Rashid Novaire

Maïsroest

Uitgeverij De Geus

breda 2014

© Rashid Novaire, 2003

Deze editie © De Geus BV, Breda 2014

Omslagontwerp De Geus BV

Omslagillustratie © Max Ernst, La Puberté proche, 2003 c/o Beeldrecht Amsterdam

ISBN 978 90 445 2796 4

NUR 301

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede druk, 2003.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1
=

Volgens haar regels

Suze Robertson laat leerlingen nooit haar atelier binnen.

In Den Haag gaf ze nog les in de voor de bescheiden woning brede alkoof.

Daar leerden meisjes, als onderdeel van hun algemene ontwikkeling, volgens haar regels met kleur en vorm omgaan.

Ik stel mij voor hoe Suze, nadat ze ze allemaal de trappen af had horen rennen, het bed weer op zijn plaats schoof.

Voorzichtig, altijd als de dood dat een leerling iets had laten liggen en zou zien dat de leskamer een illusie, een ruimte voor bepaalde uren was, geen intieme werkplek maar een nauwe, vochtige slaapkamer, veel kleiner dan zij thuis gewoon waren.

Misschien was dat wat haar al jong naar het schilderen dreef: het raadselachtige gevoel wanneer ze bij het weggaan de deur van een vertrek achter zich dichtdeed.

De kamer die in haar hoofd zat kon zeer snel vervangen worden door een vertrek van minder allooi: niemand verzekerde haar dat er in de kunstsalons, na het sluiten van de deur, geen bleke borsten uit de korsetten te voorschijn kwamen, verschrikt met kippenvel getooid bij zo veel plotseling licht.

Of misschien was er helemaal geen ruimte meer achter de deur, bestonden de mensen met hun gezichten en eeuwige handelingen alleen bij het moment van aanschouwen.

De schilderkunst bracht haar vast en zeker terug in vertrekken die ze had verlaten. Zo zag ze de mensen opnieuw en veel soberder, in een contour van dikke verflijnen.

Ze vertelde mij in de paar gesprekken die we in die tijd samen in Brabant gehad hebben, dat het eerste waar ze de bouwval in Heeze op had onderzocht, de aanwezigheid van een extra kamer naast het atelier was.

Ze moet over haar blijheid gestruikeld zijn toen ze de tweede slaapkamer binnenkwam: hier zou ze in de voorjaars- en zomermaanden schilderen, ze zou proberen leerlingen uit Den Bosch en Tilburg te werven en zo veel mogelijk tijd vrijmaken om in de natuur te werken.

Haar atelier, waar Sara’s kindermeisje ingepakt voor de Rotterdamse veiling tegen de muur leunt en waar Moeder en kind nog in de grondverf staat, blijft van haar alleen.

Zelfs Richard komt er zelden.

Ze wil haar overrokken tot boven haar knieën kunnen optrekken zonder dat twee handpalmen haar bovenbenen een stukje van elkaar schuiven.

Haar atelier behoort toe aan de overal verspreide schetsen van een dood vogeltje, aan het geraamte van harde, kleine botjes waar een vleugel aan ontbreekt.

Ze heeft de putter in een veld bij het Gooi gevonden, onderweg. Het lijkje kan nog hoogstens drie dagen mee.

Door de lucht van ontbinding heen is te ruiken dat een dier over de putter heen heeft gepist.

Ze kijkt het atelier rond waar het koud is voor het einde van de eerste zomermaand, aarzelt waar te beginnen.

Meestal werkt ze aan drie of vier schilderijen tegelijk.

‘Mevrouw Robertson.’

Iedere keer als ze mijn hoge jongensstem hoort, ergert ze zich weer aan het gegeven van een vreemde in huis.

Ik weet het, hoor het aan hoe ze mij antwoordt.

Ik zie het aan hoe ze, zodra ze de deur heeft geopend, naar een hoek van de kamer loopt waar de vulkachel met geen mogelijkheid de temperatuur ook maar een enkel graadje kan verhogen.

