Bertina Henrichs

De schaakspeelster

Uit het Frans vertaald door Truus Boot

Uitgeverij De Geus

breda 2013

De vertaalster ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel La joueuse d’échecs, verschenen bij Éditions Liana Levi

Oorspronkelijke tekst © Éditions Liana Levi, 2005

Eerste Nederlandstalige uitgave © Truus Boot en De Geus BV, Breda 2006

Deze editie © De Geus BV, Breda 2013

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie © Masterfile/Garry Black

isbn 978 90 445 2789 6

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2006.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

Het was het begin van de zomer. Zoals elke dag beklom Eleni op het uur dat de zon aan de horizon verscheen de heuvel die hotel Dionysos scheidde van het centrum van de stad.

Die heuvel, een zanderig, gebarsten stuk land, bood een schitterend uitzicht op de Middellandse Zee en op de poort van de Apollotempel. Dat overblijfsel uit de oudheid, misschien een te hoog gegrepen project, was onvoltooid gebleven. Zo waren door de gigantische poort op de top van een piepklein schiereilandje dat aan Naxos vastzat, slechts de zee en de lucht te zien. ’s Avonds bood de poort weliswaar geen onderdak aan Apollo, hij verwelkomde wel – twee goden in één – de ondergaande zon, met groot ontzag bejegend door de gefascineerde reizigers. Apollo, die veel discreter was in zijn aardse uitingen, zou waarschijnlijk slechts de aandacht van een paar zeldzame ingewijden hebben getrokken. De onvoltooidheid van de tempel was dus geen reden tot treurnis, maar verleende juist iets vreemd geheimzinnigs aan dit in de Egeïsche Zee neergelegde dorre land.

Eleni had geen aandacht voor het schouwspel dat zich achter haar rug afspeelde. Ze kende het maar al te goed. Haar hele leven was bepaald door het ritme van deze gratis voorstelling; de wisselende toeschouwers, die voortdurende stroom nomaden die van ver kwamen en daar weer heen gingen.

Die ochtend was het op de heuvel bijzonder stil. Er was ’s nachts een harde wind opgestoken die de vroege geluidjes van de stad overstemde. Eleni hoorde slechts het knarsen van het grind onder haar voeten en het hijgen van een zwerfhond die overal rondsnuffelde in de hoop een ontbijtje op te scharrelen. De buit was pover en daarover was hij duidelijk ontstemd, wat Eleni een glimlach ontlokte. Ze nam zich voor een stuk brood voor hem mee te nemen dat ze uit de etensresten van het hotel zou halen.

Eleni kwam om tien over zes aan in de hal van het Dionysos, verwelkomd met een vrolijk ‘Kalimera, Eleni. Ti kanis?’ Deze kleine beleefdheidsformule werd met luide stem en zo welgemeend uitgesproken dat een onschuldige toeschouwer zou kunnen denken dat het hier ging om een warm weerzien na een lange afwezigheid. Maar Maria, de eigenares, een vrouw van een jaar of zestig met een opgewekt karakter, was gewoon gewend de mensen die ze kende op die enigszins overdreven goedgeluimde manier te begroeten. Zo vermeed ze meteen elke schijn van korzeligheid, die ze uitsluitend bij haar gasten tolereerde. En zelfs daar deed ze of ze niets in de gaten had, en sprak plotseling veel minder goed Engels dan gewoonlijk. Hard werken in de brandende zon met de pest in je lijf was iets waarvoor ze zich te oud voelde. Zoals altijd gaf ze Eleni een kopje koffie, voordat die zich in haar amandelgroene werkschort op de reeks kamers stortte.

Eleni kende alle handelingen uit haar hoofd en voerde ze automatisch achter elkaar in een vaste volgorde uit. Twintig kamers, veertig bedden, tachtig witte handdoeken; het aantal asbakken dat moest worden geleegd was variabel.

Eleni was kamermeisje geworden zoals anderen serveerster of caissière worden. Ze was de dochter van arme boeren uit de bergachtige streek van Halki, ze was op haar vijftiende van school gegaan en had het eerste baantje in de stad dat ze kon krijgen, aangenomen. En toevallig was dat een baantje als kamermeisje. Drie jaar later was ze getrouwd met Panos, die vijf jaar ouder was dan zij en werkte in zijn vaders garage bij de uitvalsweg van de stad. Dat huwelijk was haar gloriemoment geweest. Alle meisjes van Naxos hadden haar die jongen met zijn dikke haardos en zijn doordringende blik benijd. Ze kregen twee kinderen, Dimitra en Yannis. Eleni was zelfs na hun geboorte haar beroep blijven uitoefenen, want ze hield van dat werk, dat haar als ze niet thuis was de gelegenheid bood te dromen en in contact te komen met de buitenwereld.

In de loop der jaren had ze veel inzicht verworven in de gasten. Ze kon, afgaand op de stijl van hun kleding, moeiteloos de nationaliteit van de toeristen raden. Terwijl de vakantiegangers in de eetzaal aan hun ontbijt zaten, bedacht ze soms voor de grap welke van de kamers die ze schoonmaakte bij wie hoorde.

