Moris Farhi

Jonge Turk

Uit het Engels vertaald door Frans van Delft

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Oorspronkelijke titel Young Turk, verschenen bij Saqi Books, Londen

Oorspronkelijke tekst © Moris Farhi 2004

Eerste Nederlandstalige uitgave © Frans van Delft en De Geus BV, Breda 2005

Deze editie © De Geus BV, Breda 2013

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie © Hans Georg Roth/Corbis/TCS

isbn 978 90 445 2791 9

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2005.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1: Rıfat
==

1: Rıfat - In den beginne

In den beginne is er de Dood.

Alle wezens ontmoeten hem bij de geboorte. Dieren vergeten de ontmoeting nooit. Wij mensen wél altijd, op een enkele uitzondering na, al worstelen we er verschillende keren per dag mee. Die omgang verloopt nooit zoals je zou verwachten via het verstand of het hart, maar altijd via de geslachtsdelen. De tintelingen tussen onze benen worden niet altijd veroorzaakt door seksueel verlangen of angst. Meestal zijn het registraties van onze contacten met het Klepperende Skelet.

Dit zijn feiten. Ze komen rechtstreeks uit de mond van Mahmut de Simurg. Dat is de Turkmeense verhalenverteller uit het circus die, zoals zijn bijnaam al zegt, op een vogel lijkt zo groot en donker als een regenwolk. En ook al begeleidt hij zichzelf op een kemençe met maar twee in plaats van de gebruikelijke vier snaren, hij ontlokt er klanken aan die van een andere wereld lijken te komen. Zij die hem in duizend-en-een afleveringen de geschiedenis van de mensheid hebben horen bezingen, zullen bevestigen dat hij inderdaad, zoals hijzelf beweert, de enige man ter wereld is die de waarheid kent.

Soms loopt de ontmoeting tussen de Dood en zijn slachtoffer uit op geweld. Toen Alexander de Grote terwijl hij uit Olympias werd geboren, de Dood zag rondspoken, trok hij meteen zijn zwaard en stormde op hem af. De Dood kon maar net wegkomen. Hij durfde drieëndertig jaar niet meer in de buurt van Alexander te komen; totdat hij erin slaagde een mug uit Babylon om te kopen, die de nobele koning zou vergiftigen.

Het fenomenale en vaak veronachtzaamde aspect van dit verhaal, beklemtoont Mahmut de Simurg – het wordt zelfs over het hoofd gezien in Ískendernâme, Nizâmi’s onovertroffen lofzang op Alexander – is niet dat het pasgeboren kind de moed had de Dood aan te vallen – zoiets verwacht men nu eenmaal van een goddelijke held – maar dat elke generatie vele gewone individuen voortbrengt die de Hoeder van het Stof kunnen zien. Die doodzeggers, met zeven ogen, zeven breinen en de moed om slachtoffers van de Dood te redden – Hercules, Atatürk en Churchill, om er een paar te noemen – worden Pîrs genoemd.

(Terzijde: de Dood is, zoals bekend, een dienaar van Allah. Maar anders dan de andere dienaren van Allah is hij ook een vijand. Zodra hij kan, verzamelt hij niet de zielen die kunnen terugkijken op een volledig leven en rijp zijn voor een ander oord, en haalt hij er evenmin verdorvenen uit die de dood verdienen, maar rukt hij jonge, goede of getalenteerde mensen weg, zelfs hele volkeren. Vaak haalt hij, lang voordat hun tijd gekomen is, mensen weg van wie Allah zelve zielsveel houdt. Zo vernedert hij de Almachtige. En dat is de zonde der zonde. Laat een tuin zijn eigen planten doodgaan? Het spijt me, Efendi, alle rozen zijn vandaag heengegaan; sorry, Hanım, vanaf morgen zijn de tulpen uitgestorven; helaas, Ağa, de lelies zijn gisteren uitgeroeid! Natuurlijk moest Allah ingrijpen. Vandaar dat Hij de Pîrs creëerde.)

Zoals ik al zei, kent Mahmut de Simurg altijd de waarheid. Toen hij zingend zijn onthullingen deed over de Pîr, besefte ik dat mijn buurmeisje, Gül de Taranto, er ook een was.

De bijna dertienjarige Gül was vier jaar ouder dan ik. Haar broer Naim, de leider van de plaatselijke bende, was van mijn leeftijd. Gül en ik werden allebei door deze bende gemeden omdat we ‘niet normaal waren’. Gül niet alleen omdat ze een meisje was, maar ook omdat ze praktisch volwassen was – ze was al met bloeden begonnen. Nog onvergeeflijker was dat ze ondanks haar fijngevoelige naam, die ‘roos’ betekent, jongensachtig was: het lied ‘There Are No Roses without Fire’ had goed voor haar gecomponeerd kunnen zijn. Ze overtrof in elke sport iedere jongen uit het district, inclusief boksen. Volgens haar gymleraar zou ze, als ze haar zinnen erop zou zetten, het jaar daarop mee kunnen doen aan de Olympische Spelen in Berlijn. Ik daarentegen was een dikkerdje – ik was bijna doodgegaan toen ik voor de tweede keer difterie had gekregen, en in een poging mij op krachten te brengen had mijn moeder mij gedwongen te eten, alsof ik een gans was. Dikke jongens werden nooit lid van een bende.

Zoals Mahmut de Simurg zou zeggen: ook miskleunen moeten leven. Dus gingen Gül en ik uiteindelijk samen dingen doen.

Het begon allemaal op de dag van mijn besnijdenis.

Ik zat op mijn kamer in mijn ceremoniële witsatijnen camise met bijbehorende hoed op, mijn angst te onderdrukken voor de ophanden zijnde ingreep en me af te vragen of ik de aanslag wel zou overleven op mijn ‘sleutel naar de hemel’, zoals Mahmut de Simurg de penis noemt. Plotseling kwam tot mijn verrassing Gül – en niet haar broer Naim zoals ik had kunnen verwachten – even op bezoek om me sterkte toe te wensen. Na de allerkortst gehouden plichtplegingen vroeg ze me heel zakelijk of ze mijn onbesneden lid mocht zien. In ruil daarvoor was ze bereid mij haar geheimzinnige spleetje te tonen, dat ze nog nooit aan iemand had laten zien, behalve aan haar broer Naim, enkele andere familieleden en Naims luitenant Bilâl. Ze wilde mijn ‘ding’ vergelijken met die van Naim en Bilâl, die allebei volgens joods gebruik acht dagen na hun geboorte waren besneden.

