Margaret Laurence

De stenen engel

Deel 1 van de Manawaka-serie

Uit het Engels vertaald door Edith van Dijk

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Oorspronkelijke titel The Stone Angel, verschenen bij McClelland & Stewart Ltd, Toronto

Oorspronkelijke tekst © New End, 1964

Eerste Nederlandstalige uitgave © Edith van Dijk en De Geus BV, Breda 2007

Deze editie © De Geus BV, Breda 2013

Omslagontwerp Robert Nix

Omslagillustratie © Herbert Kehrer/zefa/Corbis

isbn 978 90 445 2779 7

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2007.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

Boven het dorp op de kruin van de heuvel stond de stenen engel. Ik ben benieuwd of ze er nog staat ter nagedachtenis aan haar die haar zwakke geest prijsgaf toen ik mijn onbuigzame verwierf, mijn moeders engel, die mijn vader in zijn hoogmoed kocht om haar stoffelijke resten te markeren en zijn dynastie te vestigen, voor eeuwig en altijd, naar hij dacht.

Zomer en winter keek ze over het dorp uit met nietsziende ogen. Ze was dubbelblind, niet alleen van steen, maar zelfs niet begiftigd met iets wat op gezichtsvermogen leek. Degene die haar gebeeldhouwd had, had haar ogen leeg gelaten. Ik vond het altijd maar vreemd dat ze daar boven het dorp stond om ons allen de hemel in te loodsen zonder te weten wie wij eigenlijk waren. Maar ik was toen ook nog te jong om te weten waartoe ze diende, al vertelde mijn vader mij wel vaak, dat ze hem heel wat gekost had omdat ze uit Italïe kwam en van zuiver wit marmer was. Nu denk ik dat ze onder die verre zon werd uitgehouwen door cynische nazaten van Bernini, steenhouwers die dergelijke beelden bij dozijnen maakten met een feilloos oog voor de noden van nieuwbakken farao’s in een onherbergzaam oord.

In de winter werden haar vleugels aangetast door sneeuw en in de zomer door stuifzand. Ze was niet de enige engel op het kerkhof van Manawaka, maar wel de eerste, de grootste en zonder meer de duurste. In mijn herinnering waren die andere helemaal van minder allooi, tweederangs engelen, cherubijntjes met getuite stenen lipjes; één hield een stenen hart op, een andere tokkelde in eeuwige stilte op een snaarloos harpje en weer een andere wees met een verheerlijkte blik naar een grafschrift. Ik weet nog goed hoe dat luidde omdat we er altijd om moesten lachen toen die steen pas geplaatst was.

Rust in Vreede

Uw leed geleden

Regina Weede

1886

Daar moest ze het mee doen, de arme Regina, thans vergeten in Manawaka – zoals ook ik, Hagar, ongetwijfeld vergeten ben. Toch was ik altijd van mening dat ze het alleen aan zichzelf te wijten had, want het was een onbenullig futloos schepsel, laf als lammetjespap, dat jaar in jaar uit met de devotie van een martelaar een ondankbare moeder met een kijfstem verzorgde. En toen Regina aan een of ander geheimzinnig maagdenkwaaltje bezweek, kwam het oude loeder tussen de onwelriekende lakens van haar ziekbed vandaan en leefde tot wanhoop van haar getrouwde zoons nog tien lange jaren. En God hebbe háár ziel hoef je heus niet te zeggen, want zij zit vast boosaardig lachend in de hel, terwijl de maagd Regina zuchtend in de hemel toeft.

In de zomer was het kerkhof bezwangerd met de stroperig zoete rouwkamergeur van bloeiende pioenen, karmozijnrood en behangselroze, treurig neerhangende pompeuze bloemen, te zwaar voor hun lichte stelen, doorbuigend onder hun eigen gewicht en dat van de regen, en vergeven van de omhooggevallen mieren die over de weelderige bloembladen kuierden alsof ze daartoe geboren waren. Als kind ging ik er vaak wandelen. Er zullen in die tijd wel niet veel plekken geweest zijn waar je netjes lopen kon, weinig paden waar witte zachtleren laarsjes en slingerende rokken niet door distels werden opengehaald of lelijk in de war raakten. Wat was ik erop gebrand om schoon en netjes te zijn, ik dacht dat het leven alleen geschapen was om properheid te belijden, zoals Brownings preutse Pippa wanneer ze pront en proper langsliep op nieuwjaarsdag. Maar soms bracht een felle oneerbiedige windvlaag, die de dwergeik en het naar de plichtmatig verzorgde dodendomeinen oprukkende ordinaire prairiegras heen en weer schudde, heel even de geur van het twaalfgodenkruid met zich mee. Ze waren stevig geworteld die wilde kleurige bloemen en hoewel ze angstvallig buiten het kerkhof werden gehouden – uitgerukt door liefhebbende familieleden, vastbesloten de graven onkruidvrij en beslist beschaafd te houden – kon iemand die daar liep toch een vleug opsnuiven van de muskusachtige aardse geuren van dingen die zomaar vanzelf groeiden en daar altijd al geweest waren, lang voor deftige pioenen en engelen met stenen vleugels, al in de tijd dat er door de prairiebosjes alleen Crees liepen met ondoorgrondelijke gezichten en vette haren.

Op het ogenblik word ik overstelpt door herinneringen. Ik geef er niet vaak aan toe, niet al te vaak tenminste. Er wordt wel eens gezegd dat oude mensen in het verleden leven – dat is onzin. Iedere dag, hoe waardeloos ook, heeft voor mij de laatste tijd iets kostelijks. Ik zou hem in een vaas kunnen zetten en bewonderen, net als de eerste paardebloemen vroeger, waarbij we even vergaten dat het onkruid was en alleen maar blij waren dat ze er weer waren. Maar meestal spelen we het spelletje mee voor de gemoedsrust van mensen als Marvin die op de een of andere manier troost put uit het beeld van oude dames die zich als tamme konijnen te goed doen aan slablaadjes van andere tijden en andere zeden. Wat ben ik weer onredelijk. Maar wat zou dat? Dit soort vitterijen is het enige waar ik nog plezier in heb – dat en mijn sigaretten, een gewoonte die ik me tien jaar geleden uit pure verveling heb aangemeten. Marvin vindt het schandelijk dat ik op mijn leeftijd, negentig, nog rook. Voor hem zit er iets verontrustends in de aanblik van Hagar Shipley, ongelukkigerwijs toevallig zijn moeder, die onbeschaamd een wit brandend staafje tussen haar reumatische vingers geklemd houdt. Ik steek een sigaret op en stommel door mijn kamer, verwoed aan vroeger denkend, omdat ik er nu eenmaal volkomen in verdiept ben, nergens anders om. Ik moet wel oppassen dat ik niet hardop praat, want doe ik dat, dan kijkt Marvin Doris aan en Doris kijkt veelbetekenend terug en een van beiden zegt: ‘Moeder heeft het weer.’ Laat ze maar kletsen. Wat maal ik erom wat de mensen zeggen? Dat heb ik veel te lang gedaan.

O, mijn dode mannen. Nee, niet aan denken. Stel je voor dat die dikke Doris me ziet huilen, dat is mijn eer te na. Mijn kamer kan niet afgesloten worden. Omdat ik ’s nachts wel eens onwel kan worden, zeggen ze, en hoe zouden ze er dan in moeten komen om mij te verzorgen (‘verzorgen’ – alsof ik een plant ben, een kamerplant). Zij kunnen dus mijn kamer in komen op elk door hen gewenst moment. Privacy is een privilege dat noch de ouderdom noch de jeugd is vergund. Heel jonge kinderen kunnen soms naar oude mensen kijken en dan wisselen ze een samenzweerderige, steelse blik van verstandhouding. Dat komt omdat ze geen van beiden mensen zijn in de ogen van de middengroep, van hen die in de kracht van hun leven zijn, zoals dat heet.

Ik zal een jaar of zes geweest zijn toen ik die door een tante in Ontario gemaakte boezelaar kreeg, lichtgroen met lichtrood geruit – niet roze, maar waterig rood als het vruchtvlees van een rijpe watermeloen – heel chic afgezet met zwart bandfluweel. En daarmee stapte ik pronkend als een kleine pauw heen en weer over het planken trottoir, pralend, trots en parmantig, daar ging Jason Curries zwartgelokte dochter.

Toen ik nog niet naar school ging, was ik een ware plaag voor tante Doll. Het grote huis was toen pas nieuw, het tweede bakstenen huis dat in Manawaka was neergezet, en zij vond dat ze haar stand moest ophouden al was ze slechts een betaalde kracht. Ze was weduwe en al sinds mijn geboorte bij ons. ’s Morgens droeg ze een witkanten huismutsje en ze krijste als een toverkol als ik dat onverwacht af trok en haar warrige haardos onthulde voor de gnuivende blikken van Reuben Pearl, die de melk kwam brengen. Bij zulke gelegenheden stuurde ze mij naar de winkel waar mijn vader me op een omgekeerde lege appelkist neerzette, te midden van vaten gedroogde abrikozen en rozijnen en de geuren van pakpapier en stijfsel van de rollen stof in de manifacturenafdeling, en dan moest ik de maten en gewichten van buiten leren.

‘Twee glazen, één noggin. Vier noggins, één pint. Twee pinten, één quart. Vier quarts, één gallon. Twee gallons, één peck. Vier pecks, één bushel.’

Dan stond hij in zijn volle omvang in hemdsmouwen achter de toonbank en hielp me op weg met zijn brouwende Schotse tongval als ik het niet meer wist en zei dat ik me moest concentreren omdat ik het anders nooit zou leren.