We zijn onoverwinnelijk, mijn lerares en ik: ik ben een mol, zij een vulkaan.

Ze zal mij niet tegenhouden als ik mij eens omhoogtrek naar haar vulkaanmond, naar het verboden terrein van haar atelier.

Samen zijn we onoverwinnelijk: ze heeft mij nodig. Op mij zet ze haar hitte af.

Ze vindt mij niet onaardig: ik heb met baar geld betaald voor een hele zomer les en onderdak.

Ik wilde haar leerling al zijn voor ik in het ziekenhuis werd opgenomen: ik zag schilderijen van haar in een kunsthandel in Amsterdam.

Ze schildert afgesloofde moeders, waspitten en bordenwassers. De vrouwen die ze schildert zijn vermoeid en ik wilde bij haar en bij die vrouwen zijn.

Mijn gezicht leidt haar geloof ik af, een gezicht misschien waar haar stemming van opknapt en voor een opgeknapte stemming vindt ze de tijd niet altijd geschikt.

‘Mevrouw Robertson?’ Ik kom binnen, buig licht en kijk naar haar.

‘Goedemorgen, mevrouw Robertson.’

‘Goedemorgen, Dito.’

Ze kijkt bang voor zich uit.

Ze weet het.

Ze weet dat ik heb gehoord hoe Bisschop eergisteren heeft getracht de zware houten kasten omver te werpen, vloekend op haar en haar besluit waarvan ze van Amsterdam tot Den Bosch schande spreken.

‘Geen tekeningen van Thomas van Aquino meer gemaakt?’ vraagt ze streng. Ze sluit haar ogen als om te genieten van het heerlijke gevoel van een lach die niet getoond mag worden.

De tekeningen weer, natuurlijk, ze voelt zich naakt in het atelier met de verweerde kast en dus begint ze over de tekeningen.

Kwaad stoot ik een stoel om, we schrikken allebei.

‘Excuus, mevrouw Robertson, ik weet mij niet te bewegen op uw terrein. Ik stoot uit zenuwen van alles om.’

‘Het afdelingshoofd heeft de tekeningen naar mij opgestuurd, mijn man kent de directie van het ziekenhuis goed.

Ik kan je verzekeren dat de eerstejaars op de naaktklassen van de avondschool jou niet verbeteren. In aanleg heb je een afgewogen gevoel voor anatomie.’

Ze schat in of ze mij voldoende kleineert met de ontspannen manier waarop ze over mijn arrestatie praat.

‘Zeg er alleen in het vervolg nou niet bij dat het Thomas van Aquino is en laat het helemaal uit je hoofd om een man in staat van …’ Als bij toeval pakt ze een penseel en laat hem schuin omhoogkomen in de lucht, ‘…want dan kom je in de problemen.’

Ik ga zitten op de stoel.

‘Waar kom je voor?’

Ze ziet de kartonnen map, tegen mijn ribbenkast gedrukt alsof iemand hem van me wil stelen.

‘Een werkschouw?’

‘Ik wil u vragen of u denkt dat ik op de goede weg ben.’

‘Ga zitten, ik ken geen groter geluk dan een eerste werkschouw’, zegt ze en ze slaat haar benen over elkaar onder haar zware jurk.

Ik haal nieuwe tekeningen uit mijn map.

Tekeningen die niets meer met verboden gedachten van doen hebben, zoals de tekeningen waardoor ze mij naar het ziekenhuis gestuurd hebben.

Deze tekeningen zijn een opmaat om met evenzoveel liefde vermoeide vrouwen te schilderen als mijn lerares dat kan.

Een stel stillevens, een bloemstuk, een stadsgezicht. Suze Robertson neemt ze in haar handen.

Ze veegt met de rug van haar hand over de afbeelding om te voelen of de waterverf nog vochtig is.

‘Dit is niks, dit ook niet echt.’

‘Niks?’ Ik schuif mijn stoel een eind achteruit.

Dit is dezelfde harde, opgewekte toon waarmee mijn broer me in het grote grachtenpand aan het Amsterdamse water vernedert.

