelbekdier dat haar kuikens zoogt’ of de vliegende vis, maar anderzijds heeft zij sirenes, faunen en engelen verdrongen. Maar het allerbelangrijkste is wel:

dat ze net niet keek op het moment dat er een zoogdier verscheen

met een wonderschoon vulpengevederde hand.[10]

Uit Onverplichte lectuur komen we te weten wat voor Szymborska vriendschap betekent. In een bespreking van een boek van Wawrzyniec Żuławski, Signalen van rotswanden, geeft ze toe dat het haar niet bevreemdt dat mensen van alpinisme houden en graag boven een ravijn hangen. Waarom? ‘Om de ander te leren kennen hebben wij twee manieren, beide niet al te gezond: met die ander een zak zout eten of samen met hem op een instituut werken. Ondertussen treffen alpinisten elkaar op de Zamarła Turnia en weten al na een paar uur van aan een gemeenschappelijke lijn vastgesjord te zijn alles van elkaar.’

Zelf cultiveert ze op liefdevolle wijze oude kennissen en vriendschappen, en met menigeen met wie ze heeft samengewerkt, heeft ze ook een zak zout gegeten.

‘Wisława sluit vriendschap voor het leven. Het is een, zou ik willen zeggen, verstandelijke vriendschap. Mensen accepteren elkaar op grond van iets wat hen aanspreekt en vervolgens verbreken ze het contact, alsof ze een bladzijde hebben omgeslagen en ze aan de andere kant niets meer van hun gading hebben kunnen vinden’, zei de schrijfster Barbara Czałczyńska tegen de redactrice van uitgeverij Wydawnictwo Literackie, Anna Rudnicka.

‘Ik heb Wisława in 1947 leren kennen’, voegt Czałczyńska tegenover ons hieraan toe. ‘We werden hartsvriendinnen, maar al snel brak ons contact af, ik had angst voor het gezelschap op de ulica[11] Kuznicza. Na 1956 kwam ik haar een keer op straat tegen. En hoewel we verschillende ervaringen hadden – ik wist meer, familieleden van me zaten in de gevangenis, mijn vader was in Engeland, maar zij geloofde, en ook het feit dat Stalin een bandiet was gebleken, was voor haar een shock – bij ons weerzien spraken we met elkaar alsof we gewoon weer verder gingen met ons gesprek van jaren geleden.’

‘Voor alles waardeer ik vriendschap’, zei Szymborska in een gesprek met haar vriendin Teresa Walas, professor Poolse taal- en letterkunde aan de Jagiellonenuniversiteit. ‘Het is een van de sterkste en mooiste gevoelens. Natuurlijk, zal iemand zeggen, alles goed en wel, mijn beste dichteres, maar de liefde dan? Zeker, maar vriendschap heeft meer te bieden. Zij is misschien minder gevoelig voor tijdsverschillen. De charme van de liefde berust gedeeltelijk ook op een zekere vorm van voortdurende bedreiging. Vriendschap daarentegen verschaft volgens mij een groter gevoel van veiligheid.’

Bij het lezen van afleveringen van Onverplichte lectuur in oude jaargangen van Życie Literackie raakten wij tamelijk toevallig verzeild in de lectuur van een rubriek op de laatste bladzijde, Literaire post, die voor het eerst verscheen in november 1960. In aan jonge adepten van de pen verstrekte intelligente, grappige en ironische adviezen troffen wij dezelfde toon aan als in Onverplichte lectuur. Bijvoorbeeld een fragment als volgt: ‘We zijn aan het dromen gezet door die welgevormde gedichtjes vol hoffelijke affectatie. Als we een kasteel met landerijen hadden gehad, zou u het ambt van hofpoetessa hebben kunnen uitoefenen, u zou de onaangename getroffenheid hebben bezongen van het rozenblaadje, dat ongevraagd bezoek krijgt van een vliegje en ons zou u hebben geprezen, dat wij met onze fijngevoelige vingers het lelijke mormel van de toverachtige blom zouden hebben heengezonden. Uiteraard zou de dichter, die ons had verweten twaalf ooms met bigos[12] te hebben vergiftigd, als een minkukel in de kerker hebben gezeten. En het vreemdst van al is nog wel dat het versje over de roos een meesterwerk zou kunnen zijn en het gedicht over de ooms belabberde rijmelarij. Ja, ja, de muzen zijn amoreel en wispelturig.’

Hoe meer we ons in deze lectuur verdiepten, des te meer bewijzen troffen we er aan voor de veronderstelling dat Szymborska de auteur was. Hetzelfde gevoel voor humor, dezelfde stijl, dezelfde vergelijkingen, dezelfde voorbeelden. Verwijzingen naar dezelfde schrijvers: Mann, Montaigne (gevraagd hoe je die naam correct moet uitspreken, antwoordde ze: ‘Montenj, met de klemtoon op de laatste lettergreep en een kniebuiging op één knie’), Pepys, Twain. Dezelfde onrust (waarom moet zonodig het gemoedelijke ‘postbode’ uit de taal worden geweerd en vervangen door ‘besteller’?) Soms zelfs dezelfde formuleringen. ‘We dromen, maar doen dat onzorgvuldig’, zo begint Szymborska een feuilleton over Het alledaagse leven in het achttiende-eeuwse Warschau. ‘Een dichter moet zorgvuldig dromen’, zo instrueert de redacteur van de Post een beginnende bard. Een kalender kan niet zonder zorgvuldige correctie, aangezien ‘de geringste vergissing de zinnen hopeloos in de war zou kunnen gooien, je moet er niet aan denken, maar voor je het weet zit je met twee woensdagen in een week’, lezen we in de Onverplichte lectuur. Een kalender zonder zorgvuldige correctie, ‘waar twee zaterdagen in één week voorkomen, zou in lyrische kracht het ingezonden gedicht overtreffen’, zo lezen we in Literaire post. ‘Voorwaar is het in deze omstandigheden niet de moeite waard te sterven’, bekent de dichteres in Onverplichte lectuur. ‘Zulke gewoontes schrikken zelfs af om te sterven’, lezen we in Literaire post. Weliswaar gaat het in het eerste geval over het gebruik van de afkorting ‘zm. w zm.’, wat betekent ‘zmarł w zeszłym miesiącu’ (‘vorige maand overleden’), en in het tweede geval over de gewoonte om grafredes vanaf een papiertje voor te lezen, maar de conclusie is dezelfde: het heeft geen zin haast te maken met doodgaan.

Zekerheid kregen we echter pas na het lezen van dit antwoord: ‘In de wereld van uw poëzie groeien uitsluitend rozen en zitten op onbestemde takken nachtegalen. Er zijn nog wel bijen, zij het met een korte “ei”. De kraan tellen we niet, want die zit op de pomp. In één woord: een armoedige wereld en weinig verscheiden. Tevergeefs zoek je er naar zulke dankbare plantjes als de grote vossenstaart, de hertstong, de gevlekte aronskelk, de wilde bertram en de dollekervel. Je komt er geen schitterende vogels tegen als bijvoorbeeld de roze lepelaar, het paradijsweeuwtje, de bonte strandloper, de pepervreter en de brilduiker. En waar zijn de ontelbare insecten met de hessenmug voorop?’

En het gaat hier niet om de vondst van de opsomming, welke de dichteres eveneens toepast in zowel haar feuilletons als haar gedichten. Het gaat zelfs niet om hetzelfde zien van de wereld en de natuur. Het gaat om de brilduiker. Die brilduiker kenden we al uit Onverplichte lectuur, uit het feuilleton over het boek Vogels in Polen van Jan Sokołowski, waarin Szymborska het betreurde dat de dichters hem op de een of andere manier maar niet in hun werken willen opnemen. En dat was het ultieme bewijs. Zou het kunnen dat in één redactie de brilduiker, al mag het dan nog zo’n knappe eend zijn, zelfs twee schutspatronen had?