‘Wil je soms uilskuiken blijven, een luie deugniet?’

‘Nee.’

‘Concentreer je dan.’

Als ik alle rijtjes keurig had opgedreund, het Troysysteem, het Britse gewichtsstelsel, lengtematen, oppervlaktematen, inhoudsmaten voor vloeistoffen en voor grutterswaren, dan knikte hij.

Bitterzout, bitterzoet,

Nu heb je ’t goed.

Meer zei hij nooit als ik het goed gedaan had. Hij vond dat je geen woord en geen minuut moest verspillen. Hij was een selfmade man. Hij was met niks begonnen, zo vertelde hij Matt en Dan maar al te graag, had zich aan zijn eigen schoenveters uit het moeras getrokken. Dat was waar. Dat viel niet te ontkennen. Mijn broers aardden naar mijn moeder, knappe maar futloze jongens die het hem altijd naar de zin probeerden te maken, maar daar zelden in slaagden. Alleen ik, die in niets op hem wilde lijken, had zijn pit en zijn haviksneus en de arendsblik die we voor niemand neersloegen.

Ledigheid is des duivels oorkussen. Hij geloofde heilig in de spreuken. Ze waren zijn paternoster, zijn credo. Hij telde ze af als kralen van een rozenkrans of munten in de kassa. God helpt hen die zichzelf helpen. Vele handen maken licht werk.

Voor een pak slaag gebruikte hij altijd een berkenroede. Daarmee had zijn vader hem ook altijd geslagen, zij het in een ander land. Ik weet niet wat hij gedaan zou hebben als er in de buurt van Manawaka geen berken gestaan hadden. Gelukkig waren er een paar te vinden in de prairiebosjes – dunne, iele berkjes, die nooit behoorlijk uitgroeiden, maar ze dienden het doel. Matt en Dan kregen het meeste slaag omdat het jongens waren en omdat ze ouder waren dan ik, en als ze een pak slaag hadden gehad, namen zij op hun beurt mij te grazen. Dan deden zij mij aan wat hun was aangedaan, alleen gebruikten zij esdoorn, groene twijgen met het blad er nog aan. Je zou niet denken dat die zachte bladeren pijn konden doen, maar op blote billetjes nog mollig van het babyvet wilde dat wel; ik jankte als de driebekkige helhonden, zowel van pijn als om de vernedering en zij sisten me toe dat als ik het zou wagen te klikken, zij het getande broodmes uit de keuken zouden halen en mijn keel opensnijden en dan zou ik doodbloeden en net zo stil en wit blijven liggen als Hannah Pearls doodgeboren baby die we in Simmons rouwkamer in een witsatijnen kistje hadden zien liggen. Maar toen ik Matt op school voor ‘vieroog’ had horen uitmaken omdat hij een bril droeg en tante Doll Dan had horen uitfoeteren omdat hij op zijn achtste nog in zijn bed plaste, wist ik dat ze dat nooit zouden durven en klikte toch. Dat maakte er een eind aan en zij kregen hun verdiende loon, en hij liet mij toekijken. Achteraf speet het me dat ik er getuige van was geweest en ik probeerde ze dat te vertellen, maar ze lieten me niet uitpraten.

Ze hoefden heus niet te doen alsof zij de enigen waren. Ik kreeg het net zo goed, maar niet zo vaak moet ik toegeven. Vader was zo trots op de winkel, dat het wel leek of het de enige op de hele wereld was. Nu was het de eerste winkel in Manawaka, dus had hij er ergens wel reden voor. Hij stond met gespreide handen over de toonbank geleund en glimlachte zo hartveroverend dat je het gevoel kreeg dat hij jou speciaal welkom heette.

Mevrouw McVitie, de vrouw van de advocaat, glimlachte terug van onder een opzichtige hoed en vroeg om eieren. Ik weet nog goed dat ze om eieren vroeg – bruine, die waren voedzamer dan witte, dacht ze. En ik, met mijn zwarte knooplaarsjes, afschuwelijke paars met beige gestreepte kousen tegen de kou en de degelijke donkerblauwe serge jurk met lange mouwen die hij elk jaar uit het oosten liet komen, ik stak mijn neus in het vat met rozijnen met de bedoeling een handje te snaaien nu hij toch bezig was.

‘O, kijk-es! Wat een grappige kleine dingetjes hier scharrelen …’ Ik moest erom lachen, om die rondwroetende beestjes die zulke rappe minipootjes hadden dat je ze amper zag, ik vond het prachtig dat ze zich hier durfden vertonen, mijn vaders machtige snor en toorn trotserend.

‘Gedraag je, jongedame!’

De mep die hij me ter plekke verkocht was niets vergeleken bij wat ik later achter in de winkel kreeg toen zij vertrokken was.

‘Moet je zo nodig mijn reputatie te grabbel gooien?’

‘Maar ik zag ze toch?’

‘Geen reden om het van de daken te schreeuwen.’

‘Ik had er geen …’

‘Als hadden komt, is hebben te laten. Handen op, jongedame …’

Hij zou me niet zien huilen, zo woedend was ik. Hij gebruikte een maatstok en als ik mijn pijnlijke handpalmen schielijk terugtrok, moest ik ze weer uitsteken. Hij keek vol razernij naar mijn droge ogen, alsof hij faalde als hij er geen traan uit kon persen. Hij sloeg en sloeg – en toen opeens gooide hij de stok neer en sloot me in zijn armen. Hij hield me zo stevig vast dat ik zowat stikte in zijn naar mottenballen ruikende ruige kleren. Ik voelde me gekooid en was doodsbenauwd, ik wilde hem wegduwen, maar durfde niet. Eindelijk liet hij me los. Hij stond verwezen te kijken, het was alsof hij me iets wilde verklaren wat hij zelf niet goed begreep. ‘Je lijkt op mij’, zei hij alsof dat alles duidelijk maakte. ‘Je hebt ruggegraat, dat moet ik je nageven.’ Hij ging op een pakkist zitten en trok me op zijn knie.

‘Je moet goed beseffen’, betoogde hij driftig, ‘dat het mij net zoveel pijn doet als jou wanneer ik je met de stok moet geven.’ Dat had ik eerder gehoord, meer dan eens. Maar toen ik hem ditmaal met mijn heldere donkere kijkers gadesloeg, wist ik dat het een klinkklare leugen was. Maar ik leek wel op hem – God weet dat dat niet gelogen was.

Ik stond uitdagend in de deuropening, klaar om weg te rennen.

‘Gooit u ze nu weg?’

‘Wat?’

‘De rozijnen. Gooit u die nu weg?’

‘Bemoei je met je eigen zaken, jongedame,’ snauwde hij, ‘of ik zal je …’

Mijn lach en mijn tranen onderdrukkend maakte ik dat ik wegkwam.

Velen van ons gingen dat jaar voor het eerst naar school. Charlotte Tappen was de dochter van de dokter, ze had kastanjebruin haar en mocht het al los dragen met een groene strik erin toen tante Doll in het mijne nog vlechten breide. Charlotte was mijn beste vriendin, we liepen altijd samen naar school en vroegen ons dan af hoe het zou zijn om Lottie Drieser te zijn en niet te weten waar je vader uithing, zelfs niet te weten wie hij was. Maar wij riepen nooit ‘Lottie-Zonder-Naam’ – dat deden alleen de jongens. We giebelden er wel om, hoewel we wisten dat het gemeen was, met datzelfde bijna beschamende gevoel van opwinding dat ik kende van die keer dat ik had gezien hoe Telford Simmons niet de moeite nam om naar het privaathuisje voor jongens te gaan, maar het achter een struik deed.

Telfords vader werd niet zo hoog aangeslagen. Hoewel hij de begrafenisondernemer was, zat hij altijd op zwart zaad. ‘Hij verkwist zijn geld’, zei mijn vader en later begreep ik dat dat betekende dat hij dronk. Matt heeft me weleens verteld dat Billy Simmons balsemvloeistof dronk en dat heb ik lang geloofd, ik dacht dat hij een demon was en schoof schichtig langs hem heen op straat hoewel het een brave man was die Telford altijd besuikerde flikjes gaf om aan ons uit te delen. Telford had een krullenbol en stotterde een beetje en het enige wat hij kon bedenken om prat op te gaan was het sporadische lijk in de koelcel; en toen we een keer zeiden dat we niet geloofden dat hij daar in kon, nam hij ons mee en liet ons Henry Pearls zusje zien, de dode baby. We gingen door het kelderraam naar binnen, de hele meute, Telford voorop. Vervolgens Lottie Drieser, klein en tenger met zijdezacht stroblond haar en praatjes voor tien ondanks haar opgelapte, volledig stukgewassen jurk. Daarna de rest – Charlotte Tappen, Hagar Currie, Dan Currie en Henry Pearl die helemaal niet mee wilde, maar waarschijnlijk dacht dat we hem anders een doetje zouden vinden en hem zouden naroepen, zoals we wel meer deden: ‘Sliep uit, sliep uit, Henry Pearl is net een meid.’

Dat was trouwens helemaal niet zo. Henry was een lange slungel die elke dag op zijn eigen paard naar school kwam en niet veel tijd had om met ons op te trekken omdat hij bijna altijd thuis op de boerderij moest helpen.

De kelder was kil, net als het plaatselijke ijshuis, waar de blokken ijs die ’s winters uit de rivier werden gehakt de hele zomer onder zaagsel opgeslagen lagen. We huiverden en fluisterden, doodsbenauwd voor de schrobbering die we zouden krijgen als we betrapt werden. Ik vond het allesbehalve leuk, die baby. Charlotte en ik bleven wat achteraf staan, maar Lottie bestond het om het glazen deksel op te lichten en het witte fluweel, de witsatijnen plooien en het gerimpelde witte gezichtje te strelen. Ze keek ons aan en daagde ons uit hetzelfde te doen, maar niemand wilde.