‘Als ik dit niveau niet heel snel ontstegen was, had ik mijn dochter Sara niet bij pleegouders gezet.’

Ze staat voor mij.

Haar onaardige ogen en de harde, scheve lijn van haar mond steken af tegen iets in haar houding.

Misschien is het de wijze waarop ze haar bovenlijf wat naar voren helt of de afhangende lijn van haar schouders, maar in elk geval is haar voorkomen op bepaalde momenten eerder nederig dan hard, net zoals de woorden die ze me toewerpt.

Op de foto in de serre is er ook die mengeling van hardvochtigheid en nederigheid.

Zij en de door haar weggegeven dochter. De schilderes en haar last.

De huid van mevrouw Robertson is donker op de foto, als een dame uit Nederlands-Indië, en ze houdt het pafferige, blonde meisje voor zich uit alsof ze een verstekeling in haar schip gevonden heeft.

Vier jaar geleden is de foto genomen, maar het portret komt mij voor als uit een ander leven.

Als ze in Den Haag is, komt ze haar dochter nog wel eens tegen. Sara, dik ingepakt door nieuwe ouders, die in ruil voor wat geld van het Burgerweeshuis wel voor haar willen zorgen, is dan op weg naar school en mevrouw Robertson naar haar atelier.

Ik zie ze onbeholpen op de kruising van de Scheveningseweg staan.

Veel zullen ze niet tegen elkaar zeggen op die bleke ochtenden.

Maar hoe vaak wisselen mensen veel uit?

Mijn broer en ik?

Wij, de familie en het personeel in het grote huis aan het grachtenwater?

Het enige wat we deelden was het avondeten en voor de rest deden we elkaar dingen aan. Dat wel.

‘Wat is er niet goed aan, mevrouw Robertson?’

‘Kijk naar je werk. Wat zie je?’ Suze Robertson buigt licht voorover alsof ze minzaam haar eigen vraag groet.

‘Een bloemstuk in een kamer.’

‘Wat voor bloemstuk?’

‘Een boeket van anj …’

‘Nee, wat blijft ervan achter? Van wat je geschilderd hebt, wat blijft er van het bloemstuk over als je de deur van de kamer hebt dichtgedaan?’

Ik lach, voorzichtig.

Haar mond trekt nu nog wat schever.

‘Ik wil dat je een bloemstuk schildert zoals iemand het zich herinnert nadat hij de kamer is uit gegaan. Ik wil een zelfportret door een bloemstuk, we weten allemaal hoe een bloemstuk eruitziet, ik wil zien hoe jij het bloemstuk ziet of een ander …’

Ze loopt een eind van me weg, ze draait en in die draai vindt haar rug de muur: ‘Jongens geef ik gewoonlijk geen les dus laten we er een bijzondere les van maken. Ik wil zien hoe een alcoholist, gevallen vrouw of patiënt zich een bloemstuk herinnert. Zoiets dus en anders kom je maar helemaal niet meer terug. Nog iets?’

‘Ik wil een telegram sturen naar Midden-Europa.’

Haar lijf neigde net liefdevol naar de putter, maar nu richt ze zich geschrokken op.

‘Wat, waarheen? Waarom helemaal daarheen telegraferen?’

Gespannen wacht ze op mijn antwoord.

‘Ik weet het, mevrouw Robertson.’ Opgelucht wendt ze haar blik af. ‘Ik heb niet plotseling willen vergeten dat hij dood is. Ik wil enkel … het houdt mij bezig, ik wil weten of iemand hem daar nog kent. Het zou het soort pijn d …’

‘Telegram later, na je bloemstuk.’ Ze kijkt me de kamer uit.

Ik zet mijn schildersezel op Brabantse aarde.

Vlakke aarde waarop ik een stip ben.

Het lege land brengt na de rust algauw verveling.

Ik ben de straatventers van de hoofdstad gewend, die op weg zijn om hun vodden voor een paar centen aan de groothandel te slijten.

Mijn lerares en ik hebben een doek opgespannen voor mijn eerste opdracht.