Ze verwedde er zelfs weleens een ouzo of een glaasje witte wijn om. Ze had het bijna nooit mis.

Toen kamer 19 klaar was, ging ze naar 17. De kamers moesten worden gedaan zodra de mensen ’s morgens waren vertrokken. Je moest dus opletten wanneer hun deur openging zonder de indruk te wekken dat je het komen en gaan van de gasten, die voor een dag of een week de keizer waren, in de gaten hield. Eleni was bedreven in de kunst van het in de gangen opduiken als een opgewekte verschijning van wie men het bestaan onmiddellijk weer vergat. Ze leek deel uit te maken van een corps de ballet in zuurtjeskostuum en hanteerde haar lastige rekwisieten met gratie. Dat suggestieve vermogen was des te verbazender omdat haar verschijning al heel lang niets atletisch meer had. Te calorierijk voedsel, twee zwangerschappen en de winterse sleur op het eiland hadden van haar een niet oude en niet jonge tweeënveertigjarige vrouw zonder bijzondere uitstraling gemaakt. Ze was in het stadium gekomen dat men weleens, bij gebrek aan beter of bij wijze van aanmoediging, de kracht van je leven noemt. De leeftijdsfase die is samengeperst tussen ouder wordende ouders en puberende kinderen, de onbestemde leeftijd waarop mannen zich niet meer omdraaiden als ze langsliep en vrouwen haar niets meer benijdden. Maar Eleni was er de vrouw niet naar zaken te betreuren waarop ze geen enkele invloed had.

Ze bezat een soort aangeboren wijsheid, verworven in de ontelbare kamers die ze in maagdelijke staat had teruggebracht. De sporen van het leven in al zijn facetten werden door haar discreet uitgewist. Bloed-, sperma-, wijn- en urinevlekken verdwenen door haar effectieve aanpak. Ze benoemde de dingen die ze zo zag verschijnen en verdwijnen niet. Ze geloofde niet zo erg in de magische kracht van het verwoorden, het oproepen en het insinueren. Wat haar betreft hadden termen, hoe duidelijk ze ook waren, nog nooit iets gewijzigd aan de onveranderlijke wereldorde. Ze beschouwde ze hoogstens als tijdverdrijf. Op Naxos kwamen en gingen de woorden in een voortdurende stroom met de reizigers en de zee.

Al vroeg was Eleni aan het idee gewend dat ze niets in eigendom had, noch dingen, noch mensen. Zelfs Panos, haar man, behoorde net zoveel aan haar als aan de mannen die hij in het café of bij het triktrakken ontmoette, of aan de vrouwen die hij her en der begeerde. Dat was de geheime wet der dingen. Alleen dwazen waagden het om tegen de branding te vechten, placht ze te denken.

Sinds de vorige dag was kamer 17 bezet door een Frans stel. Eleni had ze zien komen; vrolijke dertigers in kleurige, opzichtige kleding.

Toen ze de zonovergoten kamer binnenkwam, moest ze glimlachen. De mensen uit het noorden waren altijd zo blij met al dat zonlicht dat ze er niet aan dachten de luiken dicht te doen. Ze onderhielden hoegenaamd geen geregelde, nauwe betrekkingen met de warmte. Gedurende hun verblijf op het eiland verzadigden ze zich eraan, waardoor ze als versufte maar ingelukkige kreeften hijgend in de hal van het hotel zaten. Sommigen gingen zó ver in hun bedwelmende adoratie dat ze buiten kennis raakten, in een woeste trance die dichter bij duistere culten stond dan bij de beschaafde wereld waar ze vandaan kwamen.

Eleni had al heel jong geleerd dat het lichtgevende hemellichaam geen grappenmakende god was, maar wel degelijk de meester van leven en dood, net als de zee en de klippen, noodlot en onheil.

Na een snelle blik om de hoeveelheid werk te overzien ging ze naar de badkamer. Ze maakte de wastafel, de douche en de vloer schoon en leegde het afvalemmertje. Ze kwam overeind en bleef even onbeweeglijk staan om op adem te komen. Vervolgens gooide ze de vuile handdoeken in een grote mand, waar ze zich bij hun vochtige soortgenoten aansloten.

Eleni zette liefdevol de schoonheidsmiddeltjes in het gelid. Ze droegen vage namen in de taal die ze van alle talen die over het eiland zweefden het mooist vond: het Frans. Een klein flaconnetje op het planchet trok haar aandacht. Ze pakte het, durfde het open te maken en snoof de kruidige geur op die eruit opsteeg. Ze glimlachte terwijl ze het minuscule flesje zorgvuldig weer afsloot.

Ze kende maar drie woorden Frans, bonjour, merci en au revoir, maar meer had ze voor haar werk ook niet nodig.

