Margaret Laurence

Een grapje van God

Deel 2 uit de Manawaka-serie

Vertaald uit het Engels door Edith van Dijk

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Oorspronkelijke titel A Jest of God, verschenen bij McClelland & Stewart Ltd, Toronto, 1966

Oorspronkelijke tekst © New End, 1966

Nederlandse vertaling © 1988, 2008

Deze editie © De Geus BV, Breda 2013

Omslagontwerp Robert Nix

Omslagillustratie © Ron Watts/Corbis

isbn 978 90 445 2778 0

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede druk, 2008.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Een

In spin, de bocht gaat in,

Uit spuit, de bocht gaat uit.

Vooruit … achteruit,

Rachel Cameron gaat eruit.

Ze zingen natuurlijk niet echt mijn naam. Dat lijkt alleen maar zo van achter het raam van het klaslokaal waar ik sta te kijken, omdat ik nog weet hoe ik zelf touwtje sprong op dat versje toen ik zo oud was als die meisjes daar buiten. Zevenentwintig jaar geleden, niet voor te stellen, en ik zeven, maar hetzelfde bakstenen gebouw, alleen wat opgeknapt en een nieuwe vleugel eraan. Ik zou toen raar opgekeken hebben als me was verteld dat ik nog eens in dit lokaal terecht zou komen, niet langer als degene die bang was om niet aardig gevonden te worden, maar als de magere reuze-Zij achter de lessenaar voor de klas, degene met de macht om elk gewenst kleurkrijtje uit het bakje te pakken en wat dan ook op het bord te schrijven. Die macht leek het bezitten waard, toen.

Met wie trouwt gij:

Edelman, bedelman, dokter, pastoor …

Een mens vergeet die versjes later weer, maar ze moeten als een soort geheimtaal van kind op kind zijn doorgegeven – sinds wanneer? Het lijkt wel of ze van een ander slag zijn, een soort apart, al die generaties kinderen. Alsof ze nog steeds ergens voortbestaan, zelfs nadat hun lichamen groteske vormen hebben aangenomen, zij de woorden en wijsjes vergeten zijn, teleurstelling leerden kennen en ten slotte gestorven zijn en met hun laatste verschrompelde omhulsel fraai opgemaakt keurig begraven door stervelingen als Niall Cameron, mijn vader. Stompzinnige gedachte. Morbide. Ik moet me zulk soort gedachten niet in mijn hoofd halen. Het is ongezond om eraan toe te geven. Ik weet het.

Nebukadnezar, koning van Babel

Versloeg de joden met zijn sabel.

Ik kan me voorstellen dat het versje al in oeroude tijden en talen werd gezongen. Misschien wel in het Latijn door kleine Romeinse wijsneusjes met net zulke hoge zangerige stemmetjes, die veilig op de mozaïekvloer van een binnenplaats in Gallië of Brittannië aan het touwtjespringen waren, zich niet bewust van de blauwgeverfde barbaren die grommend rond de muren slopen en ze stiekem begluurden. Verdikkeme. Doe ik het alweer. Ik moet hiermee ophouden. Het is ziekelijk. Elke keer als ik op zulke broeierige gedachten kom, moet ik ze bewust afkappen en aan iets anders denken. God verhoede dat ik een excentriekeling word. Dat is niet denkbeeldig. Ik heb het wel meer zien gebeuren. Niet alleen bij onderwijzeressen uiteraard, en ook niet alleen bij oude vrijsters. Weduwen kunnen ook knap gek worden, maar die hebben tenminste hun verdriet als excuus.

Voorlopig hoef ik me natuurlijk nog niet ongerust te maken. Vierendertig is nog jong. Maar ik moet er wel voor oppassen.

De bel gaat, de pauze is om. Opschieten, ik moet mijn kinderen naar binnen halen. Ik moet ophouden met dat ‘mijn kinderen’, ook in mijzelf. Dat slaat nergens op. Maar ja, we doen het allemaal. Zelfs Calla, als ze het over de vijfdeklassers heeft: ‘Kijk eens wat een prachtige poster mijn kinders vandaag hebben gemaakt.’ Maar voor haar vormen die woorden geen bedreiging. Voor haar zijn ze allemaal gelijk, ze vindt ze allemaal op hun beurt even lief en aardig of vervelend.

‘Kom, tweedeklassertjes. Netjes in de rij.’

Begin ik nu ook al op dat onnozele toontje te praten dat zo veel onderwijzers zich onbewust eigen maken? Eerst praten ze alleen zo tegen de kinderen, maar het wordt een gewoonte en binnen de kortste keren kunnen ze niet anders meer, tegen niemand. Sapphire Travis doet het altijd. Ach, Rachel, zou je zo lief willen zijn om voor mij ook een slokje thee in te schenken? Arme eersteklassers. Hoe houden ze het uit? Kinderen hebben een ingebouwde radar voor onechtheid.

‘Schiet op, jongens. We hebben niet de hele dag de tijd. Loop toch niet zo te treuzelen, James.’

Nu heb ik weer een scherpere toon aangeslagen dan nodig is. Daar moet ik ook voor oppassen. Het valt niet mee om de juiste toon te treffen. En vooral tegen James praat ik vaak zo, uit angst dat ik bij hem naar de andere kant zal overhellen.

Waarom heb ik mijn jas niet aangetrokken? Ik sta te rillen in de lentewind. Wat lijken mijn armen, die ik voor de warmte om me heen heb geslagen, toch lang en dun. Het weer is wel mooi helder de laatste tijd, maar de wind komt nog steeds uit het noorden en snijdt door je heen. Ik vat gauw kou en als ik het eenmaal te pakken heb, kom ik er haast niet meer van af, dat is echt slopend.