‘Bangeriken’, zei ze. ‘Als ik nog eens een kind krijg en het gaat dood dan laat ik het ook helemaal in satijn opbaren, net als deze.’

‘Zal je d’r eerst een vader voor moeten hebben.’

Dat was Dan, die kon het weer niet laten.

‘Hou je mond,’ zei Lottie, ‘hou je mond, jij, of ik …’

Ondertussen wipte Telford zenuwachtig van zijn ene been op zijn andere. ‘Kom nou, komen jullie nou – als m’n moeder ons hier ziet, dan krijgen we er toch van langs.’

De familie Simmons woonde boven de rouwkamer. Over Billy Simmons hoefden we ons geen zorgen te maken, maar Telfords moeder was een pinnige, gierige feeks, die na schooltijd altijd op de stoep stond met een koekje voor Telford, maar een ander kind nooit iets gaf en dan stond de hevig opgelaten Telford het moeizaam weg te werken onder haar toeziend oog. Een voor een klauterden we naar buiten en onderweg fluisterde Lottie, met een koket stemmetje waar Charlotte en ik dubbel om lagen: ‘Wees maar niet bang, Telford. Ik help je wel. Ik zeg wel tegen je moeder dat Dan je opgestookt heeft.’

‘Als je dat maar laat’, pufte Telford, zijn korte beentjes over de rand van het kelderraam trekkend. ‘Dat helpt geen zier. Naar jou luistert ze toch niet, Lottie.’

Toen we eenmaal behouden op het grasveld stonden, het kelderraam dicht en iedereen weer braaf en onschuldig, gingen we schaduwtikkertje spelen tussen de hoge sparren die de hele tuin overschaduwden en er iets geheimzinnigs aan gaven. Dat wil zeggen wij allemaal, behalve Lottie. Die ging naar huis.

Ik was goed op school en dat deed vader deugd. Soms, als ik een ster kreeg voor mijn schoolwerk, gaf hij me een zak tumtummetjes of een handvol van die ruitvormige snoepjes met zoete boodschappen als – wees de mijne, hartedief, hou van me en wees trouw. Elke avond zaten Dan, Matt en ik om de huiskamertafel ons huiswerk te maken. Een uur stond er voor en als we eerder klaar waren, schotelde vader ons sommen voor en wijze lessen.

‘Jullie zullen nooit iets bereiken op deze wereld als je niet harder werkt dan anderen. Dat kan ik je wel vertellen. Niemand zal je iets op een zilveren blaadje aanreiken. Het hangt van jezelf af en van niemand anders. Als je vooruit wilt komen, moet je volhouden – je vastbijten. Je moet de handen uit de mouwen steken.’

Ik probeerde me ervoor af te sluiten en dacht dat dat aardig gelukt was, edoch, toen ik jaren later mijn eigen twee jongens aan het opvoeden was, hoorde ik mezelf dezelfde dingen tegen hen zeggen.

Ik treuzelde expres met mijn huiswerk om zijn sommen niet te hoeven maken. We hadden de Sweet Pea Reader als eerste leesboekje en ik volgde de woorden met mijn vinger en staarde naar de plaatjes alsof ik verwachtte dat ze zouden uitgroeien en opbloeien tot iets heel anders, iets bijzonders.

Dit is een zaadje. Het zaadje is bruin.

Maar het stijve zwarte zaadje op de bladzijde veranderde niet, al tuurde ik er nog zo lang naar. En op het laatst kwam tante Doll dan met haar hoofd om de keukendeur: ‘Meneer Currie – het is Hagars bedtijd.’

‘Mooi zo. Op naar boven, dochter.’

Hij noemde me ‘jongedame’ als hij me vervelend vond en ‘dochter’ als hij mij genegen was. Nooit ‘Hagar’. Ik was hoopvol naar een rijke ongetrouwde tante in Schotland vernoemd, maar die had haar geld tot vaders grote ergernis nagelaten aan een of ander goed doel.

Op een avond toen ik al met mijn hand op de trapleuning stond, hoorde ik hem tegen tante Doll zeggen: ‘Slim als een mens, dat meidje. Als dat nu eens …’

Maar toen hield hij op, vermoedelijk omdat hij zich realiseerde dat de twee zoons waarmee hij zich moest behelpen in de eetkamer zaten te luisteren.

We begrepen allemaal best, zelfs toen we nog klein waren, dat als vader het had over zich aan zijn eigen schoenveters uit het moeras trekken, hij bedoelde dat hij geen rooie cent had toen hij begon. Hij had echter één ding mee – hij was van goede familie. Het portret van zijn vader hing in de eetkamer, een olieverfschilderij met een olijfgroene en zwarte achtergrond rond het spitse gelaat van de oude heer, die een geheel uit de toon vallend paisleyjasje droeg, mosterdgeel met wormachtige blauwe krullen.

‘Hij stierf voor jouw geboorte’, placht vader te zeggen. ‘Zelfs voor hij wist dat ik hier goed geboerd had. Ik ging van huis toen ik zeventien was en heb hem daarna nooit meer gezien. Jij bent naar hem genoemd, Dan. Sir Daniel Currie – de titel ging met hem het graf in, want hij was niet van adel. Het was een eretitel. Hij was zijde-importeur, maar had zich in zijn jonge jaren toen hij in India diende, onderscheiden. Als koopman stelde hij niet veel voor. Hij verloor bijna alles, niet door een fout van hemzelf, maar alleen omdat hij te goed van vertrouwen was. Zijn compagnon bedroog hem – o, het was in alle opzichten een onverkwikkelijke geschiedenis, dat kan ik je wel vertellen, en daar stond ik dan, zonder een cent en zonder enig vooruitzicht. Enfin, ik mag niet mopperen. Ik heb het net zo ver geschopt als hij. Ik ben zelfs beter af, want ik geloof niet in compagnons, nooit gedaan ook. De Curries zijn Hooglanders. Tak van welke clan, Matt?’

‘Een tak van de Clanranald MacDonalds.’

‘Juist. Pijpmuziek, Dan?’

‘Clanranalds Mars, sir.’

‘Juist.’ En dan keek hij mij aan en glimlachte: ‘De strijdkreet, meidje?’

En ik, dol op die strijdkreet al had ik geen flauw benul wat de woorden betekenden, gooide het er zo vol vuur uit, dat de jongens begonnen te hinniken tot ze bevroren onder vaders strenge blik.

‘Gainsay who dare!’

Door zijn verhalen kwam het mij voor dat Hooglanders de gelukkigste mensen op aarde moesten zijn, overdag rondzwaaiend met enorme tweesnijdende zwaarden en ’s avonds wervelende Schotse dansen dansend. En ze woonden allemaal in kastelen, geen mens uitgezonderd, het waren allemaal edellieden. O, wat speet het mij dat hij daar weggetrokken was en ons hier verwekt had, op die onafzienbare verlaten prairie, waar niets het vermelden waard was, of het zou het prairiegras moeten zijn of de clans van schetterende wangzakratten of de typische grijsgroene peppelbosjes of het dorp waarin niet meer dan een stuk of zes fatsoenlijke stenen huizen stonden en dat verder bestond uit hutten en kotten, krakkemikkige houten skeletten met asfaltpapier, die geen lang leven beschoren waren in de zengende zomers en barre winters waarin waterbronnen en bloed bevroren.

Ik zal acht geweest zijn toen de presbyteriaanse kerk verrees. Bij de openingsdienst mocht ik voor het eerst met vader mee naar de grote kerk in plaats van naar de zondagsschool. Het was een eenvoudige onversierde kerk en het rook er naar verf en vers hout en de gebrandschilderde ramen zaten er toen nog niet in, maar voorin stonden zilveren kandelaars, elk voorzien van een plaatje met vaders naam, en hij en nog een paar anderen hadden familiebanken gekocht waarop langwerpige bruine en beige fluwelen kussens lagen, opdat die paar bevoorrechte billen tenminste geen last zouden hebben van hard eikenhout en ellenlange preken.

‘Op deze heuglijke dag’, zei de eerwaarde Dougall MacCulloch gloedvol, ‘willen we vooral die leden van onze gemeente bedanken wier edelmoedigheid en christelijke bijdragen onze nieuwe kerk mogelijk hebben gemaakt.’

Hij riep de namen af alsof het een lintjesregen betrof. Luke McVitie, jurist. Jason Currie, zakenman. Freeman McKendrick, bankier. Burns Macintosh, landbouwer. Rab Fraser, landbouwer.

Vader zat met bescheiden gebogen hoofd, maar fluisterde heel zacht tegen mij: ‘Ik en Luke McVitie hebben vast het meest gegeven, want hij noemde onze namen het eerst.’

De mensen keken alsof ze niet wisten of ze nu moesten klappen of niet, een ovatie leek op zijn plaats, maar was in een kerk misschien toch ongepast. Ik wachtte af en hoopte dat ze het wel zouden doen, want ik had nieuwe witkanten handschoenen en daarmee zou ik al klappend zo mooi hebben kunnen showen. Maar de dominee kondigde het gezang aan en dus zongen we uit volle borst:

Ik sla de ogen naar het gebergte heen

Van waar ik dag en nacht

des Hoogsten bijstand wacht

Mijn hulp is van den Heer alleen

Die hemel, zee en aarde eerst schiep

En sinds bewaarde.