We spanden het doek op en onderwijl keek ik naar haar half voltooide schilderij Moeder en kind.

Het vlakke, lege land brengt mij terug naar de in dikke lijnen aangebrachte verf, naar de trekken op de gezichten die niet tot het uiterste zijn verfijnd.

Ik vraag mij af waar zo’n schilderij begint.

Een heldere, natuurgetrouwe weergave komt voort uit de techniek van de avondschool en wat talent, maar de ruwheid van Robertsons werk moet ergens anders beginnen.

In de verte zie ik lucht en grind bij elkaar komen en over dat pad rennen een paar schoolkinderen.

Ik leun voorover met mijn onderarmen op de schildersezel en mijn benen wijd.

De hak van mijn leren schoen graaft zich in de droge humus.

Het is niet moeilijk om mijzelf dit toe te staan: snel trek ik de schoen uit en begraaf mijn blote voet.

Een stakerig wit jongensbeen dat hier zomaar wortel heeft geschoten.

Als ik niet zou kunnen denken, zou ik werkelijk niet begrijpen waar mijn voet gebleven was.

Meteen denk ik aan de eerste tekening waarop ik echt mijn best had gedaan.

In de kelder van het grachtenhuis, nog voordat het kort mijn jongenskamer werd, had ik mij daar teruggetrokken op de ochtend dat ik van mijn moeder een glimmende rijglaars had gestolen.

Ik rende met de laars tegen mijn borst geklemd de trap af.

Het was of niet het leer het kloppen van mijn hart voelbaar maakte, maar of mijn hart zelf als een vlezige schelp op de bodem van de leren laars aan het bonken was.

Beneden aan de trap zette ik de laars even neer en vroeg mij af hoe ik nog leven kon als mijn hart in die laars zat.

Ik trok, met een gevoel van zonde, de rijglaars met de lange leren flap over mijn scheenbeen.

Met het tekenblad op tafel en mijn oog op de laars tekende ik alle gekruiste en geregen wendingen van de veters door het landschap van leer en ijzeren haakjes.

Houtskool op papier. Elk kruis, elke ribbel van de leren flap, alle oplichtende schakeringen bruin door de vettige schoenpoets. Alles kwam op de tekening.

Ik was binnengeleid. In het huis van lust. Ik wist waarover ze fluisterden in de YY-buurt. Door de hoge hak onder mijn laars ervoer ik een nieuw gevoel. Er sijpelde een nieuw soort nat door mij heen ook al was mijn mond kurkdroog. Ik bleef maar likken over de barstjes in mijn lippen. Toen al hebben mijn handen niet naar mijn lid gegrepen, al had ik wel de lange onderbroek over mijn laars afgerold en naar een hoek van de kelder geschopt.

Mijn penis groeide alsof hij door zijn eigen spitse vorm heen groeien wilde, alsof hij wilde vervellen en zijn huid achterlaten zoals ratelslangen dat geloof ik elk jaar doen.

Met mijn elleboog duwde ik dat harde, witte instrument weg naar de holte van mijn dij en ik ademde vlug en tekende en ademde.

En daar was Gerben.

Hij moet een jaar of twaalf geweest zijn, leunde tegen het steen van de kelder en keek naar zijn twee jaar jongere broer met een damesrijglaars aan zijn rechterbeen, een smoezelige tekening in zijn linkerhand en een stijf lid in het midden.

‘Ik weet al veel langer dat er iets ernstigs mis met je is’, dat is wat hij zei.

Ik weet dat er iets ernstigs met mij mis is.

Ik ben afgunstig op de stadsmeiden, niet omdat ik ze dekken wil maar omdat ik een van hen wil zijn.

Niet voor niets wordt iedereen herkend om dat wat hij is. Wie eerlijk is moet zuinig zijn met zijn verbazing.

De zoöloog koos mij na zijn bijlessen uit om hem af te zuigen. Mij. Niemand anders, en ook al wilde ik het niet, ik bleef toch naar zijn bijlessen komen.

Ik wilde bekeken worden, herkend worden, denk ik nu. Ergens om. Iets van mij.

