Mo Yan

Veranderingen

Uit het Chinees vertaald door Daan Bronkhorst

Uitgeverij De Geus

breda 2012

De vertaling van dit boek is mede tot stand gekomen dankzij een bijdrage van het Vertaalfonds van de Internationale Boekenbeurs Sharjah

Oorspronkelijke titel Bian, verschenen bij Seagull Books

Oorspronkelijke tekst © Mo Yan, 2010

Published by arrangement with Seagull Books. All rights reserved

Nederlandse vertaling © Daan Bronkhorst en De Geus bv,

Breda 2012

Omslagontwerp en -illustratie Mijke Wondergem, naar het ontwerp van Sunandini Banerjee, 2010

isbn 978 90 445 2785 8

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2012.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Een

Eigenlijk zou ik het moeten hebben over wat zich na 1979 heeft afgespeeld, maar mijn gedachten gaan almaar terug naar die middag in de herfst van 1969, toen de zon straalde, de chrysanten in gouden bloei stonden en de wilde ganzen naar het zuiden trokken. Als ik in gedachten eenmaal daar ben beland, kom ik er niet meer van los. Al mijn herinneringen draaien om wie ik toen was, een eenzame jongen die van school was gestuurd, maar die telkens onweerstaanbaar werd aangetrokken door het rumoer van het schoolplein. Ik was de school binnengeglipt door een onbewaakte toegang en met een hart dat klopte in mijn keel liep ik door de lange donkere gang naar het open vierkant midden in de school, een plein omgeven door gebouwen. Links stond een eikenhouten paal waaraan met ijzerdraad een dwarsbalk was vastgemaakt met daaraan een ijzeren bel met roeststrepen. Verder naar links waren er twee aan het pingpongen op een simpele betonnen tafel die op bakstenen rustte, aandachtig gadegeslagen door een menigte die goed was voor het meeste lawaai. Het was herfstvakantie en hoewel de meeste toeschouwers leraren waren, hingen er ook een paar mooie meisjes rond die in het pingpongteam zaten en de trots van de school waren. Ze bereidden zich voor op een regionaal toernooi voor de nationale feestdag van 1 oktober, dus in plaats van met vakantie te gaan, waren ze gebleven om te trainen. Ze waren kinderen van partijkaders van de staatsboerderij en dankzij hun voedzaam dieet goed geproportioneerd en van lichte huid. Ze droegen kleren met vrolijke kleuren en je kon meteen zien dat ze van een andere klasse waren dan wij armeluiskinderen. We keken naar hen op, maar ons keurden ze geen blik waardig. Een van de spelers was de wiskundeleraar, Liu Tianguan, een kleine man met een verbazingwekkend grote mond. Er werd gezegd dat hij zijn hele vuist in die mond kon stoppen, maar dat had geen van ons hem ooit zien doen. Dikwijls kwam me dat beeld voor de geest van hoe hij breed gapend op het podium stond – die wijdopen mond van hem was spectaculair. Een van zijn bijnamen was ‘Nijlpaard’. Nu had niemand van ons ooit een nijlpaard gezien en het Chinese woord voor dat dier, hema, klinkt net als hama, oftewel ‘pad’, ook zo’n beest met een grote bek, dus bijna als vanzelf werd zijn bijnaam Liu de Pad. Dat had ik niet bedacht, maar hij was uit wat hij links en rechts had opgevangen tot de slotsom gekomen dat de bijnaam wél van mij kwam. Liu de Pad, zoon van een martelaar en ondervoorzitter van het Revolutionair Comité van de school, met zo’n bijnaam opzadelen was een dermate ernstig vergrijp dat het volstrekt onvermijdelijk was dat ik van school werd getrapt en van de campus werd weggestuurd.