Gewoontegetrouw komt James als laatste binnen. Dat joch is het traagste wezen dat er op twee benen rondloopt als hij de klas in komt, maar bij het uitgaan vliegt hij op als een mus en lijkt als door een wonder over vleugels te beschikken. Kijkend naar zijn lenige jongenslijf, zijn ruige rossige koppie, ben ik hopeloos vertederd. Ik vraag me af waarom mijn gevoelens voor hem anders zijn. Omdat hij enig is in zijn soort, daarom. Zulke gevoelens mag ik er helemaal niet op na houden. Ze zijn allemaal uniek. Wat een stichtelijke gedachte, Willard Siddley zou het er roerend mee eens zijn. Zeker, ze zijn allemaal uniek, maar net als bij de gelijkheid van de dieren zijn sommigen unieker dan anderen.

Calla Mackie staat in de hal als ik binnenkom. Ik zou niet moeten proberen haar blik te ontwijken. Ze is best aardig en bedoelt het goed. Als ze er alleen maar wat normaler bij zou lopen en niet twee keer per week naar die enge tabernakel zou hollen. Ze wringt zich tussen de luidruchtige kinderschaar door, die de trap opdringt als een school vissen tegen de stroom in. Calla is stevig gebouwd, absoluut niet dik, maar kort en gedrongen. Ze zegt zelf dat ze wel van Oekraïense afkomst zou kunnen zijn en inderdaad heeft ze die vierkante Slavische bouw met zware botten. Ze heeft steil grijzend haar dat ze zelf knipt met een nagelschaartje. Ik durf te wedden dat ze nog nooit een kapperszaak van binnen heeft gezien. Haar haar zit strak naar achteren gekamd, maar op haar voorhoofd hangt een rafelige pony. Ze draagt op school altijd mouwschorten, niet omdat ze zo helder is, maar om dag in dag uit dezelfde bruine tweedrok en saaie grofgebreide groene trui te kunnen dragen zonder dat het opvalt. Misschien wast ze die trui ’s avonds weleens uit en hangt hem op de radiator te drogen. Ik zou het niet weten. Ze besprenkelt zich overdadig met een citroenplantlotion. Vandaag is het een lichtbruine bonte schort, van die keukengordijnenstof. Nou ja, arme Calla, kan zij het helpen dat ze zich niet weet te kleden? Bij haar vergeleken ben ik modieus.

O, god. Zo laatdunkend bedoel ik het helemaal niet. Hoe kom ik erbij? Ik lijk mijn moeder wel. De donkerblauwe jurk die ik aanheb is drie jaar oud en veel te lang voor de huidige mode. Ik ben gewoon te lui om hem korter te maken. En nu wappert hij als een zak om mijn benen. En waar is de as dan? Wat doe ik weer theatraal. Heb ik altijd al gedaan. En geen mens heeft er erg in, omdat ik van buiten de kalmte zelf ben.

‘Rachel – Rachel … hoor es even!’

‘Ja. Wat is er?’

‘Wacht na schooltijd even op me, wil je’, sist Calla. ‘Ik heb wat voor je.’

‘Goed.’

Ze is van nature vrijgevig. Dat zou ik onderhand moeten weten. Maar ik zit er wel mee. Ik weet nooit wat ik zeggen moet. Ze heeft me eens een ketting van haarzelf gegeven. Een afschuwelijk ding van gelakte perzikpitten. Ik had hem alleen uit beleefdheid bewonderd. En toen moest ik hem dragen.

Het laatste uur: de kinderen zijn aan het tekenen. Vrije keus – ze mogen tekenen wat ze willen. Er zijn er die niets weten te verzinnen. Ik moet suggesties doen – hun eigen huis, wat ze in het weekeinde gedaan hebben.

‘Wie heeft er een wandeling buiten het dorp gemaakt? En, waren er al wilgenkatjes?’

Ik hoor zelf hoe onecht mijn stem klinkt. Een Peter Rabbitachtig toontje en ik kom tot de ontdekking dat ik, naast mijn lessenaar staand, een nieuw oranje krijtje zo hard vastklem dat het breekt. Maar de kinderen hebben er zo te zien geen erg in. Er klinkt een koor van antwoorden – van de meisjes natuurlijk.

‘Ikke, juf! Ik heb ze gezien.’

‘Me broer en ik hebben er wel duizend gezien.’ Interessante wezentjes, die kleine meisjes. Ze willen zich zo graag van hun goede kant laten zien dat ze vaak jokken zonder het te beseffen. Ze zeggen gewoon wat ze denken dat ik graag wil horen. Toch voel ik me bij hen meer op mijn gemak dan bij de jongens, die zelfs op deze leeftijd al als vanzelf overal de spot mee drijven.

Behalve James Doherty. Die is altijd zo verdiept in zijn eigen dingen dat hij geen tijd heeft om zich ergens anders druk om te maken. Hij gaat zijn eigen gang, alsof hij de buitenwereld wel tolereert maar er eigenlijk niet in gelooft. Zijn schoolwerk is doorgaans slecht. Maar hij weet verbazend veel over hoe auto’s werken, en over elektriciteit en straalvliegtuigen. Dat van die auto’s is te begrijpen. Dat leert hij spelenderwijs bij zijn vader in Garage Manawaka. Maar waar heeft hij de rest vandaan? Dat gezin leest niet. Van huis uit wordt hij niet gestimuleerd. Zijn ouders hebben waarschijnlijk nog nooit een boek opengeslagen. Een wrede speling van het lot, dat die jongen daar ter wereld moest komen, bij zulke mensen. Grace Doherty is nog net niet imbeciel. Ze weet niet wat voor een kind James is. Haar enige zorg is dat hij goede rapporten krijgt, en niet eens omdat dat zou betekenen dat hij iets opstak, maar omdat hij vooral geen slechtere cijfers mag hebben dan het zoontje van haar schoonzuster.

‘Mag ik eens zien wat jij getekend hebt, James?’