Maar hier in het weiland ben ik stil. Niemand komt voorbij. Niemand om naar me te kijken. Ik moet kijken. Schilderen. Daarom ben ik hier bij de schilderes: om nu eindelijk zelf degene te zijn die goed kijken moet.

Deze maanden buitenlessen troosten, want natuur is troost. Gewoonweg omdat het er al was voor elk verdriet.

Omdat geen enkel verdriet de natuur veranderen kan.

Ik kijk naar de knoestige bomen en het fletse gras en vraag mij af of de natuur niet ook juist meedogenloos is.

Mijn broer is dood en er is niets veranderd.

2
=

Een enkele reis

Hoe ik erachter ben gekomen hoe het Gerben is vergaan vanaf zijn vertrek uit Amsterdam tot zijn dood?

Daar ben ik niet achter gekomen.

November 1898. Gerben gaat weg. Ik zwaai naar de trein, zeg dag tegen mijn broer en kijk de trein niet na.

Hij is binnen een paar maanden terug, zeggen we. Hij zal omkomen van verveling en gebrek aan comfort, zeggen we. Wij, mijn bleke zusjes, moeder en vader, weten niet dat we Gerben voor het laatst zien, daar op het station en daardoor herinneren we het ons ook niet.

Mensen herinneren zich vaak zoveel. Ik niet. Ik zal niet schrijven dat ik de geur van zijn leren schoenen nog ruik. Geen idee wat hij die ochtend aanhad. Ik schrijf niet dat zijn contouren zich aftekenden in het ochtendlicht boven een roestend, teder trapje en dat hij, zoals een foto zich onderdompelt in de vloeistof van een fixeerbad, wegzonk in de donkerte van de coupé.

Nee, Gerben stapt de trein in. Ik zwaai. Hij is weg. Ik kijk de trein niet na. Hij wil naar een kale streek. Maïs. Droogte. Slavische vrouwen. Hij wil een schuur om ‘het doodtij van deze slaapstad in hem te keren en recht voor zijn raap gelukkig te zijn’. Hij wil werken in de velden, met zijn handen in de aarde.

Hij zegt: ‘Ik weet dat je voor mama en de anderen zorgen kan.’

Hoe weet je dat? denk ik, er is nog zoveel ernstigs mis met me.

Ik ben opgepakt op straat, wilde zonder kleren gaan rennen.

Maar Gerben weet het. Hij weet dat ik goed zorgen kan.

Gerben is twee jaar ouder dan ik.

Hij weet al wat hij wil.

Hij wil met loopjongens en landarbeiders omgaan. Hij wil het eerlijke, arme leven.

Het geeft niet dat we beiden de zoon zijn van de directeur van de Duinwatermaatschappij, dat we beiden geld als water hebben.

Hij zou liever bezit afzweren en tussen de hoeren en de straatventers gaan wonen.

Ik ben een kind van mijn weelde, zou het liefst elke maand een schilderij kopen om het te etaleren in een lange gang van pluche en fluweel.

Nu heeft hij bedacht dat hij naar Midden-Europa gaat.

Misschien hoopt hij daar op nog meer arm en eerlijk leven. Met wat geluk ontmoet hij wat mensen als ik.

Gerben stelt namelijk graag zaken aan de orde.

Zaken als hypocrisie, afgunst en ijdelheid.

Hij stelt ze allemaal wel een keer aan de orde tijdens een zeldzaam voorkomende, luchtige avond thuis of zomaar schreeuwend tegen de mensen op een marktplein.

Ik weet wel waarom hij mij minacht: ik hou van orde en veiligheid. Ik leef ervan, van regelmaat en zo. Ik leef ervan zoals hij van verstoring en onrust leeft.