Haar taalkundige benadering was uitsluitend klankmatig. Soms luisterde ze in de eetzaal naar het Franse geroezemoes. Voor haar leek het, en dat was zijn voornaamste troef, of die taal alle ernst miste. In Eleni’s oren had hij geen enkele verankering in de aarde. De woorden dansten over een gewreven parketvloer, maakten arabesken en buigingen, groetten elkaar, namen in een geruis van satijn en tule onzichtbare hoeden af. Toch moesten die zachte glijpassen welomschreven betekenissen hebben, echte dingen aanduiden, dat gaf Eleni wel toe, en het was juist die paradox die haar zo geweldig leek. Dat uitwaaierende vertoon van operadansers om te vragen het zout door te geven of naar de tijd te informeren, was dat niet het toppunt van luxe?

Ze had op de televisie verschillende programma’s over Parijs gezien, en elke keer had ze daarbij een pijnlijke steek door haar lijf voelen gaan. Een gevoelige plek in de borststreek, ontstaan door een vroeger gemaakte afspraak waar je je niet had laten zien omdat je de afloop te riskant vond.

Eleni was geen vrouw voor pijnlijke steken, maar Parijs vormde een uitzondering. Haar passie voor dromen was trouwens geheel verborgen gebleven. Het was haar privé-domein.

In gedachten verzonken liep ze de kamer in. Ze leegde de asbakken en raapte propjes papier op voordat ze de bezem tussen de koffers en de rondslingerende kleding door haalde.

Na het vegen was ze het bed aan het opmaken, toen ze een idee kreeg. Ze ging de Parijzenaars een groet brengen. Ze nam het geborduurde nachthemd van de jonge vrouw en drapeerde het keurig met flink ingesnoerde taille op het bed. Toen het daar zo mooi was neergelegd, hernam het zijn uiterlijk van begeerlijke koopwaar, de gesuggereerde mannequin die het zou aantrekken waardig.

Eleni bracht de avond door in gezelschap van haar dochter Dimitra, die haar hielp met het klaarmaken van de maaltijd en met de afwas. Panos vertelde onder het eten hoe zijn dag was verlopen en zocht daarna zijn vrienden op in het café. Yannis had gebeld om te zeggen dat hij met zijn kameraden uit eten ging. Dat gebeurde vaak. Hij was pas zestien, maar zijn leven werd al bepaald door de buitenwereld. Dimitra ging vroeg naar bed en Eleni bleef nog even afwezig voor de televisie zitten kijken naar een dramatische film waar ze niets van begreep omdat ze het begin had gemist.

De volgende morgen stond ze vóór de anderen op, en nadat ze koffie had gezet voor haar gezin, ging ze naar haar werk.

Het waaide minder hard. De schuimkoppen op zee waren verdwenen, wat betekende dat het een heel warme dag zou worden. Ze had eraan gedacht een stuk brood mee te nemen voor de zwerfhond die ze de vorige dag was tegengekomen, maar hij had zich niet aan de afspraak gehouden. Eleni legde haar gift duidelijk zichtbaar op een laag stuk rots. Zoals altijd kwam ze om tien over zes aan, verwelkomd door het ochtendlijke gekeuvel van haar baas.

Ze had al zo’n tien kamers gedaan toen ze even voor tienen het Franse stel zag weggaan. Ze gingen in opgewekte stemming naar de eetzaal.

Eleni besloot te wachten tot ze het hotel echt verlaten hadden. Ze werd niet graag bij haar werk gestoord door het plotseling verschijnen van de gasten die net ontbeten hadden en voor de deur van hun kamer gingen lopen ijsberen. Ze voelde zich altijd erg opgelaten als anderen zich geneerden. Dan vonden ze dat ze een gesprek moesten beginnen in het Engels, wat Eleni niet verstond, maar waarvan ze wel de essentie begreep, omdat het immers altijd over het weer ging. Dus zelfs als haar tijdschema erdoor in de knel kwam, wachtte ze liever tot de kust vrij was om het hol der privacy binnen te gaan.

Pas om halfelf kon ze eindelijk in kamer 17 terecht. Ze ging aan het werk en verrichtte precies dezelfde handelingen als de dag ervoor. Maar op het moment dat ze ging vegen, stootte ze achter zich iets om. Ze bukte zich om het op te rapen en zag dat het een houten figuurtje was. Ze draaide zich om en ontdekte een schaakbord waarop zwarte en witte stukken stonden opgesteld. Een afgebroken partij.

Eleni bekeek het schaakstuk dat ze in haar hand hield aandachtiger. Het was een kleine zwarte pion. Ze aarzelde en probeerde hem op zijn plaats terug te zetten, maar ze had geen idee waar hij vandaan was gekomen. Er stonden zo’n beetje overal van zulke stukken. Ze bleef daar een tijdje met de pion in haar hand naar het schaakbord staren, zoekend naar een logische plek. Uiteindelijk gaf ze het op, zette het figuurtje naast het houten bord en maakte haar schoonmaakwerk af. Ze voelde zich bedroefd omdat ze de partij halverwege had verstoord, en als troost maakte ze zichzelf wijs dat het maar een onbelangrijk stuk was omdat er zoveel van waren. Het was waarschijnlijk helemaal niet zo erg.