Ik was altijd een schoffie geweest met een hoop pech, altijd goed in het verpesten van wat oké had kunnen zijn. Als ik zo slim wilde zijn om, zogezegd, te kijken of er goudstukken van onder de staart van de ezel zouden vallen, dan nam de leraar meteen aan dat ik hem klem wilde zetten. Keer op keer zei mijn moeder tegen me: Jongen, je bent de uil met goed nieuws en een slechte naam. En gelijk had ze, niemand associeerde me ooit met iets wat goed of de moeite waard was, maar er hoefde maar iets slechts te gebeuren of iedereen wees naar mij. Ze zeiden dat ik opstandig was en ideologisch zwak, dat ik de school en de leraren haatte. Waarin ze totaal ongelijk hadden. Ik was dol op school en ik had een speciale band met Liu met de grote mond, want ik was behept met al net zo’n mond. De jonge hoofdpersoon van een van mijn latere verhalen, ‘Grote mond’, is op mijzelf geïnspireerd. Liu de leraar en ik waren feitelijk lotgenoten. We hadden wederzijds begrip voor elkaar moeten hebben, of althans een zekere wederzijdse sympathie. Als er één iemand was die ik nooit een bijnaam zou geven, was hij het. Maar Liu wilde dat maar niet zien. Hij sleurde me aan mijn haar naar zijn kantoor, schopte de benen onder me vandaan en schreeuwde: Jij … jij … een zwarte kraai die een zwart varken uitlacht! Kijk jij maar eens naar die lekkere mond van je als je weer eens een plas gezeken hebt!

Ik wilde het hem uitleggen, maar hij gaf me geen kans en zo geschiedde het dat een goeie jongen, Mo met de grote mond, die dol was op leraar Liu met de grote mond, van school werd gestuurd. Maar hoewel leraar Liu mijn beschamende verwijdering overal rondbazuinde, hield ik nog altijd zó veel van mijn school dat ik elke dag opnieuw op het schoolplein probeerde te komen, met mijn versleten tas over de schouder. In eerste instantie kwam leraar Liu me persoonlijk zeggen dat ik weg moest. Als ik dat niet deed trok hij me naar buiten aan mijn oren of mijn haar, maar nog voordat hij goed en wel terug was in zijn kantoor was ik alweer binnen. Toen gaf hij een paar van de grotere jongens de opdracht en als ik dan nog niet wilde vertrekken, tilden ze me op, droegen me de poort uit en lieten me op straat achter. Maar ze waren nog niet terug in de klas of ik was alweer op het plein, schuilend in een hoek, helemaal ineengekrompen, zowel om niet op te vallen als om een beetje sympathie te wekken. Daar zat ik dan te luisteren naar de opgewekte stemgeluiden en te loeren naar de kinderen die rondrenden en speelden. Het liefst keek ik naar het pingpongen. Daar kon ik naar kijken tot ik vergat waar ik was, vaak met tranen in mijn ogen of op mijn vuist bijtend. Na verloop van tijd gaven ze hun pogingen om me weg te jagen op.

Op deze herfstmiddag, nu veertig jaar geleden, was ik in mijn hoek gekropen en keek hoe Liu de Pad in de weer was met zijn zelfgemaakte pingpongbatje – extra groot en in de vorm van een legerschop – in een wedstrijd tegen een meisje uit mijn klas, Lu Wenli. Ook zij had, om de waarheid te zeggen, een groot uitgevallen mond, maar bij haar paste die volmaakt bij haar gezicht en was die niet buiten proporties zoals bij leraar Liu en bij mij. Zelfs toen, in een tijd dat een brede mond niet als een teken van schoonheid gold, was ze een stuk. Wat haar nog aantrekkelijker maakte, was dat haar vader op de truck van de staatsboerderij reed, een gaz-51 die in onze ogen een ontzagwekkend raspaard was. In die dagen waren vrachtwagenchauffeurs zo ongeveer koningen. Toen ik nog op school zat, had klassenleraar Zhang ons een keer een opstel laten schrijven met de titel ‘Mijn ideaal’, en de helft van de jongens in de klas bleek te dromen van een toekomst als vrachtwagenchauffeur. Maar He Zhiwu, een grote, sterke jongen met puistjes en de zweem van een snor waarmee hij eerder vijfentwintig leek dan van onze leeftijd, had alleen maar opgeschreven: ‘Ik heb geen andere idealen. Ik heb er maar één. Mijn ideaal is de vader van Lu Wenli te zijn.’ Leraar Zhang las altijd de beste en slechtste opstellen aan de klas voor. Maar in plaats van te vertellen wie ze had geschreven, liet hij ons raden. Indertijd werd er in het achterland, zoals waar wij woonden, nogal gelachen om mensen die Algemeen Beschaafd Chinees spraken, zelfs op school. Leraar Zhang was de enige die het waagde ons in dat vreemde dialect les te geven. Hij kwam van een lerarenacademie en was nog maar begin twintig. Hij had een mager bleek gezicht, droeg zijn haar met een scheiding opzij en ging gekleed in een vaal geworden blauw legerjasje van ruwe stof met een paar paperclips op de kraag en blauwe overmouwen. Hij heeft vast en zeker jasjes van een ander type en een andere kleur gedragen, want hij kon niet hetzelfde jasje het hele jaar door aan hebben gehad, maar zo is zijn verschijning me in het geheugen gegrift, de overmouwen en paperclips, het verschoten jasje en ook zijn gezicht, zijn trekken, zijn stem en zijn uitdrukking. Alleen zo kan ik zijn beeld oproepen. In het taalgebruik van de jaren tachtig zou hij een ‘snoepje’ zijn genoemd, wat in de jaren negentig ‘lekker ding’ werd, en nu zou hij gewoon een ‘mooie jongen’ zijn, vermoed ik. Er is ongetwijfeld een nog modieuzere term om een goed uitziende jongeman mee aan te duiden, maar dat zou ik aan mijn buurmeisje moeten vragen.