Natuurlijk stemde ik enthousiast toe – daarbij mijns inziens wijselijk de waarschuwing van Mahmut de Simurg in de wind slaand dat de vagina meer mannen tot slaaf heeft gemaakt dan alle tirannen uit de geschiedenis samen.

En dus trok ik mijn camise omhoog en liet zij haar broekje zakken.

Aarzelend en met kloppend hart bekeek ik haar gleuf, raakte die zelfs aan.

Zij daarentegen onderzocht me onaangedaan, alsof ik een medisch studieobject was. (Eens had ze mijn moeder, die verpleegster was, toevertrouwd dat ze later als ze groot was dokter wilde worden.) ‘Ze zeggen dat een besneden piemel superieur is aan een onbesneden exemplaar. En dat christelijke vrouwen daardoor altijd in het nadeel zijn. Klopt dat?’

Ik deed alsof ik het antwoord wist. ‘Absoluut.’

Nauwgezet bestudeerde ze mijn penis. ‘Niet zo mooi als eentje die is besneden.’

‘Hij wordt mooi. Na vandaag.’

‘Maar je hebt een grotere dan Naim. En dan Bilâl.’

Dat deed me goed. Ik mocht dan dik zijn en nooit bendelid worden, ik was groot geschapen. Zelfs op zo’n jonge leeftijd betekende zoiets in de mannenwereld dat ik iemand was. ‘O, ja …’

‘Komt dat omdat jij moslim bent en zij joods?’

‘Waarschijnlijk …’

‘Maar ik heb gehoord dat jij geen echte moslim bent.’

‘Dat ben ik wél.’

‘Jij bent toch dönme?’

Dönme betekent letterlijk ‘bekeerd’. Als naam van een volk verwijst de term naar de volgelingen van Sabetay Zevi, de zeventiende-eeuwse joodse wijsgeer die beweerde dat hij de langverwachte Messias was. Sultan Mehmet IV, bijgenaamd de Jager, had Zevi gearresteerd wegens onruststokerij en had hem gevraagd of hij zijn messiasschap wilde bewijzen door de pijlen te overleven die zijn drie beste boogschutters op hem zouden afschieten. Zevi, die zo verstandig was om deze test te weigeren, had zich meteen tot de islam bekeerd. Zijn volgelingen, die deze bekering interpreteerden als een volgende stap in de vervulling van zijn messianistische profetie, hadden zich ook en masse bekeerd. In de eeuwen daarna waren ze echter hun geloof trouw gebleven en voerden ze in het geheim hun joodse riten uit.

‘Wie zegt dat?’

‘Iedereen die je familie kent.’

‘Kunnen ze dat bewijzen?’

‘Ze tellen één en één bij elkaar op …’

‘Hoezo?’

‘Jullie hebben veel joodse vrienden. De meeste van je familieleden gaan weg op joodse feestdagen. En je grootouders blijven maar op de joden vitten – wat veel bekeerlingen doen om hun joods zijn te verbergen.’

Ik bloosde. Ze had gelijk. Mijn grootouders, vooral mijn oma, leken zo onverdraagzaam naar de joden dat ze van antisemitisme werden beschuldigd. En inderdaad waren zij joden-in-het-geheim die er op feestdagen altijd vandoor gingen naar een niet nader genoemde locatie. En zorgvuldig verborgen ze elk spoor van hun joods zijn, vooral hun Hebreeuwse boeken, voor iedereen, ook voor mij.

Maar mijn ouders waren niet zo. Mijn ouders waren echte bekeerlingen – door en door islamitisch. Dat kon je aan hun vrome namen al zien: Kenan ‘bescheiden’ (mijn vader), Mukaddes ‘heilig’ (mijn moeder).

‘Nou, ze hebben het bij het verkeerde eind. We hebben dan wel een dönme-achtergrond, maar wij zijn echte moslims.’

Gül haalde lachend haar schouders op. ‘Niet dat het wat uitmaakt. Volgens Atatürk zijn we allemaal gelijk.’

‘Ja.’

Ze wees naar haar vagina. ‘Genoeg gezien?’

‘Nee …’

Ze trok haar broekje op. ‘Dat heb je wel, ja!’

Beteuterd liet ik mijn camise zakken. Ik besefte dat ik verliefd op haar was geworden. En ik fantaseerde dat we, nu we elkaar onze geslachtsdelen hadden getoond, onszelf als getrouwd mochten beschouwen – tenminste officieus. Op slag werd ik jaloers. ‘Waarom heb je jezelf aan Bilâl laten zien?’

Ze lachte. ‘Omdat ik van hem hou.’

‘Dus je houdt nu ook van mij?’

‘Jij bent te jong.’

‘En Bilâl dan?’

‘Die is joods.’

Ik wenste dat ik ook joods was. ‘Is het omdat ik dik ben?’

Ze schudde haar hoofd. ‘Nee. Alleen te jong. Ik moet nu gaan. Veel sterkte.’

‘Dankjewel.’

Bij de deur wierp ze me een kushand toe. ‘Als je joods was geweest, stond je nu te lachen. Dan had je het al achter de rug.’

Dat ergerde me. Ik wilde ertegen ingaan. Maar ze was al vertrokken.

Dus schreef ik haar een brief waarin ik de vele redenen aangaf waarom de besnijdenis voor een moslim zo belangrijk was. Dat het de belangrijkste initiatie is in een jongensleven en als zodanig moet worden gerespecteerd. Dat wij moslims, anders dan joodse jongens die worden ontkapt wanneer ze nog niet weten wie of wat ze zijn – om niet te zeggen dat het geen kunst is om op je achtste dag te worden besneden – de besnijdenis bewust ondergaan vlak voordat we in de puberteit komen, als we al een beetje weten hoe het leven in elkaar zit en wat we ervan kunnen verwachten. Dat, waar joodse jongens tot na hun bar mitswa op hun dertiende moeten wachten voordat ze als man worden beschouwd, wíj onze mannelijkheid bereiken zodra we onze voorhuid van ons hebben afgeschud. Dat het uitvoeren van de besnijdenis als we oud genoeg zijn om het belang van het ritueel te begrijpen, ons dwingt te streven naar de perfectie van de profeet Mohammed, ook al is dat doel onhaalbaar omdat de profeet Mohammed, gezegend is Zijn naam, perfect werd geboren en dus de enige man was die besneden ter wereld kwam. Dat de besnijdenis een van de vijf reinigingsmiddelen is die ons mentaal en moreel rechtschapen maken; vandaar dat we in onbesneden staat niet in een moskee mogen bidden, de hadj niet kunnen ondernemen en zelfs niet mogen trouwen.