Voordat ze de kamer verliet, flanste ze als excuus haar speciale groet met het nachthemdje in elkaar. De rest van de werkdag verliep zonder incidenten.

Toen ze vroeg in de middag in de stad kwam, zag ze Panos zitten op het terras van Armenaki, een kleine taveerne die op de haven uitkeek. Ze bleef even staan praten met haar man en de eigenaar, een kleine, gedrongen man die een paar jaar ouder was dan zij, zijn hele leven op Naxos had gewoond maar nog steeds door iedereen ‘de Armeniër’ werd genoemd vanwege zijn afkomst. Ze accepteerde het glaasje ouzo dat hij haar aanbood en dronk het op in gezelschap van de twee mannen. De zon brandde al flink, terwijl het seizoen nog maar net begonnen was.

Op het schaduwrijke terras genoot Eleni van dat moment van ontspanning. Ze deed haar schoenen uit, strekte haar opgezwollen benen en sloot haar ogen. Ze luisterde naar het gegons van de gesprekken en het gezang van de kanaries die de Armeniër hield in twee kooitjes die boven de tafels hingen. Ze zongen elkaar vanuit hun gevangenis schelle tonen toe, alsof ze meededen aan een concours van het conservatorium. De restauranthouder had nog een derde vogeltje, dat hij hetzelfde leven in de buitenlucht bood en met evenveel zorg behandelde, maar dat weigerde te zingen. De Armeniër had de vergissing begaan het diertje Tarzan te noemen, wat zijn beeld van de wereld vermoedelijk had verstoord.

Ze hoorde het droge geklik van de tegen elkaar stotende houten spelstenen en wist dat de Armeniër zijn triktrakspel tevoorschijn had gehaald. De mannen begonnen een partijtje. Ze ving flarden op van de schorre stem van Panos die af en toe commentaar gaf op het spelverloop, gevolgd door de veel schellere stem van de Armeniër. Na een paar minuten werden de opmerkingen schaarser en speelden de twee mannen in stilte, geheel in beslag genomen door hun geluidloze wereld.

Ineens dacht Eleni weer aan het houten soldaatje dat ze in de kamer van de Fransen had laten vallen en zo had verhinderd zijn plaats in de gelederen van het leger in te nemen. Ze zag hem weer in zijn eentje naast het speelbord staan, alsof hij na het begaan van een of andere fout verbannen was. Om een reden die haar ontging verwarde dat beeld haar.

‘Eleeeni!’

Ze was waarschijnlijk ingedommeld, want pas bij de derde keer drong het roepen tot haar door. Ze schrok op en keek om zich heen, een beetje gedesoriënteerd door de verre golven die haar hadden meegesleept. Aan de overkant van de weg, vlak bij het havenhoofd, stond haar vriendin Katherina hevig naar haar te gebaren.

‘Eleeeni! Vergeet niet straks bij me langs te komen. Ik heb baklava gemaakt.’

Eleni knikte instemmend, strekte haar verstijfde ledematen, stond op en nam afscheid van de twee mannen die nog steeds over hun spel gebogen zaten. Ze antwoordden haar met een gebrom, zonder op te kijken.

Het appartement van Katherina was in het halfduister gehuld, want alleen zo bleef het koel. Haar vriendin stond bij het fornuis op de koffie te letten die ze had opgezet. Een grote schaal met baklava, druipend van de honing, stond op een kanten kleedje op tafel. Die kleedjes waren Katherina’s trots. Ze vond dat die haar bescheiden interieur de gezellige aanblik van een chiquere woning verleenden.

De twee vrouwen gingen zitten en babbelden een poosje terwijl ze van hun zoete koffie nipten. Ze namen af en toe een stukje van het kleverige, amberkleurige gebak, dat steeds kleiner werd naarmate hun gesprek langer duurde.

Ze kenden elkaar al sinds hun kindertijd. Niets van wat er zich afspeelde in de straten van de Naxiaanse hoofdstad ontsnapte aan de aandacht van Katherina, die van de verspreiding van meer of minder juiste nieuwtjes haar credo gemaakt had. Ze had trouwens de tijd om zich daar met lichaam en ziel aan te wijden, want ze had man noch kind, die een van tweeën had kunnen opeisen.

Een paar uren verstreken met wijze commentaren op het leven van deze en gene en met gissingen over ontluikende liefdes. Eleni luisterde meer dan ze sprak. Ze hield van die middagen met haar oude vriendin om het rustgevende nietsdoen dat verder volledig ontbrak in haar tijdschema.

Tegen acht uur keek Eleni plotseling op haar horloge, pakte haar spullen en verliet het huis van Katherina. Ze liep naar de hoofdstraat, waar ze gauw een paar boodschappen moest doen voor het avondeten.

Toen ze een bestraat steegje uit liep, dat van het Kastro – het bovengedeelte van de stad dat zich statig boven de haven verhief – leidde naar de benedenstad, hoorde Eleni de sirene van de boot. Ze ging sneller lopen. Panos hield er niet van als ze het eten te laat op tafel zette. Als hij moest wachten terwijl hij verging van de honger werd zijn humeur er niet beter op.