En toen we er al volkomen van overtuigd waren dat de anonieme redacteur van Literaire post Szymborska was, vonden we in een nummer uit 1964 de zin: ‘Ikzelf probeer dit al achtenveertig jaar’, waarna onze zekerheid begon te wankelen, want de leeftijd klopte niet. Vooruit, bij wijze van camouflage zou je van geslacht kunnen veranderen, maar jezelf een paar jaar ouder maken? Gelukkig was professor Balcerzan net terug van de Stockholmse festiviteiten, waar hij Szymborska’s gast was, om ons gerust te stellen, dat dat nu juist een van die dingen was, die hij jaren geleden had weten te ‘preciseren’. De laureate redigeerde de Post afwisselend met de literaire criticus Włodzimierz Maciąg. Om zich van elkaar te onderscheiden gebruikte Maciąg de eerste persoon enkelvoud, en zij de pluralis majestatis.

‘Het ging erom’, zei Szymborska, toen wij uiteindelijk ook haar te spreken kregen, ‘dat ik de enige vrouw op de redactie was. Als ik het (vrouwelijke) enkelvoud had gebruikt (“ik las”, “ik zag”) zou ik onmiddellijk zijn herkend.’

Hoewel we uit de Lectuur, de Post en haar gedichten heel wat te weten zijn gekomen, begonnen de witte plekken in haar biografie pas echt te verdwijnen door de verhalen van bekenden en vrienden uit de verschillende perioden van haar leven (we hadden het genoegen meer dan honderd van dergelijke personen te leren kennen). Uit het verleden kwamen op oude foto’s vereeuwigde beelden tevoorschijn. Szymborska toonde zich aan ons als schrijfster van limericks en vlijtig uitgeknipte ansichtkaarten: collages die zij in plaats van brieven verstuurde. Daarop spanden atleten hun spieren, engeltjes en geesten fladderden er rond, ballerina’s dansten, katten rekten zich uit en de scheve toren van Pisa boog naar de aarde, soms verscheen er een motief uit haar poëzie, bijvoorbeeld een aap of een hele serie neanderthalers die existentiële vragen stelden, soms was er een voor de geadresseerde leesbare toespeling. Stanisław Barańczak, dichter en vertaler, ontving bijvoorbeeld na de publicatie van een bloemlezing met bewerkingen van klassieke dichters getiteld God, slurf en vaderland van de dichteres een olifant met het onderschrift ‘Je ziet meteen dat het een Pool is’, Andrzej Koszyk[13] daarentegen, een regisseur van documentaires uit Duitsland, kreeg een collage met een biddend spookje, ondertiteld: ‘Een mandje onrust’.

De uit fragmenten, anekdotes, plaatjes samengestelde levensloop werd steeds rijker, er kwamen steeds meer feiten, gebeurtenissen en zelfs data. Alleen de stem van de dichteres, die weliswaar op het verzoek om een ontmoeting niet ‘nee’ had gezegd, maar die ook geen haast had gemaakt met het noemen van een termijn, ontbrak nog. Toen we in januari 1997 in de Gazeta Wyborcza fragmenten van de eerste editie[14] van dit boek hadden gepubliceerd, ging de telefoon.

‘Het is een verschrikkelijk gevoel’, zo hoorden wij haar zeggen, ‘over jezelf te lezen, maar nu de dames al zo veel werk hebben verzet, vooruit, laten we dan maar gaan “preciseren”.’

Ze corrigeerde enkele fouten, voegde iets toe, verbeterde het een en ander. Maar bovenal stemde ze ermee in onze vragen te beantwoorden. Over wat we al hadden opgeschreven, had ze een algemene opmerking.

‘Ineens realiseerde ik me dat mijn hele geschiedenis gespeend is van dramatiek. Het is alsof ik het leven heb geleid van een vlindertje, alsof het leven mij alleen maar over de bol heeft geaaid. Dat is mijn uitwendig portret. Maar hoe is dat beeld tot stand gekomen? Ben ik werkelijk zo? Ik heb eigenlijk een gelukkig leven gehad, terwijl er toch heel wat sterfgevallen waren, vele vertwijfelingen. Maar natuurlijk, ik wil niet over persoonlijke dingen praten, en ik zou het ook niet fijn vinden als anderen dat deden. Iets anders is na mijn dood. Ik heb een ander gezicht naar de mensen toe, vandaar dat het een anekdotische kant van me toont, als van een vrolijk iemand die niets anders doet dan spelletjes en grappen verzinnen. Dat anderen mij zo zien is mijn eigen schuld. Ik heb lang aan dit beeld gewerkt. Want als ik neerslachtig ben, me zorgen maak, dan kom ik niet onder de mensen om mijn sombere gezicht niet te hoeven laten zien.’

Over dat ophouden van de schijn heeft de dichteres in haar gedichten geschreven, bijvoorbeeld in het uit het begin van de jaren vijftig afkomstige gedicht ‘Aan een ongelukkige liefde’.

Ik ken mensen wier harten gedoofd zijn,

maar zeggen: bij ons is het warm en fijn,

en erg liegen, als ze lachen.

Ik weet mijn gezicht in de plooi te trekken,

zodat niemand mijn droefheid zal ontdekken.[15]

Bij gelegenheid van het tien jaar later geschreven gedicht ‘Coloratuur’ kwam ze terug op dit thema.

O nee! Niet op dit onzalig uur,

maak haar alsjeblieft niet overstuur![16]

Włodzimierz Maciąg vertelde ons dat ze nooit ontboezemingen deed, zich voortdurend onder controle had, zich achter een gordijn van goede opvoeding verborg: ‘Zij heeft iets aristocratisch over zich. Zij vindt dat je je emoties niet moet tonen. Dat zijn genen plus opvoeding.’

Teresa Walas denkt ook dat Szymborska de behoefte om emoties binnenskamers te houden van thuis heeft meegekregen.

‘Als ik Wisława in een bepaald tijdperk zou moeten onderbrengen, zou ik haar in de achttiende eeuw plaatsen, in de Franse cultuur, maar dan zonder haar demoralisatie. Een klassieke geest in de stijl van Corneille. Geen ingewanden, geen tranen. Ze is ongelooflijk hygiënisch. Haar oude vader, die graag een zoon had willen hebben, heeft haar grootgebracht en ik vermoed dat hij haar een beetje als een jongen heeft behandeld: niet janken, niet simmen.’

Artur Międzyrzecki, dichter en vertaler, met wie wij vlak voor zijn dood nog over Szymborska hebben gepraat, zei tegen ons: ‘Wisława is een persoon met een natuurlijke discretie, bij wie iets als het postulaat van de “schaamte der gevoelens”, welke met zo’n geestdrift door onze collega’s van de avant-garde werd gepredikt, nogal gênant ordinair in de oren moet hebben geklonken. De schaamte der gevoelens? Dat is immers Wisława’s poëtische conditie.’

Die schaamte der gevoelens verbindt de dichteres echter met hun ongekende intensiteit. Zoals in het gedicht ‘Mijn schaduw’.

Mijn schaduw: een nar met koningin.

Wanneer zij uit haar stoel opstaat,

wordt de nar lang op de wand en slaat

met zijn kop dom tegen de zoldering.

(…)

Simpelman neemt de gebaren op zich,

al het pathos met zijn schaamteloosheid,

al die dingen waarvoor ik te zwak ben

– zoals koningsmantel, kroon en scepter.

Wanneer we afscheid nemen, koning,

zal ik makkelijk met mijn armen zwaaien,

wanneer mijn trein is afgereden, koning,

zal ik onbezwaard het hoofd omdraaien.

Koning, een nar kiest er dan voor

om te gaan liggen op het spoor.[17]

In dat licht kan het napluizen van Onverplichte lectuur interessante dingen opleveren.

Szymborska bewondert Chopin, die ‘zelden zijn hart luchtte omdat hij een bijzonder flinke ziel had’, net als Chaplin met zijn terughoudendheid in het beschrijven van creatieve beproevingen: ‘Geen enkele kunstenaar is van nature overdreven luchthartig. Chaplins ingetogenheid ten aanzien van barensweeën heeft grote indruk op mij gemaakt.’

Model voor haar staat ook mevrouw Roland, slachtoffer van de Franse Revolutie, wier in afwachting van het schavot in de gevangenis geschreven dagboek ‘een beeld is van de alledaagse triomfantelijke strijd, die de auteur moest leveren tegen haar eigen zwakheid, gevangeniskwellingen en doodsangst. Niet wat de woorden uitdrukten was het belangrijkste, maar dat wat ze niet uitdrukten. Wat de auteur zichzelf verbood te schrijven, om tot aan het einde toe rechtop te blijven lopen.’

