Barbara Voors

Slapeloos

Uit het Zweeds vertaald door Janny Middelbeek-Oortgiesen

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Oorspronkelijke titel Sömnlös, verschenen bij Wahlström & Widstrand, Stockholm

Oorspronkelijke tekst © Barbara Voors, 2000

Eerste Nederlandstalige uitgave © Janny Middelbeek-Oortgiesen en De Geus BV, Breda 2001

Deze editie © De Geus BV, Breda 2013

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie Bauhaus-Archive © Walter Peterhans

ISBN 978 90 445 2783 4

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de derde druk, 2001

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

Ik ben opgehouden met slapen. Er bestaan zeker duizend manieren om in slaap te vallen, maar ik kan er niet een bedenken.

Ooit sliep ik bodemloos en mateloos. Vanaf dat ik elf jaar was, waren mijn nachten een duisternis waaruit ik uitsluitend door een uiterst doelbewust iemand kon worden losgerukt. Tot vierenzestig dagen geleden. Ik slaap dus niet. Maar denk des te meer. Misschien is ‘denken’ trouwens te veel gezegd; ik weet niet hoe je deze nachten van doelloos rondlopen door een groot appartement moet bestempelen, al te dicht in de buurt van een broer van wie ik houd en die ik soms weg wens uit mijn leven. Een te groot appartement tegenwoordig, gezien het kind dat het ooit vulde met trapauto’s, kreten en onherroepelijke blijdschap. Tijdens mijn nachtelijke tochten blijf ik soms voor Martins kamer staan – dat is de laatste halte, wanneer ik brood bakken, de diepvries ontdooien en teennagels knippen al gehad heb – en iedere keer maak ik voorzichtig een stukje van het plakband los dat mijn broer over de deurklink heeft geplakt: VERZEGELD.

‘Verzegeld in de betekenis: “niet aankomen, niet naar binnen gaan, slaap nu alsjeblieft, Savanna”’, zegt mijn broer Sam. ‘Slaap nou gewoon.’

Maar mijn broer weet niets over de sluisdeuren van de slapeloosheid, over de gedachten die een mens kunnen bezighouden tussen drie en vijf uur ’s ochtends, tijdens het uur van de wolf, wanneer de zonsopgang onmogelijk lijkt en de slaap net zozeer. Wat ik vroeger zelf ook niet wist. Als je nog wakker bent, dan kun je je net zo goed aankleden, koffiedrinken en daarna, alsof je iemand voor de gek wilt houden, alles weer uittrekken en voorzichtig tegen helemaal niemand fluisteren: ‘Welterusten.’

Soms slaap ik in. Soms slaap ik helemaal niet in. Soms lig ik in een soort halfslaap en ga onpeilbare gedachten langs – nooit zijn ze interessant. Als ik alle pakken melk in de winkel op de kop zet, hoeveel tijd zou dat dan kosten? (Een uur in werkelijkheid en vier uur gemiste slaap.) Als ik me alle romans die ik heb gelezen die beginnen met een P probeer te herinneren? Als ik stil lig, doodstil, punt? Als ik maar. Slapeloosheid, ja. Van de oorzaken weet ik niet veel, maar des te meer van de symptomen en gevolgen.

Natuurlijk weet ik waarom ik niet kan slapen. Ik heb hier de verschijnselen besproken zonder op de oorzaken in te gaan. Natuurlijk weet ik het! Maar tot op heden houden de symptomen me zo bezig dat ik niet echt tijd voor de oorzaken heb. Je zou kunnen zeggen dat ik in het rijk van de details en het catalogiseren blijf steken: vannacht twee uur slaap. De rest ging op aan het opnieuw indelen van de koelkast, aan onrust over mijn komende twintig zomervakanties en tevens aan een eenvoudige conversatie in het Portugees met mijzelf en een cassetterecorder. Vervolgens een stilte zo bodemloos dat mijn ademhaling en hartslag storend leken, oorverdovend in dat kleine deel van het universum dat ik ben. Natuurlijk weet ik waarom ik niet kan slapen. Maar laat ik het eerst allemaal in rubrieken verdelen. Ordners en lijsten, dat ben ik.

Bovenaan staan een paar losse koppen: OORZAAK VAN DE SLAPELOOSHEID: NOG NIET GEVONDEN. PLAN: ABSOLUUT, MAAR NU NOG NIET BEKEND. TIJD: VOORJAAR 1997. Vervolgens het verhaal: Savanna Brandt, zesendertig jaar. Had ooit een kind. Een zin waarop ik niet verder wil ingaan. Werkt parttime in de bibliotheek van een overheidsinstelling, parttime als promovendus op een instituut in Stockholm – wordt daar door sommigen als ‘briljant’ beschouwd (een bemoedigende maar steeds bezorgdere hoogleraar), door anderen als ongestructureerd en zielig (ongelijk gestemde promovendi). Deelt een absurd groot appartement met haar oudere broer Sam; het appartement is in tweeën gesplitst en heeft dubbele deuren die nu eens door mij, dan weer door hem worden opengezet – dit alles afhankelijk van de levensomstandigheden. Helemaal boven in het gele gebouw dat uitkijkt op het kerkhof wonen wij, in een tegenwoordig trendy gedeelte van Stockholm: Södermalm. Als we de ramen openzetten kunnen we over de graven heen naar elkaar zwaaien, als we althans zwaaiende types waren. Van onze ouders hebben mijn broer en ik een enorm appartement en een historisch schuldgevoel geërfd. Ik weet niet welke van die twee het moeilijkst te beheren is.

Waarom slaap ik niet? Je kunt het ook omdraaien. Waarom slapen zo veel mensen? Nacht in, nacht uit; eigenlijk hopeloos saai. Er zouden meer mensen moeten weten wat je echt met een nacht kunt doen, inclusief teennagels. Het is te vroeg om te onderzoeken of dat constructief is; ik ben zelf nog maar toe aan nacht nummer vierenzestig van mijn slapeloosheid – insomnia. Ik heb zo veel te vertellen; het komt me voor alsof dat het probleem is. Dat propvolle hoofd, die gedachten die zich door mijn hersenen bewegen en mijn rust in stekelige stukjes knippen. Mijn lichaam is een krachtenveld waarin uitrusten het allerlaatste is wat er zou kunnen gebeuren. Veel te vertellen, maar ’s ochtends herinner ik me geen enkele gedachte. Het enige wat ik me kan herinneren zijn de symptomen: het zweten, de langzaam maar stelselmatig opgewerkte paniek, de ademhaling die stokt in de keel, het hart dat zich naar boven lijkt te hebben verplaatst omdat het zo erbarmelijk hard in mijn oor slaat. Vannacht: drie uur slaap.

Op het instituut moeten ze lachen wanneer ze me zien.

‘Laat gemaakt gisteravond, Savanna?’ zeggen ze en ze glimlachen veelbetekenend.