Eleni gaf gewoonlijk toe aan die manlijke grillen, die van vader op zoon overgingen. Ze was eraan gewend. Ook haar vader had altijd streng de hand gehouden aan de etenstijden, die voor regelmaat in zijn werkdag zorgden. Voor de mannen in haar leven betekende een vaststaand voedingspatroon een bolwerk tegen de verrassingen van het bestaan. Alsof de dood niet zou kunnen toeslaan als je elke avond precies om negen uur at. Eleni wist heel goed dat mannen en vrouwen niet hetzelfde bijgeloof deelden. Bij mannen heetten die opbeurende meningen innerlijke overtuigingen, wat echter niets veranderde aan hun aard.

Ineens bleef Eleni zomaar midden op straat staan. Er schoot een gewaagde gedachte door haar hoofd: Ik ga Panos voor zijn verjaardag een schaakspel geven. Dan kunnen we samen leren spelen.

Dat idee beroerde haar zoals een satijnen avondjurk in het fonkelende licht van de luchters van de schouder van een dansende vrouw glijdt. Ze zou niet bij het vallen van de avond over de Champs-Élysées wandelen, ze zou geen koffie drinken op de grote boulevards en die betoverende taal zou ze ook niet leren. Maar ze zou schaak spelen met haar man zoals de elegante vrouwen in Parijs dat deden.

Dit was het meest gewaagde en het gekste plannetje dat Eleni ooit bedacht had. Ze kreeg het er benauwd van.

#

Toen ze eindelijk met haar zware tassen vol boodschappen thuiskwam, werd ze begroet door de demonstratieve korzeligheid van Panos, die op zijn avondeten zat te wachten. Eleni verontschuldigde zich niet, maar ging onmiddellijk naar de keuken om de maaltijd klaar te maken. Deze verliep in stilte. Toen hij de laatste hap had doorgeslikt, stond Panos op en gaf Eleni en Dimitra een kus op het voorhoofd. Hij mompelde: ‘Tot straks, meiden.’

En ging de deur uit. Eleni schudde haar hoofd, stond ook op en ruimde de tafel af. Ze deed de afwas en luisterde ondertussen naar de smartlappen op de radio.

Panos zou over twee weken jarig zijn. Ze wilde een heel mooi schaakspel uitzoeken. Maar ze moest zich bij de feiten neerleggen: dat zou niet makkelijk worden. In Chora, waar iedereen elkaar zo’n beetje kende, gingen de geruchten nog sneller dan de wind. Eleni had altijd gehouden van dat gemoedelijke klimaat waarin iedere gebeurtenis nieuwsgierig en welwillend van commentaar werd voorzien. Maar nu vond ze het hinderlijk en had ze graag willen ontsnappen aan dat toezicht.

Ze kon onmogelijk in een winkel in de oude stad een schaakspel gaan uitzoeken. Zoiets bijzonders kon ze niet kopen zonder aandacht te trekken. Voordat de dag om was zou Panos op de hoogte zijn en zou haar verrassing in het water zijn gevallen.

De volgende dag ging ze naar een souvenirwinkel langs de haven. De eigenaar kende haar niet, want Naxianen deden zelden hun aankopen in dat soort winkels. Ze deed haar best de schappen onverschillig te bekijken, maar zag nergens een schaakbord. Het zou riskant zijn geweest het aan de eigenaar te vragen. Zelfs al kende hij haar niet persoonlijk, de kans was groot dat hij contact had met iemand uit haar naaste omgeving. Ze besloot dus met een heel brede, beleefde glimlach de winkel te verlaten, zonder dat ze het voorwerp van haar verlangen had gevonden.

Ze ging in een bar zitten, bestelde een ijskoffie en dacht na. Wie zou ze in vertrouwen kunnen nemen? Haar broer zou de aangewezen persoon zijn geweest. Maar ja, die had Naxos al lang geleden verlaten om op Santorini een zaak in landbouwmachines te beginnen. Ze hadden een hartelijke verstandhouding, maar zagen elkaar slechts twee of drie keer per jaar bij religieuze feesten of familiebijeenkomsten.

Nippend aan haar koude, zoete Nescafé liet Eleni de andere personen uit haar naaste omgeving de revue passeren, maar geen van allen leek geschikt. Vrouwen vielen al meteen af. Bleven alleen haar mannelijke kennissen over, of anders de kinderen. Ze had absoluut geen zin om Yannis erop uit te sturen; hij zou die speurtocht zo raar vinden dat het hem niet zou lukken het geheim te bewaren. De zachtaardige Dimitra, haar verafgode dochter die altijd bereid was een dienst te bewijzen, kon haar bij deze onderneming absoluut niet helpen. Of haar dochter er nu heen ging of zijzelf, kwam precies op hetzelfde neer. Nee, dat was geen goed idee.

Haar gemijmer werd onderbroken door het onverwachte verschijnen van Katherina. Katherina vond het ontzettend leuk om zo ineens voor haar neus te staan, ging naast haar vriendin zitten en begon haar meteen van alles te vertellen. Ondanks haar pogingen die woordenvloed te weerstaan, raakte ze de draad van haar gedachten kwijt.