Hij geeft me het vel papier. Aarzelend, omdat het iets van hemzelf is. Bij hem geen huizen of zijige wilgenkatjes. Het ruimteschip is wonderbaarlijk complex met veel tot in de details uitgewerkte onderdelen – knoppen, propellers, instrumentborden, zuurstoftanks, bakken voor watercultures om in de ruimte groenten te kweken, vreemde uitsteeksels die ongetwijfeld ergens toe dienen, strakke kielvlakken, ovale raampjes en bolvormige mannetjes in ruimtepakken die langs dik getekende slingerende touwladders het schip beklimmen zoals engelen een jakobsladder.

‘Heel goed, James. Waar is dit voor?’

En hij legt het uit, een stortvloed van woorden om het toch maar vooral duidelijk te maken.

Práchtig – zeg ik tegen hem. Hij pakt het vel zwijgend weer aan, blij. Maar bij het volgende kind voel ik me weer genoopt om ‘prachtig’ te zeggen. En nog wel over de tekening van Francine MacVey, een van ontstellend weinig originaliteit getuigende vrouwenfiguur. De gekunstelde glamour, het pruimenmondje en de gekrulde wimpers zijn zonder meer nageaapt uit een goedkoop kleurboek over Sneeuwwitje of een of andere tekenfilmprinses. Wat oneerlijk tegenover James om de lof zo te degraderen. Maar als ik dat niet doe – wat dan? Wat zou er gebeuren als hij of een van de anderen merkte dat ik hem zo hoog aansla? Ze zouden mij pesten, zonder meer, maar niet half zo erg als ze hem zouden pesten. De geijkte woorden hiervoor, de uitdrukking die kinderen bezigen, zijn zo banaal, hard en haatdragend, zo beangstigend dat ik ze zelfs in gedachten niet durf op te roepen. Maar James zou ook gemeen zijn als hij het doorhad. Hij zou er wel iets op vinden om me de grond in te boren. Hij zou wel moeten, al was het alleen maar om zichzelf tegen mij te beschermen. Dat steekt nog het meest.

Na schooltijd zit ik achter mijn lessenaar te wachten tot Calla op komt dagen. Maar als er geklopt wordt en de deur opengaat, is het Willard Siddley. Hij doet altijd erg aardig tegen me. Ik kan niet anders zeggen. Er is in wezen geen reden om een hekel aan hem te hebben, echt niet. Het zal wel komen door zijn gewichtigdoenerij, die hardnekkige gewoonte van hem om elk woord, ook het onbenulligste, een veelbetekenende lading te geven; en als je het niet kunt volgen, ligt het aan jou. Maar hij is een uitstekend schoolhoofd. Daar twijfel ik niet aan. Dat zegt iedereen.

‘Wat een raadselachtig lachje, Rachel. Sfinx of Mona Lisa?’

Zijn gevoel voor humor. Ik was mij er niet eens van bewust dat ik lachte. En als ik het deed, was het alleen uit nervositeit. Wat belachelijk is. Van hem heb ik niets te duchten. Hij heeft nog nooit negatief verslag uitgebracht bij de schoolcommissie over mijn werk – voorzover ik weet. Ik weet niet waarom ik ook maar even zou denken van wel. Ik voel de kleur uit mijn gezicht wegtrekken tot het die rare stopverfkleur heeft, zoals altijd wanneer ik even uit mijn evenwicht raak.

‘Ik was me er niet van bewust dat ik lachte.’ Ik moet mijn aanwezigheid hier verklaren. ‘Ik wilde net weggaan. Ik heb nog even de stencils uitgezocht voor de …’

‘Ja, ja’, zegt Willard. ‘Nou, ik zal je niet lang ophouden.’ Nu ben ik genoodzaakt te blijven zitten tot hij weg is. Ik ben erg lang voor een vrouw en Willard is kleiner dan ik. Als het maar even kan zorgt hij ervoor dat of hij of ik zit als we praten, zodat er geen vergelijking mogelijk is. Hij vindt het vreselijk om dat kleine mannetje te zijn. En om wat hij zelf waarschijnlijk als een dwergengestalte ziet te compenseren, doet hij zeshonderd keer kwieker en energieker dan nodig is. Efficiëntie noemt hij dat. Hij leest verhandelingen over het verband tussen tijd en beweging en tekent grafieken over hoe je je hoofd moet gebruiken om je benen te sparen.

Hij stevent op me af, zet zijn handen op de rand van de lessenaar, buigt zich voorover en kijkt me doordringend aan van achter zijn brillenglazen. Hij heeft fletsblauwe ogen, net de dode ogen van de ingevroren witvis die we als kind ’s winters voorgeschoteld kregen en die ik bij de gedachte aan die ogen niet door mijn keel kon krijgen.

James heeft vanochtend in de pauze Gil Maitland beentje gelicht, waardoor hij met zijn knieën in het grind terechtkwam. Ik zag het gebeuren. Ik stond er vlakbij, maar half met mijn rug ernaartoe, zodat ik gemakkelijk kon doen alsof ik niets gezien had. Heeft Willard het soms ook gezien? Daar komt hij natuurlijk voor. ‘Een enkel woordje maar, Rachel – ik ben heus geen voorstander van ouderwetse discipline, dat weet je ook wel, maar – we moeten het kind wel beschermen tegen zijn of haar eigen agressie – moeten niet aarzelen als het in het belang van het kind zelf is, nietwaar …’ Dat gaat hij natuurlijk zeggen. Maar wat hij niet weet is dat Gil gisteren expres van de wip sprong toen James op het boveneinde zat, hoog in de lucht, zodat de plank met een klap op de grond sloeg. Ik ben niet naar James toe gegaan, hoewel ik wist dat hij zich pijn had gedaan. Dat doe ik nooit, bij geen van allen, omdat ik weet dat je dat beter niet kunt doen, behalve als ze huilen. Hij huilde niet, natuurlijk niet. Toch had ik hem vandaag een standje moeten geven, denk ik. Beentje lichten is verboden. Willard geeft de jongens er graag van langs met de riem. Hij beweert dat hij dat pas in laatste instantie doet. Maar hij loert altijd op een gelegenheid.