Een mooie man. Dat wel. Groen-zwarte ogen. Ze kijken vaak kwaad. Een gezicht alsof hij uitgehongerd is zo mager en daarbij die ogen. Kwade ogen. Wat een schot zou dat zijn als hij op mij zou kunnen schieten met die kwade ogen. Maar hij lacht als een kind, lachen doet hij alsof hij onverwacht mag buiten spelen. Kom maar, Gerben, je kunt nog een uur spelen voor het donker wordt. Zoals een kind dan naar buiten rent. Zo komt zijn lachen ineens aanrennen en als het heel erg leuk wordt schiet zijn rechterschouder omhoog van plezier, net zoals een ander rilt wanneer het koud is.

Maar zo lacht hij niet vaak.

Hij is vaker kwaad. Hij heeft misstanden nodig, denk ik, hij heeft het nodig om zich boos te maken omdat hij vanuit die lach niet leven kan.

Daarom gaat hij weg. Ver weg mag de reiziger zich kort druk maken, zijn mond openzetten en weer doorlopen.

Gerben moet op de dag van vertrek zelfs op zijn treinreis al een aanvaring of ruzie hebben gehad. Natuurlijk: de grote spoorlijnen tussen Nederland en Duitsland zijn wegens werkzaamheden buiten gebruik.

Overal zijn omleidingen.

Na zijn aankomst op het zanderige station van Zwolle moet Gerben daarom nog drie uur in een trein zitten die zich loom langs de gehuchten en kleine steden voortbeweegt.

Overijssel trekt als een flets flensje voorbij in het namiddaglicht.

De jongen tegenover hem in de coupé slaapt, in overgave laat hij zijn mond openzakken.

Gerben buigt zich naar hem toe, kijkt naar de zwarte puntjes vuil op zijn grote neus: ‘Voor elk zwart puntje op jouw jodenneus rijden we een kilometer om’, fluistert hij.

Hij weet dat de jongen geen schuld heeft aan de vertraging, maar het wekt ergernis dat hij midden op de dag in een diepe slaap is waardoor Gerben nu al weet dat hijzelf vannacht geen oog dicht zal doen in de herberg.

Morgen verder reizen met een regionale trein tot over de grens en vanaf Essen naar het zuiden tot Bamberg of München: Gerben berekent het aantal uren dat hij later in Praag zal aankomen.

Hij voelt hoe vanbinnen alles trilt. Vertraging wekt een onvrede die hij jammer genoeg niet kwijt kan door aan iemand hier in de coupé een paar klappen uit te delen.

Hij wendt zich weer tot de slapende jongen.

De jongen heeft hem verteld dat hij van plan is om in Denekamp een van de laatste feesten van het kattenknuppelen bij te wonen.

Zonder naar Gerbens reisdoel te vragen is hij daarna onderuitgezakt in zijn middagslaap.

‘Als we aankomen in Denekamp …’ De onderlip van de jongen hangt log naar beneden. ‘Smeren we je in met groene zeep.’ Gerbens mond raakt bijna de wang van zijn medepassagier, zodat hij nog zachter moet fluisteren. ‘…Dan stoppen we je in een houten ton die we ophangen aan een touw tussen twee lindebomen zoals we met de katten doen. En daarna knuppelen we je neus eraf, en we gaan door tot de kalveren uit de wei je darmen schoonlikken.’

Gerben moet nu door zijn glimlachen heen gapen, misschien kan hij tot dat verdomde Denekamp toch even zijn ogen sluiten.

In Amsterdam maken honderden clubs van vlijt en beschaving zich druk om zulke dodelijke spelletjes met katten, maar idioten in de provincie proberen het afschaffen van deze praktijken zo lang mogelijk uit te stellen.

‘Voor de kleur geel en de vochtige aarde, voor het recht-voor-zijn-raap-geluk, ga ik naar de maïsvelden in Midden-Europa. Ik heb de kanslozen lief, maar niet deze provincialen, als ik het met zulke lui uithouden moet blijf ik liever een jaar in wat ze vroeger het dolhuis noemden.’

Gerben windt zich steeds meer op.

‘In het dolhuis, ja. Bij jouw familie. Heb jij familie? Heeft zoiets als jij familie?’

De seconde tussen het moment dat de jongen zijn rechteroog opent en het trekken van zijn broodmes, is voor Gerben genoeg om het portier van de coupé open te kunnen stoten.