In tegenstelling tot wat ze had gehoopt, leende ook de avond zich niet voor het uitwerken van een plan. Panos besloot thuis te blijven. Hij bleek in een vrolijk, praatgraag humeur te zijn. Eleni moest haar overpeinzingen uitstellen tot de volgende dag, woensdag.

Woensdag was een geschikte dag om het probleem op te lossen, omdat Dimitra dan pas ’s avonds thuiskwam. Eleni maakte gauw haar werk af in het hotel. Daarna nam ze de bus naar Halki. Aan de Armeniër, die ze bij de bushalte tegenkwam, vertelde ze dat ze bij haar bejaarde ouders op bezoek ging, wat de normaalste zaak van de wereld was. Hij vroeg haar hun de groeten te doen, wat Eleni beloofde.

De bus trok zijn spoor door velden en bergen. Dat traject, dat ze altijd graag had gereden omdat ze dan rustig kon dromen terwijl het landschap aan haar voorbijtrok, leek haar deze keer erg lang. Ze kon niet wachten tot het plan dat ze ’s nachts had uitgebroed gerealiseerd kon worden.

Aangekomen in haar geboortedorp nam ze niet de gebruikelijke weg die langs de olijfbomen naar het huis van haar ouders leidde, maar ging een bestraat steegje in. Ze moest opschieten. Het uur van de maaltijd was het beste moment voor een bezoekje.

Nadat ze even had gezocht, vond ze uiteindelijk het huisje van okerkleurige steen, omgeven door een uitgedroogde tuin. Ineens aarzelde ze, werd ze overmand door een golf van angst. Hoe zou ze na zo veel jaar worden ontvangen? Het scheelde weinig of ze was teruggegaan zonder haar missie te hebben volbracht, toen ze stappen hoorde die naar de deur leken te komen. Ze haalde diep adem en drukte op de bel.

Een oude, broodmagere man in hemdsmouwen deed vrijwel meteen de deur open. Hij kneep zijn ogen samen en herkende haar na een paar seconden. Tot grote opluchting van Eleni verscheen er toen een glimlach op zijn gezicht. Eleni glimlachte op haar beurt en zei: ‘Dag meester Kouros. Neem me niet kwalijk dat ik u stoor.’

De oude man ging haar voor naar de huiskamer. Op de tafel, die was beschermd door een stuk krant, stond een bord bonensoep. De oude man schonk zonder het haar te vragen een glaasje witte wijn voor Eleni in en bood haar een stoel aan. Eleni voelde zich niet erg op haar gemak en ging op het puntje van de stoel zitten. In dat wankele evenwicht moest ze heel stevig op haar benen steunen om niet te vallen. In die houding was ze niet op haar best, maar ze durfde er niets aan te veranderen.

De leraar, die deed of hij haar gêne niet bemerkte, ging op zijn beurt zitten en at verder van zijn soep. Hij bood Eleni er ook wat van aan, maar ze sloeg het aanbod beleefd af. Ze dronk haar wijn met kleine slokjes en vroeg zich af hoe ze haar verzoek, dat haar opeens ongepast leek, moest formuleren.

Om weer wat tot zichzelf te komen liet ze haar blik dwalen door de in het halfduister gehulde kamer, en ontwaarde een paar houten meubels en een met versleten rode stof beklede fauteuil. Alleen een paar van verre reizen meegebrachte exotische voorwerpen vielen buiten het kader van extreme eenvoud, ja zelfs strenge soberheid, waarin de meester leefde. Twee Afrikaanse maskers die boven aan de muur in de hal hingen, staarden haar somber aan. Een naïeve schildering van Aziatische makelij stelde zwarte personages voor die in boten een riviertje afzakten. Op een tafeltje stond een grote, donkergele terracotta schaal met fruit. Er zweefde een lichte geur van aftershave in de lucht, een vleugje koketterie dat contrasteerde met het ascetische aspect van de meester. Die geur deed haar denken aan het kruidige parfum dat ze in de kamer van de Parijzenaars had geroken. Als de meester van reizen hield, was hij misschien wel in Parijs geweest. Die vraag brandde op haar tong, maar ze durfde hem niet te stellen.

Eleni had voordien nooit een voet gezet in het huis van Kouros. Ze had de meester nooit anders gekend dan gezeten achter zijn bureau voor een klas met onrustige leerlingen. Hij was rechtvaardig geweest, tegelijk vriendelijk en afwezig, altijd goedgehumeurd, in ieder geval in schijn.

Hij droeg net zo’n zwarte broek als die ze zich van hem herinnerde. Zijn jasje van dezelfde kleur hing over de rugleuning van een stoel.