Met veel waardering schrijft ze over de vrouw van Thomas Mann, Katia, die in haar memoires een loyale weduwe bleek en er zich voor hoedde de door haar man gestelde grenzen van oprechtheid te overschrijden. ‘Ze kende vast de bekentenissen van andere dames, mevrouw Tolstoj, mevrouw Dostojevski, mevrouw Conrad, en ze zei kort en bondig tegen zichzelf: “alles behalve dat”.’

Moeten we er ons dan nog over verbazen als Szymborska in haar gedicht ‘Een lach’ over haar kinderlijke liefde vertellend het gevoel heeft ‘het meisje dat ze was’ te verraden?

Ruk niet aan de klink –

hij die vrolijk lacht,

hij die me omhelst,

dat is niet jouw student.

Je kunt maar het beste teruggaan

naar waar je vandaan komt.

Ik ben je niets schuldig,

ik ben een gewone vrouw

die weet

wanneer

ze andermans geheimen kan verraden.[18]

Toen Wisława Szymborska uiteindelijk bereid bleek een afspraak met ons te maken, toonde ze veel geduld en grootmoedigheid om op allerlei gedetailleerde vragen te antwoorden. Maar al snel bleek dat wij haar ‘uitwendige biografie’ waarschijnlijk beter kenden dan zijzelf. En dat wij menige datum uit haar leven hadden weten te reconstrueren die haar vandaag de dag niets meer zei.

Al weten wij niet wat er op ‘16 mei 1973’ precies gebeurde.

Een van de vele data

die me niets meer zeggen.

Waar ik die dag ben geweest,

wat ik deed – ik weet het niet.

(…)

Waar was ik weggekropen,

waar zat ik verstopt –

eigenlijk een hele kunst

om zo uit je eigen ogen te verdwijnen.

Ik schud aan mijn geheugen –

misschien dat in de takken

klapwiekend iets opfladdert

dat jaren daar in doodsslaap lag.[19]

Haar geheugen werkt niet lineair, uit het verleden haalt ze een enkel beeld tevoorschijn, een kleinigheid, een minuscuul detail. Ze heeft ons niet ‘haar hele leven verteld’. Van haar ‘inwendige biografie’ liet ze zo veel zien als ze zelf wilde. Soms zei ze: ‘Mijn geheugen gooit dit soort dingen snel weg’ of: ‘daarover pas na mijn dood’. En op een gegeven moment vertelde ze ons het volgende verhaal: ‘Ik zag een keer in een film van Buñuel een heel bijzondere scène. Fernando Rey, Buñuels lievelingsacteur, steeds met dat korte baardje, altijd een beetje wellustig, loopt over straat. Op een gegeven moment zit er in een nis van een muur een oude man met warrige grijze haren. In zijn hand heeft hij een tamboerijn, waaroverheen een van smerig water druipend vod zit getrokken. Giechelend met een tandeloze lach borduurt hij wonderschone zijden lelies op dat vod. Welnu, dit is zo’n scène die het bestaan van de bioscoop rechtvaardigt, zei ik vaak tegen mijn vrienden. Later zag ik deze film op de televisie. Ik kijk, zie Rey over straat lopen, geen oude man te zien, wel een tamelijk jonge vrouw die bruidssluiers over lijsten trekt. Laat dit een waarschuwing voor u zijn: ik kan met de beste wil van de wereld dingen vertellen die nooit hebben bestaan.’

[1]Kozioł – Urszula Kozioł (1931), samen met Wisława Szymborska, Julia Hartwig (1921) en Ewa Lipska (1944) behorend tot de vier meest vooraanstaande naoorlogse dichteressen van Polen.

[2] ‘Het schrijven van een cv’. Vertaald door Gerard Rasch. Uit Einde en begin, Meulenhoff 2004; in de zgn. Nobelprijsbibliotheek in samenwerking met de Volkskrant.

[3]Życie Literackie (Het Literaire Leven) – van 1950 tot 1990 (tot 1952 tweewekelijks) in Kraków verschijnend literair-maatschappelijk weekblad.

[4]Broniewski – Władysław Broniewski (1897-1962), dichter en vertaler; belangrijkste vertegenwoordiger van de Poolse revolutionaire en patriottistische poëzie; schreef ook propagandistische gedichten (o.a. ‘Een woord over Stalin’, 1949).

[5]Gałczyński – Konstanty Ildefons Gałczyński (1905-1953), originele, zowel lyrische als satirische dichter en schrijver van cabaretteksten.

[6]Tuwim – Julian Tuwim (1894-1953), virtuoos Pools dichter, maar ook auteur van nostalgische gedichten en kinderversjes.

[7]Odra (Oder) – vanaf 1961 in Wrocław verschijnend cultureel maatschappelijk maandblad.

[8]Gazeta Wyborcza (letterlijk: De verkiezingskrant) – grootste Poolse, liberaal-democratische krant; verschijnt sinds 1989, ontstaan als verkiezingsorgaan van het eerste vrije Poolse vakverbond Solidarność.

[9]Bohuń – Ivan Bohuń (?-1664), kozakkenleider; ook bekend als een van de helden uit de roman Te vuur en te zwaard (1884) van Henryk Sienkiewicz (1846-1916).

[10] ‘Thomas Mann’. Vertaald door Gerard Rasch. Uit Einde en begin, Meulenhoff 2004; in de zgn. Nobelprijsbibliotheek in samenwerking met de Volkskrant.

[11]Ulica – straat.

[12]Bigos – Pools zuurkoolgerecht.

[13]Koszyk – mandje.

[14]Eerste editie – de eerste editie van Wisława Szymborska – Prullaria, dromen en vrienden verscheen in 1997.

[15] ‘Aan een ongelukkige liefde’. Vertaald door Karol Lesman.

[16] ‘Coloratuur’. Vertaald door Gerard Rasch. Uit Einde en begin, Meulenhoff 2004; in de zgn. Nobelprijsbibliotheek in samenwerking met de Volkskrant.

[17] ‘Mijn schaduw’. Vertaald door Gerard Rasch. Uit Einde en begin, Meulenhoff 2004; in de zgn. Nobelprijsbibliotheek in samenwerking met de Volkskrant.

[18] ‘Een lach’. Vertaald door Gerard Rasch. Uit Einde en begin, Meulenhoff 2004; in de zgn. Nobelprijsbibliotheek in samenwerking met de Volkskrant.

[19] ‘16 mei 1973’. Vertaald door Gerard Rasch. Uit Einde en begin, Meulenhoff 2004; in de zgn. Nobelprijsbibliotheek in samenwerking met de Volkskrant.

Uit het privéarchief van Wisława Szymborska

‘De honger van de vriendschap’. Kaartje aan Anna en Stanisław Barańczak, 22 november 1993

© Henryk Hermanowicz

‘Je ziet meteen dat het een Pool is’, ‘Wat is het mooi om jezelf te zijn’. Kaartjes aan Anna en Stanisław Barańczak, 3 augustus 1993

Kaartje aan Jan Brzękowski, 14 december 1975

© Marcin Zienkiewicz/Gazeta Wyborcza

Kaartje aan Wiktor Woroszylski, 12 januari 1995

Wincenty Szymborski (in het midden). Zakopane, juni 1911. Archieffoto uit de collectie van de Bibliotheek van de PAN te Kórnik.

HOOFDSTUK 1 - Over haar vader, de liefde voor Zakopane en de stamouders van vaderskant

Over haar vader, de liefde voor Zakopane en de stamouders van vaderskant

Juni 1911. Drie heren maken een bergwandeling. Kostuums, vesten, hoeden, wandelstokken. Alle drie behoren ze tot de Nationale Democratie. Naast gemeenschappelijke opvattingen verbindt hen de liefde voor Zakopane.

De man links met de omhoog gedraaide snor is Medard Kozłowski, afgezant in het Galicische Parlement, later burgemeester van Zakopane. De man rechts met de pince-nez is Franciszek Kosiński, koopman, voorzitter van de Zakopaanse Handelscoöperatie. Tussen hen in, in knickerbocker, wollen sokken en solide veterschoenen, uitermate geschikt voor bergwandelingen, Wincenty Szymborski, de beheerder van de Zakopaanse goederen van graaf Zamoyski. Over twaalf jaar zal meneer Wincenty een dochter krijgen, Wisława. Dan zal hij meneer Franciszek vragen om haar ten doop te houden. Maar voorlopig kent hij nog niet eens zijn aanstaande echtgenote. De heren zijn even stil blijven staan om te poseren voor een foto. Meneer Wincenty is op een berghelling gaan zitten, hij heeft zijn armen om de schouders van zijn metgezellen geslagen en zijn blik op het objectief gericht. Zo zagen wij hem voor het eerst op een oude foto in de archieven van de Bibliotheek van de Poolse Academie van Wetenschappen (PAN[20]) in Kórnik.