Door het schrijven van de brief werden mijn angsten minder. Toen ik me naar het park begaf waar de gemeenschappelijke besnijdenissen werden uitgevoerd en daarna de festiviteiten zouden plaatsvinden, paradeerde ik over straat alsof mijn bespottelijke camise en hoed het uniform waren van Mehmetcik, onze eigen nationale soldaat die zelfs door zijn Britse tegenvoeter Tommy onoverwinnelijk werd geacht. Om de moed erin te houden zag ik weer voor me hoe Güls donzige vagina naar me glimlachte, als twee helften van een glanzende perzik. En ik dacht weer aan haar zachte hand om mijn penis. Mijn penis, die tot dan toe alleen maar kon plassen en steevast op de verkeerde momenten hard werd, was – dat mocht ik niet vergeten – groter dan die van Naim én van Bilâl!

Toen ik in de rij ging staan achter mijn ritebroeders voor de tent van de besnijder en de zegen ontving van Cemil Ağa, de plaatselijke rijkaard die bij wijze van jaarlijkse liefdadigheidsplicht de kosten van het feest op zich had genomen, beschaamde ik mezelf door een erectie op te wekken die een jongen van mijn leeftijd niet behoort te hebben.

Gül was, zoals ik al heb gezegd, een Pîr.

Dat ontdekte ik de zomer daarna.

We speelden voetbal op het strand van Suadiye. (Gül mocht niet zwemmen. Haar ogen waren allergisch voor het jodium in de zee.)

De moeder van Bilâl, Ester, was in haar eentje aan het zwemmen; ze was een heel eind weg, al halverwege naar Burgaz, het tweede Prinseneiland. De moeder van Gül, Lisa, een goede vriendin van Ester, lag uitgestrekt onder een parasol een boek te lezen. (Mijn moeder, Mukaddes, het derde lid van dit setje Gratiën, had een beurs gekregen voor een cursus verloskunde en zat in Ankara.)

Normaalgesproken zwommen Ester, Lisa en mijn moeder samen. Voordat ze getrouwd waren en kinderen kregen, waren ze een keer naar alle vier de Prinseneilanden gezwommen. Ze hadden zelfs een paar keer geprobeerd om de hele lengte van de Bosporus af te zwemmen, maar moesten dat telkens opgeven wegens de scheepvaart van en naar de Zwarte Zee. Maar Lisa mocht een paar dagen niet zwemmen, omdat ze tegen de pokken was ingeënt. (Bilâl was God mag weten waar. Naim en hij waren te stoer om met hun moeders gezien te willen worden.)

Gül dribbelde om me heen met de bal totdat ze daar plotseling mee ophield en naar de horizon wees. ‘Ester is in gevaar!’

Ik keek de kant op waar ze naar wees. Ester – of beter gezegd haar rode badmuts – was een stip in de zee.

Gül rende naar het water. ‘Ze wordt naar beneden getrokken!’

‘Hoezo, naar beneden getrokken?’

Gül liep het water in en zwaaide als een dolle, jankte als een hond die werd mishandeld. ‘Iemand moet haar redden!’

Terwijl Lisa opsprong, schopte ik mijn sandalen uit. ‘Ik ga al! Ik kan goed zwemmen!’

Ik dook het water in. Ester was te ver weg en ik maakte geen enkele kans haar te redden, maar ik moest het proberen. Ik zwom als een bezetene.

Toen zag ik een andere zwemmer in het water van richting veranderen en naar Ester zwemmen.

Ik hoorde Gül schreeuwen. ‘Ze wordt gered. Ze is nu veilig.’

De andere zwemmer was nu bij Ester.

Even later was ik ook bij hen.

De zwemmer bleek Deniz te zijn, familie van me aan vaderskant. Een van mijn droomvrouwen. Toen ze ging trouwen – ik was toen amper vier jaar oud – kreeg ik een monsterlijke woedeaanval, noemde haar man een ezel en smeekte haar van hem te scheiden en met mij te trouwen. Deniz’ echtgenoot, een lieve en goedaardige man, had me kalm geweerd. Sindsdien had ik haar opgesloten in mijn fantasiewereld en haalde ik me ongehoorde dingen met haar voor de geest.

Ester had last van maagkrampen. Een vrouwenprobleem, vertelde Gül me later.

Deniz en ik sleepten haar om beurten terug. Dat was zwaar, maar niet zonder beloning. Terwijl we uit alle macht Ester in bedwang probeerden te houden, die wild om zich heen sloeg alsof ze ons allemaal wilde laten verdrinken, schuurde ik regelmatig tegen Deniz’ grote borsten aan.

Op het strand, nog steeds verkrampt, omhelsde Ester ons. ‘Hoe wisten jullie dat ik bijna verdronk?’

Lisa wees naar Gül, die de bal had opgepakt en ingewikkeld voetenwerk oefende. ‘Zij zag jou.’

Deniz knikte. ‘Ja, ik hoorde Gül schreeuwen! Dus draaide ik me om en zag ik Ester.’

Ik was verbijsterd. ‘Hoe kon je haar hebben gehoord? Je was veel te ver weg.’

‘Al sla je me dood. Maar ik kon haar horen.’

Gül trok me weg. ‘Kom op, laten we nog even voetballen.’

Later, tijdens de siësta, pakten Gül en ik de fiets. De hitte van de middag trotseren met zware inspanningen was onze manier om te laten zien hoe stoer we waren. We fietsten door de Gouden Hoorn en terwijl we ons verbeeldden dat we in de Tour de France reden en bergen beklommen als de Tourmalet, de Aubisque en de Izoard, trapten we als bezetenen de heuvels op en af. Gül, de snelste van ons, had zichzelf allang de maillot jaune toebedacht en droeg altijd een gele trui.

Toen we stopten om vijgen te plukken van de bomen langs de laan naar het Grieks patriarchaat, vroeg ik haar: ‘Hoe kon Deniz jou hebben gehoord? Je schreeuwde niet eens!’

Gül dacht lang na. ‘Vreemd, vind je ook niet?’