‘Ach ja!’

Ze denken dat ik hard werk en misschien “de hele nacht” feestvier of met iemand vrij.

‘Laat gemaakt gisteravond’, knik ik, alsof er trots en enige onverschilligheid achter zitten: ha, wie maakt zich druk over slaap!

Verder zegt niemand erg veel op het instituut. Promovendi zoals ik moeten zichzelf redden. Maar soms vindt professor Ljunggren dat ik er verkouden uitzie, mat, alsof ik mezelf thuis heb laten liggen.

‘Ik wou dat ik thuis was en kon slapen’, zeg ik geheel overeenkomstig de waarheid, waarop hij lacht.

‘Ik weet het; het is waanzinnig moeilijk om ’s ochtends uit bed te komen.’

Nee hoor, ik was al op, wil ik zeggen. Of: ik zou er niets op tegen hebben om moeite te hebben met wakker worden; dat zou betekenen dat ik echt had geslapen. Maar ik vul alleen mijn kopje nog eens bij de vijfkronenautomaat voor slootwater die het instituut zich veroorloofd heeft en die ons langzaam vergiftigt. Ga naar binnen in mijn met ordners overladen piepkleine hok. Het scheelt niet veel of ik word iemand die in haar eigen vertwijfeling zwelgt. Sta op het punt mijn kapot gewaakte gezicht tegen het tweed van de professor te drukken, en daar schrik ik zo van dat ik zwijg. Nog wel. Zelfmedelijden is niet iets wat je bij de koffie serveert, althans ik niet, zelfs niet bij de koffie die onze automaat presenteert. Ik zwijg over mijn nachtelijke escapades, omdat ik me ervoor schaam (goeie genade, je gaat toch gewoon liggen!) en er ook van schrik (wat wil de slapeloosheid met me?). Als ik de nachten niet ook mijn dagen laat beheersen, laten ze me misschien uiteindelijk wel met rust. Een ijdele hoop, maar wel een die ik koester.

Over Martins dood geloof ik niet dat ik kan vertellen. Wat ik me tijdens deze nachten daarentegen wel verbazingwekkend duidelijk kan herinneren, is de vrouw die ik eigenlijk nooit heb ontmoet. Het is nu bijna vierentwintig jaar geleden dat ze overleed. Ik weet nog hoe ik als elfjarige op de stoep zat van het pension in Roslagen waar ik met mijn ouders mijn intrek had genomen toen we mijn broer Sam van een kamp gingen ophalen. Het was ’s ochtends al drukkend heet en ik zat op blote voeten steentjes voor me uit te gooien. Ze droegen de vrouw naar buiten op een brancard die bedekt was met een laken om haar tegen de nieuwsgierige blikken van de levenden te beschermen. Alleen haar omtrekken waren door het katoenen weefsel zichtbaar, haar knieën, borsten, neus en voorhoofd. Helemaal aan het uiteinde stak wat haar uit; het was bruinrood en het enige wat ik van haar te zien kreeg. Eigenlijk waren er niet bijzonder veel nieuwsgierige blikken: de eigenaars van het pension, een gezin met kinderen, mijn ouders en ik. En natuurlijk een paar politiemensen; ze liepen zwetend in de hitte rond, met vermoeide blikken die niet nieuwsgierig meer waren naar bloed, zoals bij de rest van ons. Ik kan me herinneren dat een van hen, breed, sproetig en nors, in de richting van de vrouw op de brancard mompelde: ‘Die eeuwige familieruzies …’

Ik gooide een steen weg en viel tegelijkertijd om. Mijn moeder droeg me naar binnen, de koelte in – “Wat doet ze ook buiten; dit hoeft ze toch niet te zien?” – legde een hand op mijn voorhoofd en streek mijn haren uit mijn gezicht, op de manier zoals alleen moeders doen, zoals ik wou dat ze nu ’s nachts bij mij kon doen.

‘Savanna’, zei ze teder. ‘Lieverd, je bent gewoon flauwgevallen. Het is niet erg. Je bent flauwgevallen.’

‘De warmte’, riep iemand die met ijskoude limonade kwam aanlopen over een krakende houten vloer.

Ik herinner me de hoofdpijn die toesloeg toen het glas halfleeg was.

‘De shock’, zei een ander, die vervolgens gemompeld bijval kreeg – een slecht geweten gepaard aan opluchting over het feit dat ik was bijgekomen.

Ook perenlimonade voor de shock? In de verwarring kreeg ik twee glazen.

Er kwam een man de kamer in; hij vulde die en nam hem in beslag zonder dat iemand wist hoe dat gebeurde. Maar toen al begreep ik wat het was: de blik en de uitstraling van de man; dit was iemand tegen wie je meteen wilde aanleunen, aan wie je wilde vertellen, op wie je wilde vertrouwen. Zijn zachte stem zweefde boven mijn hoofd, mijn moeder viel hem bij en het klonk als flarden muziek die recht door mij heen gleden.

‘De politie wil je iets vragen, over wat er vannacht is gebeurd’, zei mijn moeder voorzichtig, terwijl ze me zachtjes heen en weer schudde.

Ik schudde mijn hoofd, kreeg het koud, begon te klappertanden, bedelde of ik in haar armen mocht blijven liggen, wilde niet opstaan, nooit meer, alsjeblieft.

Mijn moeder gaf antwoord voor mij: ‘Dus je hebt niets gezien?’

Ik schudde mijn hoofd als een bezetene. De man, een politieman in een zomers overhemd dat aan de boord geopend was, boog zich over me heen.

‘Kun je ons ergens mee helpen? Is er vannacht iets gebeurd?’

Ik schudde mijn hoofd.

‘Weet je dat zeker? Heb je helemaal niets gezien? Niets gehoord?’

Opnieuw, nee.

‘De shock’, zei iemand en ging nog meer limonade halen.

‘De warmte’, zei een ander.

‘Ik slaap als een blok’, hoorde ik mezelf fluisteren, en de man schrok op en keek mij aan alsof hij wilde zeggen: kijk eens aan, gefeliciteerd.

Vervolgens herhaalde hij: ‘Als een blok.’

‘Laten jullie het weten als je nog iets te binnen schiet?’ zei hij ten slotte en hij stond op en liet me in mijn moeders armen liggen.

Ze kreeg een kaartje: David Fawlkner, hoofdinspecteur.

Ik heb het nog steeds, soms ligt het onder mijn kussen wanneer ik eindelijk inslaap. Dat is mijn laatste truc, het definitieve ritueel om mijn lichaam te vragen het vanzelfsprekende te doen: tot rust te komen. Val ik dan nog niet in slaap, dan kan ik net zo goed opstaan en aan een nieuwe dag beginnen zonder dat de vorige echt afgesloten is. Medicijnen? Daar heb ik er genoeg van gekregen met Martin.