Als Wisława in Zakopane is verblijft ze in het Schrijvershuis Astoria aan de Droga do Białego. Van daaruit maakt ze haar wandeltochten. Als ze richting Kuźnice loopt passeert ze na enige honderden meters de zetel van het Nationale Park van de Tatra, ofwel het oude landhuis van de principaal van haar vader, graaf Władysław Zamoyski. Na nog een paar honderd meter omhoog staat ze voor het restaurant in Kuźnice. Het is gevestigd in een pand dat op dezelfde plek is neergezet als waar ooit haar ouders hebben gewoond.

Als ze de andere kant op gaat komt ze, eenmaal op de Krupówki, langs een stenen huis in de Zakopanerstijl dat aan het begin van de vorige eeuw is gebouwd door de Handelscoöperatie, waarvan haar peetvader voorzitter was, en dat was voorbestemd tot ‘Poolse Bazaar’, een warenhuis met een hele reeks moderne winkels, van levensmiddelenzaak tot modewinkel tot juwelier. Vandaag de dag bevindt zich hier de BWA (Bureau voor Artistieke Tentoonstellingen), waar de zoon van Franciszek Kosiński, Jan, zijn op glas geschilderde schilderijen vele malen heeft geëxposeerd. Loop je de Krupówki verder af, dan kom je uit in de ulica Kościeliska. Hier stond vroeger op de hoek het houten pension Maryja, eens het eigendom van haar vader.

De dichteres weet dat in het kleine huisje in Kuźnice ooit haar ouders hebben gewoond. Ze weet dat daar haar oudere zus Nawoja is geboren en zij verwekt. Maar de BWA associeert ze niet met de activiteiten van Franciszek Kosiński, hoewel ze zich hem nog vrij goed weet te herinneren. Nog voor de oorlog ging ze op zijn uitnodiging vaak bij hem langs in Zakopane, in de villa Stefania op de Chramcówki.

‘Het was een mooi huis’, zal ze tegen Tygodnik Podhalański (Het Weekblad voor Podhale[21]) zeggen. ‘Aan de muur hingen een Malczewski, een Fałat, veel Kossaks. Tijdens de Eerste Wereldoorlog hielp Kosiński kunstenaars, hij wilde er niets voor terug hebben, in ruil daarvoor kreeg hij werken van hen. Zo hadden zij te eten en kreeg hij een fantastische collectie bij elkaar.’

Met haar peetvader onderhield ze tot aan zijn dood in 1952 contact. Hij was bevriend met haar moeder, hij zocht hen op in Kraków.

‘Kosiński wist dat ik in Dziennik Polski (Het Poolse Dagblad) publiceerde’, vertelt ze, ‘en hij vroeg of we zijn herinneringen aan Vladimir Iljitsj Lenin niet wilden publiceren. En waarom niet? Ik hield toen van Lenin en Kosiński kon schrijven, hij schreef prachtige brieven. Tijdens zijn volgende bezoek aan Kraków kwam hij bij ons langs en las ons een feuilleton voor over hoe Lenin in zijn winkel een lamp kwam uitzoeken. Het was best een aardig stuk, dus zei ik tegen hem dat het vast zou worden geplaatst. Waarop hij zei: “Nee, dat doen ze toch niet”, en hij stopte de tekst terug in zijn zak. Hij is er nooit meer op teruggekomen.’

Szymborska weet niet welk huis op de Krupówki van haar vader is geweest. Ze is nooit met haar vader in Zakopane geweest. Nog voor zij werd geboren, kreeg hij het aan zijn hart en heeft hij op doktersadvies voor altijd de bergen verlaten. Maar onwillekeurig loopt zij voortdurend in het spoor van haar vader, haar eerste mecenas. Hij was het die haar twintig groszy betaalde voor gelegenheidsgedichten en eiste dat ze grappig waren: geen gelamenteer, geen ontboezemingen.

Het telefoontje van de Zweedse Academie van de Literatuur met het bericht dat zij de Nobelprijs had gewonnen, bereikte Wisława Szymborska in Zakopane. Misschien is het feit dat ze juist hier, zo vlak bij de plek waar ze was verwekt, te horen kreeg dat haar de grootste eer die een schrijver tijdens zijn leven ten deel kan vallen, een van die ‘kunstjes die het toeval ons vertoont’, kunstjes waarover zij schreef in het gedicht ‘Seance’.

Het toeval kijkt ons diep in de ogen.

(…)

dat moet iets betekenen.

We willen roepen

hoe klein de wereld is,

hoe makkelijk je haar

in je armen kunt sluiten.

En nog even zijn we vervuld

van een vreugde

die alles opheldert, die bedriegt.[22]

Szymborska komt vanaf 1952 regelmatig in Astoria, dat eigendom is van de Poolse Schrijversbond, onmiddellijk nadat ze lid was geworden van deze organisatie. Daar heeft ze veel vrienden en kennissen gemaakt.

In de kleine salon van Astoria keken schrijvers en dichters televisie, op de halfronde veranda dronken zij koffie en thee, in de eetzaal zaten ze met hun vieren aan tafeltjes. Er was slechts één telefoon, bij de receptie, en de meeste mensen belden rond etenstijd, want dan hadden ze de grootste kans iemand te treffen. Hoe vaak is Wisława Szymborska in al die jaren niet voor het eten naar beneden gekomen, is ze aan tafel gaan zitten, hoorde ze hoe iemand naar de telefoon werd geroepen? Zijn die namen op de een of andere manier voor haar niet een soort literaire presentielijst geworden? En als zij niet naar Astoria was blijven komen, waar de aanwezigheid van schrijvers en dichters niemand verbaast, zou dan een gedicht als ‘Op klaarlichte dag’ wel zijn ontstaan?

In een pension in de bergen zou hij logeren,

voor de maaltijden naar de eetkamer gaan

en van zijn tafeltje aan het raam zou hij

tak voor tak naar de vier dennen kijken,

zonder de verse sneeuw eraf te schudden.

(…)

Over het kraakbeen van het oor, door de kogel geschampt

– omdat zijn hoofd nog net op tijd opzij bewoog –

zou hij zeggen ‘ik heb verduveld veel geluk gehad’.

(…)

Het zou voorkomen dat van de drempel iemand riep

‘Meneer Baczyński[23], telefoon voor u’ –

en er zou helemaal niets geks aan zijn

dat hij dat was, en zijn trui recht trekkend opstond

en dan rustig naar de deur toe liep.

Geen gesprek zou hiervoor onderbroken worden,

niemand zou halverwege een gebaar of ademhaling stokken,

omdat iets zo gewoons – wat jammer alleen, wat jammer –

ook als iets gewoons beschouwd zou worden.[24]

Het vaste gezelschap aan haar tafeltje in de eetzaal wordt gevormd door de dichteres Maria Kalota-Szymańska, de journalist Michał Radgowski en ingenieur Michał Rymsza, eigenaar van een winkel met audioapparatuur in Warschau.

‘We houden alle vier van oktober in Zakopane’, legt Rymsza uit. ‘Dan zijn er niet zo veel mensen, en de zomer waart nog rond door de bergen.’

Samen maken ze wandelingen naar de Dolina[25] Białego, de Dolina Chochołowska, de Dolina Kościeliska. Soms neemt Rymsza hen mee met de auto voor een uitstapje naar Zawoja, Szczawnica, naar de Babia in Slowakije.

‘Maar Wisława houdt ook van wandelingen in haar eentje’, zegt Kalota-Szymańska. ‘Als ze ergens over na wil denken is ze liever alleen.’

De vader van de dichteres, Wincenty Szymborski, vestigde zich in het begin van de jaren negentig van de vorige eeuw in Zakopane. De angst voor tuberculose, waaraan zijn moeder was overleden, had hem hierheen gedreven. Al vrij snel leerde hij graaf Władysław Zamoyski kennen, die Zakopaans onroerend goed opkocht om het uit ‘vreemde handen’ weg te halen.