Tante Doll beweerde altijd dat vader een godvrezend man was. Daar geloofde ik natuurlijk geen snars van. Ik kon me niet voorstellen dat vader iets of iemand zou vrezen, God incluis, temeer daar hij zijn bestaan niet eens aan de Almachtige te danken had. God kon dan hemel en aarde hebben geschapen en het overgrote deel van de mensheid, maar mijn vader was een selfmade man, dat had hij ons vaak genoeg verteld.

Toch ging hij elke zondag naar de kerk en bad altijd aan tafel. Hij sprak het tafelgebed altijd zelf uit, langzaam, terwijl wij zaten te wiebelen en te draaien en stiekem gluurden.

Sommigen hebben vlees en kunnen niet eten,

Sommigen hebben honger, maar geen eten,

Maar wij hebben vlees en we kunnen eten,

Dus laten we de Heer dankbaar zijn.

Hij is nooit hertrouwd na moeders dood, hoewel hij het er wel eens over had dat hij een vrouw moest zien te vinden. Als je het mij vraagt dacht tante Dolly Baksteenhuis dat hij ten slotte wel met haar zou trouwen. Arme ziel. Ik was erg op haar gesteld al liet ze er geen twijfel over bestaan dat Dan haar lieveling was, en ik vond het zielig dat ze dacht dat vader werd weerhouden door haar uiterlijk, want lelijk was ze met haar grauwe huid waaraan nauwelijks iets verbeterde ondanks alle hammamelis en citroensap waarmee ze hem bette, en boventanden die uitstaken als die van een prairiehaas. Ze was zich zo bewust van die tanden dat ze onder het praten steeds een hand voor haar mond hield, zodat haar woorden de helft van de tijd verborgen bleven achter een scherm van vingers. Maar het was niet om haar uiterlijk. Matt, Dan en ik wisten alle drie dat vader nooit van zijn leven met de huishoudster zou trouwen.

Eén keer heb ik hem alleen met een vrouw gezien, en dat was bij toeval. Ik wandelde weleens in mijn eentje naar het kerkhof om rustig te kunnen lezen en even weg te zijn van de jongens. Ik had er een eigen plekje, achter een wilde kers op de heuvelkam even buiten het hek van de begraafplaats. Ik zal die bewuste middag een jaar of twaalf geweest zijn.

Ze liepen zo stilletjes op het lager gelegen pad langs de rivieroever, waar de Wachakwa bruin en met veel geraas over de stenen stroomde, dat ik eerst helemaal niet in de gaten had dat er iemand was, en tegen de tijd dat ik het merkte kon ik niet meer ongezien wegkomen. Hij klonk chagrijnig en geïrriteerd.

‘Wat heb je toch? Wat maakt het nu uit?’

‘Ik was gek op hem’, zei ze. ‘Ik hield van hem.’

‘Dat zal wel.’

‘Echt waar’, riep ze. ‘Ik hield echt van hem.’

‘Waarom heb je dan hier met mij afgesproken?’

‘Ik dacht …’ de ijle hoge meisjesstem. ‘Omdat ik eerst ook dacht dat het allemaal niets uitmaakte. Maar er is wel degelijk verschil.’

‘Wat dan?’

‘Hij was jong’, zei ze.

Ik dacht dat hij haar zou slaan, misschien wel ‘hou je handen op’ zou zeggen, net als tegen mij. Waarom wist ik niet, maar ik kon door de bladeren heen zijn vernietigende blik zien. Hij raakte haar niet aan en zei geen woord meer. Hij draaide zich om en liep weg, zijn schoenen knarsend op de afgevallen takken, tot hij bij de open plek kwam waar zijn buggy stond. Toen hoorde ik het knallen van de zweep en het briesen van het geschrokken paard.

De vrouw keek hem na, haar gezicht volkomen leeg, alsof ze niets meer van het leven verwachtte. Toen begon ze tegen de heuvel op te sjokken.

Ik had geen medelijden met ze, met hem noch met haar. Ik verachtte ze – hem omdat hij hier met háár had lopen praten; haar omdat … nou, gewoon omdat ze Lottie-Zonder-Naam-Driesers moeder was. En toch, als ik me nu hun gezichten weer voor de geest haal, zou ik niet durven zeggen wie van beiden het gemeenst geweest was.

Zij stierf niet lang daarna aan tuberculose. Net goed, vond ik, hoewel ik daar eigenlijk geen reden voor had, of het zou uit woede moeten zijn, de woede die kinderen kunnen voelen voor mysterieuze zaken die ze wel waarnemen, maar niet kunnen doorgronden. Ik zorgde wel dat ik het was die het hem vertelde, ik rende de hele weg van school naar huis om hem het nieuws te brengen. Maar aan niets was te merken dat hij ooit ook maar een woord met haar gewisseld had. Hij maakte drie opmerkingen.

‘Arme meid’, zei hij. ‘Die heeft het vast niet makkelijk gehad in dit leven.’

Toen, alsof hij zich opeens realiseerde wie hij was en tegen wie hij sprak: ‘Geen verlies voor de gemeenschap zo iemand, moet ik helaas zeggen.’

Toen verscheen er op zijn gezicht een verraste uitdrukking, die ik niet begreep. ‘Tuberculose? Dat is toch besmettelijk? Wel, wel, Gods wegen zijn ondoorgrondelijk; de mens wikt, maar God beschikt.’ Ik snapte ze toen geen van drieën, maar ze zijn wel in mijn hoofd blijven hangen. En later heb ik me vaak afgevraagd welke van die drie mijn vader was.

De jongens werkten na schooltijd in de winkel. Ze werden er natuurlijk niet voor betaald. Maar kwaad deed het ze ook niet. Het was in die tijd vanzelfsprekend dat kinderen een handje hielpen – ze lummelden niet rond zoals de jongelui van tegenwoordig. Matt, mager en bebrild, werkte stug door, er kon geen lachje af, maar hij beklaagde zich ook niet. Hij had alleen twee linkerhanden – gooide een baal lampenglazen om, stootte een fles vanille-essence van de plank, dat soort ongelukjes. En dan kreeg hij er weer van langs van vader, die geen onhandigheid duldde. Toen Matt zestien was vroeg hij aan vader een geweer en toestemming om met Jules Tonnerre wintervallen te gaan zetten in de Galloping Mountains. Daar kwam niets van in natuurlijk. Alle kans, zei vader, dat Matt zijn eigen voet kapot zou schieten en dan kon hij opdraaien voor de kosten van een kunstvoet, bovendien wilde hij niet hebben dat een zoon van hem rondzwierf met een halfbloed en daarmee basta. Ik vraag me af wat er toen in Matt omging. Dat heb ik nooit geweten. Ik heb eigenlijk nooit veel van Matt geweten.

We visten vaak onder de planken van het trottoir naar koperen muntjes die nonchalante drinkers op zaterdagavond tijdens hun slingerende gang van het Victoriahotel naar huis hadden verloren. Matt liet het touwtje met het goedgekauwde stukje gomhars altijd heel bedachtzaam zakken. Wanneer hij iets ving, gaf hij het nooit uit, hij deelde het zelfs niet met je al had je hem de gom uit je eigen mond gegeven. Hij stopte het in zijn zwarte blikken geldkistje bij de shinplaster, een briefje van vijfentwintig cent, dat de tantes in Toronto hadden gestuurd, en de halve dollar die we met Kerstmis van vader kregen. Hij liep met de sleutel van dat kistje om zijn nek alsof het een heiligenpenning was of een crucifix. Daniel en ik plaagden hem er vaak mee, dan zongen we, op veilige afstand ronddansend:

Pak me dan

Als je kan

Matje, Matje magerman

Ik heb hem nooit een cent uit dat kistje zien halen. En hij spaarde niet eens voor iets zinnigs als een zakmes of zo. Ik vond hem alleen maar vreselijk gierig. Ik heb de waarheid nooit geweten tot jaren later, jaren te laat, toen ik volwassen was en getrouwd en wel op de Shipley-farm woonde. Tante Doll heeft het me toen verteld.

‘Wist je niet wat hij met dat geld van plan was, Hagar? Ik moest er altijd om lachen, maar daar trok hij zich niets van aan – zo was Matt nu eenmaal. Hij wilde voor zichzelf beginnen, nou vraag ik je, of rechten gaan studeren in Toronto of een schip kopen en in de theehandel gaan – wat kinderen zich al niet in hun hoofd halen. Ik denk dat het tegen zijn zeventiende was, dat het eindelijk tot hem doordrong dat hij niet ver zou komen met een handvol stuivers en kwartjes. En weet je wat hij toen deed? Iets wat je van Matt nooit zou verwachten. Hij ging naar de oude Doherty en kocht een vechthaan van hem, gaf het geld in één keer uit als de eerste beste idioot, en hij zal wel te veel betaald hebben ook. Hij liet hem vechten met een van Jules Tonnerres hanen en natuurlijk verloor die van Matt – wat wist dat jong nu van vogels? Hij bracht het beest mee naar huis – jij en Dan zullen wel buiten geweest zijn, want ik weet nog goed dat ik alleen in de keuken was – en zat er eindeloos lang naar te staren. M’n maag draaide zowat om – dat beest met die bebloede veren dat zo eng ademhaalde. Toen draaide-ie hem zijn nek om en begroef hem. Het speet me niks dat-ie ging, dat kan ik je wel vertellen. Het zou niet eens een goeie soepkip geweest zijn. Te taai om te eten, maar niet taai genoeg om te vechten.’