He Zhiwu zag er veel ouder uit dan leraar Zhang. Het zou overdreven zijn om te zeggen dat hij Zhangs vader had kunnen zijn, maar niemand zou je hebben tegengesproken als je beweerde dat hij een jongere oom was. Het staat me nog bij hoe leraar Zhang voor de hele klas He Zhiwu’s opstel voorlas op gezwollen, sarcastische toon: ‘Ik heb geen idealen. Ik heb er maar één. Mijn ideaal is de vader van Lu Wenli te zijn.’ Welnu, na een korte verbouwereerde stilte lagen we bijna dubbel van het lachen, die drie zinnen waren het hele opstel dat de leraar nu aan een hoek van het papier vasthield en flink schudde, alsof hij er nog iets uit zou kunnen krijgen. Briljant, echt briljant, zei leraar Zhang, laten we eens kijken wie kan raden welke briljante geest dat geschreven heeft. Wij hadden geen flauw idee, dus we spiedden naar links en naar rechts en van voor naar achter in de hoop dat de auteur van het ‘briljante’ opstel zich kenbaar zou maken, en onze blikken belandden uiteindelijk bij het gezicht van He Zhiwu. Als de grootste en stoerste jongen van de klas zat hij degene die naast hem zat altijd te pesten, dus had de leraar hem in zijn eentje aan de achterste lessenaar gezet. Toen iedereen naar hem keek, liep hij een beetje rood aan, of daar leek het op, en wij dachten dat hij zich ongemakkelijk zou voelen, maar bij nadere beschouwing was dat helemaal niet zo. Hij leek eerder behoorlijk tevreden met zichzelf, hij had een beetje een domme, slinkse, bijna doortrapte grijns op zijn gezicht. Omdat zijn onderlip minder uitstak dan zijn bovenlip kwamen zijn boventanden tevoorschijn als hij glimlachte – paars tandvlees, gele tanden met een spleetje ertussen. Een van zijn geliefde trucjes was om kleine belletjes door die spleet te blazen en dan te kijken naar hoe die verleidelijk door de lucht zweefden. Dat was wat hij ook nu deed, op hetzelfde moment dat de leraar het opstelschrift naar hem toe gooide alsof het een frisbee was. Het schrift kwam niet verder dan de lessenaar van Du Baohua, een van de echt goede leerlingen, ze pakte het op en gooide het over haar schouder. He Zhiwu, zei leraar Zhang, vertel ons eens waarom je de vader van Lu Wenli zou willen zijn. Maar hij bleef maar belletjes blazen. Opstaan! schreeuwde Zhang. He Zhiwu kwam met hooghartige onverschilligheid overeind. Zeg op! Waarom wil je Lu Wenli’s vader zijn? Bij het volgende lachsalvo legde Lu Wenli, die naast mij in de bank zat, haar hoofd op de tafel en begon ze te huilen. Tot op de dag van vandaag weet ik niet waarom.

He Zhiwu keek arroganter dan ooit en negeerde de vraag van de leraar. Maar het gesnik van Lu Wenli compliceerde wat eerst eenvoudig was geweest, He’s houding was een regelrechte uitdaging aan het gezag van Zhang als leraar. Terugkijkend denk ik dat Zhang het opstel van He waarschijnlijk niet had voorgelezen als hij had geweten hoe dat zou aflopen. Maar nu de pijl eenmaal uit de boog was, kon hij hem niet meer keren. Dus moest hij een knoop doorhakken en beval: Eruit! Rol d’r uit, jij! – zoals de uitdrukking was in die tijd.