Toen in 1888 de eigenaar van een papierfabriek, Jakub Goldfinger, een jood uit Nowy Targ, bij opbod het gebied rond Zakopane van Magnus Pelz kocht, luidde de Poolse publieke opinie de alarmklok, want gevreesd werd dat hij nog meer bossen zou kappen, wat een catastrofe voor de Tatra zou betekenen. Men slaagde erin de transactie ongedaan te maken en in mei 1889 werd Zakopane opnieuw te koop aangeboden. Dit keer won Zamoyski en het Warschause Słowo (Het Woord) publiceerde een beschrijving van de openbare verkoop van de hand van ene K. Dobrzański, pseudoniem van de in die tijd vaak in Zakopane verblijvende Henryk Sienkiewicz.

De gevolmachtigde van de graaf kreeg de opdracht om de prijs met steeds een cent te verhogen, dus deed ook Goldfinger er steeds een cent bij. Toch viel deze laatste af. 460.002 złoty en 2 cent … eenmaal, andermaal, verkocht … Zakopane en alles wat erbij hoorde, de terreinen van het huidige Nationale Park van de Tatra, kwamen in handen van Zamoyski. De staat waarin het landgoed verkeerde was verre van rooskleurig (Sienkiewicz: ‘Honderden morgens opengekapte plekken liggen braak, met daarop de restanten van rottende boomstammen’), en hier moest worden voldaan aan patriottische verwachtingen. Nodig was een kundige en energieke rentmeester van de zich over Bukowina, Kuźnice en Morskie Oko uitstrekkende eigendommen. In 1904 vertrouwde de graaf deze functie toe aan de vierendertigjarige Wincenty Szymborski, die sinds 1892 werkzaam was op het kantoor van het Beheer van de Zakopaanse Onroerende Goederen. Sindsdien zou vrijwel iedere investering in Zakopane, een school, een kerk, het Tatramuseum, de watervoorziening, het treintje van Zakopane naar Chabówka, de elektriciteitscentrale, de schuilhut, baat hebben bij de genereuze hulp van de graaf en de noeste arbeid van Szymborski.

De eerste bewaard gebleven brief van Szymborski aan Zamoyski dateert van 28 maart 1901 en heeft betrekking op de aankoop van rails, verbindingsstukken, schroeven en spijkers voor de bouw van het spoorlijntje naar de geprojecteerde elektriciteitscentrale die op den duur Zakopane van stroom zou voorzien. Deze brief bevindt zich momenteel op het kasteel in Kórnik, naast honderden andere aan graaf Zamoyski en zijn gevolmachtigde en tevens directeur van de bibliotheek van Kórnik, doctor Zygmunt Celichowski, gerichte brieven.

Szymborski informeerde de graaf consciëntieus en gedetailleerd over alles wat er in zijn bezittingen omging. Over de bebossing van de door vorige eigenaren gerooide hellingen, over de problemen met arbeiders, over de föhn die vijftienduizend sparren had omgelegd, over het functioneren van de papierfabriek en de houtzagerij, over de financiering van de door de moeder van de graaf, de generaalsechtgenote Zamoyska, opgerichte Onderneming van Vrouwenhuisvlijt (waarvan de voorzitster, Julia Zaleska, later Wisława’s peetmoeder zou worden). Door de droge, zakelijke informatie heen schemeren de voor hem en zijn werkgever gemeenschappelijke ideeën door, welke de stappen van de rentmeester van Zakopane leiden.

Op instigatie van Zamoyski leidde Szymborski de bouw van de verharde weg van Zakopane naar Morskie Oko en Kościelisko, zodat de communicatie tussen Spisz en Orawa door Podhale zou kunnen lopen. Een en ander was bedoeld om ‘de Poolse bevolking op het Hongaarse grondgebied door frequentere contacten met de Poolse bevolking sneller bewust te maken van haar Pool-zijn.’ Vervolgens de aanleg van een sodawaterbedrijf, het verwerven van een zogenaamde propinacja, oftewel de toestemming om een tapperij te beginnen, het organiseren van een Handelsmaatschap, door bemiddeling waarvan goedkope kredieten aan Poolse industriëlen konden worden verleend, of de bouw van het warenhuis de Poolse Bazaar, dat alles moest de concurrentie aangaan met de door de joden gevoerde handel. En dat deed het ook. Op een bepaald moment schreef Szymborski aan de graaf: ‘De Zakopaanse joden zijn over mij gaan klagen bij de wonderrabbijn van Bobowa en hebben hem om raad gevraagd in de oorlog met het Beheer van de Bezittingen, dat uit is op hun vernietiging.’

Szymborski nam al gauw deel aan het openbare leven in Zakopane. In 1909 ondertekende hij een declaratie met betrekking tot de oprichting van een Vrijwillige Reddingsbrigade voor de Tatra. Een jaar later werd hij lid van het Galicische Bosgenootschap. Ook engageerde hij zich in de aanleg van een bobsleebaan. Bovendien was hij niet afkerig van de politiek, nog vóór de Eerste Wereldoorlog werd hij actief lid van de Nationale Democratie.

‘Ik herinner mij’, zegt Szymborska, ‘dat mijn vader in de jaren dertig afstand heeft genomen van die partij. Hij was een kind van de eerste Endecja[26], die een democratische groepering vormde, en later, toen fascistoïde tendenties de kop opstaken en onder de jeugd bepaalde terroristische neigingen ontstonden, bezocht vader de vergaderingen niet langer.’

Toen een Hongaarse magnaat, Christian Hohenlohe Öhringen, eigenaar werd van het aan Zamoyski’s bezittingen grenzende landgoed Jaworzyna, verscherpte zich het tussen het Oostenrijkse keizerrijk en het Hongaarse koninkrijk al meer dan een eeuw durende conflict over Morskie Oko. Szymborski mengde zich in het conflict, dat in feite een conflict was over de door de Tatra te trekken grenslijn, en wel zo dat bij een eventuele onafhankelijkheid Morskie Oko bij Polen zou komen.

Vorst Hohenlohe gaf bevel de Galicische grenspaaltjes te verwijderen, plaatste op het betwiste terrein een boswachterhuisje en installeerde er enkele Hongaarse gendarmes. Szymborski bleef door toedoen van enkele betrouwbare lieden van iedere stap op de hoogte en informeerde Zamoyski hierover. Toen in 1902 Poolse afgezanten in het Galicische Parlement erin slaagden in Graz een conciliatiegerecht in het leven te roepen met de Zwitsers in de rol van arbiter, vertrok parlementslid Medard Kozłowski naar het proces. Szymborski had dus een verslag uit de eerste hand. Het is moeilijk voor te stellen dat hij in september van dat jaar niet heeft deelgenomen aan de patriottistische manifestaties van de bergbewoners, die met de op bevel van de rechtbank uitgevoerde gerechtelijke schouw gepaard gingen. Het ligt ook voor de hand dat hij met de inwoners van Zakopane heeft meegezongen: ‘Nog is Polen niet verloren,/Vivat het Poolse huis,/Gerechtigheid is de zaak beschoren/Morskie Oko is weer thuis.’

Wisława Szymborska heeft met haar vader niet over deze belangrijke zaken van vroeger gesproken. Toen hij stierf was ze nauwelijks dertien jaar oud. Ze herinnert zich hoe hij haar vertelde dat hij een uitstekend zwemmer was en dagelijks in het Morskie Oko zwom. Op een keer kreeg hij kramp en haalde hij met moeite de kant. Pas in de jaren twintig, toen hij last begon te krijgen van zijn hart, is hij gestopt met zwemmen.