Daniel was een heel ander type. Die stak geen vinger uit, tenzij hij gedwongen werd. Hij had een zwak gestel en wist dat heel goed uit te buiten. Dan schoof hij zijn bord pap aan de ontbijttafel met een nauw hoorbare zucht van zich af en voelde tante Doll zijn voorhoofd en stopte hem in bed. ‘Geen school voor jou vandaag, jongeman.’ Dan rende ze zich kapot, sjouwde trap op trap af met koppen soep en mosterdpleisters en als hij genoeg had van dat gedoe, voelde hij zich opeens een pietsje beter en ving de herstelperiode op de divan in de huiskamer aan, met frambozengelei. Vader had weinig geduld met die kuren en zei dat het enige wat Dan nodig had, frisse lucht en lichaamsbeweging was. Soms dwong hij Dan om op te staan en zich aan te kleden en stuurde hem naar de winkel om het pakhuis schoon te maken. Maar je kon er donder op zeggen dat Dan dan de volgende dag waterpokken kreeg of iets anders waar niet aan te tornen viel. Het moet een kwestie van geest over materie geweest zijn, want die jongen koesterde ziektes zoals andere mensen zeldzame planten koesteren. Tenminste, dat dacht ik toen.

In onze tienerjaren mochten we van vader zo nu en dan een feestje geven. Hij liep de invitatielijsten door en haalde een streep door de namen van degenen die hij niet geschikt achtte. Van mijn leeftijdgenoten werd Charlotte Tappen altijd uitgenodigd – dat sprak vanzelf. Telford Simmons mocht nog net. Henry Pearl was een penibel geval – keurige familie, de Pearls, maar omdat het boeren waren zouden ze wel niet over passende kleding beschikken, dus, zo redeneerde vader, zouden we hen alleen maar in verlegenheid brengen als we hem een uitnodiging stuurden. Lottie Drieser werd natuurlijk nooit gevraagd, maar toen ze zich ontwikkeld had tot een mooie pop met een boezem, heeft Dan haar eens naar binnen gesmokkeld, waarop vader vreselijk tekeerging. Dan was gek op mooie kleren en verscheen op elk feestje in iets nieuws, waarvoor hij tante Doll het geld had afgetroggeld. Wanneer hij niet ziek was, was Dan de vrolijkste jongen die je je maar denken kon, dan schoot hij als een schrijvertje heen en weer over het levensoppervlak.

De veranda’s waren in die dagen versierd met withouten kantwerk, een rustige rand bij bruinstenen huizen zoals dat van mijn vader. Het was een tijdje de rage om lampionnen op te hangen aan het geverfde kantwerk, cilinder- en bolvormige dieprode omhulsels van broos papier geribbeld met bamboe en opgefleurd met draken en chrysanten. In elke lampion zat een kaarsje dat blijkbaar nooit lang bleef branden, want er hing altijd wel een enthousiaste lange slungel aan handen en voeten in de verandapilaren met een lucifer in zijn hand om de feestverlichting die onze wervelende Schotse dansen opluisterde weer aan te steken. God, wat genoot ik van die dansen, ik kan nog het stampen van onze voeten horen en de als een krekel sjirpende vedelaar. Mijn opgestoken haar raakte gewoonlijk los en viel dan rond mijn schouders in een zwartglanzende massa waaraan de jongens probeerden te voelen. Het lijkt niet eens zo erg lang geleden.

’s Winters was de Wachakwa massief als marmer en schaatsten we erop, we zwierden door de bochten, scharrelden over de ruwe stukken waar het water in golfjes bevroren was en vermeden de paar plekken waar het ijs dun was – ‘rubberijs’ noemden we dat. Doherty van de stalhouderij, tevens de eigenaar van het Manawaka IJshuis, stuurde zijn zoons er altijd op uit met de sleperswagen om ijsblokken uit te zagen. Soms, als je een bocht om kwam glijden, zag je wat verderop een donkere plek als een diepe wond in de witte ijshuid, dan wist je dat Doherty’s sleperswagen en ijszaag daar die middag geweest waren. Het was in de schemering, alle vormen en kleuren waren al vervaagd tot een onbestemd grijs, dat mijn broer Daniel, achteruitschaatsend om indruk te maken op de meisjes, zo’n wak inreed.

Waar de ijsblokken uitgezaagd waren, was het ijs altijd heel dik en het brak dus niet af langs de randen van het wak. Matt, die op ons gegil kwam aanrijden, trok Dan op het droge. Het moet minstens twintig onder nul geweest zijn die dag en ons huis lag helemaal aan de andere kant van het dorp. Toch kwam het niet op bij Matt en mij om Dan bij het eerste het beste huis naar binnen te brengen, vreemd eigenlijk, maar nee – onze enige zorg was dat we hem thuis moesten zien te krijgen voor vader thuiskwam uit de winkel, zodat alleen tante Doll er iets van af hoefde weten. Zijn kleren waren bevroren eer we thuis waren, ook al had Matt zijn eigen jas uitgetrokken en om hem heen gewikkeld. Daniel had pech, want vader was al thuis toen wij arriveerden en voer heftig tegen hem uit omdat hij niet beter uitgekeken had. Tante Doll gaf hem warme whisky met citroen en stopte hem in bed en de volgende dag leek hij in orde te zijn. Ik twijfel er niet aan of het zou daarbij gebleven zijn als hij in aanleg goed gezond was geweest. Maar dat was hij niet. Toen hij longontsteking kreeg, kon ik dagenlang aan niets anders denken dan aan al die keren dat ik gedacht had dat hij simuleerde.

De avond dat Dans koorts steeg, was tante Doll naar Floss Drieser, Lotties tante, die coupeuse was. Tante Doll had een nieuw mantelpak bij haar in de maak en ging er geregeld uitgebreid passen, want Floss kreeg altijd alles te horen wat er in Manawaka omging en was niet te beroerd om het door te vertellen. Vader was nog laat aan het werk die avond en Matt en ik waren dus alleen thuis.

Matt kwam Dans slaapkamer uit met zijn schouders naar voren alsof hij haastig op weg was naar iets.

‘Wat is er?’ Ik wilde het eigenlijk niet weten, maar moest het wel vragen.

‘Hij ijlt’, zei Matt. ‘Ga dokter Tappen halen, Hagar.’

Ik ging, ik rende door de witte straten zonder te merken in hoeveel sneeuwhopen ik stapte en hoe nat mijn voeten werden. Toen ik bij Tappens huis kwam, bleek de dokter niet thuis te zijn. Hij was naar Zuid-Wachakwa, zei Charlotte, en met die slechte wegen was het zelfs nog maar de vraag of hij voor de ochtend terug zou zijn. Dat was uiteraard lang voor de dagen van de sneeuwploeg.

Toen ik weer thuiskwam, was Dan nog zieker en Matt, die de trap afkwam om te horen wat ik te zeggen had, keek doodsbenauwd en wierp schichtige blikken om zich heen alsof hij iemand zocht aan wie hij de situatie kon overlaten.

‘Ik ga vader uit de winkel halen’, zei ik. Matts uitdrukking veranderde op slag. ‘O, nee!’ zei hij gedecideerd. ‘Op vader zit hij niet te wachten.’

‘Hoe bedoel je?’

Matt wendde zijn gelaat af. ‘Toen moeder stierf was Dan vier jaar. Ik denk dat hij haar nooit vergeten is.’

Het leek haast of Matt zich toen wilde verontschuldigen, of hij mij wilde zeggen dat hij mij haar dood niet verweet, terwijl hij dat in zijn hart eigenlijk wel deed. Maar misschien verbeeldde ik me dat maar – je weet immers nooit wat er in een ander omgaat?

‘Weet je wat hij onder in een la heeft liggen, Hagar?’ vervolgde Matt. ‘Een oude geruite omslagdoek van haar. Ik weet nog dat hij ermee ging slapen toen hij klein was. Ik dacht dat die doek allang weg was, maar hij ligt er nog.’

Toen keek hij me aan en nam mijn beide handen in de zijne en voorzover ik me kan herinneren is dat de enige keer dat mijn broer Matt zoiets gedaan heeft.

‘Hagar – sla die doek om en hou Dan een poosje in je armen.’ Ik verstijfde en trok mijn handen weg. ‘Dat kan ik niet. O, Matt, het spijt me, maar dat kan ik niet, dat kan ik echt niet. Ik lijk helemaal niet op haar.’

‘Dat merkt hij toch niet’, zei Matt kwaad. ‘Hij is helemaal de kluts kwijt.’

Maar ik kon alleen maar denken aan die volgzame vrouw die ik nooit gekend had, die vrouw waar Dan volgens zeggen zoveel op leek en van wie hij dat zwakke gestel had dat ik nu eenmaal verafschuwde, al wilde ik nog zo graag medelijden voelen. Doen alsof ik haar was – dat was te veel gevraagd.

‘Ik kan het niet, Matt.’ Ik huilde, gekweld door pijnen die hij niet kon vermoeden, ik wilde niets liever dan doen wat hij me vroeg, maar ik kon het onmogelijk opbrengen, zoveel geweld kon ik mezelf niet aandoen.

‘Goed’, zei hij. ‘Dan niet.’

Toen ik weer tot mezelf gekomen was, ging ik naar Dans kamer. Matt zat op het bed. Hij had de omslagdoek over zijn schouder en schoot gedrapeerd en wiegde Dans hoofd met het plakkerige haar en het krijtwitte gezicht alsof Dan een baby was en niet een man van achttien. Of Dan dacht dat hij was waar hij wilde zijn of niet, of helemaal niets dacht, dat weet ik niet. Maar Matt heeft daar een paar uur roerloos gezeten en toen hij de keuken in kwam waar ik uiteindelijk mijn heil had gezocht, wist ik dat Dan dood was.