Onze briljante klasgenoot He Zhiwu, een kop groter dan de leraar, pakte zijn schooltas, ging op de grond liggen, wond zich op tot een bal en liet zich tussen twee rijen bankjes rollen. Het gelach verstomde abrupt en de stemming in de klas sloeg om in dodelijke ernst. Dit was geen grap meer. Het gezicht van de leraar was witheet van woede en Lu Wenli bleef maar snikken. Onderwijl kwam de rollende He Zhiwu niet erg vooruit – hij kon niet sturen en botste telkens tegen de poten van lessenaars en bankjes op. Met alle modder die we naar binnen hadden gelopen was de bakstenen vloer korsterig en oneffen. Ik kon me indenken hoe ongemakkelijk ik me had gevoeld als ik daar had liggen rollen. Maar niemand voelde zich zo onbehaaglijk als leraar Zhang: het ongemak van onze klasgenoot was fysiek, het zijne mentaal. Iemand straffen door jezelf pijn te doen is niet iets om trots op te zijn en wordt beschouwd als tamelijk onbehouwen, maar wie in staat is tot zoiets is, naar mijn idee, geen doorsnee botterik. In het algemeen heeft heroïsch gedrag vaak iets lomps en lomp gedrag iets heroïsch. Dus was He Zhiwu nou een grote pummel of een grote held? Ik zou het niet weten. Hoe dan ook, hij is de hoofdpersoon van dit verhaal, dus het oordeel is aan de lezer.

Hij rolde de hele klas door, stond op en wandelde weg, bedekt met modder en met een blik achterom naar de leraar. Zhang riep: Stoppen, jij, maar He Zhiwu liep door. Het was een heldere zonnige dag. Een paar eksters kwetterden in de takken van een populier buiten voor het raam. Het leek wel alsof er een gloed van goud licht uit het lichaam van He straalde en voor mij, ik zou niet kunnen zeggen hoe dat voor de anderen was, was hij op dat moment absoluut een heroïek figuur zoals hij daar voortschreed, aan zijn eer verplicht om niet om te kijken. Toen kwamen er kleine en grote snippers papier uit zijn hand dwarrelen, ze zweefden even rond voordat ze op de stoffige weg vielen. Wat mijn klasgenoten voelden, ik weet het niet, maar mijn hart sprong op. Hij was bezig zijn schoolboeken aan snippers te scheuren! Hij verscheurde zijn schriften! Hij liet de school radicaal achter zich, verbande alles wat school was naar achter in zijn hersenen, vermorzelde het lerarenkorps onder zijn voet. Hij was een vogel die uit zijn kooi ontsnapte, hij was bevrijd, de regels en discipline van de school konden hem niets meer maken. En wij? Wij moesten blijven lijden onder de verstikkende dwang van onze docenten. Wat de zaak nog ingewikkelder maakte was dit: toen He Zhiwu de klas uit rolde, zijn boeken verscheurde en brak met de school, oogstte hij niet alleen mijn bewondering, hij zette me ook aan het dromen over een dag dat ik ook zoiets zou klaarspelen. Niet lang daarna schopte Liu met de grote mond me de school uit en dat deed me bijna de das om omdat ik zo aan die school was gehecht. Dus wie was de held en wie de lafaard? Laat daar geen misverstand over bestaan.

Lu Wenli huilde nog altijd, zelfs nadat He Zhiwu was weggebeend. Genoeg zo! zei leraar Zhang met kennelijk ongeduld. He Zhiwu zei niet dat hij werkelijk jouw vader wilde zijn, hij bedoelde alleen maar dat hij vrachtwagenchauffeur wilde worden, net als jouw vader. Trouwens, al had hij jouw vader willen worden, dan was hij toch je papa niet geweest. Lu Wenli keek op naar de leraar, haalde een bonte zakdoek tevoorschijn en depte haar ogen. Haar ogen waren groot en stonden ver uit elkaar, wat haar een beetje een domme uitdrukking gaf als ze je aankeek.