In plaats daarvan heb ik een gewoonte aangenomen, of een onhebbelijkheid. Tegenwoordig wacht ik op de krantenjongen, Jonas. Soms ga ik in het trappenhuis zitten, soms in de hal. Ik heb een krukje dat ik uitklap, als in een museum.

‘Jij bent altijd eerder dan ik’, zegt hij wanneer hij eindelijk komt. ‘Hoe doe je dat?’

‘Noeste training.’

‘De hoeveelste nacht?’

‘De vijfenzestigste’, zeg ik. ‘De vijfenzestigste’, herhaal ik, alsof ik wil onderstrepen dat je door het bijhouden laat zien dat er een systeem in de hele zaak zit, dat je die onder controle kunt houden, rangschikken, beheersen, en dat die niets te maken heeft met de paniek die me naar de keel grijpt voordat de krantenjongen arriveert.

Maar hij weet het net zo goed als ik.

‘Wat is het leven soms toch buitengewoon heerlijk, hè?’ zegt hij zachtjes.

‘Inderdaad’, zeg ik, terwijl ik met mijn linkerhand netjes de krant opvouw en hem een halve draai laat maken, een truc die ik van hem heb geleerd in nacht nummer zevenentwintig.

Hij kust me op mijn wang. De kwetsbaarheid van de nacht is er de oorzaak van dat we dat toelaten. Dit aarzelend aansluiting zoeken bij anderen zou vijfenzestig nachten geleden nog absoluut ondenkbaar zijn geweest. In die tijd dacht ik nog dat je het leven onder controle kon houden, zij het met enige moeite en vaste routines. De slapeloosheid heeft mij doorschijnend gemaakt, alsof ik in een nachthemd door de stad loop, blootsvoets en overgevoelig voor eenieder die maar wil blijven staan om naar me te wijzen.

‘Dank je’, zeg ik met een brok in mijn keel.

‘Het is niets, Savanna. Wat ik al niet doe voor een klant die me ziet staan en me ’s nachts af en toe versgebakken broodjes geeft.’

‘Dat komt alleen maar omdat de anderen zo díép slapen.’

‘Wat jij ook zou moeten doen.’

‘Ik heb ervoor gekozen dat niet te doen’, probeer ik.

Hij schudt zijn hoofd alsof hij wil zeggen: niet doen.

‘Tijd voor koffie’, zeg ik terwijl ik de deur achter me dichttrek – genoeg intimiteit, terug naar de anonimiteit.

2

Ik heb een zoon gehad die altijd als een zeester op de grond ging liggen en begon te gillen als zijn laars aan de verkeerde voet kwam te zitten. Het gebeurt wel dat ik ’s nachts hetzelfde doe als hij, om te zien of ik tot hetzelfde in staat ben. Maar het is nooit zoals toen hij het deed. Geen gegil, geen grenzeloze nijdigheid waarbij het lichaam als een boog gespannen wordt, benen die tegen de grond en de muren slaan, en dan opeens: een vredigheid en een zucht waaruit blijkt dat het nu voorbij is, o mama, wat was dat lekker. Hij is zes jaar geworden. Verder dan dat strek ik me niet uit. Ik wil ook schreeuwen, schoppen en huilen zoals hij deed. Waarom huil ik alleen maar hortend en stotend en totaal in paniek in pas opgeschudde, door en door koude kussens, tijdens nachten waarvan ik nauwgezet verslag opmaak? Wanneer is mijn leven zo geworden?

Over mijn leven zal ik vertellen, tijdens deze nachten van gebrek aan rust maar met een overmaat van tijd. Ik denk dat ik die ordner ‘Uiteenlopende aantekeningen ver verwijderd van een proefschrift’ zal dopen. Ik maak me zorgen over de opzet, want die is er niet. In afwachting van mijn proefschrift dat het leven gaat onderzoeken van Elizabeth Brown als schrijfster en journaliste in Londen in het begin van de jaren zeventig, word ik echter hierdoor in beslag genomen. Mijn slapeloosheid is de uitwendige verschijningsvorm, die zal nog doorgaan. Maar ik probeer nu van deze nachten gebruik te maken – op de een of andere manier houd ik het niet uit. De ergste gevolgen van de slapeloosheid? Dat je niet in staat bent je op het essentiële te concentreren.

Misschien moet ik beginnen met de liefdesbrieven. Ik weet eigenlijk niet of ik ze liefdesbrieven durf te noemen. Wat mij het meest verbaast is gewoon het bestaan ervan, dat iemand een vrouw zoals ik heeft gezien. Ik ben zo iemand die bestaat om niet te worden opgemerkt, de vrouw op de dertiende stoel aan het diner, in de hoek waar het toch altijd stil is. Drijf de onzichtbaren bij elkaar en ze storen niet. Ik ben de vrouw naar wie de meeste mannen en vrouwen met milde en welwillend verborgen minachting kijken: o zij, nee, daar hoeven we geen moeite voor te doen. Dat is niet kwaad bedoeld, het is gewoon een constatering – ik begrijp hen heel goed. Daarbuiten wordt zo hard geconcurreerd om aandacht (kostbare operaties, turbulentie in de massamedia en pijnlijke bikinilijnen) en wanneer iemand dan vanaf het begin al aangeeft dat er niets te halen valt, lopen de meesten dankbaar door.

De meest ervaren gastvrouwen hebben mij, op zoek naar een mogelijk gespreksonderwerp, vertwijfelde blikken toegeworpen. Maar de geringe resultaten die ik toch probeer te boeken – ik ben niet obstinaat, dat is het niet – mislukken ver vóór het hoofdgerecht al totaal. Ik doe mijn best, zeggen mijn ten hemel geslagen ogen naderhand in de spiegel op het toilet. Dat doe ik nauwelijks. In heel kleine gezelschappen kan ik misschien zowel plaats als harten innemen, in grotere ben ik uitgeteld nog voordat er überhaupt iets is begonnen. Zo wil ik het. En voor diegene die toch te dichtbij komt, heb ik helemaal binnenin een giftige doorn laten zitten. Ik ken mijn eigen terughoudende maar niettemin valse opmerkingen goed, de zwakheden van anderen evenzeer. Te dichtbij, en ik bijt. Dat is niet altijd zo geweest, maar sinds mijn elfde kan ik het me niet anders herinneren.