Voordat Matt toegaf aan zijn verdriet, zelfs nog voor hij me vertelde dat het afgelopen was, kwam hij naar me toe en legde zijn handen op me – o zo zacht – maar hij legde ze wel om mijn hals. ‘Als je het vader vertelt,’ zei Matt, ‘dan keel ik je.’

Wat kende hij me toch slecht dat hij ook maar even kon denken dat ik dat zou kunnen doen. Later heb ik vaak gedacht, als ik toen mijn mond had opengedaan, had geprobeerd het hem uit te leggen – maar hoe? Ik wist zelf niet eens waarom ik niet kon doen wat hij gedaan had.

Wat is het allemaal lang geleden. En nu moet ik opeens aan iets anders denken dat gebeurde toen ik bijna volwassen was. Boven Manawaka, niet ver van waar de pioenen triest boven de graven hingen, was de vuilnisbelt. Daar lagen kratten en dozen, kisten met flarden theelood er nog aan, het onherkenbare, rottende afval van ons bestaan, zwartgeblakerd door het vuur dat op gezette tijden die zwerende plek uitbrandde. Hier lagen de wrakken van paardensleeën en buggy’s met roestige veren en opengereten zittingen, geraamten van door de dorpsvaders in uitstekende staat aangeschafte voertuigen, die net zo afgetakeld en ontoonbaar waren als de oude heren zelf, maar die het niet was vergund zich onder de grond aan het oog te onttrekken. Er lagen etensresten, afgekloven botten, rottende slappe basten van pompoenen en kalebassen, schillen, klokhuizen en pruimenpitten, gebroken weckpotten waarvan de inhoud was gaan gisten en die men toen maar had weggegooid, liever dan een voedselvergiftiging te riskeren. Het was een helse plek, waar zelfs het onkruid verderflijker en weliger leek te tieren dan elders, alsof het zich moest waarmaken op de giftige stof en stank van zijn onoorbare voedingsbodem.

Toen ik nog een jong meisje was en bijna, maar nog net niet helemaal een jongedame, liep ik daar eens met een paar andere meisjes te wandelen (wat klinken die termen grappig ouderwets nu). We zetten onze voeten behoedzaam neer en hielden angstvallig onze rokken op als kokette tsarina’s die zich plots tot hun schrik omringd zien door bedelaars met etterende wonden.

Toen zagen we opeens een ontstellend grote berg eieren, kapotgeschud door een of andere voerman en hier gedumpt omdat ze onverkoopbaar waren. Het was een bloedhete julidag – ik voel het nog prikken in mijn nek en vochtige handpalmen. En met een afgrijzen waaraan niet te ontkomen viel, al probeerden we nog zo hard de andere kant op te kijken en snel door te lopen, zagen we dat er bevruchte eieren bij waren die door de zon waren uitgebroed. De zwakke, hongerige, bebloede kuikentjes, rondom gevangen tussen alle gebroken doppen, probeerden als wormen tussen het vuilnis door te kruipen met vergeefs geopende snaveltjes. Ik kon alleen maar stom staan gapen en kokhalzen, net als de anderen, op één na.

Lottie was zelf licht als een eierschaal en haar tengere gestalte en lichtblonde haar was mij, die lang, fors en donker was en graag het tegenovergestelde wilde zijn, een doorn in het oog. Sedert de dood van haar moeder werd ze opgevoed door de zuster van haar moeder, de coupeuse, en bijna niemand van ons dacht ooit nog aan dat stel dat eens onverantwoordelijk als geiten of goden in een greppel of een schuur zijn gang was gegaan. Lottie keek naar de kuikens. Ik wist niet of ze zichzelf ertoe dwong of dat ze nieuwsgierig was.

‘We kunnen ze zo niet laten liggen.’

‘Maar Lottie …’ Dat was Charlotte Tappen die een uiterst gevoelige maag had ook al was haar vader dokter. ‘Wat kunnen we doen? Als ik er alleen naar kijk, moet ik al overgeven.’

‘Hagar …’ begon Lottie.

‘Ik raak ze niet aan, nog met geen ellenlange stok.’

‘Goed,’ zei Lottie woedend, ‘dan laat je het.’

Ze pakte een stok en vermorzelde de vliesdunne schedeltjes en vertrapte er een paar met de hakken van haar zwarte lakschoenen. Het was het enige wat we konden doen en ik had het niet gekund. En dat zat me behoorlijk dwars. Destijds knaagde het feit dat ik het niet had opgebracht om die beestjes te doden meer aan me dan dat ik het niet had opgebracht mijn broer Dan te troosten. De gedachte dat Lottie misschien wel flinker was dan ik, terwijl voor mij vaststond dat ze dat niet was, zat me niet lekker. Waarom had ik het niet gekund? Overgevoeligheid zeker. Medelijden was het niet. Uit medelijden werden ze uit hun lijden verlost, tenminste dat dacht ik toen, en nu nog wel een beetje. Maar het was ook niet om aan te zien. Ik ben er nu minder zeker van dan toen dat ze het alleen omwille van die beestjes deed. En ik schaam me niet meer dat ik ze niet heb afgemaakt.

Een timide klopje op mijn deur. Doris houdt niemand voor de gek, hoogstens zichzelf. Ik heb nog nooit een vrouw gezien die minder timide is dan zij en toch blijft ze hardnekkig vasthouden aan dat muizenmasker, net als die vreselijke stripfiguren in de tekenfilms waar Marvin altijd verwezen naar zit te staren op de tv. Ze klopt alleen maar zo bescheiden op mijn deur om later op dat insinuerende huiltoontje van haar tegen Marvin te kunnen zeggen: ‘Ik durf tegenwoordig niet eens meer een flinke klop op d’r deur te geven, je weet wat ze dan weer zegt.’ Leve de geheime vreugden van het martelaarschap.

‘Binnen.’

Louter een formaliteit van mijn kant, want ze schuift al door de deur. Ze heeft haar bruine, kunstzijden jurk aan, het lijkt wel of alles namaak is tegenwoordig. Zijden stoffen en huisbedienden zijn uit de mode, of niemand kan zich die meer veroorloven. Doris zweert bij vaalbruine tinten. Die zijn zo beschaafd, zegt ze, en als je beschaafdheid afhangt van gewaden in doodse kleuren dan kun je daar maar beter aan vasthouden, vermoed ik.

Ik heb mijn lila zijden jurk aan omdat de dag zondags aanvoelt. Ja, het is zondag. Echte zijde, de mijne, gesponnen door rupsen in China die leven van de bladeren van de moerbeiboom. De verkoopster heeft me verzekerd dat het echte zijde was en ik zie geen reden om aan haar te twijfelen, want het was een heel keurig meisje. Doris houdt bij hoog en laag vol dat het acetaat is, wat dat ook mag zijn. Ze denkt dat ik altijd bedot word als ik haar niet meeneem om te winkelen, en nu mijn voeten en enkels zoveel erger zijn doe ik dat meestal ook, hoewel ze niet meer smaak heeft dan een broedse hen, waar ze ook veel van weg heeft in dat sjofele bruin, met een spoor van roos op haar schouders en langs haar rug alsof ze in de rui is. Ze kan geen zijde van jute onderscheiden, dat mens. Wat was ze boos toen ik deze jurk kocht. Past niet bij u, verzuchtte ze en ze snoof laatdunkend. Kijk nou es naar die lijn – veel te jeugdig. Laat haar maar kletsen. Ik vind het een mooie jurk en misschien ga ik hem nu ook wel door de week dragen. Ik ben ertoe in staat. En ik zou niet weten hoe ze me daarvan kan weerhouden als ik mijn zinnen erop zet.

Het is precies dezelfde kleur lila als de seringen die naast de grijze stoep van de Shipley-farm stonden. Er was amper tijd of plek voor bloeiende planten op dat stuk grond dat al vanaf de eerste keer dat het was omgeploegd door pech werd achtervolgd, tussen al de kapotte werktuigen die op het erf lagen als aangespoelde botten en ribben van voorwereldlijke zeemonsters, dat modderige erf vol grote gele ammoniakplassen waar de paarden hun blaas leegden. De seringen groeiden zonder dat er iemand naar omkeek en in de voorzomer hingen de bloemen als lichtpaarse druiventrossen aan takken met donkergroene hartvormige bladeren en de geur was zo heerlijk en overheersend dat je niets anders meer rook, een jaarlijks weerkerende zegen.

Wat wil Doris in vredesnaam van me met die opgelegde brede grijns?

‘Marv en mij gaan theedrinken, moeder. Wilt u ook een kopje?’ Ik verbijt me. ‘Marv en mij’. Hij had toch op zijn minst een vrouw kunnen zoeken die behoorlijk Engels sprak? Maar wat wil ik, hij praat zelf niet eens fatsoenlijk. Hij praat net als Bram. Hindert dat me nu nog steeds?

‘Nu niet. Straks misschien, Doris.’

‘Straks is het koud’, zegt ze somber.

‘En het is natuurlijk te veel moeite om een tweede pot te zetten?’

‘Alstublieft …’ Ze klinkt nu vermoeid en ik heb berouw, vervloek mijn bitsheid, wil haar beide handen in de mijne nemen en haar om vergeving vragen, maar als ik dat zou doen zou ze me helemaal voor gek verklaren in plaats van maar half.

‘Begint u nu niet weer, alstublieft’, zegt ze.

Ik vergeet mijn laffe zelfverwijt. ‘Begin wat?’ Mijn stem is korzelig van wantrouwen.

‘Gisteren heb ik een tweede pot voor u gemaakt’, zegt Doris, ‘en die heeft u door de gootsteen gegooid.’