‘Wat is er?’ Er lijkt een uur verstreken sinds hij sprak, maar het is slechts een moment. Het lukt me niet dat stomme angstige toontje uit mijn stem te weren. ‘Is er iets?’

‘Nee hoor’, zegt Willard, met een verbaasde blik. ‘Angela en ik vroegen ons alleen af of je zin had om vanavond te komen eten.’

Dat is alles wat hij te zeggen had. Een uitnodiging om te komen eten. Angela, zijn giftige filantropische echtgenote, altijd even lief en aardig voor de alleenstaande leerkrachten. Daar heb ik geen zin in. Ik kan trouwens niet, ik kan echt niet. ‘O … dank je … erg aardig van jullie, maar ik kan helaas niet. Het is moeders bridgeavondje. Ik verzorg altijd de koffie en de hapjes. Ze maakt zich veel te druk als ze het allemaal alleen moet doen.’

Willard knikt. Hij heeft iets van een reptiel. Niet van een slang – meer van een hagedis, een glad droog vel, alert, en pijlsnelle sluwe oogjes die me nu toe glinsteren alsof hij alles van me afweet. De huid van zijn handen is gevlekt, vol zomersproeten en fijne haartjes die zelfs aan zijn knokkels ontspruiten.

‘Nou, dat is dan jammer’, zegt hij. ‘Er komt namelijk ook een oude vriend van je.’

En weg is hij, is al bij de deur met die driftige dribbelpasjes van hem.

‘Wie dan?’

Hij draait zich om en schudt zijn vinger.

‘Nee … nee. Te laat. Tenzij je je bedenkt.’

‘Het spijt me. Ik heb toch gezegd dat ik niet kan.’

Hij verdwijnt. Mijn handen, gespreid op de lessenaar, zijn te groot. Te groot en te mager – net lege handschoenen.

Waarom moest ik nu vragen wie het was? Op die toon. Zo gretig. Heeft het zo geklonken? Alsof ik vreselijk benieuwd was? En dan dat treiterige antwoord van hem. Calla heeft eens tegen hem gezegd: ‘Doe niet zo gemeen, Willard’, naar aanleiding van iets wat hij tegen mij zei en zijn antwoord was: ‘Ach kom, jullie kunnen toch wel tegen een grapje?’

En pas nu, nu ik zo aandachtig naar mijn handen met de keurig gemanicuurde, kleurloos gelakte nagels zit te staren, realiseer ik me nog iets. Toen de gevlekte behaarde handen van Willard Siddley op mijn lessenaar lagen, wilde ik ze aanraken. Om te weten hoe die haren aanvoelden. Toch griezel ik van hem.

Ik heb het niet gedaan. Ik wil het ook niet. Ik had die neiging helemaal niet. Dat verbeeld ik me alleen maar weer.

‘Hallo, kind.’

Calla. Ik wou dat ze me niet ‘kind’ noemde. Het klinkt belachelijk. Ik heb haar weleens gevraagd het niet te doen, maar ze kan het niet laten. Ze heeft een plant in haar handen, zie ik. Een hyacint met gezwollen knoppen die elk ogenblik het leven kunnen schenken aan blauwpaarse bloemen.

‘Alsjeblieft. Voor je lessenaar. Een lentebode.’

‘Heel mooi … wat lief van je.’ Het is ook aardig van haar en ik kan haar niet genoeg bedanken. Ze zou eens kunnen merken hoe opgelaten ik me voel onder haar vrijgevigheid. ‘Heel hartelijk bedankt. Dat had je echt niet hoeven doen.’

‘Onzin’, zegt ze, met een brede zwaai van haar bruinkatoenen arm. ‘Ik moest toch bloemen kopen voor de tabernakel. Mijn beurt deze week. Dus ik dacht, laat ik er maar twee meer nemen, een voor jou en een voor mij. Het is een mooie, hè? Ik heb ze bij Zimmer gehaald. Ze hadden ook prachtige lelies, maar je weet dat ik daar nu eenmaal iets tegen heb.’

Calla’s moeder was dol op witte bloemen en noemde haar enige dochter naar de witte aronskelk. Calla heeft een hekel aan haar naam, geen wonder. Ze heeft niets van zo’n grafbloem. Ze is eerder een zonnebloem: kordaat, sterk en ongekunsteld en toch op een of andere manier naar de hemel reikend, hoewel die tabernakel van haar daarvoor een vreemde keus lijkt.

‘Er is een bijzondere dienst vanavond’, zegt ze wat schuchter nu en met het ijle, hoopvolle stemmetje dat ze alleen voor dit doel gebruikt. ‘Een gastspreker die de moeite waard schijnt te zijn. Je hebt zeker geen zin om mee te gaan, hè, Rachel?’

Ik ben een paar keer met haar meegegaan, tegen beter weten in. Ze zingen de gezangen als jazz en mensen staan op om te getuigen. Ik geneerde me dood en wist niet waar ik kijken moest. Hoe kunnen mensen zich en plein public zo voor schut zetten?

‘O, wat spijt me dat nu, Calla. Ik zou wel willen, maar moeder heeft haar bridgeavondje.’

‘Je komt er niet genoeg uit’, zegt ze streng.

Ik weet dat het alleen bezorgdheid van haar is, maar wat gaat het haar aan?

‘Het gaat me niet aan’, zegt ze alsof ze mijn gedachten kan lezen. ‘Maarre … ook al geloof je niet, je bent er tenminste eens even uit. Voor mij is het geestelijk voedsel, kind, maar zelfs al voel jij dat niet zo, dan zou je er toch …’

Denkt ze nu echt dat de nood zo hoog is? Dat ik alles zou doen om er maar even uit te zijn?

‘Als er weer een bijzondere dienst is, ga ik mee’, hoor ik mezelf beloven.