Gerben rent de gang op en schopt met zijn rechterbeen een van de toegangsdeuren van de trein open.

De trein sukkelt.

De jongen loopt op Gerben af en drukt de punt van het broodmes tegen Gerbens schouder.

Gerben grijpt een van de roestige stangen vast en hangt uit de trein.

Een vreemdsoortig geluk maakt zich van hem meester, zoals toen ze hem koud wilden maken of gewoon wilden afrossen omdat hij de foute dienstmeid genaaid had of stenen had gegooid naar de foute binnenschipper.

‘Ik was aan het dagdromen en grappen maken’, zegt hij tegen de jongen met zijn mes.

Hij weet dat hij hem in één beweging het broodmes afhandig kan maken.

De ogen van de jongen zijn bleek alsof zijn pupillen, van woede, in het wit van zijn oogkassen zijn verzopen.

Gerben hangt inmiddels uit de trein.

Zijn reis is begonnen.

De weilanden van Overijssel hebben er nog nooit zo fel van kleur uitgezien.

‘Het was niet goed wat ik zei’, roept Gerben. De jongen prikt met de punt van het mes kort in Gerbens vel, het bloed maakt een rode vlek op het katoen.

‘Wil je dat ik spring? Ik spring voor je. Moet ik uit deze boemeltrein springen?’

Vechten wil Gerben niet, liever wil hij weten hoe het is om uit een traag rijdende trein te springen.

Met zijn linkerhand pakt de jongen Gerbens blouse en trekt zijn tegenstander de trein in.

Gerben schuift zijn dijbeen in een ruk omhoog tot zijn knie hard in de maag van de jongen drukt en draait zich om.

Zijn hielen steunen een tel op het ijzeren raster van de opstap. Hij springt en na zijn vrije val in het hoge gras ziet hij de trein verdwijnen.

Een tiental meters verder laat de jongen zich uit de wagen vallen.

Gerben staat op en zet zijn hand in zijn zij.

De jongen komt aanrennen.

‘Ik ga je doodmaken’, zegt hij hijgend.

‘Zo is het genoeg geweest.’ Gerben pakt de pols van de jongen beet en draait zijn arm om.

‘Laat dat mes los, jongen. Daar moet je oma vanavond nog haar haar mee kammen.’ De hand opent zich en het mes valt in een zwarte poel van mest en stof.

‘Ik ben geen jood’, schreeuwt de jongen en hij balt zijn beide vuisten.

‘Vond je dat het ergste?’

De jongen haalt met een slag uit naar Gerben.

Het volgende ogenblik ligt hij in een greppel naast de spoorlijn met het gezicht van Gerben boven zijn knipperende ogen.

‘Even bedaren jij’, zegt Gerben. ‘Zo hebben ze mijn broer ook op de keien langs de gracht gedrukt toen hij daar naakt rende. Jij bent geen gek, toch? Dan moet jij sneller tot rust kunnen komen.’

Hij blaast wat donkerbruin haar uit het jongensgezicht, dat daarna precies in dezelfde vorm over zijn voorhoofd terugvalt.

‘Ik kan goed boos worden. Wist je dat? In Amsterdam word ik gezocht door het hele politiekorps.

Je had je hele familie rijk gemaakt wist je dat, als jij me met dat broodmes van kant had gemaakt, met de prijs die er op mijn hoofd staat.’

Nu begint de jongen te huilen, angstig en vermoeid als een klein kind dat veel te lang is opgebleven.

‘Doet u mij alstublieft niets.’ Verward perst hij zijn ogen dicht.

‘Dat laatste was een grap man, hou nu op met janken anders ga ik je nog mogen ook.’

‘Moeten we helemaal langs de spoorlijn naar Denekamp lopen?’

‘Ik loop, voor mij geen boemeltrein meer.’

Ze staan op, klimmen de greppel uit en lopen langs de rand van de spoorlijn.

‘Ik hoop dat een aardige dame mijn bagage in de wachtkamer van het station achterlaat. Ik kan weinig vertraging meer aan.’