‘Telepathisch, zou ik eerder zeggen.’

‘Misschien.’

‘Wat kan het anders zijn?’

Gül trok me naar haar toe. ‘Kun je een geheim bewaren?’

‘Dat weet je.’

‘Je mag het aan niemand vertellen.’

‘Zeg op.’

‘Het is als telepathie, maar dan sterker. Ik voel – zie – dingen aankomen. Gevaarlijke dingen. Vlak voordat ze gaan gebeuren …’

‘Doe niet zo raar …’

‘Ik kan de Dood zien … Als hij te dichtbij komt …’

‘Dat kan niet …’

Ze keek me geërgerd aan. ‘Dat kan wél! Ik heb de Dood al zo vaak verjaagd. Bijvoorbeeld toen hij voor jou kwam …’

‘Voor mij?’

‘Toen je voor de tweede keer difterie had.’

‘Ik kreeg nog een keer difterie omdat ze me op school hadden ingeënt voordat ik van de eerste keer was genezen!’

‘Maar toch, hij kwam voor jou, de Dood … Hij draalde drie nachten om je heen …’

Ik herinnerde me die nachten nog. Mijn luchtpijp zat zo verstopt dat ik nauwelijks kon ademen. Mijn moeder had een zuurstoffles van het ziekenhuis kunnen regelen – destijds waarschijnlijk de enige zuurstoffles in Istanbul – maar zelfs dat had niet mogen baten. Ze hadden een tracheotomie moeten uitvoeren.

‘Ik ben door die tracheotomie gered.’

Gül lachte besmuikt. ‘Die had je aan mij te danken.’

Ik lachte geforceerd. ‘Ja, dat zal wel!’

‘Ik bleef schreeuwen naar alle doktoren die ik maar kon bedenken! Vanbinnen – zoals ik vanochtend naar Deniz heb geschreeuwd: Doe iets! Doe iets! En toen voerden ze de tracheotomie uit.’

Ik keek haar aan in de verwachting dat ze ging giechelen en zou toegeven dat het maar een grapje was.

Uitdagend keek ze naar me terug. ‘Je gelooft me zeker niet.’

Dat deed ik wél. En toch ook niet. Ik knikte onzeker.

‘Je houdt het voor je – dat heb je beloofd!’

Ik knikte weer.

Ze wreef in haar handen. ‘Goed. Maar denk niet dat de Dood je heeft vergeten. Hij is altijd in de buurt. Dus wordt het tijd dat je heel sterk wordt. Dat je dat vet omzet in spieren. Doe je aan worstelen?’

‘Nee …’

‘Dat is de beste manier. Kom maar op, ik daag je uit!’

Ik keek haar verbijsterd aan. ‘Worstelen, met jou?’

‘Waarom niet? Ben je soms bang dat je van me verliest?’

‘Je bent een meisje …’

‘Ik zal het aan niemand vertellen, wees maar gerust.’ We stonden bij een braakliggend terrein. Ze trok me mee en tekende een vierkant in de grond. ‘Dit is de mat …’

En al worstelend, terwijl ik mijn armen om haar gespierde dijen klemde en haar billen voelde, die stevig waren als gespannen biceps, besloot ik dat ik hoe dan ook met haar zou trouwen, te jong of niet. Ik zwoer zelfs dat ik haar nooit meer ontrouw zou zijn in mijn fantasieën en droomvrouwen als Deniz niet meer zou begeren – een onmogelijkheid, zoals ik snel zou ontdekken.

Hoe graag ik ook met haar stoeide, ik vond het niet prettig om telkens van Gül te verliezen als we worstelden. Dus ging ik bij de junioren van Fenerbahçe en begon ik na school serieus te trainen.

Ik verbaasde iedereen, in de eerste plaats mijzelf, met mijn kennelijk sportieve aanleg. Na ongeveer een jaar krachttraining had ik bijna al mijn vet omgezet in spieren en was ik zichtbaar sterker, zo sterk zelfs dat ik hoopte dat ze me zouden vragen lid te worden van de bende van Naim. Wat niet gebeurde. Vooroordelen zijn hardnekkig. Bovendien werd ik, omdat ik bevriend was met Gül, gezien als een meidengek.

Weer een jaar later kon ik eindelijk Gül eens verslaan. Daarna verloor ik nooit meer van haar.

Terugkijkend moet ik bekennen dat ik naar mijn gevoel veel te snel en te gemakkelijk van haar had gewonnen. Achteraf schrijf ik dit toe aan het feit dat Gül, omdat ze steeds meer verstrikt raakte in haar doodzeggerswereld, haar interesse in de gewone wereld had verloren.

Ook moet ik bekennen dat ik me diep in mijn hart van deze dislocatie bewust was. Maar ik nam liever aan dat haar onthechtheid betekende dat ze zich geen zorgen meer om mijn gezondheid hoefde te maken. Alsof dat niet erg genoeg was, negeerde ik ook de waarschuwende verhalen van Mahmut de Simurg over waarzegsters als de Pythia en Cassandra, de Sibylle en de Sfinx. Deze zieneressen, legde de verteller van de waarheid uit, gaan vroeg of laat ten onder aan een staat die bekendstaat als ‘de ziekte van de Pîr’. Dat is een verstarring van de geest die de Pîr treft als hij of zij te vaak de Dood heeft gezien. Gül, die ik aan de verhalenverteller had voorgesteld, was een uitzonderlijke Pîr, waarschuwde hij me, en viel misschien eerder ten prooi aan deze verstarring dan de meeste andere.

Nog onvergeeflijker was dat ik niet zag hoe zwaar Gül eronder leed toen ze me voor het eerst over haar angsten vertelde.

Het was een nationale feestdag, 19 mei, de dag waarop we de aankomst vieren van Atatürk in Samsun in 1919, het begin van de Onafhankelijkheidsoorlog. We waren naar het park gegaan waar de kermis al volop bezig was. Hoewel we deze keer met de bende hadden kunnen meegaan – Naim lag in bed met geelzucht en Bilâl, zijn plaatsvervanger, had duidelijk een even groot zwak voor Gül als zij voor hem – deden we dat niet. Gül, nog dieper dan normaal verzonken in haar binnenwereld, stond erop dat we alleen zouden gaan.

En zo liepen we langs schiettenten, de rupsbaan, draaimolens, acrobaten, jongleurs enzovoort. Mijn pogingen om haar op te beuren mislukten jammerlijk.