‘O, nou ja … Je hoeft je niet verplicht te voelen. Het was niet mijn bedoeling …’

‘Nee, nee, ik wil best. Echt waar. Maar vanavond komt het echt slecht uit.’

‘Mm. Goed, volgende keer dan maar.’

Ik heb het tenminste uitgesteld, en misschien heb ik als het zover is wel weer een ander excuus of misschien ben ik dan wel dood.

Ik wou maar dat ik haar teleurgestelde blik niet had gezien toen ze de klas uit liep. Maar ze probeerde me nota bene om te kopen met hyacinten … Hoe durft ze.

Eindelijk kan ik weg. Het is stil in de gangen, ik kan van boven het geveeg en gekletter horen van stoffer en blik van de conciërge. De dagen beginnen al te lengen, het is nog niet helemaal donker buiten. De takken van de esdoorns steken zwart en grillig af tegen de witte koele lucht. Het duurt nog wel een maandje eer er bladeren aan komen. De betonnen trottoirs zijn nagenoeg droog, de laatste gesmolten sneeuw is weggesijpeld. Ik loop River Street in, langs stille donkere bakstenen huizen, te groot voor de overgebleven bewoners, lang geleden gebouwd door grootvaders die goed geld verdienden met een steenfabriek of de eerste slagerij. Lang geleden betekent hier een jaar of vijftig. Niets is echt oud, het ziet er alleen maar oud uit. De houten huizen takelen snel af en zelfs baksteen krijgt na vijftig jaar sneeuwstormen en verzengende zomers een haveloze aanblik. Ze steken ongunstig af tegen de nieuwe bungalows, allemaal hetzelfde, even zoet en smakeloos als pastelkleurige banketbakkerstaarten. Dit wordt in Manawaka als een goede buurt beschouwd. Heel wat anders dan de andere kant van het spoor, waar krotten staan en het onkruid tot je knieën komt omdat het niet plichtmatig gemaaid wordt, en waar een paar dranksmokkelaars in nieuwe Chevrolets rijden dankzij clandestien gestookte red biddy. Nee – zo was het vroeger toen ik klein was en ik er weleens met Stacey naartoe ging, omdat die nergens bang voor was. Ik weet niet hoe het er tegenwoordig uitziet. De helft van mijn kinderen woont er en ik kom er nooit. Ken het alleen maar uit verhalen, plaatselijke mythevorming, en uit wat ik toevallig opvang van de kinderen.

De wind wordt knap koud. Ik had een das moeten omdoen en mijn wollen wanten aan. Ik ben net met veel moeite van die gemene droge hoest af. Die wil ik beslist niet meer terug. Kon ik maar wat aankomen, dan zou ik niet zo’n last van de kou hebben. Maar ik ben altijd al te mager geweest, net als mijn vader. Stacey lijkt op moeder, zij heeft dus een goed figuur. Of had. Ik heb haar niet meer gezien na de geboorte van de laatste twee. Ik heb mijn zuster in geen zeven jaar gezien. Ze komt hier nooit meer. Waarom zou ze ook? Ze is al jaren van huis weg. Ze heeft nu haar eigen gezin en piekert er niet over om te komen logeren, zelfs niet om moeder de kinderen eens te laten zien. Ze is zeer zelfverzekerd, Stacey. Ze wist al van jongs af aan wat ze het liefst wilde: weg uit Manawaka en wel zo ver mogelijk. En ze heeft er geen gras over laten groeien.

Mijn grootste fout was om als jongste geboren te worden. Nee. Echt fout was het om weer terug te komen toen ik al weg was. Een mens moet hard zijn. Je moet zeggen: Ik ga, en je niet laten vermurwen om terug te komen.

Maar ja, wat moest ik? Na papa’s dood kon ik mijn studie niet afmaken. Er was geen geld meer. Niemand van ons had enig vermoeden hoe weinig geld er was, totdat hij dood was. Hij had immers een goede zaak gehad. Moeder zei: ‘Ik vind het vervelend om het te moeten zeggen, maar het is wel duidelijk waar het allemaal gebleven is.’ Als ze het zo vervelend vond, waarom zei ze het dan? Toen was het: ‘Het is maar voor een jaartje, Rachel, dan zien we wel weer verder.’ Zien we wat verder? Zij kon niet verhuizen – dat begreep ik ook wel. Zij zou nergens meer kunnen aarden. Stacey woonde al getrouwd en wel met kind aan de westkust, waar Mac encyclopedieën verkocht. Zij zei dat ik moest begrijpen dat het voor haar onmogelijk zou zijn. Begrijp. Begreep. Begrepen. Ik had het er niet op begrepen. Maar wat kon ik anders?

Ik ben nu veertien jaar onderwijzeres in Manawaka.

Een zacht gegiechel. Ik heb met mijn blik strak op de grond gericht gelopen. Wie is het?

‘Dag, juffrouw Cameron.’

‘O … dag, Clare. Dag, Carol.’

Die heb ik in de tweede klas gehad. Ze zullen nu een jaar of zestien zijn. Hun haar zit fantastisch. Boven op hun hoofd gestapeld en fijn uitgesponnen, net van die grote luchtige kegels gedraaide suikerdraden, suikerspinnen, die we vroeger altijd op de kermis kregen. Die van hen zijn bijna wit. Zilverblond heet dat. Zoveel weet ik wel. Er is niets geheimzinnigs aan. Het wordt overeind gehouden door tegenkammen, de kleur is erop gespoten en het geheel wordt door een laklaag bij elkaar gehouden als sneeuw onder een ijskorst. Het lijkt wel een tweeling uit de ruimte. Nee, niet per se een tweeling. Een ander ras. Venusbewoonsters. Maar dat is het ook niet. Dit is hun planeet. Zij zijn het die hem nu bevolken.

Ik heb ze bijna hun hele leven gekend. Dat komt me onwaarschijnlijk voor. Zou vierendertig in hun ogen stokoud zijn? Waarom lachten ze eigenlijk? Er zat niets bedreigends in dat gelach. Waarom zouden ze er ook iets hatelijks mee bedoeld hebben?