Wat was de reden dat de vader van Lu Wenli ons ideaal was? Snelheid. Jongens verafgoden snelheid. Als we onder het eten een auto hoorden, lieten we de rijstkom uit onze handen vallen en raceten we naar de toegangsweg om te zien hoe haar vader in zijn gaz-51 voorbijscheurde. Het maakte niet uit welke kant hij op ging, altijd vlogen verschrikte, naar voedsel pikkende kippen op en zochten luie honden ijlings hun toevlucht in de greppels aan de kant. Maar of die dieren nou alle kanten uit stoven of misschien wel onder de wielen kwamen, vaart minderen deed hij nooit. En de eigenaars van kip of hond raapten vervolgens de kadavers op en droegen of sleepten die naar huis. Niemand die ooit protesteerde of verhaal bij hem ging halen. Die auto was zo snel, zo snel was er geen een. Kippen en honden moesten opzij voor een truck, zo was het, niet andersom. Men zei dat de gaz-51 een Sovjettruck was die was achtergebleven op het slagveld van de Koreaanse oorlog, begin jaren vijftig. De gaten van Amerikaanse vliegtuigkogels in de cabine dienden als bewijs dat dit een voertuig was van grote verdienste en met een rijke geschiedenis. De truck had dapper standgehouden toen de oorlogsvlammen loeiden, had kogelregens getrotseerd en joeg nu, in vredestijd, wolken van stof op als hij over de weg raasde. Als hij voorbijkwam, zagen we de vader van Wenli parmantig achter de autoruit zitten. De ene keer had hij een zonnebril op, de andere keer niet, soms had hij witte handschoenen aan en soms niet. Ik zag hem het liefst met handschoenen én zonnebril. Dat had een eenvoudige reden: ik had een keer een oorlogsfilm gezien waarin een van onze koene agenten, verkleed als generaal van de vijand, compleet met zonnebril en witte handschoenen, een inspectieronde maakte langs de vijandelijke artillerieposities. Hij voelde rond in de loop van een van de kanonnen en toen hij zijn arm weer naar buiten trok, waren meerdere vingers van zijn handschoen zwart geworden. Is dat hoe we onze uitrusting onderhouden? had hij op typische officierstoon gesnauwd.

Het Amerikaanse uniform had er bijzonder fraai uitgezien op deze onbevreesde spion. Hij had klasse. Nog een hele tijd nadat we de film hadden gezien, beleefden we grote momenten met ons net zo aan te kleden en net zo te praten als hij: Is dat hoe we onze uitrusting onderhouden? Maar het effect werd bedorven door het ontbreken van witte handschoenen. Het was daarom onze ultieme droom om ooit zo’n paar te hebben. Het uniform en de zonnebril plus de revolver die aan zijn koppel hing, gingen onze wildste dromen te boven. Alle jongens en sommigen van de meisjes bewonderden He Zhiwu, niet alleen vanwege de fascinerende manier die hij had gekozen om de school te verlaten maar omdat hij korte tijd later ten overstaan van de hele school, leraren en leerlingen, een waagstuk van grote klasse klaarde.

Dat was op 1 juni, Dag van het Kind. We waren allemaal samengedromd op het sportveld buiten de school voor het hijsen van de vlag. Ook al was onze school afgelegen, ver van de staatsboerderij was het niet en daar verbleef een groep opgeleide individuen die er als rechtse elementen te werk waren gesteld. Enkelen van hen, met veel ervaring in sport en recreatie, kwamen bij ons om leraren te vervangen. Het was te danken aan hun coaching dat Lu Wenli eerste werd in het pingpongtoernooi van Gaomi en dat Hou Dejun bij de junioren kampioen polsstokhoogspringen werd op een sporttoernooi in Changwei. Ze hielpen ons ook een heel fatsoenlijke militaire kapel te formeren. We hadden een grote trom en tien snaartrommels, twee gongs, tien trompetten, tien trombones en twee glanzende sousafoons met bekers die recht omhoog wezen. Op het platteland gebruiken mensen bekkens, gongs en trommels, dat gaat van bong bong klang, bong bong klang, bong bong klang, een saaie, monotone dorpskakofonie. Maar de eerste keer dat wij op het sportveld lieten zien wat we konden – onze stijl, onze bravoure, ons plezier en niet te vergeten onze temperamentvolle ritmes en melodieën – gingen de ogen van de dorpelingen echt open en zinderden hun trommelvliezen. Had een van hen ooit een erewacht gezien? Hadden ze ooit dergelijke muziek gehoord? De school verstrekte uniformen aan alle leden van de fanfare: blauwe korte broeken en witte overhemden voor de jongens, witte shirts en blauwe rokjes voor de meisjes, witte schoenen met rubberzolen en kniekousen voor iedereen. Wangen werden opgemaakt met rouge, wenkbrauwen met houtskool, de meisjes bonden hun vlechten op met rode linten, de jongens droegen rode strikjes. Het was een prachtig gezicht, temeer omdat ze allemaal dunne witte handschoenen droegen! Al die instrumenten en uniformen kostten een lieve duit, méér dan we hadden kunnen binnenhalen zelfs al hadden we alle lessenaars, bankjes, krukjes en de ijzeren bel verkocht, maar voor de staatsboerderij van de Jiaorivier was het maar een enkel veertje van de kip (een enkele haar van negen ossen zou een overdrijving zijn). Die boerderij heeft in heel wat van mijn verhalen en romans gefigureerd, net als de rechtsen die in mijn beleving alleen maar uit waren op een plezierig leven en zinnelijk genot. Ze zijn de protagonisten van mijn novelle Een marathon dertig jaar geleden en ik nodig iedereen die daarin geïnteresseerd is uit om dat verhaal te lezen. Maar daar is het fictie, gevuld met veel wat verzonnen is, terwijl wat ik hier schrijf in principe memoires zijn. En als niet alles wat ik schrijf historisch accuraat is, is dat omdat er na al die jaren gaten in mijn geheugen zijn gevallen.