Maar toen we aankwamen bij de zigeuners, leefde ze op. Ze nam me bij de hand en bestudeerde de zigeunertenten. Bij één tent bleef ze plotseling staan en staarde naar het uithangbord. Onder een afbeelding van kruiden en kristallen bollen stond:

* FATMA * HEALER * MEDIUM *

‘Hier wil ik in, Rıfat.’

Ik trok haar weg. ‘Straks.’

Mijn aandacht was getrokken door het terrein van een berenleider die vroeg of er nog ‘dappere kerels’ waren onder de toeschouwers die durfden te vechten tegen deze enorme beer, die Yavru heette, ‘zoogkind’. En dat voor maar tien kuruş – terug te vorderen wanneer het de uitdager lukte zich een minuut lang staande te houden.

Ik stootte Gül aan. ‘Zal ik?’

‘Ach nee, da’s geldverspilling.’

‘Wat is nou tien kuruş?’

‘Dat is een tiende van een lira. En met een lira kunnen we samen naar de film.’

‘Maar dit is een uitdaging …’

‘O, goed dan. Maar dan mag ik straks naar Fatma, het medium.’

‘Natuurlijk.’

Ze trok een vies gezicht. ‘Wat stinkt die beer!’

‘Nou? Zal ik het doen? Ik kan me haast niet inhouden …’

‘Ga dan. Laat zien wat je kunt!’

Ik trok mijn overhemd uit en betaalde tien kuruş.

Meteen toen ik naar de ring liep, ging Yavru op zijn achterpoten staan. Hij leek ineens twee keer zo groot.

De berenleider rammelde aan Yavru’s ketting.

De beer gromde.

Ik stond perplex, was plotseling doodsbang.

De beer viel aan. Het ging zo snel dat ik niet eens kon terugdeinzen of weglopen. Al na een paar seconden lag ik op de grond en stond de beer met zijn voorpoten triomfantelijk op mijn borst.

De berenleider floot hem.

Loom liep Yavru weg.

Ik stond op, schaamde me omdat mijn poging zo jammerlijk was mislukt.

De berenleider gaf me een hand. ‘Jij hebt tenminste lef.’ Hij wees naar de menigte. ‘Dat zijn allemaal bangeschijters!’

Gül kuste me op mijn wang. ‘Ik ben trots op je!’ Toen haalde ze haar zakdoekje te voorschijn en depte mijn borst. ‘Hij heeft je gekrabd!’

Gefrustreerd riep ik: ‘Hij had me kunnen vermoorden.’

‘Dan zou ik zijn gewaarschuwd.’

‘Wat?’

‘Als je in gevaar zou komen had ik dat voorzien.’

‘Ach ja, natuurlijk …’

‘Ik zie dat soort dingen … Dat heb ik je toch ooit verteld? Weet je dat niet meer?’

Ik knikte halfhartig. Aangezien ik nog steeds treurde om mijn nederlaag liet ik me niet zomaar overtuigen. Ik trok mijn hemd aan en liep weg.

Ze wees naar het uithangbord van Fatma, het medium. ‘Wacht! Daar moet ik heen.’

‘Moet dat echt?’ mompelde ik.

‘Ja. Ik ben zo terug.’

Ik wachtte, mijn weetlust won het van mijn geïrriteerdheid.

Toen ze een paar minuten later naar buiten kwam, glimlachte ze – voor het eerst die dag.

Dat maakte me nieuwsgierig. ‘Voor wie heb je dat medium geraadpleegd?’

‘Ze is niet zomaar een medium. Ze kan ook mensen genezen.’

‘Ja, en?’

‘Voor Naim.’

‘Maar waarom in vredesnaam?’

‘Laten we een ijsje eten. Dan vertel ik het je.’

We kochten een ijsje en gingen op een bankje zitten. Güls glimlach was verdwenen. Ze staarde schijnbaar in het niets, met opengesperde ogen.

Ze zag er zo kwetsbaar uit dat mijn pesthumeur verdween. Ik streek door haar haren. ‘Ik luister.’

Tot mijn verrassing pakte ze mijn hand vast. ‘Ik ben bang.’

‘Omdat Naim ziek is? Het is maar geelzucht.’

‘Hij heeft het al langer dan een maand. Hij is nu heel zwak. Het zal erger worden …’

‘Ach, kom nou …’

‘Ik vergis me nooit in dit soort zaken. Ik kan in de toekomst kijken – ik kan zien wat er gaat gebeuren. De rampen. Het is heel beangstigend. Naim heeft een alternatieve genezer nodig. Fatma kan hem beter maken.’

‘Zouden je ouders dat wel goed vinden?’

Ze sneerde. ‘Mijn ouders? Hun zoon toevertrouwen aan een zigeunerin? Nooit van hun leven.’

‘Dan hebben we een probleem.’

‘We moeten het stiekem doen. Ik zal Fatma het huis in moeten smokkelen.’

‘Dat is vragen om moeilijkheden!’

‘Je moet me helpen …’

‘Ik? O, nee! Ik bedoel, een alternatieve genezeres die dingen doet met Naim! Terwijl er genoeg goede doktoren zijn …’

‘Alsjeblieft. Ik heb je hulp nodig. Als Fatma Naim niet behandelt, gaat hij dood!’

‘Doe niet zo raar!’

‘Ik zweer het je! Ik kan de Dood zien! Ik kan zien hoe Naim zal lijden! Alle afschuwelijke details!’ Ze begon te huilen. ‘Naim gaat dood als we niets doen! Geloof me!’

Ik dacht terug aan die dag op het strand van Suadiye toen ze op de een of andere manier met Deniz had gecommuniceerd om Ester te redden. Ook moest ik denken aan haar bewering dat ze mij had gered toen ik voor de tweede keer difterie had gekregen, doordat ze een arts een tracheotomie had laten uitvoeren. ‘Ik kan het nauwelijks bevatten …’

‘Dat weet ik. Maar het is echt zo. Ik zie dit soort dingen aankomen. Ik zie de Dood. Daarom ben ik zo bang.’

Ik gaf me gewonnen en geloofde haar. ‘Wat gaat de zigeunerin doen?’

‘Wat denk je? Wat zigeuners zoal doen. Hand opleggen. Kruiden toedienen …’

‘Is dat alles?’

‘Hoezo alles? Wil je me nou helpen?’

Hoe kon ik dat weigeren? ‘Wat moet ik doen?’