Zijn aanstaande echtgenote ontmoette Wincenty Szymborski tijdens de oorlog in 1915. Ze was een nicht van Maurycy Rottermund, een pastoor uit Szaflary en activist van de Nationale Democratie. Over de omstandigheden waaronder ze elkaar leerden kennen, schreef hij in maart 1917 in een brief aan doctor Zygmunt Celichowski: ‘Enorme, door de wind aan de bossen toegebrachte schade bezorgt ons veel last. Als gevolg van het ontbreken van arbeidskrachten hebben we moeite om onze norm te halen. Weliswaar beschikken we over zestig Russische krijgsgevangenen, maar dat zijn lastige werklieden, vooral omdat ze veel eten en er gebrek is aan levensmiddelen, bovendien weigeren ze vanwege onvoldoende schoeisel buiten aan het werk te gaan (…) Gedurende een aantal weken hadden we iets aan de paarden van het leger, maar toen de ulanen aanstalten maakten om uit te rukken, zijn we ze weer kwijtgeraakt. We hebben weliswaar van het bisschoppelijk comité, dat we beloofd hebben van hout te voorzien, enkele paarden gekregen, maar vanwege de ontoereikende voorraad haver brengen die paarden maar weinig op en zijn nauwelijks rendabel. (…) Als gevolg van al deze problemen heb ik mijn hoofd verloren en … ben ik getrouwd. Als u dit nog niet hebt gehoord, verbaast u zich dan alstublieft niet. En dat kwam zo! Tijdens de invasie zocht de kanselarij van Kazimierz Lubomirski, onder wie een knappe verschijning, genaamd Anna Rottermund, in Kuźnice haar toevlucht. Omdat het meisje dacht dat er na de oorlog geen mannen meer zouden zijn, besloot ze om maar geen oude vrijster te hoeven blijven met een oudere man te trouwen. En aangezien de wil van een vrouw ook de wil is van God, ben ik op 17 februari getrouwd. Een bruidsschat heb ik uiteraard niet aangenomen.’

Zij was toen zevenentwintig, hij zevenenveertig. Nog in hetzelfde jaar, op 24 december, werd hun dochter Maria Nawoja geboren. Schoolvriendinnetjes van Wisława herinneren zich nog dat Nawoja, die in Kuźnice ter wereld kwam, van zichzelf zei dat ze het hoogst geboren meisje van Polen was.

In de oorlog ondersteunde de graaf alle mogelijke onafhankelijkheidsprojecten, terwijl de uitvoering ervan in handen was van zijn administrateur. In 1916 stelde het Beheer van de Zakopaanse Onroerende Goederen een lokaal, verlichting en brandstof ter beschikking, zodat aan de productie van winterjassen kon worden begonnen: voor de artilleristen, de grensbewakers, de ulanen, voor het Poolse leger. De oorlogsjaren stonden voor Szymborski in het teken van de problemen die hij had met het verkrijgen van arbeidskrachten, problemen met toelevering en zijn pogingen om het landgoed van de in Parijs verblijvende Zamoyski, inmiddels een Frans staatsburger, en dus een ingezetene van een land dat met Oostenrijk-Hongarije in staat van oorlog was, te behoeden voor confiscatie.

In Zakopane, dat nu volliep met door de oorlog verraste, uit alle drie de deelgebieden afkomstige Polen, kwamen toentertijd de draden samen van de meest uiteenlopende patriottisch-militaire initiatieven. In de sfeer van betrekkelijke politieke vrijheid van de jaren negentig van de negentiende eeuw werd de gewoonte voortgezet om allerlei nationale gedenkdagen in ere te houden: het uitbreken van de opstanden, de bekrachtiging van de Meiconstitutie of de verjaardagen van de grote nationale dichters.

In de jaren 1892-1922, toen Wincenty Szymborski Zamoyski’s rentmeester was, bezocht zo ongeveer heel artistiek-wetenschappelijk Polen Zakopane. Maar de annalen van de familie zeggen niets over wie Szymborski allemaal heeft gekend, wie hij heeft ontmoet. Het is aannemelijk dat hij in aanraking is gekomen met Jan Kasprowicz, in de oorlogsjaren de broodcommissaris van Zakopane, of met Kazimierz Przerwa-Tetmajer, die zich bezighield met de propaganda voor de legioenen van Piłsudski[27].

In een interview voor het weekblad Polityka zal Szymborska na haar Nobelprijs over haar eerste ontmoeting met haar latere echtgenoot Adam Włodek, dichter, vertaler en criticus, zeggen: ‘Zijn haren rezen te berge toen we in gesprek raakten en het bleek dat ik eigenlijk helemaal geen poëzie las. Op wat we in huis hadden na, die paar dichtbundels van Kasprowicz en Tetmajer; voor Tetmajer heb ik trouwens tot op de dag van vandaag een zwak.’ Interessant is dat van de honderden beroemdheden die in de tijd van haar vader Zakopane bezochten, alleen Kasprowicz en Tetmajer het tot haar Onverplichte lectuur hebben gebracht. De eerste bij gelegenheid van een bespreking van de herinneringen van Maria Kasprowicz’ In ons huis in de bergen, de ander in een feuilleton over het aan hem gewijde gedenkboek Ooit had ik vrienden.

Op een in het Tatramuseum bewaard gebleven amateurfoto van oktober 1918 herkent men in een mensenmassa de breedgeschouderde gestalte van Stefan Żeromski[28]. Hij staat op een podium en spreekt de menigte toe. Ergens in zijn buurt moet Wincenty Szymborski hebben gestaan. Hij is immers een van zijn plaatsvervangers in de Nationale Raad, een lokale regering van de Zakopaanse Republiek. Żeromski zal later schrijven: ‘Ik heb daar elf dagen lang een onvergetelijk, grappig en tegelijk voornaam bestuur uitgeoefend, toen Mama Oostenrijk op apegapen lag. Ik heb voor de nieuwe staat de plechtige eed afgenomen van leger, politie, spionnen, gemeente, post en telegraaf, en ik heb zelfs oorlog gevoerd om de dorpen Głodówka en Sucha Góra te behoeden voor een Tsjechische invasie.’

Of Szymborski het uitoefenen van zijn ambt op een wat statiger wijze heeft opgevat, weten we niet. Helaas zijn zijn brieven uit de oorlog aan Zamoyski, die langs een omweg via Zwitserland naar Parijs zijn verstuurd, in 1919 niet met de graaf mee naar Polen gekomen.

Ook in de eerste naoorlogse jaren hield de politiek niet op Szymborski te absorberen. In de zomer van 1920 schreef hij aan de graaf: ‘De politieke situatie staat mij niet toe Zakopane te verlaten. Er wordt hier met de wildste pretenties jegens het Beheer van Onroerende Goederen gesmeten. Het krioelt hier van de Jodenbolsjewieken.’

Na zijn terugkeer in Polen omringde de graaf zich met nieuwe mensen en maar al te graag legde hij zijn oor te luisteren voor allerhande gefluister. De rentmeester gedurende vele jaren, een resoluut man met een eigen mening, wat door principalen over het algemeen niet op prijs wordt gesteld, viel uit de gratie. Szymborski schreef aan de graaf in 1921: ‘Voor het project van de Hooggeboren Heer om de locomobiel te verkopen en zo de gemeente van haar licht te beroven, kan ik mijn goede naam niet op het spel zetten noch mijn aandeel in de zaak die de Hooggeboren Heer aan een andere persoon wenst toe te vertrouwen … Ik zou natuurlijk vele argumenten kunnen aanvoeren tegen deze opvattingen, maar dat is zonde van mijn zenuwen, die oververmoeid zijn geraakt door een jarenlange diensttijd bij de Hooggeboren Heer.’