De staatsboerderij van de Jiao, die van het hele volk was, had oorspronkelijk deel uitgemaakt van het nog altijd functionerende Xinjiang Productie- en Constructiecorps. Voor het grootste deel waren de leden legerveteranen, later was dat aangevuld met ‘opgeleide jongeren’ uit Qingdao, de grootste stad in de regio. In de vroege jaren zestig, toen ons achterlijke dorp nog ossenwagens en houten ploegen gebruikte, beschikte de staatsboerderij van de Jiao al over een rode combine van Sovjetfabrikaat. Toen die machine voor het eerst naar het weidse graanveld van de boerderij denderde, was de indruk die dat op ons maakte niet minder groot dan de schok die onze grootouders in 1904 beleefden toen ze de eerste trein zagen passeren op de lijn Qingdao-Jinan, met z’n Duitse locomotief die rook brakend langs ons dorp denderde. Voor een grootschalige onderneming zoals de staatsboerderij was het uitrusten van de militaire kapel van een school een fluitje van een cent. Als u dit leest, vergeeft u me dan dat ik lang van stof ben. Mijn hoofd zit vol met dit soort ongeordende herinneringen en het is niet met opzet dat ik ze noteer – ze komen uit eigen beweging op het papier.

Waarom in vredesnaam wilde de staatsboerderij de fanfare van een plattelandsschool van een complete uitrusting voorzien? Om de eenvoudige reden dat veel van onze scholieren de zonen en dochters waren van vooraanstaande leden van de boerderij. En waarom stuurden ze hun rechtsen als vervangend onderwijspersoneel? Om dezelfde reden. Onze eigen leraar Zhang was, zoals we hebben gezien, afgestudeerd aan de lerarenacademie terwijl Liu met de grote mond nooit verder was gekomen dan de hoogste klas van de basisschool. Daarentegen waren de rechtsen die door de boerderij werden gestuurd hoger opgeleide intellectuelen. Op dit punt van mijn verhaal bent u er vast al achter gekomen dat de ligging van onze school haar de beste had gemaakt van de hele provincie Shandong. Ik werd er in de vijfde klas uitgegooid en toch was ik, toen ik later dienst nam en te werk werd gesteld, beter opgeleid dan kameraden die elders op een middelbare school hadden gezeten. Als ik mijn opleiding had kunnen afmaken, was ik misschien in 1977, het jaar dat de toelatingsexamens weer werden ingevoerd, toegelaten tot de universiteit van Peking of Qinghua.

Terwijl de kapel ‘Het oosten is rood’ speelde en wij toekeken hoe de vlag met vijf sterren langzaam aan de mast omhoogklom, verscheen He Zhiwu op de meest in het oog lopende plek van het terrein, gekleed in een verschoten, ouderwets legeruniform, een bijna nieuwe legerpet met brede rand, witte handschoenen en een zonnebril, en in zijn hand een zelfgemaakt rijzweepje. Waarom ze bij het hijsen van de vlag ‘Het oosten is rood’ speelden in plaats van het volkslied? Omdat degenen die het volkslied hadden geschreven, de melodie en de tekst, beiden doelwit waren geworden van politieke campagnes.