‘Vanavond laat, als iedereen op bed ligt, breng jij Fatma naar ons huis. Ik laat jullie binnen. Ze zei dat ze maar een paar minuten nodig heeft …’

Ik knikte, maar bleef gespannen.

Ze kuste me. ‘Je bent een echte vriend!’

‘Nog één vraag. Zie jij ook dingen over jezelf?’

‘Gelukkig niet. Waarom?’

‘Stel dat er iets misgaat vanavond?’

‘Wees maar niet bang. Jij bent erbij. Ik heb niks met jou zien gebeuren.’

Gül woonde in een huisje aan zee aan het einde van een boulevard met cafés waarvan de clientèle voornamelijk bestond uit de werknemers en passagiers van Haydarpaşa, het spoorwegstation voor de bestemming Anatolië en de landen die daarachter liggen. Vandaar dat het dag en nacht druk was in die buurt en niemand – zelfs niet de nachtwakers – naar Fatma en mij omkeek toen we in alle vroegte over straat liepen.

Gül had bij het raam op de uitkijk gestaan en deed meteen de deur open toen we bij haar huis aankwamen.

Met een zaklamp voor ons uit lopend bracht ze ons naar de kamer van haar broer.

Naim, klam van het zweet, lag onrustig te slapen.

Fatma streek een lucifer af, pakte een scheermes en hield dat in de vlam.

Dat maakte me nerveus. ‘Wat ben je aan het doen?’ fluisterde ik.

Fatma mompelde. ‘Ik steriliseer het mes.’ Ik moest van haar aan de andere kant van het bed staan. ‘Hou hem bij zijn schouders vast. Gül, jij pakt hem bij zijn hoofd.’

Ik stamelde ontzet. ‘Je gaat toch niet in hem snijden?’

Ongeduldig snauwde Fatma: ‘Pak hem nou maar bij zijn schouders, ja!’

Gül, die met beide handen Naims hoofd krampachtig vasthield, siste boos. ‘Doe nou gewoon wat ze zegt, Rıfat!’

Verbijsterd hield ik Naims schouders klem.

Naim schrok wakker. Toen hij ons zag – drie schaduwen achter het zwakke licht van de zaklamp – raakte hij in paniek en wilde hij gaan schreeuwen.

Fatma hield haar hand voor zijn mond. Met haar andere hand maakte ze bliksemsnel drie parallelle sneetjes in zijn voorhoofd van ongeveer twee centimeter lang en een halve centimeter van elkaar af.

Naim spartelde krachtig tegen.

Gül probeerde hem te kalmeren. ‘Sssst! Niet bang zijn! Het komt allemaal goed!’

Toen Naim het bloed over zijn gezicht voelde stromen raakte hij nog meer in paniek. Met zijn laatste krachten duwde hij ons van zich af en begon te schreeuwen.

Rustig borg Fatma haar mes op. ‘We kunnen gaan.’

Maar voordat we een stap konden zetten, ging het licht aan in de kamer en stormden Naims ouders, Lisa en Sami, naar binnen.

Geschrokken stonden we elkaar aan te kijken.

Naim, die nog steeds schreeuwde, kroop het bed uit en rende op hen af. ‘Mama! Papa!’

Toen Lisa het bloed zag op Naims voorhoofd, begon ze te gillen.

Sami keek ons ontzet aan. ‘Wat hebben jullie met hem gedaan?’

Fatma gaf een klopje op zijn schouder. ‘Alles komt goed met hem. Ik heb het gif eruit gehaald.’

Sami staarde naar zijn zoon. ‘Wát heb je met hem gedaan!?’

‘Het gif waardoor hij zo geel was. Ik heb het door zijn derde oog laten wegvloeien. Over drie dagen is hij beter.’

Terwijl Naim nog steeds aan haar lijf hing, barstte Lisa uit in tranen. ‘Haal de politie erbij. Haal de politie erbij!’

Gül schreeuwde. ‘Nee, ze heeft alleen maar Naims leven gered!’

Lisa en Sami keken haar aan alsof ze niet goed bij haar hoofd was.

Gül wees naar Naims sneetjes. ‘Kijk, drie kleine sneetjes maar. Dat is alles. Het bloed droogt al op.’

Lisa begon weer te schreeuwen. ‘Sami, de politie. Haal de politie erbij!’

Gül hield haar vader tegen. ‘Nee, papa! Geloof me. Ik kan het je uitleggen …’ Ze draaide zich om naar Fatma en mij. ‘Gaan jullie maar! Dank jullie wel.’

We maakten ons uit de voeten.

De volgende dag had iedereen het over onze duivelskunsten. Pas toen de huisarts, die er in allerijl was bij gehaald, verklaarde dat de sneetjes die Fatma in Naim had aangebracht oppervlakkig en niet ontstoken waren, zagen Lisa en Sami ervan af ons aan te geven bij de politie.

Op de derde dag was Naims geelzucht verdwenen, alsof engelen de ziekte tijdens zijn slaap hadden weggeveegd.

Een week later, toen hij op krachten begon te komen, was hij weer het haantje van voorheen.

In de maanden daarna werden Fatma, Gül en ik – vooral Gül – gezien als ‘anders’. Als mensen voor wie je op je hoede moet zijn.

Fatma kon het nauwelijks wat schelen. Zigeuners werden altijd al argwanend bekeken.

Maar ik kreeg er steeds meer spijt van. Vooral omdat, toen ik vroeg of ik eindelijk lid mocht worden van de bende, alleen Bilâl achter me stond. Ik confronteerde Naim: niet alleen had ik een belangrijke rol gespeeld in de redding van zijn leven, ook was ik inmiddels, omdat ik serieus was gaan worstelen, sterker dan de meeste andere jongens, sterker zelfs dan hij. Dat was hij met me eens, maar hij bedacht een slap excuus: ik had geworsteld met een beer; dat maakte mij zo smerig als een zigeuner. (Ik had hem tegen zijn derde oog moeten slaan, maar dat kwam niet in me op. Ik ben nooit zo ad rem geweest.)

Gül verging het slechter. In plaats van geprezen te worden om haar kordate reddingspoging van Naim, werd ze door iedereen aangekeken alsof ze geprobeerd had haar broer te vermoorden. Boze tongen beweerden dat ze een dochter was van Şeytan, de Duivel – dat ze zelfs omgang met hem had. Gül negeerde deze geruchten of lachte erom. Maar ik kon zien dat ze eronder leed. Ik kon zien dat ze met de dag sterker in de greep kwam van de ‘ziekte van de Pîr’.