Kouros verbrak de stilte met een vraag over Eleni’s gezondheid. Hij luisterde geduldig naar het antwoord, begroette het met een glimlach en concentreerde zich weer op zijn soep. Hij wist uit ervaring dat zijn oud-leerlingen, op een paar zeldzame uitzonderingen na, altijd met een duidelijk doel bij hem kwamen en dat ze altijd even tijd nodig hadden om te wennen. Meestal vroegen ze hem een brief naar een overheidsinstantie op te stellen of ingewikkelde termen in een officieel document dat ze hadden ontvangen, uit te leggen. Vaak ging het om een erfenis of een juridisch conflict met de buurman over de grensbepaling van een stuk land.

Eleni was dertig jaar geleden een leerling van hem geweest, en als hij eerlijk moest zijn, had ze geen enkele specifieke indruk in zijn herinnering achtergelaten. Haar schoolprestaties waren waarschijnlijk middelmatig en haar verschijning had niets bijzonders. Hij meende zich te herinneren dat ze een makkelijk kind was geweest.

Eleni bleef nog steeds zwijgend om zich heen kijken, alsof de voorwerpen in de kamer haar te hulp hadden kunnen snellen. Maar de dingen bleven totaal onverschillig en deden haar geen enkel voorstel.

Eindelijk trok Eleni de stoute schoenen aan.

‘Meester, ik zou graag willen dat u in mijn plaats een schaakspel koopt’, zei ze, gegeneerd door de snelle vrijmoedigheid waarmee de woorden ervoor hadden gekozen zich van haar los te maken.

De oude man richtte zijn hoofd op en keek haar aan. Hij deed moeite zijn verbazing te verbergen.

‘Een schaakspel?’ zei hij, om wat tijd te winnen.

‘Ja, alstublieft’, antwoordde Eleni zonder te bedenken dat enige uitleg wel op zijn plaats was.

Haar gesprekspartner pakte de karaf met wijn en schonk nog twee glaasjes in. Geïntrigeerd begon hij naar informatie te vissen.

‘Het is een prachtig spel. Een van de oudste spelen ter wereld’, zei hij ontwijkend. ‘De koning der spelen, zou je kunnen zeggen. Moeilijk, maar mooi.’

Eleni verried zichzelf: ‘Erg moeilijk?’ vroeg ze met een enigszins trillende stem.

De meester antwoordde op deze plotselinge verwarring met een leugen.

‘Nee hoor,’ zei hij, ‘niet zo heel erg.’

Hij had iets gemerkt, een soort flits, die hem gebood voorzichtig te zijn.

‘Voor wie zou je dat spel willen kopen, Eleni?’ vroeg hij.

Hij had de gewoonte behouden zijn vroegere leerlingen te tutoyeren, als herinnering aan de band die vroeger tussen hen had bestaan. Eleni antwoordde onmiddellijk dat het voor de verjaardag van haar man was. Kouros verbaasde zich over de plotselinge passie van garagehouder Panos voor het schaakspel. Er waren maar heel weinig Grieken op de eilanden die zich bezighielden met dit moeilijke spel, dat lang nadenken vereiste. Zelf had hij in zijn jeugd een beetje geschaakt, maar was er snel mee opgehouden omdat hij op de lange termijn geen goede schaakpartner kon vinden. Het was wel een merkwaardig idee waarmee zijn oud-leerling kwam aanzetten.

Hij had Eleni graag wat meer en openlijker vragen gesteld, maar beperkte zich ertoe vriendelijk bij haar te informeren of haar man al in dit spel was ingewijd. Eleni schudde haar hoofd. Met peinzende blik gaf Kouros zijn mening.

‘Dan moet er misschien ook een eenvoudig handboek bij waarin de regels van het spel worden uitgelegd.’

Eleni vond het een goed voorstel en de meester was bereid deze taak op zich te nemen. Eleni haalde haar portemonnee tevoorschijn en aarzelde toen even. Ze wist niet hoeveel geld ze de meester voor dit cadeau moest geven, want ze had geen flauw idee van de prijs van haar toekomstige aankoop. Kouros stelde haar gerust. Hij zou het schaakspel met zijn eigen geld kopen. Dan kon ze hem daarna het exacte bedrag terugbetalen. Voordat ze wegging drong Eleni er nog op aan dat hij wel het mooiste exemplaar zou kiezen. Kouros beloofde het.

In een opgewekte stemming ging Eleni even bij haar ouders langs voordat ze weer op weg ging naar de hoofdstad. Ze had een schitterende oplossing gevonden voor haar grootste probleem. Ze was blij met haar initiatief.

De terugreis was een feestje. Eleni voelde zich zoals ze zich vroeger, als kind, op zondag voelde, de zeldzame keren dat het gezin een tochtje in de omgeving maakte. Alles leek haar bewonderenswaardig. De vlucht van de vogels, de kleur van de velden, van de lucht, en de zeewind die de magere armen van de olijfbomen heen en weer bewoog.