We vroegen ons allemaal af hoe He Zhiwu toch de hand had weten te leggen op die uitdossing. Op dat moment hadden we geen idee, maar jaren later, toen He en ik met elkaar optrokken in Qingdao, vroeg ik het hem. Hij lachte toen wat en zei schamper: Van Lu Wenli’s vader. Het zou te ver gaan om te zeggen dat hij daar op het sportveld een soort onvervaarde spion uit de film was geworden, maar zijn verschijning sloeg bij ons wel in als een bom. Met afgemeten passen, opgeheven hoofd en de borst naar voren, schreed hij voort tussen ons in, het gelid van de scholieren aan de ene kant en dat van de leiding van de school aan de andere, zonder een spoor van angst in zijn ogen. Hij richtte zijn zweepje op ons en zei op geaffecteerde toon: Is dat hoe we onze uitrusting onderhouden?

De schoolleiding keek met open mond en gesperde ogen naar hem terwijl hij triomfantelijk voorbij liep, toen omkeerde en even triomfantelijk terugliep, de hele tijd fluitend. We volgden hem met onze blik toen hij in de richting van de rivieroever liep, de helling op en weer af, en ten slotte verdween in de rivier om, naar we aannamen, zijn uniform uit te trekken en misschien een bad te nemen, of misschien alleen maar voldaan naar zijn spiegelbeeld te kijken. Daarna kon geen enkele door de school georganiseerde activiteit ons nog boeien. Niets, noch de voordracht van poëzie noch de komische toneelstukjes, kon onze aandacht afleiden van de oever. Deze keer zullen we hem eens echt onder handen nemen, zei Liu met de grote mond woedend.

Maar dat gebeurde niet. He Zhiwu’s vader was al tientallen jaren dagloner en zijn moeder was een veteraan van de Partij, een vrouw met een pokdalig gezicht, grote voeten en een opvliegend karakter waarvan ze vaak blijk gaf als ze op de molensteen voor hun huis stond en een stroom vloeken liet gaan zonder een reden die we konden peilen, dan stond ze daar met de ene hand op haar heup, de andere omhoog, als een ouderwetse theepot. Zhiwu was de oudste van zes, hij had drie broertjes en twee zusjes, en ze woonden met z’n allen in een gammel huis van drie kamers dat niet eens stromatten had op de stenen bedden. Zelfs voorzitter Mao had niet geweten hoe hij met iemand van die politieke achtergrond had moeten omspringen, laat staan dat Liu met de grote mond dat wist.

In de herfst van 1973 vond ik tijdelijk werk in een katoenfabriek waar mijn oom boekhouder was. Ook al was het dan tijdelijk, elke maand nam ik toch maar, nadat ik vierentwintig yuan had afgedragen aan het productieteam, vijftien yuan mee naar huis. In die tijd kostte varkensvlees zeven dubbeltjes per pond en een ei zes cent, dus met vijftien yuan kwam je een heel eind. Ik ging me beter kleden, droeg mijn haar lang en bezat diverse paren witte handschoenen. Al die rijkdom bracht op een of andere manier mijn hoofd op hol. Op een dag kwam He Zhiwu me na het werk opzoeken. Hij droeg kapotte schoenen met gaten in de neus en had een gevouwen deken over zijn schouders. Zijn haar was een warboel, hij had zich lang niet geschoren en er liepen drie diepe groeven over zijn voorhoofd. Leen me tien yuan, zei hij, ik ga naar het noorden. En je familie dan, vroeg ik, wat moeten die doen als je weg bent? De Communistische Partij zal ze niet laten verhongeren, zei hij. En wat ga je daar doen? Weet ik niet. Maar het is beter dan hier te blijven rondhangen tot mijn dood, toch? Kijk mij nou, bijna dertig ben ik en ik heb niet eens een vrouw. Ik moet hier weg. Van verplaatsen gaan bomen dood maar mensen blijven ervan leven. Eerlijk gezegd had ik niet veel zin hem tien yuan te lenen, een aanzienlijk bedrag voor die tijd. Wat dacht je hiervan, zei hij, als ik het goed doe daar betaal ik je niet terug, maar zo niet, dan betaal ik je terug, ook al moet ik er mijn bloed voor verkopen. Die logica kon ik niet volgen. Ik draaide er nog een tijd omheen en leende hem ten slotte het geld.