‘Niet waar.’ En ik kan me inderdaad niet herinneren dat ik iets dergelijks heb gedaan. Het is mogelijk, het is niet onmogelijk, dat ik om een of andere pietluttigheid razend op haar ben geworden … maar zou ik het dan niet meer weten? Omdat ik mij niet kan herinneren dat ik het wel gedaan heb, maar mij ook niet met zekerheid kan herinneren dat ik dat niet heb gedaan maar iets anders (zoals bijvoorbeeld rustig theedrinken), word ik nerveus.

‘Goed, goed, ik kom eraan.’

Ik kom haastig overeind met de bedoeling de spullen op mijn toilettafel op te ruimen en dan kort na haar naar beneden te gaan. Maar de beweging is te schielijk. De jicht legt knopen in mijn benen alsof er eindjes paktouw in zitten in plaats van spieren en aderen. Mijn enkels en voeten (dik als boomstronken en net zo moeilijk te verplaatsen, je moet ze als het ware rooien) blijven heel even haken achter de rand van het slaapkamerkleedje.

Niets aan de hand – ik kan mijn evenwicht best herstellen – maar zij moet zo nodig in paniek raken en mij aan het schrikken maken, de idioot. Ze loeit als een brandweersirene tussen hoop en vrees.

‘Moeder … kijk uit!’

‘Wat? Wat?’ Ik gooi met een ruk mijn hoofd omhoog, als een merrie, een oude kreupele merrie die vuur hoort of rook ruikt. Dan val ik. De pijn in mijn borstkas is het ergst, die pijn die ik de laatste tijd steeds vaker voel, al heb ik er niets over gezegd tegen Marvin en Doris. Door de schok van de val lijkt het wel alsof de ribben die toch zo diep onder mijn vetlagen begraven liggen, samenvouwen als de bamboebaleinen van een papieren waaier. De pijn brandt door naar mijn hart en ik kan even geen adem krijgen. Ik hap naar lucht en spartel als een vis op de glibberige planken van een steiger.

‘O gutte gut’, snottert Doris.

Ze snelt toe om me overeind te helpen, maar kan het niet. Ze zwoegt en steunt als een kalvende koe. De donkere aderen op haar voorhoofd steken duidelijk af. ‘Laat maar, laat me maar …’ Is die verscheurde stem de mijne? Die jankerige geluidjes als van een gewonde hond?

Dan, wat vreselijk, bespeur ik tranen, het moeten de mijne wel zijn hoewel ze zo als vanzelf aan mijn ogen zijn ontglipt dat ik het gevoel heb dat het net zoiets is als de incontinentie van zieken en zwakken. Ze biggelen honend langs mijn wangen. Laat het mijn tranen niet zijn, niet in haar bijzijn. Ik verdring ze, ik vervloek ze – weg met ze. Maar ik heb niet gesproken en ze zijn er nog steeds.

‘Marv!’ roept ze. ‘Mar-Vin!’

Bonkend komt hij de trap op, vlug voor zijn doen, want hij is massief en rond als een ton tegenwoordig en snelheid gaat hem niet gemakkelijk af. Hij moet inmiddels ook al tegen de vijfenzestig zijn. Vreemd eigenlijk. Nog vreemder voor hem natuurlijk, om op zijn leeftijd nog een moeder te hebben. Zijn vollemaansgezicht is verontrust en als er één ding is waar Marvin niet tegen kan, dan is het paniek en onrust. Kalmte is voor hem onontbeerlijk. Hij beschikt over een monolithische kalmte. Als de wereld ten val zou komen in plaats van mijn persoon, zou hij zijn hoofd schudden, met zijn ogen knipperen en zeggen: ‘Eens even kijken … dat ziet er niet zo best uit.’

Wie heeft ook weer de naam Marvin voor hem uitgekozen? Bram zeker. Typisch een naam voor de Shipleys. Dat waren allemaal Mabels en Gladyssen, Vernons en Marvins, logge bruine namen, laag-bij-de-gronds als flessenbier.

Hij rukt en sjort aan mijn oksels en eindelijk kom ik van de grond, niet op eigen kracht, maar overeind gezeuld als een zak lood. Hij kijkt woedend naar Doris die langs de zijlijn staat te kwetteren.

‘Dit moet afgelopen zijn’, zegt hij.

Maar het is me niet duidelijk of hij bedoelt dat ik mijn wilskracht moet aanwenden om niet meer te vallen of slechts dat Doris mij niet meer op moet rapen als ik val.

‘Ze plofte neer’, zegt Doris, ‘als een zak zand.’

‘Niettemin en niettegenstaande’, zegt Marvin gewichtig, ‘wil ik niet dat jij straks een hartaanval krijgt.’

Nou, dat weten we dan. Het sloeg op Doris. Ze slaakt een van haar diepe zuchten onder uit haar buik en werpt hem een blik toe. Ze trekt een wenkbrauw op. Hij schudt zijn hoofd. Wat zou dat te betekenen hebben?

Daarnet praatten ze nog over me alsof ik er niet bij was, alsof ik een volle gonjezak was die ze moesten verslepen. Maar nu opeens zijn ze zich sterk bewust van mijn open oren. En om de een of andere reden krijg ik het gevoel dat ik een verklaring moet geven voor die ongelukkige gebeurtenis, ze op de een of andere manier duidelijk moet maken hoe ongewoon het was en hoe onwaarschijnlijk het is dat het nog eens zal gebeuren.

‘Ik mankeer niets’, zeg ik. ‘Alleen wat geschrokken. Het was dat kleedje. Ik had je nog zo gewaarschuwd, Doris, wanneer haal je dat stomme kleedje nu eindelijk eens uit mijn kamer weg? Het is gevaarlijk, dat heb ik je al zo vaak gezegd.’

‘Goed, goed, ik zal het weghalen’, zegt Doris. ‘Kom, laten we thee gaan drinken voor ze koud is. Kunt u het redden?’

‘Natuurlijk’, zeg ik kwaad. ‘Natuurlijk kan ik dat.’

‘Kom – ik help u wel’, komt Marvin tussenbeide en hij neemt mijn elleboog.

Ik schuif zijn hand opzij. ‘Dank je, ik kom er heus wel. Gaan jullie nu maar naar beneden. Ik kom zo. Ga nu in hemelsnaam.’ Eindelijk verdwijnen ze, dubieuze blikken achterom werpend. Zal ik door een wonderbaarlijke speling van het lot mijn nek breken als ik de trap af loop?

Ik blijf staan en maan mezelf tot kalmte. Op mijn toilettafel staat een flesje reukwater dat ik van Tina heb gekregen – hun dochter, mijn kleindochter, ook alweer volwassen – op mijn verjaardag of met Kerstmis of zomaar. ‘Lelietjes-van-dalen’ is het. Die keus neem ik haar niet kwalijk. Ik denk niet dat het iets te maken heeft met tactloosheid van haar kant. Ik kan niet verwachten dat zij weet dat die zo witte en bijna te sterk geurende lelietjes-van-dalen de bloemen waren die wij in rouwkransen plachten te vlechten. Dit geurtje lijkt absoluut niet op dat van de bloemen waarnaar het heet, maar het is toch wel lekker. Ik dep een beetje op mijn polsen en waag me dan de trap af. Ik hou me stevig vast aan de leuning en het gaat natuurlijk best, heel goed zelfs, zoals altijd wanneer ik geen bekijks heb. Via de gang en de zitkamer bereik ik ten slotte de keuken waar gedekt is voor de thee.

Koken kan ze wel, Doris – dat moet ik haar nageven. Ze kon zelfs al een behoorlijk maal op tafel brengen toen zij en Marvin nog maar pas getrouwd waren. Allicht, zij heeft van jongs af aan thuis moeten koken. Ze komt uit een groot gezin, dat haar niet veel meegegeven heeft. Ik heb pas leren koken nadat ik getrouwd was. Als kind bracht ik uren door in de grote warme keuken met de groengeverfde kasten, maar alleen om te kijken en te snoepen. Ik keek toe hoe tante Doll deeg kneedde en klopte of hoe ze in één ruk een appel schilde, de schil één lange gedraaide sliert, en dan dacht ik vaak: wat triest toch om je hele leven het huishouden van anderen te moeten verzorgen. Ik heb nooit enig voorgevoel gehad en ik dacht dat ik … nou ja, dat ik heel anders was dan tante Doll, een lieve ziel, maar gewoon niet van ons soort.

Doris heeft gisteren gebakken. Citroentaart met gebrande kokos erop en chocoladecake met walnoten. Ze heeft hem gelukkig geglazuurd. Dat vind ik veel lekkerder. Ze heeft ook nog kaasbrood gebakken – wat heeft ze uitgepakt vandaag. Ik geloof zelfs dat ze er boter op heeft gesmeerd en niet die walgelijke margarine die ze doorgaans uit zuinigheid koopt. Ik ga er eens lekker voor zitten, neem een slokje thee, een hapje van dit, een hapje van dat en weer een slokje thee.

Doris schenkt thee bij. Wat hebben we het weer goed. Marvin is aardig behaard zo in zijn hemdsmouwen met zijn ellebogen op tafel. Hoogtijdag, heiligendag of Dag des Oordeels – voor Marvin maakt dat geen verschil. Hij zou zijn ellebogen ook op tafel hebben gezet als hij als apostel had aangezeten aan het Laatste Avondmaal.

‘Nog een stukje citroentaart, moeder?’

Waarom is hij zo attent? Ik hou hun gezichten goed in de gaten. Wisselen ze nu een vragende blik of verbeeld ik me dat alleen maar?

‘Nee, dank je, Marvin.’ Afstandelijk. Op mijn hoede. Ik laat me niet inpakken.