De liefdesbrieven, ja. Iemand heeft mij door die sluier van onzichtbaarheid heen gezien. O, vraag me niet mezelf te beschrijven; er zijn te veel jaren verstreken sinds een classificatie of beoordeling van belang was. Op een dag in een ander leven wil iemand misschien de tijd nemen om mij te beschrijven. Maar de liefdesbrieven, bij gebrek aan een beter woord, blijven opduiken. Ze komen per e-mail van vreemde adressen, van die gratis adressen waar je er meerdere van kunt nemen. Maar de stijl is altijd dezelfde. Soms heet de briefschrijver john.johnson@hotmail.com, andere keren is het bengt.westersten, een derde maal jill.stenberg. Ik weet niet of ik dat als een teken van humor of als een geslachts- of identiteitscrisis moet zien. Duidelijk is wel dat de scribent meer over mij weet dan ik over hem of haar, hetgeen helemaal niets is. Het vreemde is dat de afzender iets over mijn al te lange nachten lijkt te weten. Gisteren gebeurde het weer: een piepje van mijn computer en daar was hij of zij weer:

Ik heb je wel gezien. Dat was toch wat je wilde? Is dat niet wat vrouwen altijd willen? Je manier van bewegen, je wist precies hoe je mij moest raken. Je haar over je schouders, het kuiltje vlak onder je keel waar ik een hand zou willen leggen, je licht gebogen zwanenhals. Zo veel jaar verder en nu: onverschilligheid. Misschien slaap je ’s nachts onrustig, of helemaal niet. Zo hoort het ook. Maar speel alsjeblieft niet met me. Ik blijf hier aanwezig, vlak achter je, net als toen. Nee, je hoeft je niet om te draaien. Het is voldoende dat ik weet wat ik aan je heb.

Ik denk dat het een man moet zijn. Er zit iets banaals en aarzelends in zijn pogingen tot sensuele liefdesformuleringen en in het dringende verzoek niet met hem (zijn gevoelens, zijn e-mailadressen?) te spelen. Toch voel ik een zekere vertedering, dit tasten over een toetsenbord in de hoop dat het mij zal raken. Wat het ook doet. Berichten krijgen midden in de nacht, wanneer de krantenjongens en ik de enigen lijken te zijn die zich bewegen, geeft troost. Wat me onthutst is hoe mijn eigen inactiviteit een ander tot activiteit kan aanzetten.

Ik heb al gezegd dat ik in een te groot appartement woon, onneembaar als een vesting. Dat is niet helemaal waar. Het is weliswaar groot, zoals gezegd, maar in tweeën gedeeld, met enorme dubbele deuren die gebarricadeerd zijn en op slot zitten, meestal aan mijn, maar zeer zelden aan Sams kant. Na de dood van mijn ouders verdeelden we de L – of de winkelhaak, zoals Martin hem noemde – in een eigen vleugel voor ieder van ons, waardoor we allebei ramen hebben met uitzicht op de binnenplaats, zonder dat we elkaar kunnen zien, maar ook met uitzicht op het kerkhof. Sam en Martin amuseerden zich met het construeren van een hangbrug die het appartement als een driehoek moest verbinden, een brug waarover je ’s zomers door de lucht naar elkaar toe kon wandelen. Dat is nooit gerealiseerd, tot opluchting van de buren en mijzelf. Maar op een keer heb ik Martin door het raam naar Sam horen roepen: ‘Vangen!’

En vervolgens twee kreten: een vrolijke van Martin en een verschrikte van Sam.

‘Dit wil je niet weten’, zei een bleke Sam toen hij met Martin in zijn armen bij me binnenkwam.

‘Nee, dat geloof ik ook niet.’

Het gele huis, stelde Martin vast, het enige thuis dat hij had tijdens zijn jaren bij mij. In de bus vertelde hij altijd aan de verzamelde vreemdelingen: ‘Ik woon in het gele huis!’

Hij zei dat bijna boos, alsof iemand zijn autoriteit ter discussie had gesteld.

‘Daar?’ probeerde iemand en wees naar het dichtstbijzijnde gele gebouw.

‘Nee!’ schreeuwde Martin geschokt. ‘Thúís!’

Wij hebben een schuldgevoel en een appartement geërfd, heb ik gezegd. Het appartement was waarschijnlijk toch het gemakkelijkst te beheren. Het schuldgevoel kwam doordat mijn vader een Duitser was. Hij was communist en vluchtte in het midden van de jaren dertig naar Zweden, trouwde met mijn Zweedse moeder en veranderde na verloop van tijd zijn naam in Elmbrandt – na de verschrikkingen van de oorlog en de concentratiekampen werd de schaamte te groot. Mijn vader leerde perfect Zweeds, wij werden een perfect Zweeds gezinnetje. Maar toen mijn vader stierf, hebben mijn broer en ik zijn naam Brandt weer aangenomen. We besloten er een punt achter te zetten, te verhuizen naar een andere woning, ons van het schuldgevoel te ontdoen en verder te gaan. Er zijn ruim tien jaar verstreken en we wonen hier nog steeds.

Hier in onze gele vesting kunnen we elkaars leven tot in detail volgen. We zien het wanneer er iemand blijft slapen (bij mij nooit, bij Sam altijd) en wanneer het licht uit is. Ik heb gezegd dat alleen de krantenjongens en ik ’s nachts op zijn. Dat is ook niet helemaal waar. Mijn broer en de vrouw die hij daar op dit moment laat wonen – dagenlang, wekenlang, maar zelden maandenlang – zijn ook wakker. Het verschil is dat zij alles doen wat de promovendi insinueren met hun ‘laat gemaakt gisteravond, Savanna?’ Sams gebrek aan slaap heeft niets met slapeloosheid te maken, maar ik weet ook niet of het om liefde gaat. Ik heb tijdens mijn leven met hem, waarvan tien jaar in het gele gebouw, blocnote na blocnote gevuld met: Maja heeft gebeld, Sussie, Susanne (dezelfde?), Martina en vergeet alsjeblieft Anne-Charlotte niet. Waar komen die vrouwen vandaan? Ik weet het niet. Maar allemaal weten ze mijn broer te vinden, of misschien dat hij hen vindt, en daarna begint de liefdescarrousel te draaien waar ik lang geleden uit ben gesprongen.

Na hartverscheurende scènes en gehuil in de vestibule doet hij de dubbele deuren met een klap open en daardoor wonen we weer samen in het enorme appartement. Hij kijkt onbeschrijfelijk opgelucht.

‘Dus alles is weer als voorheen?’ vraag ik, terwijl ik opkijk van mijn vierde kopje koffie van die ochtend.

Dat zeg ik altijd wanneer zijn laatste vriendin is vertrokken.

‘Net als altijd’, zegt hij, terwijl hij in mijn koelkast begint te rommelen om te pakken wat hij wil hebben.