De tijd verstreek.

We bleven bevriend, maar met iets meer afstand. Ik bleef verzot op haar. We zagen elkaar steeds minder vaak. Ze was nauw bevriend geraakt met Handan Ramazan, het meisje dat naast de bakker woonde en kanun speelde, dat magische instrument dat volgens Handans vader, de beste speler van het land, met zijn tweeënzeventig snaren elk hemels geluid kan voortbrengen. Ze waren tieners geworden en hadden een passie ontwikkeld voor dansmuziek en films. Ik had míjn religie gevonden: worstelen.

Ongeveer twee jaar later, op een andere nationale feestdag, 30 augustus, de Dag van de Overwinning, kwamen we elkaar weer tegen in het park. Als uit respect voor ons vorige bezoek, waren we, ieder apart, naar het terrein van de berenleider gegaan.

Ze plaagde me. ‘Kom je revanche nemen?’

Ik glimlachte en trok mijn hemd uit. ‘Waarom niet?’

Ik liep de arena in. Maar deze keer was ik er beter op voorbereid. Toen de beer aanviel, sprong ik opzij en klom ik op zijn rug. Met alle trucs die ik had geleerd probeerde ik hem uit zijn evenwicht te brengen. Natuurlijk schudde de beer me uiteindelijk van zich af. Maar ik had veel langer dan de vereiste minuut standgehouden.

Daarna gingen we, nog steeds in een nostalgische stemming, een ijsje halen. We zeiden niet veel. Ik genoot nog na van mijn geslaagde gevecht tegen de beer. Ze staarde naar haar handen – een teken dat ze opging in haar eigen wereld. Uiteindelijk, verward door onze stilte – we zouden elkaar toch veel te vertellen moeten hebben – stonden we op om te gaan.

‘Het ga je goed, Rıfat. En wees voorzichtig.’

‘Natuurlijk.’

‘Er staan verschrikkelijke dingen te gebeuren. In Europa. China. Het wordt steeds erger.’

‘Heb je weer dingen gezien?’

‘Een hele stortvloed. De hele tijd. De Dood, overal. Niet alleen joden. Iedereen. Zelfs onze vriend …’

‘Onze vriend? Wie?’

‘Ik weet het nog niet zeker …’

‘Als ik het wist, dan zou ik kunnen proberen het te voorkomen …’

Ze streek met haar hand over mijn wang. ‘Wat ben je toch een lieve jongen. Het is nu nog heel vaag. En misschien heb ik het helemaal mis. Maar aan verwarring – onzekerheid – hebben we niets. Daar word ik alleen maar gekker van.’

‘Kan ik iets voor je doen? Ergens mee helpen?’

‘Kun je me in slaap sussen? En zorgen dat ik nooit meer wakker word?’

‘Misschien zouden we elkaar wat vaker moeten zien …’

Ze kuste me op mijn mond. ‘Wees voorzichtig. Altijd.’

Toen liep ze weg.

Twee dagen later viel Duitsland Polen binnen.

Het werd winter. En het zou een van de koudste winters van de eeuw worden. In sommige delen van Anatolië zakten de temperaturen tot beneden de min dertig graden Celsius.

Op 26 december 1939 ging mijn moeder naar Erzincan, in Oost-Turkije.

Zoals ik al zei, had mijn moeder een opleiding tot vroedvrouw gevolgd. Ze werd zo goed in dit vak dat ze al snel beter was dan de meeste verloskundigen die in het buitenland hadden gestudeerd. In 1938 kreeg ze, dankzij de hoogste aanbevelingen, van het ministerie van Volksgezondheid de opdracht een landelijke verloskundigenopleiding op te zetten.

De belangrijkste aanbeveling voor mijn moeder was afkomstig van niemand minder dan professor Albert Eckstein, een Duitse joodse kinderarts die van Atatürk persoonlijk asiel had gekregen als vluchteling uit Hitlers Duitsland, en die in de loop der jaren de status van heilige had verworven binnen het Nümune-ziekenhuis in Ankara – het instituut dat model staat voor alle ziekenhuizen in het land. Het was dankzij de goedkeuring van deze professor dat mijn moeder de zuurstoffles had meegekregen toen ik voor de tweede keer difterie had, en op zijn advies had mijn huisarts destijds de tracheotomie uitgevoerd. Ik weet dit omdat Gül me eens vertelde dat hij een van de artsen was geweest die ze op telepathische wijze had gesmeekt mij te redden.

(Atatürks asielaanbod aan degenen die door de nazi’s werden vervolgd – een aanbod dat niet alleen talloze Europese kunstenaars, wetenschappers en intellectuelen redde van een wisse dood, maar hen ook in staat stelde hun loopbaan voort te zetten – was in navolging van sultan Beyazıt, die bijna vijfhonderd jaar daarvoor de grenzen van het rijk had geopend voor de grote aantallen joden en moren die op de vlucht waren geslagen voor de Spaanse Inquisitie. Professor Eckstein, moet ik erbij zeggen, werd aanvankelijk door het Derde Rijk vervolgd omdat hij tegen het nazi-regime was – wat je in die tijd meteen tot communist maakte – en niet omdat hij joods was. Zoals mijn vader eens opmerkte, het feit dat de goede professor buitengewoon gerespecteerd werd door een Turkse regering die zelf de Communistische Partij van het land onwettig had verklaard en bijna alle leden daarvan gevangen had gezet, geeft aan hoezeer Turkije door tegenstrijdigheden werd gekenmerkt – wat nog steeds het geval is.)

Mijn moeder moest onvermijdelijk veel reizen. Hoewel ik daar niet blij mee was, kon mijn vader er sportief in berusten. Als onderzoeksbotanicus aan de Landbouwhogeschool in Çiftlik, onder de rook van Ankara, begreep hij maar al te goed dat een land dat binnen een paar decennia van de achttiende naar de twintigste eeuw wilde springen, prioriteiten moest stellen. Dus maakten ze beiden van elke thuiskomst een feestje en hadden ze een huwelijk dat al hun vrienden afgunstig maakte. (Helaas zullen mijn grootouders aan vaderskant tot op de dag van vandaag iedereen vertellen dat door mijn moeders uithuizigheid mijn ontwikkeling ernstig was verstoord en mijn belangstelling werd afgeleid door sport en niet uitging naar de oude vertrouwde handel. Maar zij camoufleren dan ook zo fanatiek hun dönme-achtergrond dat ze op elk non-conformistisch gedrag kritiek zouden hebben. En ze hebben natuurlijk het rijk voor zich alleen. Mijn grootouders aan moederskant, ook dönme maar vrijzinnig, waren in 1922 omgekomen bij de slag om Izmir.)