‘Ze beweren dat ik mijn hele hebben en houden te danken heb aan de gulheid en edelmoedigheid van de Hooggeboren Heer. Inderdaad heb ik gebruikgemaakt van een krediet van vijfenveertigduizend kronen voor de koop van Maryja, maar tegelijkertijd heb ik gebruikgemaakt van een krediet van de Weledele Heer Tabcom, daar ik bewust niet voor een te grote som geld bij u in het krijt wilde staan. In de oorlog heb ik daarentegen gebruikgemaakt van de protectie van de oude Sieczka, die mij tweehonderdduizend kronen krediet bij het Voorschotsgenootschap heeft toegekend. Dankzij enige speculatie heb ik me voor mijn oude dag weten te verzekeren van een dak boven mijn hoofd en ik denk niet dat ik later zal zijn aangewezen op het armenhuis. Het komt mij voor dat er ook nog iets is als mijn eigen persoonlijke verdienste, dat ik dit van mijn ouders gekregen kapitaaltje niet heb verkwanseld en door zuinig te leven zelfs heb weten te vergroten. De hele zaak, zoals trouwens elke roddel, is geen knip voor de neus waard, niettemin breng ik het hier ter sprake, enkel om het Bedrijf gerust te stellen ten aanzien van uitgesproken onchristelijke afgunst en het te behoeden voor de zonde van jaloezie. Ik dank de Hooggeboren Heer voor de mij getoonde welwillendheid. (…) Ik ken mijn eigen falen en ik weet dat men mij enige onzorgvuldigheid kan verwijten. Door de bank genomen heb ik tot nu toe echter een gelukkige hand gehad en ik kan met een gerust hart zeggen dat ik metterdaad heb bijgedragen tot het vergroten van uw vermogen. Ik weet niet of ik uw verstandige raadgever ben geweest, maar ik kan wel stellen dat ik altijd uw eerlijke raadgever ben geweest. Menigmaal heb ik uw door niets gerechtvaardigde lichtgeraaktheid verdragen. Ik ben nooit een strooplikker geweest, die om zich van zijn tevredenheid te verzekeren altijd maar ja en amen zei tegen de Hooggeboren Heer. Ik heb menig precair moment meegemaakt, waarop u in botsing kwam met de samenleving en ik heb bij deze gelegenheid menige bittere pil moeten slikken. (…) Ik ben niet openlijk een jaknikker geweest, zoals mensen uit uw omgeving vaak waren. Het lijkt wel of ik bezig ben met mijn eigen necrologie! Misschien iets te vroeg?’

Ergens halverwege 1922 begon Wincenty Szymborski te kwakkelen, de doktoren verklaarden dat dat door zijn hart kwam (‘Ik heb een angina pectoris gehad’, ‘De aanvallen herhalen zich niet, ik heb alleen last van tintelende armen en benen, vooral in mijn rechterbeen’) en zij vonden dat Zakopane hem geen goed deed (‘Dokter M. zegt dat vijftig procent van de ziekte is te wijten aan mijn verblijf in Zakopane, dat hij mij onvoorwaardelijk adviseert te verlaten’).

Kazimierz Krawiarz uit Kórnik, een biochemicus en amateurhistoricus die materiaal verzamelt voor een biografie van Wincenty Szymborski, zei ooit tegen de dichteres dat zij het talent had van haar vader.

‘Ze moest alleen even lachen’, vertelt Krawiarz. ‘Maar waar het mij om ging was dat haar poëtische nauwgezetheid, de precisie van haar woordkeuze, overeenkomen met de manier waarop haar vader het landgoed beheerde, brieven schreef en niet zozeer met het feit dat haar vader ook zelf gedichten schreef. Hoewel, ik ken één panegyriek, die na de dood van Zamoyski in het tijdschrift Mucha (De Vlieg) is verschenen: ‘Nu je dan eindelijk, als schaduwen na de dood je pad plaveien,/het vaderland de ruimte schonk van je landerijen,/Kórnik en Zakopane,/vandaag lig je in je graf,/zal het land jou gedenken dat jij zo veel liefde gaf?’

Over de verrichtingen van haar vader hoorde de dichteres van ons. Maar in een koffertje op de zolder van haar vroegere woning bewaarde ze de herinneringen van de ouders van haar vader: de op latere leeftijd opgeschreven herinneringen van grootvader Antoni en het dagboek van oma Stanisława, meisjesnaam Psarska, de dochter van een in 1863 gesneuvelde opstandeling. Het dagboekje van oma noemt ze in Onverplichte lectuur: ‘Ze schreef het toen ze zestien was en eerlijk gezegd, op die leeftijd zou ik nooit zo helder en zonder pretenties hebben kunnen schrijven.’

Over het schrijven van haar grootvader heeft ze een wat andere mening.

‘Een voorloper van Apollinaire, schreef zonder komma’s, zonder punten. Hij verdraaide namen. Tegenover beschrijvingen van landschappen stond hij machteloos als een klein kind. “Ik ben aangekomen in Florence,” schrijft hij, “een grote, schone stad.” Over andere steden had hij ook niet meer te melden dan dat ze groot en schoon waren.’

Grootvader Antoni werd in 1831 geboren, al na de dood van zijn vader, die ook Antoni heette en in de veldslag bij Grochów was gesneuveld. Zijn moeder voedde hem op en besloot hem op zijn zestiende seksueel voor te lichten en nam hem mee naar Warschau naar een ziekenhuis voor geslachtsziekten.

‘Hoewel hij daar afschuwelijke dingen te zien kreeg, hield hij er geen afkeer van vrouwen aan over’, vertelt zijn kleindochter. ‘Er staan er veel in zijn dagboek. Zo schrijft hij hoe hij een serveerster in een café “met een knip bij haar wang nam”. Dus hij nam ze “met een knip bij haar wang”. Hij hield van vrouwen.’

Hij was zeventien toen de Revolutie van 1848 uitbrak en liep van huis om deel te nemen aan de Opstand van Poznań. Zijn officierslaarzen verdiende hij in de Hongaarse expeditie van generaal Bem. Dat deel van het dagboek van grootvader Antoni heeft Szymborska nog twee jaar voor ze de Nobelprijs kreeg aan een Hongaarse uitgever toegezegd. Begin 1997 bleek dat alleen nog die tekst ontbrak om het boek af te ronden, en de dichteres moet in de post-Nobeldrukte nog altijd een keer op zoek naar haar grootvaders dagboek.

‘Ik wist niet dat die Hongaren zo’n goed geheugen hadden’, verzuchtte ze, toen haar secretaris Michał Rusinek haar voor de zoveelste keer aan haar belofte herinnerde.

Antoni Szymborski heeft jarenlang over de wereld gezworven: Turkije, Frankrijk, Italië, de Verenigde Staten. Hij keerde naar Polen terug om deel te nemen aan de Januariopstand. In januari 1863 komt hij een dag vóór de afgesproken termijn op de verzamelplek en treft daar al een gedeelte van de afdeling aan. In een week tijd zijn ze compleet. Bewapend, te paard, levendig en zingend, trekken ze ten strijde. Antoni Szymborski draagt een mooi, met berenvellen gevoerd kort jasje en hij vindt het jammer om dit in het bos te verslijten. Bovendien vindt hij dat hij er te deftig uitziet. Hij koopt dus een ander jasje, van groene stof, met een zoom van stevig bont en het korte jasje geeft hij in beheer aan een zekere Grzegorzewski. Als hij het jaren later komt ophalen, krijgt hij te horen dat het door de Moskalen[29] is geconfisqueerd. Maar hij twijfelt er niet aan dat zijn vroegere collega het gewoon heeft ingepikt.

Zo beginnen de bij de honderdste verjaardag van het uitbreken van de Januariopstand in Życie Literackie gepubliceerde dagboeken van Antoni Szymborski. Ze verschenen met de aantekening dat ze afkomstig zijn uit een particulier archief. Wisława Szymborska heeft er echter niet bij vermeld dat zij degene was die ze had geredigeerd en dat de auteur ervan haar eigen grootvader was.

De fragmenten die ze toen, in 1963, de moeite van het publiceren waard vond, zijn zakelijk, kleurrijk en staan vol details, anekdotes en kritische opmerkingen aan het adres van de Poolse samenleving. ‘Te veel willekeurig opgerichte comités, te veel actieve intriges, nog meer uitbuiting van lichtgelovigen. Nationaal geld gaat het vaakst naar uitspattingen. Mijn verblijf van zes weken in Kraków heeft mij zo veranderd dat ik het gevoel heb dat het beter is dood te gaan dan een misdaad te aanschouwen of naar leugens te luisteren. Driemaal is er geld voor wapens gestuurd en driemaal hebben de Pruisen lege kisten meegenomen. Over vergelijkbare daden, gevechten en ruzies in comités te vertellen valt mij zwaar en ik wil dit niet nog erger maken met beschrijvingen. Een ongelukkig volk, dit Poolse volk, al meer dan een eeuw leeft het in onvrijheid en heeft het zijn eigen waardigheid niet kunnen leren kennen. Het is nog steeds anarchisme dat de klok slaat.’

Nadat de opstand is neergeslagen, zit hij nog twee jaar vast in de Citadel. Hij was rond de veertig toen hij zijn aanstaande vrouw, Stanisława Psarska, leerde kennen. Hij werkte als rentmeester in het aan haar familie toebehorende landgoed Czortki Wielkie. Daar is in 1870 de vader van Szymborska geboren.