Donderdagmorgen ging ze vroeger dan gewoonlijk naar haar werk. Om kwart over vijf was ze al in het hotel, en gooide daarmee de gewoontes in de war van haar werkgeefster, die geen idee had wat ze zo vroeg met Eleni aan moest. Geen enkele gast verliet zijn kamer vóór halfzeven en Eleni drentelde rond in de hal en bladerde afwezig in tijdschriften, wachtend tot ze eindelijk haar ronde kon beginnen. Ze wilde vooral toegang krijgen tot kamer 17 om het schaakspel van de Parijzenaars nog eens te zien. Ze had zin om de houten stukken aan te raken en hun opstelling te bekijken. Misschien had ze wel geluk en waren de stukken op hun beginpositie neergezet. Dan zou ze kunnen leren ze correct te rangschikken en als Panos dan zijn verjaarscadeau zou openmaken, zou zij al weten waar hun plaats op het bord was. Dat zou een goed begin zijn, wat Panos zou aanmoedigen dit nieuwe spel te gaan ontdekken.

Tot wanhoop van Eleni sliepen de Fransen uit. Ze zullen wel erg laat naar bed zijn gegaan, dacht ze toen ze hen eindelijk op het terrasje naast hun kamer aan het ontbijt zag zitten. Ze zaten zachtjes te praten en het gelach van de jonge vrouw benadrukte dat. Toen ze eindelijk besloten het hotel te verlaten was het al halfelf. De Parisienne droeg een hoed met een smalle rand en er straalde een brede glimlach van haar gezicht.

Eleni maakte snel kamer 11 af en glipte toen kamer 17 binnen. Ze ging meteen naar het kleine tafeltje om te zien of het spel er stond. Ze zag het onmiddellijk, maar tot haar grote teleurstelling waren de stukken door elkaar op het bord gesmeten. Ernaast stonden twee lege glazen waarin de vorige avond ouzo had gezeten. Eleni probeerde de houten legers tegenover elkaar op te stellen, maar gaf het snel op. Ze moest zichzelf toegeven dat ze niet eens de naam van de stukken kende. Er waren twee paarden, en ze had ook het koninklijk paar ontdekt, maar de stukjes puntig gesneden hout waren haar totaal onbekend.

Met een zucht ging ze aan het werk. Waanzin, dacht ze. Hij had het toch gezegd, meester Kouros, dat het moeilijk was. Het is niks voor mensen zoals Panos en ik.

Ze voelde zich vreemd terneergeslagen, alsof haar onontkoombare noodlot zich voor het eerst aan haar openbaarde. De pijn in haar benen die ze op sommige dagen voelde, werd ineens erger.

Nadat ze haar werk afgemaakt had, liep Eleni langzaam naar huis en ging kikkererwtensoep klaarmaken. Toen Dimitra thuiskwam, luisterde ze afwezig naar de verhalen over haar schooldag. Meteen na de lunch wilde ze de deur uit gaan, toen de telefoon ging. Ze nam weinig enthousiast op en herkende tot haar grote verbazing de stem van Kouros.

‘Eleni’, zei hij. ‘Ik ben in de stad. Luister goed. Ik ben naar Andreas gegaan en ik heb hem gevraagd of hij niet een mooi schaakspel kon bestellen in Athene. Ik heb een smoesje bedacht. Wees niet bang, hij heeft niets in de gaten. Hij had het over een elektronisch schaakspel.’

Eleni ging zitten. Ze durfde tegen haar vroegere leraar niet te zeggen dat ze had nagedacht, dat dit allemaal pure waanzin was, en ze antwoordde met een klein stemmetje: ‘Maar dat is vast nog veel moeilijker.’

‘Welnee’, reageerde Kouros met niet-geveinsd enthousiasme. ‘Het werkt op batterijen. Je kunt het aanzetten en in je eentje tegen de machine spelen. Dat is de beste manier om het te leren. In mijn tijd bestond dat nog niet. De technologie maakt ongelooflijke vorderingen, vind je niet, mijn kleine Eleni? Ik ben trouwens wel bang dat dit schaakspel minder mooi is. Je moet een keus maken.’

Eleni kon een glimlach niet onderdrukken, ondanks de hevige ontmoediging die haar had overmand. Al bijna vijftien jaar had niemand haar meer ‘mijn kleine Eleni’ genoemd. Ze gaf de meester, die speciaal voor haar op pad was gegaan, carte blanche.

Nadat ze had opgehangen bleef ze een tijdje midden in de gang op haar stoel zitten en keek naar de muren waarvan de appelgroene verf op verschillende plaatsen bladderde. Ze deelde in het geheel niet Kouros’ bewondering voor de vooruitgang. Ze had eerder de indruk dat deze op geniepige wijze alle kiertjes van haar leven binnensloop en haar de marge in duwde.

Ze voelde zich steeds vaker buitenstaander in deze moderne wereld. Ik kan niet eens autorijden, terwijl mijn man een garage heeft, dacht Eleni met een tot die tijd ongekend gevoel van vernedering. En nu stelde Kouros haar voor schaak te spelen met een machine. Ze barstte in lachen uit, zo komisch leek dat idee haar.

Het hoofd van haar dochter verscheen meteen om de hoek van haar slaapkamerdeur om te zien waarom haar moeder in haar eentje in de gang zat te lachen. Eleni glimlachte haar afwezig toe, stond op, pakte haar tas en ging de deur uit.