Ik weet niet hoe je de band moet noemen die er tussen Sam en mij bestaat. We hebben samen drie mensen begraven. Eerst overleed in 1981 onze moeder, te vroeg, aan dementie, daarna in 1986 onze vader, van verdriet, in een dodelijke combinatie met slaaptabletten, en vier jaar geleden Martin. Wij weten alles van begrafenisondernemers, condoleancekaarten, overlijdensadvertenties, testamenten, koffie met koekjes, ziekenhuiskantines, het gestreepte ijscomannetje dat er zo verregend uitziet in het slecht onderhouden, verplichte ziekenhuispark waar de naasten ‘rust’ moeten vinden. Na Martin wil ik daar niets meer van weten. Wij hebben meer gedeeld dan wat twee volwassen mensen zouden moeten delen, vooral een volwassen broer en zus niet, en er zijn momenten waarop we vinden dat we onze portie, als zoiets al bestaat, al hebben gehad. Bij die gelegenheden doe ik de dubbele deuren dicht, bij die gelegenheden zet Sam ze open. Kijk, dat is nou het verschil tussen ons.

Misschien is onze liefde onvoorwaardelijk, misschien vanzelfsprekend of gewoon ongezond. Ik weet het niet; ik kan me niet voorstellen dat ik náást iemand anders zou kunnen leven.

‘Hoe is het, Savanna?’ zegt hij, en hij ziet er voor de koelkast zo mateloos kwiek uit, dat ik mijn waterige blik naar boven verplaats.

‘Ik kan niet slapen’, zeg ik en ik erger me aan mijn schaamteloze geklaag.

‘Wie wel?’

Een flauwe glimlach.

‘Schat’, zegt hij. ‘Schat.’

‘Dat ben jij ook.’

‘Martin?’

Ik wijs in de richting van het borstzakje van mijn blouse. Haal diep adem. Hij gaat tegenover mij aan de keukentafel zitten.

‘Dat gaat nooit over.’

‘Wat moet ik doen?’ vraag ik met gebroken stem.

‘Niets. Daarom ben ik hier.’

Hij strekt over de tafel heen zijn hand uit en pakt de mijne. Dat is ongebruikelijk, intimiteit tussen ons. Ik geloof niet dat hij er iets op tegen heeft, maar het is lang geleden dat iemand mij heeft mogen aanraken.

‘Je was toch op weg naar je werk?’

‘Absoluut’, antwoordt mijn broer.

Sam kent mijn grenzen beter dan ik. Hij kijkt naar Martins verzegelde deur, waarvan de tape sinds een paar nachten wat te vaak is losgemaakt om nog goed te blijven plakken, vervolgens naar mij en ten slotte naar de dubbele deuren die openstaan.

‘We laten ze een poosje open, of niet?’

‘Dat moet dan maar.’

Hij werpt me een korte blik toe en zegt, niet voor het eerst: ‘Waarom kunnen die vrouwen niet van mij houden zoals jij doet?’

‘Omdat jouw plaats in mijn leven vastligt en omgekeerd ook. Zo is het niet met de vrouwen die jij tegenkomt. En je geeft ze ook geen kans’, zeg ik, zoals ik vaker heb gezegd, en geeuw.

Hij schudt zich uit, als een verzopen kat die van buiten komt en die zowel de nattigheid als het onprettige gevoel achter zich wil laten.

‘Ik voel me door hen gebruikt’, zegt hij en hij begint te rillen. ‘Het is net of ze rondlopen en me oppoetsen, proberen me in een andere vorm te gieten, me veroordelen …’

Dat heb ik eerder gehoord. De verrukking, de opwinding, het enthousiasme, de verwarring, de irritatie, de frustratie, de breuk en ten slotte: de analyse.

‘Alsjeblieft, Sam …’

‘Sorry. Ik laat me weer eens gaan.’

‘Geen punt.’

‘En als Susanne belt?’

‘Dan ben je langdurig afwezig.’

Hij knikt.

‘Dus je veroordeelt me niet?’

‘Waarom zou ik?’

‘Nee, waarom zou je?’ zegt hij tevreden.

Mijn broer is bijzonder; hij is een van de weinigen die niet door de liefde verpletterd lijkt te worden, zoals de rest van ons. Hij is gemakkelijk te raken, amuseert zich des te meer, geniet echt – maar verpletterd worden? Nooit. Weer mis, één keer. Martin. Maar verder: nu zetten we de dubbele deuren weer open, Savanna. In de betekenis: eindelijk weer alleen. Dat ik er ben, ziet hij als een bonus. De zus die hem met rust laat, onvoorwaardelijk van hem houdt. Eigenschappen die je weinig tegenkomt in onze wereld.

Ik weet wat mensen kunnen denken. Dat het gemis van Martin mij wakker houdt. Ik geloof niet dat dat het geval is. Het is nu bijna vier jaar geleden, najaar 1993, en toen Sam en ik ook deze begrafenis achter de rug hadden, viel ik in een bodemloze slaap, iedere nacht tien uur, waar nu zevenenzestig nachten geleden een einde aan kwam. Ik weet nog dat iemand mij destijds vroeg: ‘Slaap je wel, Savanna?’

‘Als een blok.’

Zo was het ook, nog meer als een blok dan rond mijn elfde. Nog meer.

‘Wat een geluk’, zei die persoon, met de beste bedoelingen. ‘Wat een ongelooflijk geluk heb jij.’

Ik geloof dat ik knikte; ik begreep toen niet dat een slaap diep als een afgrond iets was om jaloers op te zijn. Om daaruit niet wakker te hoeven worden en niet steeds te moeten voorkomen dat ik die schoentjes op een rij naast de mijne in de kast zag staan. Geluk? Nu begrijp ik wat diegene bedoelde; ik had geen idee hoelang nachten kunnen zijn. Maar misschien had mijn lichaam dat wel. Misschien weet een lichaam precies wat de ziel die het draagt kan verdragen.

Dus is het niet om die reden dat ik niet kan slapen. Ook niet uit bezorgdheid over mijn broer en zijn – hoe noem je dat? – affaires met vrouwen. Hij komt als een kat op zijn pootjes terecht, en zo wil hij zijn leven leiden. Vlak naast het mijne.

‘Moeten we niet weer eens een advertentie zetten voor appartementenruil?’ roep ik naar Sam wanneer hij op weg is naar zijn eigen vleugel.

Dat is halfhartig bedoeld; we zijn nu al jarenlang bezig. Een moment stilte, dan duikt hij weer op van achter de deuren.

‘Wie moet dan de verzegeling op zijn plaats houden?’

We hebben drie dingen gemeen. Daardoor zijn we hechter met elkaar verbonden dan enig andere denkbare relatie: onze begrafenissen, een totaal gebrek aan veroordeling van elkaar, alsmede een liefde tussen broer en zus die onvoorwaardelijke nabijheid en onuitputtelijke rust belooft.

3

Vannacht ben ik uiteindelijk ingeslapen met het visitekaartje weer onder mijn hoofdkussen. David Fawlkner, hoofdinspecteur van de recherche. Dat is eigenaardig rustgevend. Vooral nu het gele gebouw niet langer aanvoelt als de vesting die het ooit was, omdat de liefdesbrieven erin geslaagd zijn binnen te dringen:

Je bent betoverend, zoals altijd. Je verleidt me met je blikken die lijken te zeggen: ‘Ik heb niets gezien, ik zie jou niet.’ Maar we hebben elkaar heus wel gezien, heus wel.