Als zijn kleindochter de Nobelprijs niet had gekregen, zouden de volledige memoires van Antoni Szymborski hoogstwaarschijnlijk nooit het daglicht hebben gezien. Ze verschenen in 2000, toen de dichteres uiteindelijk toegaf aan de druk van de hoofdredacteur van uitgeverij Znak, Jerzy Illg.

‘Opa Antoni staat op een foto als een knappe blonde man met een strokleurige snor, maar misschien was hij wel een slechte echtgenoot en heeft daarom de zeer corpulente overgrootmoeder haar dochter en kleinzoon in huis genomen’, veronderstelt Szymborska. Het huwelijk was kennelijk geen succes.

Het dagboek van oma Stanisława beslaat echter uitsluitend haar meisjesjaren. Het is niet bekend of oma het ook na haar huwelijk heeft bijgehouden, want iemand heeft er de rest van de blaadjes uitgescheurd. Kort na de geboorte van haar zoon is zij aan tbc overleden. En dus heeft haar moeder kleinzoon Wicuś grootgebracht. Hij bezocht het gymnasium in Kalisz. Van daaruit vertrok hij naar Zakopane, waar hij meer dan dertig jaar heeft gewoond.

In januari 1923 bracht Zamoyski zijn rentmeester naar Kórnik, om er de financiële zaken van zijn Kórnikse bezittingen in orde te brengen. Szymborski’s vrouw bleef met hun dochter Nawoja achter in Kuźnice. Zij was toen al in verwachting van Wisława, en haar man wilde haar vast niet blootstellen aan de last van een verhuizing in de winter.

‘Ik ben in mama’s buik van Zakopane naar Kórnik verhuisd’, zegt Szymborska.

De Zweedse documentairemaker Lars Helander, maker van een film over Szymborska, zei ons dat de dichteres in het ongebruikte materiaal over haar ouders vertelt. Ze hield op een normale manier van haar moeder, maar aanbad haar vader met een bijna hysterische liefde. Ze wilde niet gaan slapen voor hij thuis was.

‘Misschien heeft de zwangerschap van mijn moeder er wel voor gezorgd dat vader zo ziek is geworden? Misschien heb ik haar bezorgdheid om een geliefde persoon wel overgenomen?’ vraagt de dichteres zich af.

Meneer en mevrouw Szymborski woonden met hun dochters tegenover het park, in het huis dat op de grens van Kórnik en Bnin ligt. Kórnik, haar geboorteplaats, komt slechts één keer voor in de gedichten van Szymborska, maar alleen in het Zweeds, in ‘Een verhaal begint’.

De wereld is nooit klaar

voor de geboorte van een kind.

(…)

We weten niet wie we in Ninevé kunnen vertrouwen,

wat de voorwaarden van de Prins-Kardinaal zullen zijn,

welke namen Beria nog meer in de boeken heeft staan.

(…)

De tijd om de vuren aan te steken nadert.

Laten we oma in Zabierzów telegraferen dat ze moet komen.

We moeten de knopen in de riemen van de jurte losbinden.[30]

Hoe vertaal je de voorlaatste zin van het gedicht: Zawezwijmy depeszą babcię z Zabierzowa? Leonard Neuger, slavist aan de universiteit van Stockholm, adviseerde de naam van een Zweedse stad te gebruiken, want het oproepen van oma moet immers de verworven zekerheid betekenen dat de bevalling is geslaagd, terwijl de in het Zweeds moeilijk uit te spreken naam eerder ‘articulatorische gruwel’ zou hebben opgeroepen. Maar toen de vertaler Anders Bodegård deze kwestie aan Szymborska voorlegde, stelde zij voor dat in dat geval oma maar uit Kórnik moest komen.

Een halve eeuw na haar geboorte bezocht Szymborska tijdens een bezoek aan Kórnik het kasteel en de bibliotheek.

‘Ik vind het een leuk museum’, zei ze tegen ons. ‘Echt een allegaartje, het soort musea waar ik van hou. Heel simpel porselein, geen sieraden. De Zamoyski’s waren zelfs zuinig met portretten. Het was een soort streng opgevat patriottisme.’

Maar de in het Kórnikse museum bewaarde correspondentie van haar vader heeft ze niet ingezien. Dus heeft ze de brief uit 1923 niet gelezen, waarin Szymborski aan de directeur van het Bosbeheer in het district Poznań schrijft om het eens te worden over een kandidaat voor de post van boswachter en waarin hij hem tegelijkertijd informeert: ‘We hebben er een dochter bij, een zeer welgevormde jongedame.’ Een kopie van de brief stuurde Jerzy Noskowiak van het Kórnikse Culturele Genootschap, tevens directeur van het weeshuis in Bnin, in de jaren tachtig aan de dichteres.

‘Szymborska schreef terug’, zegt Noskowiak, ‘dat ze hem dankbaar was voor de brief van haar vader, “die een zeker nieuwtje brengt dat aan actualiteitswaarde inmiddels wat heeft ingeboet ”.’

[20]PAN – Polska Akademia Nauk, Poolse Academie van Wetenschappen, in 1951 in het leven geroepen.

[21]Podhale – bergdal aan de voet van de Tatra.

[22] ‘Seance’. Vertaald door Gerard Rasch. Uit Einde en begin, Meulenhoff 2004; in de zgn. Nobelprijsbibliotheek in samenwerking met de Volkskrant.

[23]Baczyński – Krzysztof Kamil Baczyński (1921-1944), tijdens het begin van de Opstand van Warschau gesneuvelde veelbelovende dichter.

[24] ‘Op klaarlichte dag’. Vertaald door Gerard Rasch. Uit Einde en begin, Meulenhoff 2004; in de zgn. Nobelprijsbibliotheek in samenwerking met de Volkskrant.

[25]Dolina – dal.

[26]Endecja – populaire benaming (afgeleid van de afkorting ND, Narodowa Demokracja, Nationale Democratie) voor de ultraconservatieve nationalistische partij van Roman Dmowski (1864-1939), actief van eind negentiende eeuw tot 1939.

[27]Piłsudski – Józef Klemens Piłsudski (1867-1935), maarschalk, eerste politieke leider (van 1918-1923) van het na de delingen staatkundig herrezen Polen.

[28]Żeromski – Stefan Żeromski (1864-1925), sociaal bewogen Poolse (‘barokke’) prozaschrijver uit het begin van de twintigste eeuw.

[29]Moskalen – scheldwoord voor de inwoners van Rusland.

[30] ‘Een verhaal begint’. Vertaald door Gerard Rasch. Uit Einde en begin, Meulenhoff 2004; in de zgn. Nobelprijsbibliotheek in samenwerking met de Volkskrant.

Wisława Szymborska in de Dolina Białego. Tatragebergte, herfst 1994. © Wanda Klominkowa

Het huis waar van 1917 tot 1923 Anna en Wincenty Szymborski op de eerste verdieping hebben gewoond. Hier is hun dochter Nawoja geboren, hier werd Wisława verwekt. Zakopane, Kuźnice, begin twintigste eeuw.

Kaartje aan Anna en Stanisław Barańczak, 16 juni 1991 Archieffoto uit de collectie van het Tatramuseum te Zakopane.

Anna Rottermund. Uit het privéarchief van Andrzej Rottermund.

Van links naar rechts: een niet bij naam bekende boswachter, Wincenty Szymborski, rentmeester van de Zakopaanse Onroerende Goederen, prof. Stanisław Sokołowski, senator, graaf Władysław Zamoyski, eigenaar van de Zakopaanse Onroerende Goederen. Zakopane, rond 1920. Archieffoto uit de collectie van het Tatramuseum te Zakopane.

Tweede van links Wincenty Szymborski. De man in góraler-kledij* is Wojciech Roy, een afgevaardigde van het Galicische Parlement. Naast hem dr. Kazimierz Dłuski en zijn vrouw, Bronisława (zit vooraan), eigenaren van het sanatorium in Kościelisko. Zakopane, begin twintigste eeuw. Archieffoto uit de collectie van het Tatramuseum te Zakopane.

* Góral – bergbewoner.

Getekend door Hanna Pyrzyńska

Andzia Rottermund (links) en haar nichtje Janina Rottermund, 1911. Uit het privéarchief van Andrzej Rottermund.