De jongen kijkt schuin tegen hem op en glimlacht voorzichtig naar het avontuur waar hij in beland is.

‘Waar maak jij je trouwens druk om?’ zegt Gerben.

‘Ik ben gewoon geen jood.’

‘Je zou willen dat je een jood was.’

Verlegen kijkt de jongen voor zich uit.

‘Je hoort wel eens wat over joden’, zegt hij.

‘Wat? Ze zouden uit liefdadigheid heel deze achterlijke rotprovincie door de Noordzee moeten laten wegspoelen, “Je hoort wel eens wat over joden”, ga me niet zeggen dat jullie in die boerendorpen, waar in de vorige eeuw de helft van de mensen nog scheel keek door de inteelt, tot er per spoor wat hoeren naar Zwolle kwamen …’

Gerben spuugt in zijn door de kou ruw geworden handen en wrijft ze langs elkaar.

‘…dat jullie niet alleen katten doodknuppelen maar ook nog joden haten.’

Ver weg raakt de heldere lucht de uitgestrekte velden. Ze lopen stevig door, nu de jongen stil is.

Dan zegt hij: ‘We zien niets meer.’

‘Je moet geen man achterna springen uit een rijdende trein.’

‘Hoe weten we hoe ver het nog is naar Denekamp?’

‘Luister of je het krijsen van een kat hoort en loop die kant op’, zegt Gerben.

‘Ik blijf bij u.’

‘O ja? Sodemieter op.’

Gerben tilt de jongen op zijn rug.

‘Zo droeg ik mijn broer Dito over de Vondelbrug. Als hij flauwgevallen was rende ik de trappen af naar het park, nam wat zand waarvan we langgeleden afgesproken hadden dat het vlugzout was om zieken bij te brengen en dan bracht ik hem op mijn rug naar huis. Hij speelde het vaak zo goed dat ik bang werd van die slappe bungelende armen voor mijn hoofd, ik rende over de Overtoom naar huis. Ik rende voor ons leven.’

De wang van de jongen glijdt langs Gerbens oorschelp en zijn mond valt open.

‘Ik ben geen hotel.’

Hij schudt de jongen van zijn rug.

De eerste huizen achter het kleine station van Denekamp beloven een saai gehucht.

Op het ronde plein hangt nog de ton van waaruit de hele dag doodskreten van katten moeten hebben geklonken.

De jongen biedt Gerben niet aan bij zijn familie te logeren.

Gerben zit alleen op het maanverlichte plein, denkt aan lange rijen rijpe gele maïs.

Met een beetje geluk is hij snel in Praag.

Daar kan hij een slaperige serveerster of een heldere geestelijke vragen naar een goede plek om op het land te gaan werken.

De landarbeiders net ten zuiden van de Maas ergeren hem met hun verhalen over miezerige kolfjes die ze in weer en wind uit de grond gepeuterd hebben.

Geel en bruin zijn kleuren van licht en zon, kleuren waarmee Isaac Israels de waspitten en de courtisanes schildert.

Elke man zou vroeg of laat een tijd met zijn handen in de aarde moeten werken, niet met Goethes Italienreise en een schetsboek onder de bescheten reet in een gelakte koets op een landweggetje buiten Florence een foto laten maken van hoe je een zonnebloem uit de grond trekt. Nee, met de strenge cyclus van de seizoenen mee bloeien en meelijden met wat een klein stukje land geven kan.

Als Gerben érgens een hekel aan heeft, zijn het de types die zich opeens ‘Konstenaaar’ noemen en zich ergens waar de zon schijnt door een andere ‘Konstenaaar’ laten leren hoe weinig talent ze eigenlijk hebben.

Vooral in tijden van voorspoed duiken er ‘Konstenaaars’ op als was het een besmettelijke ziekte.

In Parijs leven er inmiddels wel honderden en de meesten leiden de aandacht af van de paar echte.

Met achterlijke landarbeiders heeft hij net zomin iets te maken als met plotseling opduikende ‘Konstenaaars’.

Velden vol met het geel van Israels wil Gerben oogsten.