Moet ik me gevleid voelen? Geamuseerd? Gaan smachten? Ik weet het niet. Mijn avonturen in de liefdesbranche zijn zo gebrekkig dat ik doe wat ik altijd doe: niets.

David Fawlkner, wat zei hij ook weer? Dat ik wat van me kon laten horen? Dat heb ik een keer gedaan. Dat was tien jaar geleden. Martin lag als een slak binnen in me, met mijn gespannen buik als bescherming en omhulsel. De vrouw onder het dunne lakenweefsel was in mijn dromen opgedoken, haar roodbruine haar stak steeds opnieuw vanaf de brancard naar buiten. Maar haar gezicht bleef blanco. Haar foto had nooit in de kranten gestaan; de moord vond plaats in het begin van de jaren zeventig en toen had je op de reclameborden voor de kranten nog niet die rigoureuze honger van nu naar verpletterd vrouwenvlees.

Ik weet niet of mijn zwangerschap mij kwetsbaar maakte of dat het kwam door het ‘incident’ dat juist was voorgevallen. Een onbekende man drukte mij en mijn buik, in die volgorde, in een lift tegen de wand en hield zijn ene hand rond mijn keel, terwijl de andere dingen deed die ik heb verdrongen. Het enige wat ik kon denken was: het kan me niet schelen wat, als je mijn kind maar geen kwaad doet. Toen al wist ik waar mijn prioriteiten lagen. Ik werd gered door een bewaker die vond dat de lift vreemd lang tussen twee etages bleef hangen. Hij maakte de deuren open, waarop de man wegrende. De bewaker keek mij aan en ik hoorde mezelf zeggen, zoals zo veel vrouwen voor mij: ‘Het is in orde. Ik ben immers ongedeerd.’

Ik weet nog dat ik een blos in het gezicht van de bewaker meende te zien, een soort schaamte voor zijn sekse, terwijl hij me meenam naar een telefoon, een zwangere vrouw in shock. “Jawel, Sam, het was maar een incident, er is niets aan de hand.”

‘Doodslaan’, mompelde de bewaker. ‘Allemaal doodslaan zou ik ze, als …’

Het gebeurt wel dat ik aan het incident denk en me afvraag of het mij iets over mannen heeft geleerd wat ik eigenlijk al eerder had moeten begrijpen. Ik ben de gedachte aan het verschrikkelijke gebrek aan empathie van de ene man en de onmiddellijke wens van de ander om tot geweld en wraak over te gaan, nooit meer kwijtgeraakt. En bij dat alles: een verlammend gevoel van schuld, schaamte en haat.

Op dat moment besloot ik een afspraak met David Fawlkner te maken. Een paar dagen later, toen er dromen bij waren gekomen over de definitieve schending waaraan de vrouw op de brancard was blootgesteld, verzamelde ik moed en belde ik het nummer dat ik uit mijn hoofd had geleerd, van de man naar wie ik zo vaag verlangde. Je kunt misschien zeggen dat alle mensen een onuitwisbare indruk kunnen maken op een kind dat voor het eerst van zijn leven is flauwgevallen en recht omhoog kijkt in een vreemd, gegroefd gelaat. Misschien kwam het door het gevoel dat ik echt iets was vergeten, dat ik iets anders had kunnen zeggen dan dat ik alleen maar had geslapen, dat ik hem na veertien jaar zwijgen wilde ontmoeten.

Nu, achteraf, denk ik dat ik iets over geweld wilde begrijpen. Ik kan helaas geen andere noemer vinden: geweld. Het klinkt banaal. Maar na het incident (noem het zoals je wilt, als je het maar bij me vandaan houdt) besteedde ik lange wandelingen waarin eerst mijn buik en vervolgens mijn normale lichaam kwam, aan denken over hoe bepaalde mensen het recht nemen het lichaam van anderen te schenden, zich aan hen te vergrijpen en hen ten slotte, zoals bij de vrouw met het roodbruine haar, te slaan tot ze sterven. Over hun remmingen wilde ik iets begrijpen, of beter gezegd: over het gebrek daaraan.

Hij reageerde vreemd genoeg meteen positief op mijn vraag of ik langs mocht komen en het was al net zo vreemd dat ik uitbundig blij werd. Het zou mijn laatste reisje worden voordat Martin werd geboren. Op een warme zomerochtend ging ik in de auto zitten, mijn buik achter het stuur, mijn voeten ver uit elkaar, voortdurend zwetend onder de randen van mijn beha. Reed vervolgens door een uitgebloeid Roslagen naar het adres dat ik uit mijn hoofd kende. Ik stapte het politiebureau binnen; een ventilator in een hoek, een glazen kooi als receptie en daarachter een bewaker.

‘David Fawlkner, alstublieft.’

‘Maar dat ben ik’, zei een man die net door de hal liep, alsof alleen al de gedachte aan zijn eigen bestaan hem amuseerde.

‘Ik weet niet of u mij nog herkent. Ik bedoel, natuurlijk doet u dat niet’, stamelde ik. ‘Savanna Elmbrandt heette ik toen, tegenwoordig Brandt. Mijn broer en ik hebben mijn vaders Duitse achternaam weer aangenomen; het leek zo belachelijk dat iemand’ – hier legde ik mijn hand op mijn buik – ‘zou …’

‘Maar daar hebben jullie goed aan gedaan’, ging hij enthousiast verder. ‘Natuurlijk herinner ik me je, al toen je belde. De perenlimonade. Het flauwvallen. Het pension hier, zomer 1973. Het is wel even geleden.’

Hij liet me binnen in zijn bescheiden kantoor. Het enige teken van een privé-leven was een foto van een man van mijn eigen leeftijd op een zeilboot, zijn ogen dichtknijpend tegen de zon, smerige knieën.

‘Mijn zoon, Jack.’

Ik keek een poosje naar de foto en ging vervolgens nerveus op een stoel tegenover hem zitten. Hij overhandigde me een glas water.

‘Wat wilde je weten?’ vroeg hij meteen, hetgeen ik waardeerde.

Ik schraapte mijn keel; wat thuis gemakkelijk onder woorden was te brengen, was dat hier niet.

‘Ik zou drie dingen willen vragen. Hoe heette ze en hebben jullie hem ooit opgepakt?’

‘Je zei drie.’

‘Het derde is waarom? Sorry, maar ik zou willen weten waarom.’

Het gezang van een vogel baande zich een weg in de stille kamer en nam die in bezit, zoals geluiden altijd doen wanneer je je erop concentreert.

‘Het was dom van mij om hier te komen’, mompelde ik terwijl ik moeizaam opstond.