Ik laat elke week mijn haar doen bij Riché Coiffures. Vroeger, toen ik op mijn zestiende voor het eerst mijn haar liet doen, was dat Kapsalon Lou. Dat zouden zij waarschijnlijk een lachertje vinden. Ik zeg altijd tegen de kapster: ‘Zo weinig mogelijk krul, als het kan.’ Dus komt het altijd op hetzelfde neer, onopvallende golven, lichtbruin. Stel dat ik op een keer zou zeggen: ‘Maak er maar een suikerspin van, een hoge goudblonde suikerspin. Dan zouden ze pas lachen. Met mijn lengte. Het idee alleen al. Het is me trouwens een raadsel hoe die venusvrouwen leren om al die dingen zelf te doen. Zij gaan niet naar de kapper. Wie leert het hun? Ik denk dat ze nog jong genoeg zijn om het aan deze of gene te vragen. Op die leeftijd is het geen schande om iets niet te weten.

Japonica Street. Rondom ons huis staan sparren, al zo lang het me heugt. Geen andere boomsoort geeft zo’n goede beschutting. Met hun huizenhoge spitse toppen en zware lage takken die naar de grond reiken als de krachtige groenzwarte vleugels van uitgestorven reuzenvogels, vormen ze een scherm tegen nieuwsgierige blikken en tegen de zomerzon. Het huis is niet groot – dat verbaast me telkens weer. Net zoals het mijn kinderen zal verbazen dat de schoolbanken zo klein zijn, wanneer ze later als ze groot zijn nog eens een kijkje in het klaslokaal komen nemen. Het huis leek vroeger enorm groot en in mijn gedachten is het dat nog steeds. Roestbruine baksteen, niets waardoor het opvalt of waarin het verschilt van de andere stenen huizen in de buurt. Niets, behalve dan de lichtreclame aan de gevel en het feit dat het benedenhuis niet van ons is.

In mijn kinderjaren was het een lichtgrijs geschilderd houten bord met zwarte letters: BEGRAFENISONDERNEMING CAMERON. Later kondigde mijn vader andere tijden en zeden aan met een voor mij ondoorgrondelijk lachje, waarvoor mijn moeder hem berispte. Het nieuwe bord was zwart met vergulde letters: CAMERONS ROUWCENTRUM. Na zijn dood hebben we de zaak verkocht en weer veranderde de terminologie. Blauwe neonletters, die dag en nacht aan blijven, flitsen nu: ROUWKAPEL JAPONICA. Het wachten is nu op iemand die het woord ‘rouw’ laat vallen. Een akelig woord dat naar sterfelijkheid riekt. Niemand in Manawaka gaat ooit dood, althans niet aan deze kant van het spoor. Wij vormen een gezelschap van onsterfelijken. Wij gaan heen, misschien wel door Calla’s topazen en azuren poorten, maar doodgaan doen we niet. De dood is vulgair, onbeschaafd, die negeer je als je hem tegenkomt.

Het was daar, in die vertrekken op de begane grond waar ik nooit mocht komen, dat mijn vader zijn leven sleet. En ik vond het toen alleen maar gênant om de dochter te zijn van iemand met zo’n beroep. Ik stond er nooit bij stil wat hij ervan vond, en of hij zich daar wellicht meer op zijn gemak voelde, bij de niet-sprekenden, dan bij ons boven, zoals het ervoor stond. Ik heb het hem nooit kunnen vragen. Toen die vraag bij me opkwam, was het al te laat en zou het hem te veel aangegrepen hebben.

We hadden geluk dat we hier konden blijven, moeder en ik. We hebben het hele pand ver onder de waarde verkocht om hier te kunnen blijven wonen. Voor Hector Jonas was het een koopje. Hij had al een huis en had het bovenhuis niet nodig. En wij wonen tot in alle eeuwigheid vrij van huur, het zal althans onze tijd wel duren. Ik vraag me weleens af wat ik zal doen als moeder doodgaat. Zal ik dan blijven, of wat?

‘Dag, lieverd. Ben je niet wat aan de late kant vandaag?’

‘Hallo, moeder. Zo laat ben ik niet, ik moest even iets afmaken.’

‘Ik heb een lekkere lamskarbonade, hopelijk eet je die nu eens op. Je eet toch zo slecht de laatste tijd, Rachel.’

‘Ik voel me anders prima.’

‘Dat zeg je nu wel, maar ik ken je langer dan vandaag, vergeet dat niet.’

‘Nee hoor.’

‘Je bent te consciëntieus, Rachel, dat is het. Je zou wat meer afstand moeten nemen. Andere mensen zorgen wel dat het werk ze niet boven het hoofd groeit.’

‘Dat doet het niet. Ik voel me uitstekend. Hoogstens een beetje moe, maar dat is niets bijzonders.’

‘Je piekert te veel, of ze wel goed mee kunnen komen of niet. Maar, hemeltjelief, jij hebt ze hun hersenen toch niet gegeven? Het ligt niet aan jou. En denk maar niet dat je er een dankjewel voor zult krijgen.’

Ze staat bij het fornuis. Ze heeft een zwak hart dat het elk ogenblik kan begeven. Toch heeft ze nog smalle enkels en schept er behagen in om de dunste nylons te dragen en vooral geen platte schoenen. Ze laat elke week haar haar doen, stijve grijze permanentkrulletjes, en haar brilmontuur is frivool ridderspoorblauw. Waar haalt ze die koketterie vandaan? Terwijl zij ook degene is die elke avond voor het naar bed gaan zo nodig de kussens van de bank moet opschudden en alle asbakken leeggooien en die zorgt dat het huis eruitziet alsof geen broze sterveling het ooit betreedt.

‘Wat geef je ze vanavond?’