Zoals ik al zei ging mijn moeder op 26 december naar Erzincan. Ongeveer om negen uur ’s avonds kwam ze daar aan – een feit dat mijn vader had achterhaald uit de dienstregeling van de bus die haar vanuit Erzurum daarnaartoe had gebracht. Vrijwel meteen gaf ze een lezing in het stadsziekenhuis. De volgende ochtend zou ze een groep schoolverlaters van de middenschool toespreken die verloskundige wilden worden.

Ongeveer op het moment van haar aankomst stormde Gül ons appartement binnen en riep dat mijn moeder in gevaar was.

Huilend en opgewonden smeekte ze mijn vader en grootouders om onmiddellijk contact op te nemen met mijn moeder en haar te zeggen dat ze Erzincan moest verlaten en zo ver mogelijk naar het noorden moest gaan.

Mijn vader en grootvader hadden uiteraard wel eens over Güls profetische gaven gehoord. Maar er was voor hen geen reden aan te nemen dat mijn moeder in levensgevaar was.

Voor mij wel. En voor mijn grootmoeder ook, die geloofde in alles wat occult was. En samen zetten we mijn vader en grootvader onder druk om contact op te nemen met mijn moeder.

Gehaast gingen ze de deur uit om een telefoon te vinden – geen eenvoudige taak op een bitterkoude winteravond in Istanbul in 1939 – terwijl we maar hoopten dat het verouderde telefoonnetwerk van het land wonder boven wonder de elementen zou trotseren en door het bergachtige oosten heen kwam.

Rond elf uur ’s avonds, terwijl mijn vader en grootvader nog steeds buiten waren, werd Gül rustig. Helemaal uitgeput keek ze ons aan. ‘Het is te laat. Ze heeft geen tijd meer om eraan te ontsnappen.’

Ik wilde haar niet geloven. Maar mijn krachten ebden weg. Ik zakte neer op de vloer en kromp ineen.

Gül kroop in een hoekje en staarde voor zich uit.

Na een nachtmerrieachtige stilte van een uur kwamen mijn vader en grootvader terug. Ze hadden heel Istanbul afgestruind op zoek naar een telefoon. Uiteindelijk was mijn vader op het idee gekomen om naar zijn vrijmetselaarsloge te gaan, waar een centrale was. Ze moesten er de nachtportier voor wekken en na wat een eeuwigheid leek te duren, kregen ze eindelijk contact met mijn moeder op haar verblijfplaats. Hoewel ze had geklonken alsof alles goed met haar ging, meende mijn vader dat het telefoontje haar ongerust had gemaakt.

Gül zei niets. Ze raakte nog dieper in zichzelf verzonken.

We sleepten ons naar bed.

Rond twee uur ’s nachts begon Gül weer te gillen. ‘Ze is dood! Verpletterd! Dood! Dood!’

Panisch sprongen we uit bed.

Mijn grootmoeder, die altijd rustig bleef wanneer ze onder druk stond, zette de radio aan.

En na vele martelende uren, heen en weer geslingerd tussen hoop en wanhoop, vernamen we de eerste berichten over de aardbeving bij Erzincan. Acht op de schaal van Richter – slechts een graad onder het maximum. De beving begon om 01.57 uur en duurde tweeënvijftig seconden – een eeuwigheid voor degenen die erdoor getroffen werden. Volgens een overlevende was het alsof de duivel de aarde schudde als een dobbelsteen tijdens een spannend spelletje backgammon. Heel Erzincan en vele omliggende dorpen werden met de grond gelijkgemaakt. Omdat telefoon- en telegrafielijnen waren vernietigd duurde het zo lang voordat het nieuws doorkwam. Gebieden tot honderden kilometers voorbij het epicentrum werden getroffen. (In Ankara kraaide het vierjarige zoontje van een familielid van plezier toen zijn ledikantje van muur naar muur schoof, omdat hij dacht dat de trillingen een nieuw spelletje waren.)

Het dodental liep op tot drieëndertigduizend. Naar schatting werden er honderdtwintigduizend huizen verwoest.

Het lichaam van mijn moeder is nooit gevonden. De grond waarop haar accommodatie stond, was opengescheurd en had alle gebouwen opgeslokt; daarna, alsof hij zich schuldig voelde om wat hij had gedaan, ging hij weer dicht, nauwelijks een spoor achterlatend.

In de weken daarna zag ik Gül nog maar één keer. Ze kwam langs om me een paar krantenknipsels te laten zien waarin stond dat op de radio in nazi-Duitsland de ramp in Erzincan een goddelijke wraakactie werd genoemd; misschien zou Turkije zich nu aansluiten bij de asmogendheden en de betrekkingen met Engeland en Frankrijk beëindigen. Hoewel ik zag dat Gül, als joods meisje, uitermate verontrust was door deze krankzinnige tirades van de nazi’s, had ik niet de gevoeligheid om haar te troosten. Ik ging te zeer op in mijn eigen verdriet, werd gekweld door de wanhoop waarmee kinderen proberen het leven zonder een ouder te accepteren.

Later, op zaterdag 3 februari 1940, ontving ik een brief van Gül: ‘God zij geprezen! Ik weet nu hoe ik de visioenen kan stoppen.’

Ik rende naar haar huis. Haar moeder vertelde dat ze het weekend bij haar vriendin Handan logeerde. Ze wilden naar een film gaan.

Ik ging naar het huis van Handan. Gül had helemaal niet bij hen gelogeerd. Handan had haar zelfs al een paar dagen niet gezien.

Intuïtief ging ik naar het park waar ’s zomers de kermis werd gehouden. Als een slaapwandelaar liep ik naar het bankje waarop we ooit een ijsje hadden gegeten.

Daar lag ze. Plat op de bank. Als Sneeuwwitje. Vredig. Ogenschijnlijk in slaap. Maar verduurzaamd in wit ijs. Ze was doodgevroren.

Ze was gestorven met een glimlach om haar mond. Of verbeeldde ik me dat maar?