Hij knippert met zijn ogen en zijn gezicht krijgt een peinzende uitdrukking alsof hij iets wil zeggen, maar niet weet hoe hij beginnen moet. Hij is nooit een vlotte prater geweest. Ik word met de minuut wantrouwiger en heb spijt dat ik ben komen theedrinken. Wat is er? Wat is er? Ik zou hem de vraag in zijn gezicht willen slingeren. Maar ik vouw mijn handen in mijn lila zijden schoot en wacht geduldig af zoals het hoort.

‘Het huis komt me een beetje leeg voor nu Tina de deur uit is’, komt er eindelijk uit, ‘en Steven bijna nooit meer thuiskomt.’

‘Ze is pas ruim een maand weg’, zeg ik uitdagend, ergens blij dat ik hem nu eens aan iets kan herinneren.

‘Het is te groot, bedoelt Marvin.’ Doris doet ook een duit in het zakje. ‘Het is te groot nu allebei de kinderen het huis uit zijn, behalve met vakanties en zo.’

‘Groot?’ Waarom ga ik er zo fel tegenin? ‘Ik zou het niet groot willen noemen, er zijn wel grotere.’

‘Nou ja, je kunt het natuurlijk niet vergelijken met die grote moderne splitlevels en zo’, zegt Doris. ‘Maar het is een huis met vier slaapkamers en dat is behoorlijk voor deze tijd.’

‘Vier slaapkamers groot? Het Currie-huis had er zes en zelfs die oude Shipley-farm had er nog vijf.’

Doris trekt haar bruinkunstzijden schouders op en kijkt hoopvol naar Marvin. Zeg nou eens wat, zegt haar blik, jouw beurt.

‘Wij hadden gedacht,’ Marvin praat net zoals hij denkt, langzaam, ‘wij hadden zo gedacht, Doris en ik, dat het geen gek idee zou zijn om dit huis te verkopen, moeder. En dan een flat te nemen. Kleiner, makkelijker te onderhouden, geen trappen.’

Ik kan geen woord uitbrengen, want het begint weer te spoken in mijn borstkas, felle stekende pijnscheuten. Mijn longen? Mijn hart? De pijn is heet, heet als regen in augustus, heet als kindertranen. Nu begrijp ik de reden voor het feestmaal. Ben ik dan het kalf dat vetgemest moet worden? O, als ik dat had geweten, ik zou geen hap van haar vervloekte walnoten met glazuur gegeten hebben.

‘Je kunt dit huis niet verkopen, Marvin. Het huis is van mij. Het is van mij, Doris. Mijn huis.’

‘Nee’, zegt Marvin zacht. ‘U hebt het op mijn naam overgeschreven toen ik uw zaken ging behartigen.’

‘Jawel,’ zeg ik snel, hoewel ik het eigenlijk vergeten was, ‘maar dat was alleen omdat het handiger was. Zo was het toch? Het is nog steeds mijn huis. Marvin – hoor je me? Het is van mij. Dat is toch zo?’

‘Ja, stil maar, het is uw huis.’

‘Ho, ho – wacht es even’, zegt Doris, een hoog gekrenkt gekakel als van een onwillige hen die wordt getreden door de haan. ‘Wachten jullie eens even …’

‘Als je haar hoort praten,’ zegt Marvin, ‘zou je denken dat ik haar dat verrekte huis wil ontfutselen. Nou dat is niet zo. Hoort u me, moeder? Als u dat nu nog niet weet, heeft het geen zin om verder te praten.’

Ik weet het en ook weer niet. Ik kan maar aan één ding denken – het huis is van mij. Ik heb het gekocht van geld dat ik verdiend heb in deze stad die een soort van thuis is geweest sinds ik langgeleden de prairies de rug heb toegekeerd. Misschien is het geen echt thuis, dat kan alleen je allereerste zijn, maar het is van mij en het is me vertrouwd. Overal in huis staan brokstukken en restanten van mijn bestaan in de vorm van lampen en vazen, het geborduurde haardbankje en de eikenhouten leunstoel uit huize Shipley, de porseleinkast en het notenhouten dressoir uit mijn vaders huis. Waar zou je dat allemaal moeten laten in zo’n flatje? We zouden het moeten opslaan of verkopen. Dat wil ik niet. Ik kan die spullen niet wegdoen. Als ik mijzelf niet op een of andere manier in mijn spullen terug kan vinden en wel in dit huis waar van elke verandering iets verzameld is en voor eeuwig verankerd ligt, eeuwig genoeg voor mij althans, dan ben ik nergens meer.

‘Misschien willen jullie er wel even rekening mee houden dat ik degene ben die de boel hier op orde moet houden. Ik draaf honderd keer per dag die trap op en af en sjouw twee keer in de week de stofzuiger naar boven. Ik vind dat ik hier ook wat in te zeggen heb.’

‘Ik weet het’, zegt Marvin vermoeid. ‘Dat weet ik heus wel.’

Hij vindt het vreselijk, al dat gekissebis van vrouwen, de beschuldigingen over en weer. Hij had kluizenaar moeten worden of monnik en ergens moeten wonen waar mensenstemmen hem niet konden bereiken.

Waarschijnlijk heeft ze gelijk. Ik hou niet eens de schijn op alsof ik meehelp in huis. Dat heb ik lang gedaan, tot ik merkte dat ik haar alleen maar in de weg liep met mijn trage benen en handen die niet meer zo goed wilden. Al zeventien jaar woon ik bij Marvin en Doris of zij bij mij, het is maar hoe je het bekijkt. Zeventien jaar, een eeuwigheid. Hoe heb ik het uitgehouden? Hoe hebben zij het uitgehouden?

‘Ik heb altijd gezworen dat ik niemand tot last wil zijn …’

Nu merk ik weer te laat dat mijn stem een en al zelfmedelijden is met een verwijtende ondertoon. Maar ze happen als vissen naar het aas.

‘Nee … dat moet u niet denken. Dat hoort u niemand zeggen, of wel soms?’

‘Marv bedoelde alleen maar – ik wou alleen maar zeggen …’

Ik schaam me eigenlijk dood dat ik weer dat oude afgedraaide liedje zing. Maar ja, ik ben Marvin niet. Ik heb niet zoals hij de neiging om de lieve vrede te bewaren. Ik ben onverzoenlijk wat het huis betreft, mijn huis, van mij.

‘Ik wil niet dat je het huis verkoopt, Marvin. Ik wil het niet hebben.’

‘Rustig maar’, zegt hij. ‘Vergeet het nu maar.’

‘Vergeten!’ De stem van Doris priemt als een stopnaald.

‘Alsjeblieft’, zegt Marvin, en Doris en ik beseffen allebei dat hij de wanhoop nabij is. ‘Ik kan die heibel niet langer verdragen. We zien nog wel. Laat het nu maar even rusten. Ik ga kijken wat er op de tv is.’

En hij vertrekt naar zijn hol – een toepasselijke benaming, want het is echt een donker vochtig hol waar hij naar zijn flikkerende beelden zit te kijken en even zijn zorgen vergeet. Doris en ik aanvaarden de wapenstilstand.

‘Ik ga naar de avonddienst, moeder. Hebt u zin om mee te gaan? U bent al zo lang niet geweest.’

Doris is erg gelovig. Ze zegt dat het een troost is. Haar dominee is rond en roze en als hij Johannes de Doper in lompen gehuld in de woestijn zou tegenkomen, dode sprinkhanen in zijn droge mond proppend en met holle ogen het Nieuwe Koninkrijk verkondigend, zou hij omvallen van schrik. Ik ook waarschijnlijk. ‘Nee, vanavond niet, dank je. Misschien volgende week.’

‘Ik wilde hem vragen of hij eens bij u langskomt. Dominee Troy, bedoel ik.’

‘Over een weekje of zo misschien. Ik heb de laatste tijd niet zo’n zin in praten.’

‘U zou niet zoveel hoeven zeggen. Hij is vreselijk aardig. Het doet mij altijd goed, al praat ik maar een paar minuutjes met hem.’

‘Dank je, Doris, maar niet deze week als je het niet erg vindt.’ Met tact heb ik nog de meeste moeite tegenwoordig. Hoe moet ik nu tegen haar zeggen dat de woorden die haar geliefde Troy prevelt aan mij niet zijn besteed? Doris gelooft dat natuurlijke vroomheid met de jaren rijpt, zoiets als een verzekeringspolis die zijn vruchten afwerpt. Ik zou het ze niet aan hun verstand kunnen brengen. Wie zou het begrijpen, zelfs al deed ik moeite om te spreken. Negentig ben ik nu en dat getal lijkt op een of andere wijze arbitrair en onmogelijk, want als ik in de spiegel kijk en dat veranderende omhulsel waarin ik huis negeer, dan zie ik de ogen van Hagar Currie, dezelfde donkere ogen als vroeger toen ik mezelf begon te ontdekken. Ik heb nooit een bril gedragen. Mijn ogen zijn nog steeds goed scherp. Ogen veranderen het minst van alles. Johns ogen waren grijs en zelfs tegen het einde zag ik geen verschil met zijn kinderogen, nog steeds datzelfde nauwverholen redeloze enthousiasme alsof hij half en half verwachtte, tegen beter weten in, dat er elk ogenblik iets geweldigs te gebeuren stond.

‘Vraag jij je dominee Troy maar of hij eens langskomt, als je dat zo graag wilt. Misschien ben ik er volgende week wel tegen opgewassen.’

Dankbaar gaat ze naar de kerk, misschien wel om voor mij te bidden of voor haarzelf of voor Marvin, die naar zijn spastische filmpjes zit te staren, of gewoon zomaar om te bidden.