‘Aspergerolletjes, dacht ik,’ zegt ze enthousiast, ‘en dat selderij-met-hamsmeerseltje. Ik heb het al gemaakt. Je hoeft alleen maar te smeren. Kun jij de aspergerolletjes maken of zal ik het van tevoren doen?’

‘Ik doe het wel. Laat maar.’

‘Nou ja, we kunnen het best even samen doen en ze in de koelkast zetten, dat is misschien wel zo handig.’

‘Zoals je wilt. Meteen na het eten dan maar?’

‘Het maakt mij niet uit, meisje – wat jou het beste uitkomt’, zegt ze, ervan overtuigd dat ze het nog meent ook.

Vreemd eigenlijk, maar ik weet niet eens hoe oud ze is. Dat heeft ze me nooit verteld en ik word niet verondersteld ernaar te vragen. In haar wereldje is leeftijd zoiets als de dood – daar praat je niet over. Sta ik net zo ver af van de kinderen die niet de mijne zijn? Ze moet in de zeventig zijn, dat kan ik met enige zekerheid schatten, want ze heeft mij laat gekregen, maar hoe ver in de zeventig precies, dat weet alleen zij, dat is een kostbaar geheim. En het is gewichtig. Het heeft iets te betekenen. Denkt ze nu echt dat het iemand wat kan schelen of ze zestig is of negentig?

Ik had bij de Willards kunnen eten. Ik had met Calla mee kunnen gaan. Ik wou dat ik het gedaan had. Achteraf begrijp ik niet goed waarom ik niet een van tweeën heb gedaan.

Het is haar enige verzetje, haar enige pleziertje. Dat misgun ik haar toch niet? Elk fatsoenlijk mens zou daar blij om zijn.

In mijn hart ben ik dat ook wel. Ik zal me wel beter voelen, er beter tegen bestand zijn als ik wat gegeten heb. Ik misgun haar dat ene bridgeavondje met haar enige drie oude vriendinnen heus niet. Dat kan toch niet? Dat doet een fatsoenlijk mens toch niet?

God zij geloofd en geprezen. Eindelijk zijn ze weg. Het laatste kopje is afgewassen en opgeborgen. De kamer is weer aan kant. Het lijkt wel een midzomerheksensabbat, zo’n drukte als we ervan maken: het kanten tafelkleed, het porseleinen servies, de zilveren schaal voor de sandwiches, kleine schaaltjes met nootjes om te knabbelen. Nou ja, het is maar een keer per maand bij ons. Ik heb echt niets te klagen. En het doet haar zo goed. Ze geniet volop. Haar gezicht leeft helemaal op en haar stem klinkt bijna uitgelaten – ‘Je gaat toch niet naar sans atout, Verla? Waag het niet. O, wat gemeen van haar, hè, meisjes?’ Er is niet veel meer dat haar nog interesseert. Ze leest nooit een boek en kan niet tegen muziek. Haar leven is erg beperkt. Maar dat is het altijd al geweest. Alleen dit huis en haar slinkende vriendenkring. Toen ik ter wereld kwam hadden papa en zij elkaar allang niets meer te zeggen. Ze zei altijd dat hij niet achterover mocht leunen in de crapauds, omdat ze bang was dat zijn haarolie af zou geven. En toen legde ze van die gehaakte kleedjes op alle rugleuningen. En op het laatst ook op de armleuningen, alsof ze vond dat zijn handen nooit echt schoon konden zijn, gezien het werk dat hij deed. Misschien vond ze dat helemaal niet. Misschien kwam het alleen maar zo op mij over.

Deze kamer is altijd mijn slaapkamer geweest. Ik zou hem opnieuw moeten inrichten. Het is een echte ouderwetse meisjeskamer. Een witte toilettafel op hoge dunne poten, een ronde spiegel met een rand van witte houtsnijroosjes, een witijzeren ledikant met een witijzeren boog die het hoofdeinde siert als een lang vergeten gesteven haarlint. Natuurlijk zou ik me best nieuw meubilair kunnen veroorloven. Het is per slot van rekening mijn geld waar we van leven. Maar dan zal zij wel weer zeggen dat het eeuwig zonde is om meubilair waar niets aan mankeert weg te doen. En dat zal ook wel, als je het zo bekijkt.

Ik borstel mijn haar altijd honderd slagen. Ik kan mijn eigen blik in de spiegel maar niet ontwijken. Het smalle, hoekige gelaat met de te grote grijze ogen staart me aan.

Ik zie er niet oud uit. Ik lijk niet ouder dan dertig. Of zie ik dat verkeerd? Hoe kan ik nu weten hoe ik er in andermans ogen uitzie? Een maand of vijf, zes geleden werd ik mee uitgevraagd door een vertegenwoordiger die Hector Jonas beneden bezocht en ik was zo gek om de uitnodiging aan te nemen. We gingen eten in het Regal en ik dacht de hele tijd dat ik gezien zou kunnen worden door een bekende die wist dat hij in balsemvloeistof handelde. Iemand moet dat natuurlijk verkopen. Maar toen hij me vertelde dat ik een prima beendergestel had, werd het me te veel. Alsof hij iemand was die in het oude Egypte farao’s bijzette en al te vertrouwd was met de geheimen van merg en been. Heb ik een goed beendergestel? Ik zou het niet weten. Dat kan ik niet beoordelen.

Je bed in, Rachel. En dan maar hopen dat je kunt slapen.

De stemmen van de meisjes, de oude dametjes, echoën nog na – het gekwebbel, de gierende lachjes waarbij ze naar hun boezem grijpen uit angst voor hun hart. Ze voelen zich altijd geroepen om een paar woorden tot mij te richten, opmerkingen die een veilig vast patroon hebben aangenomen. ‘Hoe gaat het op school, Rachel?’ Goed, dank u. ‘Je zult je handen wel vol hebben aan dat jonge goedje, hè?’ Ja, dat wel. ‘Nou, maar ik heb alle bewondering voor de manier waarop je het aanpakt, hoor – ik heb toch altijd zo’n bewondering voor onderwijzers, voor iedereen die die taak op zich neemt.’ Ach, ik heb er plezier in. ‘Maar het blijft bewonderenswaardig – vind je ook niet, May?’ Dan knikt moeder en zegt, jazeker, het is bewonderenswaardig en Rachel is een geboren onderwijzeres.