‘Helemaal niet’, zei hij snel en pakte mijn arm.

Toen realiseerde ik me opeens weer waarom ik me hem zo goed herinnerde. Hij was het soort man dat maakt dat je zuchtend achterover wilt leunen in je stoel, je kwellingen met hem wilt delen en te veel whisky met hem wilt drinken. Het was een man bij wie zelfs ík onherroepelijk zin kreeg om vertrouwelijk te worden.

‘Integendeel,’ vervolgde hij, ‘ik ben blij dat je bent gekomen. Je eerste vraag. Nee, we hebben hem niet gepakt. Ik kan je dingen vertellen die ook al in de pers hebben gestaan, dat is alles. En gezien de tijd die er al is verstreken, kan ik ook nog wat meer vertellen.’

‘Natuurlijk’, hoorde ik mezelf zeggen, alsof dit iets was wat ik al wist.

‘De vrouw heette Paulina Weller. Ze kwam uit een dorpje in Oostenrijk en werkte als secretaresse in Wenen. Volgens haar ouders, die we niet meteen konden vinden, had ze daar een Zweed ontmoet. Paulina had blijkbaar, na een paar weken verkering, besloten met de man mee te gaan op vakantie naar Zweden. Haar ouders hebben hem nooit ontmoet, ze zeiden dat hij geen belangstelling toonde. Dit was, volgens Paulina’s collega’s, klaarblijkelijk een man die haar beknotte in de relaties die ze al had en wilde dat ze zich uitsluitend op hun relatie zou concentreren. Er zijn mannen die dat liefde noemen.’

‘Sorry?’

‘Ik maakte een grapje.’

‘Natuurlijk’, zei ik, een vrouw die zo weinig van mannen af wist.

‘Wij denken dat deze onbekende man haar heeft doodgeslagen, omdat we een paar getuigen hebben die een enigszins in elkaar geslagen Paulina hebben gezien tijdens haar reis door Duitsland, Denemarken en verder Zweden in.’

‘Hoe schreven ze zich bij hotels in?’

‘Als de heer en mevrouw Weller. Dat deed zíj altijd, met een donkere zonnebril op, terwijl hij volgens getuigenverklaringen met hoofdpijn wachtte in de auto buiten. Maar in jullie pension, ik bedoel waar jij met je ouders ook verbleef, schreef volgens de beheerders alleen Paulina zich in. Ze kwam er alleen naartoe, in de auto die ze tijdens de reis samen hadden gebruikt. Ze waren kennelijk op weg naar het noorden, maar zij keerde om; ze was waarschijnlijk gevlucht en nam haar intrek in hetzelfde pension als jullie.’

‘Mijn broer Sam was op zeilkamp’, zei ik opeens. ‘Anders was hij bij mij geweest, op mijn kamer.’

‘O. Hoe dan ook, de man vond haar in jullie pension. Dat nemen we in ieder geval aan.’

‘Vond?’

‘Wanneer vrouwen mannen die hen mishandelen proberen te verlaten, kan dat het moment zijn waarop ze in het grootste gevaar komen te verkeren.’

‘Ik snap het’, zei ik, die er niets van begreep.

‘Je wilde weten waarom, zei je.’

Ik begon te blozen.

‘Nee, geneer je niet, je zult het al wel warm genoeg hebben. Je bent niet de enige die dat wil weten. Maar het enige waar ik in deze jaren meer over aan de weet ben gekomen is hóé.’

‘Hoe?’

‘Hoe het meestal gaat. Ik heb het een en ander geleerd. In grote lijnen kan het er als volgt uitzien. De man is eerst charmant, komt beleefd je leven binnen, maakt je het hof, vaak als in een droom. Dan begint hij de vrouw zachtjes te isoleren van haar naasten, haar vrijheid wordt steeds meer beperkt. Langzamerhand begint hij haar ontmoetingen met vrienden in de gaten te houden, bemoeit hij zich met hoeveel ze werkt en hoe ze zich kleedt. Verder heeft hij een mening over wat ze met haar geld doet, wie ze ontmoet en vindt hij dat ze meer tijd met hem moet doorbrengen. In het begin kan dat nog onder de noemer ‘jaloezie’ worden gerangschikt, bijna als iets romantisch, kan ik me voorstellen. Ze beginnen immers als geliefden en nauwlettend toezicht kun je misschien aanzien voor zorgzaamheid.’

Hij pauzeerde even.

‘O, vraag mij niet naar de liefde’, protesteerde ik spontaan.

‘Ah’, zei hij diplomatiek met een snelle blik op mijn buik, waarna hij onbekommerd verderging. ‘Na een poosje vindt de man dat de vrouw grenzen begint te overschrijden. Eerst volgen een paar lichte klappen, als bij vergissing. Daarna steeds hardere. Na afloop altijd berouw, tranen, de belofte het nooit weer te doen, de grote verzoening, jij bent de enige in mijn leven, misschien dreigementen met zelfmoord als ze hem verlaat. De vrouw blijft; hij is, was, immers de man van wie ze hield. Het wordt net een gijzelingsdrama waarbij de cipier je geliefde én de door jou verafschuwde is.’

‘Hoe kan dat?’

‘Dat moet je mij niet vragen. Jij en ik zijn slechts verwarde toeschouwers. Maar dat moet er ons naar mijn idee niet van weerhouden ons in te leven. Ik heb me één ding gerealiseerd en dat is dat er niets zo onthutsend is en je zo van je stuk brengt als vriendelijkheid en tederheid na mishandeling. Een omhelzing van iemand die je net in elkaar heeft geslagen, kan gek genoeg verlossend zijn. Dat komt door de tegenstelling – eindelijk is het voorbij! Ik heb het zien gebeuren.’

Als antwoord op mijn vragende blik voegde hij er grimmig aan toe: ‘Een paar vrouwen in mijn district zijn in de loop van de tijd in de problemen gekomen. Ik heb ze een beetje geholpen.’

Een klop op de deur en de Zweedse redding kwam binnen: een blad met koffie. We veerden allebei op: wat een opluchting om je te kunnen scharen rond iets concreets wanneer de onderwerpen maken dat je vaste grond onder je voeten verliest.

‘Paulina?’ vroeg ik.

‘Paulina, ja’, zei hij en hij verschoof wat papieren om plaats te maken voor de koffie. ‘We denken dus dat Paulina voor deze man is gevlucht, maar dat hij haar is gevolgd. Hij vond haar in het pension en er ontstond een ruzie. Daarna sloeg hij haar dood, uiteindelijk met een kaarsenstandaard. Of dat gepland was? Onmogelijk te zeggen, waarschijnlijk niet. Maar het rare is dat hij het moordwapen achterliet met vingerafdrukken erop en tevens een aantal bewijzen dat hij zich in de kamer had bevonden: haren, huid, vezels van kleding en dergelijke. Iemand moet hem hebben gestoord, of hij was misschien erg onervaren.’