Maar laten we terugkeren naar die middag toen ik tegen de muur van het schoolplein stond geleund en naar de pingpongmatch tussen leraar Liu en Lu Wenli keek. Liu was een middelmatige speler die geobsedeerd was door de sport en dolgraag tegen de meisjes van het team speelde. Geen van hen kon je onaantrekkelijk noemen, maar Wenli was de mooiste en dus zijn favoriete tegenspeelster. Elke keer als hij de bal raakte, opende hij onbedoeld zijn gapende mond. Dat zou op zichzelf niet het vermelden waard zijn, maar er kwam ook nog eens een vreemd geluid uit zijn keel, ‘gagoe gagoe’, alsof een paar padden naar buiten probeerden te komen. Die aanblik en geluiden deden ons bijna stikken van het lachen. Lu Wenli had er de pest aan om tegen leraar Liu te spelen, zoals ik wist, maar hij was van de schoolleiding en dus had ze geen keus. De uitdrukking op haar gezicht en haar beroerde spel als ze tegenover leraar Liu aan de tafel stond, lieten niets te raden over van wat ze voelde – afkeer en walging. Ik heb nu behoorlijk uitgeweid om de weg te effenen voor de volgende dramatische scene: met zijn mond open sloeg Liu een topspinbal die Lu Wenli achteloos retourneerde, maar het glanzende balletje vloog, alsof het ogen had, recht Liu’s mond in.

Even waren we sprakeloos. Toen barstte het gelach los. Een lerares met de naam Ma, wier hoofd sowieso al rood was, kreeg een kleur als een hanenkam. Lu Wenli, die een lang gezicht had getrokken, giechelde hardop. Ik was de enige die niet lachte. Ik stond me daar te verbazen over wat er was gebeurd en herinnerde me een bekend verhaal uit ons dorp dat onze verhalenverteller opa Wang Gui had verteld. Er was een armoedzaaier met de naam Jiang Ziya die meel verkocht, maar op een dag woei een sterke windvlaag het meel uit zijn hand. Toen probeerde hij kolen te verkopen, maar het was een uitzonderlijk warme winter. Ten slotte, toen hij opkeek naar de hemel en zuchtte, kwam er vogelpoep in zijn mond terecht. Dertig jaar later, in de herfst van 1999, zat ik in de metro van Peking op weg naar mijn werk bij het Dagblad van het Procuraat toen een krantenverkoper mijn aandacht trok met zijn geroep: Lees het hele verhaal! Sovjetgranaat landt in de loop van een Duits kanon in de Tweede Wereldoorlog! Ik dacht meteen terug aan de dag dat Lu Wenli een pingpongbal in de mond van leraar Liu sloeg. Wat er vervolgens gebeurde, was dat iedereen besefte dat er niet gelachen moest worden en daar acuut mee ophield. Nu zou je hebben verwacht dat Liu de bal uitspuugde en iets grappigs had gezegd – hij had een behoorlijk gevoel voor humor – dat Lu Wenli, die zichtbaar in verlegenheid was gebracht, haar excuses had aangeboden en dat ze verder hadden gespeeld. Maar in plaats van de bal uit te spugen, rekte Liu zijn nek, hij sperde zijn ogen wijd open en probeerde het ding door te slikken – we waren er allemaal getuige van. Toen fladderde hij met zijn armen en er kwam een vreemd ‘ohohoho’ uit zijn mond. Hij zag eruit als een kip die een giftig insect had ingeslikt. Iedereen stond er als aan de grond genageld naar te kijken. Iedereen behalve leraar Zhang, die naar Liu toe rende en hem op de rug begon te stompen, en een leraar genaamd Yu, die een arm om Liu’s nek legde. Met zwaaiende armen duwde Liu hen allebei weg. Leraar Wang, een van de rechtsen en afgestudeerd in de medicijnen, wist wel wat te doen. Hij duwde Zhang en Yu opzij, sloeg zijn armen – hij had lange apenarmen – om Liu’s middel en perste op diens middenrif. Het balletje vloog uit Liu’s mond en belandde op de tafel, waar het nog een paar keer stuiterde, om vervolgens op de grond te vallen en daar roerloos te blijven liggen. Wang liet Liu los en die zakte, met een gesmoorde kreet, als een hoopje modder in elkaar. Lu Wenli gooide haar batje op tafel, sloeg haar handen voor haar gezicht en rende huilend weg. Wang masseerde leraar Liu, die op de grond lag, en hielp hem overeind. Zodra Liu weer op zijn benen stond, keek hij om zich heen en zei hij schor: Waar is Lu Wenli? Waar is ze? Dat grietje heeft me bijna vermoord!