Mijn god. Hoe houd ik het uit …

Houd op. Houd toch op, Rachel. Bedaar een beetje. Laat je niet zo gaan. Ontspannen. Slapen. Doe je best.

Dokter Raven zou me vast wel wat slaappillen willen geven. Waarom vraag ik het hem in vredesnaam niet? Omdat ik er bang voor ben. Ik zou er verslaafd aan kunnen raken. Zit dat niet in de familie? Onzin, geen verdovende middelen. Bij hem niet. ‘Je vader voelt zich niet zo goed vandaag.’ Haar martelaarsstem. Het is niet iets fysieks, het is verdorie geen erfelijkheidskwestie. Toch zie ik mezelf over een x-aantal jaren al knikkebollend voor de klas zitten, nooit helemaal wakker, in een permanente slome sluimertoestand met een mond die ongemerkt steeds verder open zakt, en mensen die het fluisterend aanzien, totdat op het laatst …

O nee. Niet weer die nachtmerrie, ik slaap nog niet eens. Hoe gestoord ben ik eigenlijk al? Probeer ik soms iets af te wenden dat al in de kiem aanwezig is en zijn uitlopers door mijn bloed verspreidt?

Toe nou. Genoeg. Wees verstandig, ban alle gedachten uit en ga slapen. Nu meteen. Concentreer je. Je hebt je nachtrust hard nodig. Daar kun je niet buiten.

Het lukt niet. Het is weer een helse mallemolen vannacht. Banaal uitgedrukt. Mallemolen. Maar wel vrij exact. De nacht is net een reuzenrad dat ronddraait in het duister, heel langzaam, één omwenteling per uur, oneindig langzaam. En ik zit eraan vastgeplakt of -gezogen als een stuk papier, een foto, krachteloos, niet bij machte mijzelf te verankeren, niet bij machte een eind te maken aan dit trage nachtelijke ronddraaien.

Die pijn in mijn hersenpan – wat zou dat zijn? Het voelt anders dan de gewone hoofdpijn die zich als een vleespen van slaap tot slaap boort. Ook anders dan een aanval van sinusitis die boven mijn ogen begint en afzakt tot onder in mijn kaken. Dit is meer een kloppende pijn, een regelmatig ritmisch kloppen als zacht tromgeroffel.

Het is niets. Waarom zou het een tumor zijn? Het stelt niks voor. Misschien heb ik een klap van de molen gehad? Bah, wat een lugubere grap. Daar word ik ook niet beter van.

Ik moet aan iets onbenulligs denken – iets neutraals. Maar wat? Ik kan nu niet denken. Ik kan niet stoppen met denken. Als die pijn blijft, ga ik natuurlijk wel naar dokter Raven. Uiteraard. Het kan trouwens toch geen kwaad om me binnenkort eens na te laten kijken. Dat is helemaal geen gek idee. Ik kan het me niet veroorloven om ziek te worden.

Ik kan niet slapen.

– Een bos. Vannacht is het een bos. Soms is het een strand. Als het maar ver overal vandaan is. Anders zou ze gezien kunnen worden. De bomen vormen groene wanden, hoog en beschuttend, grote dennen- en larikstakken buigen door tot op de grond en vormen duizend kamers tussen de afgevallen bladeren. Ze is in de kamer met de groene muren – de takken wijken net voldoende uiteen om de zon door te laten, het mos op de grond is als een zachte vacht. Ze kan zijn gezicht niet duidelijk zien. Zijn trekken zijn vaag, alsof ze hem door water heen ziet. Alleen zijn lichaam kan ze goed onderscheiden, zijn schouders en armen diepgebruind, zijn buik hard en plat. Hij heeft alleen een strakke spijkerbroek aan en zijn opzwellende geslacht is goed te zien. Ze raakt hem daar aan en hij siddert onder de druk van haar vingers. Dan liggen ze naast elkaar, hun huid glad en vochtig. Zijn handen, zijn mond op de natte warme huid aan de binnenkant van haar dijen. Nu –

Ik heb het niet gedaan. Ik heb het niet gedaan. Het was alleen maar om in slaap te kunnen komen. De prins van de duisternis. Ben ik gestoord? Of alleen maar belachelijk? Dat is veel en veel erger.

Eindelijk voel ik mezelf wegzakken in die vreedzame stilte zonder lichten of stemmen. Wanneer de lichten en stemmen weer beginnen, daarbinnen waar ik lig, zijn ze niet schel of luid.

– Een trap die uit het niets oprijst, en een behang van losbladige onbekende bloemen. De trap gaat naar beneden, naar die plek waar ik niet mag komen. Daar staan de enorme flessen en potten van groen bobbeltjesglas. Daar liggen de stille mensen, opgemaakt met lippenstift en rouge en witbepoederd als clowns. Wat raar zien ze eruit, zo op hun paasbest, hun open ogen zijn van glas, katoogknikkers, ronde glazen kralen, blauw en melkwit, star.

Hij is achter de deur die ik niet open kan krijgen. En zijn stem – zijn stem – daardoor weet ik dat hij daar bij hen ligt, in vol ornaat, hun vorst. Hij kan mij niet voor de gek houden. Hij zegt: wegwezen, Rachel, weg – weg – weg. En ik ren door hoog gras met paarse viooltjes – onkruid – paardebloemen. De sparren buigen dieper en dieper door, sluiten mij in, beschermen mij. En moeder zingt met een falsetstem, stijlvol vibrerend, haar dameskoorstem.

’k Heb U altijd van node, dag en nacht. Slechts Uw genâ verwint des bozen macht.