‘Hetgeen betekent?’

‘Dat we hem maar hoeven te vinden om hem meteen voor moord te kunnen aanklagen.’

Terwijl hij melk in de koffie schonk, dachten we daar over na.

‘Maar bedoelt u echt dat er tijdens die hele reis niemand is geweest die een goed signalement van de man heeft kunnen geven?’

‘Het geheugen van mensen is niet altijd wat het zou moeten zijn. Bovendien, hoe moet je weten welk gezicht belangrijk genoeg is om te onthouden? Hij droeg blijkbaar vaak een pet, diep over zijn ogen getrokken. Zij ook, maar om een geheel andere reden’, zei hij droog.

Ik kon niet nog een keer ‘ik begrijp het’ zeggen, dus beet ik op mijn lip en deed er het zwijgen toe. Wat kon ik redelijkerwijs begrijpen van donkere zonnebrillen, blouses met lange mouwen en petten over blauwgeslagen gezichten, als bescherming tegen de nieuwsgierige of afkeurende blikken van anderen?

‘Nog elf jaar’, zei hij.

‘Wat?’

‘Elf jaar voordat de moord verjaart. Eens kijken, dat is 26 augustus 1998. Dat is de tijd die we nog hebben om hem te pakken. Dat moet lukken’, zei hij, hoofdzakelijk tegen zichzelf, als iemand die een voetbalelftal aanmoedigt dat hopeloos achterstaat. ‘Wil je haar zien?’

Ik schrok op.

‘Ik heb hier een foto die ik van haar ouders heb gekregen.’

Hij haalde een fotokopie uit zijn bureau en legde die zonder mijn antwoord af te wachten voor mij neer.

Ogen, neus, mond. Dat is alles wat ik me herinner. Ogen, neus, mond. Iets in mij klapte dicht, opeens werd ik misselijk. Ik stond op en rende naar het toilet.

‘De baby’, zei ik verontschuldigend toen ik in zijn kamer terugkeerde.

Dat het maanden geleden was dat ik voor het laatst had moeten overgeven, zei ik niet.

‘Aan het waarom zijn we nog niet toegekomen, hè?’ zei hij, terwijl hij me discreet een papieren zakdoekje gaf.

‘Ik wilde alleen zo graag haar naam weten.’

‘Toch wel meer ook?’

‘Inderdaad’, mompelde ik verlegen. ‘Maar ik weet niet hoe ik dat onder woorden moet brengen.’

‘Wie weet dat wel. Probeer maar gewoon te zeggen wat je voelt.’

‘Ik wilde u naar geweld vragen’, vervolgde ik, terwijl ik de papieren zakdoek uit elkaar zat te plukken en het zweet langs mijn buik liep. ‘Een poosje geleden … heeft een man me aangerand. Hoe kan dat gebeuren? Waarom zijn er geen remmingen? Hoe kunnen sommigen maar doorgaan, hoewel iemand om genade smeekt, hoe kun je dan tóch gewoon doorgaan?’

Degene die bezig was Martin te worden, bewoog als een vis in mijn buik; steeds groter nu en met steeds minder ruimte in mij. Alsof hij wist dat ik iemand nodig had om mijn arm om heen te kunnen slaan.

‘Het spijt me, maar ik kan het maar niet uit mijn hoofd zetten. Vooral nu niet.’

‘Spijt is niet nodig. En wat zou ik graag willen dat ik iets verstandigs kon zeggen. Ik weet misschien niet zo veel over geweld, maar des te meer over de gevolgen ervan’, zei hij slechts. ‘Daar weet ik wel wat over.’

Een duidelijke pauze, maar toch vreemd aangenaam.

‘Macht en machteloosheid, maar in welke combinatie en op welke manier weet ik niet. Dat verontrust me’, voegde hij eraan toe, alsof hij in zichzelf zat te praten.

‘Mij ook’, knikte ik. ‘Mij ook.’

We roerden in ons kopje, glimlachten voorzichtig naar elkaar, haalden allebei diep adem. Maar toen kwam het opeens, van een man die ogenschijnlijk bezig was de foto van zijn zoon recht te zetten maar die precies wist wat hij deed: ‘Er is niet iets wat je je herinnert en waar je nu over wilt vertellen?’

Enkele seconden lang werd het zwart in mijn hoofd, helemaal leeg, alsof ik zelfs als ik me inspande me mijn eigen naam niet zou kunnen herinneren. Als voor een proefwerk over iets waar je te veel vanaf weet of absoluut helemaal niets. Maar ik sloot mijn ogen, deed mijn best en zocht: geuren, gedachten, stemmen, iets? Alleen duisternis.

‘Ik heb geslapen als een blok’, herhaalde ik.

‘Als een blok. Maar als je weer wilt praten, bel gewoon.’

‘Ik heb uw tijd onnodig in beslag genomen.’

‘Dat weet je nooit van tevoren’, glimlachte hij. ‘Mag ik iets geks zeggen?’

‘Dat zou me eigenlijk opluchten’, zei ik.

‘Ik denk dat je de juiste beslissing hebt genomen’, zei hij met een gebaar naar mijn buik, waarmee hij alles leek te bedoelen: het vaderloze kind en mijn verlangen naar degene die Martin zou worden. ‘Je zult grenzeloos van het kind gaan houden, neem dat maar van mij aan. En je nachtmerries zullen afnemen.’

Een bijzondere man, dacht ik op weg naar mijn auto. Hoe kon hij iets weten over de dromen van vreemdelingen? Wat had hij van het leven gezien dat ik over het hoofd had gezien? Destijds begreep ik niet wat ik nu weet: er zijn inlevingsvermogen en belangstelling voor andere mensen voor nodig om hen te kunnen zíén.

Hij liep helemaal met mij mee naar de auto.

‘We spreken het zo af’, zei hij toen hij door de autoruit naar binnen keek, nadat hij mij had geholpen de gordel over mijn buik te doen. ‘Jij houdt je bezig met het waaróm, geloof me, daar zul je de komende jaren een zekere ervaring in krijgen, en ik grijp hem.’

Ik keek glimlachend naar hem op, ontmoette dezelfde blik als toen ik klein was, dezelfde warmte.

‘In de beste van alle werelden?’ vroeg ik.

‘Die bestaat.’

‘Dat zeggen ze.’

Hij schudde zijn hoofd, stak zijn hand op ten groet en terwijl ik wegreed, keek ik in mijn achteruitkijkspiegel naar hem. Hoewel het warm was, had ik het koud. Het gevoel mijn kaken op elkaar te moeten klemmen om te voorkomen dat mijn tanden zouden gaan klapperen.

Maar ze had een naam gekregen, Paulina Weller. Ik vond dat dat wel het minste was wat ik mijn gezichtloze dromen kon bieden.