Judit Neurink

De bange stad

Drie families in Bagdad

Uitgeverij De Geus

breda 2013

© Judit Neurink, 2009

Deze editie © De Geus BV, Breda 2013

Omslagontwerp Studio Ron van Roon

Omslagillustratie © Muhamed Hatoo

Ontwerp kaarten Erik d’Ailly

ISBN 978 90 445 2800 8

NUR 320

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2009.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Hoofdstuk een

Bagdad, april 2005

Een bruiloft

De kamer valt stil. Ali loopt haastig naar de geluidsinstallatie. De zangeres zwijgt midden in haar lied over Bagdad en de Dichters. De twee dansende paren blijven abrupt staan.

Opnieuw wordt er op de buitendeur gebonkt, nu nog harder.

‘Niet opendoen’, beveelt Ali.

Bezorgd drukt Athir zijn bruid Sarah dichter tegen zich aan. Ze houdt haar adem in. Iedereen luistert naar de geluiden buiten het huis.

Het zal niet waar zijn, denkt Athir, dat er op mijn trouwdag een militie aan de deur komt.

Hij kijkt de kamer rond. Met honderd mensen is de grote woonkamer van zijn ouders overvol. Stoelen en banken zijn opzij geschoven om plaats te bieden aan alle gasten en een dansje mogelijk te maken. Zijn ouders hebben bijna hun hele vriendenkring uitgenodigd. Sjiieten, soennieten en christenen – maar vooral ook een mengeling van die geloven. Van sommigen weet hij niet eens welk geloof ze aanhangen.

Athir ziet de angst in hun ogen. De angst om op klaarlichte dag te worden beroofd, ontvoerd, of misschien zelfs vermoord. Want in het Irak van vandaag trouwt een soenniet niet langer met een christelijk meisje. Dat was vroeger anders. Mensen mochten elkaar, of niet. Dat was bepalend.

Wat buiten de deur staat is het veranderde Irak. Het Irak van na Saddam Hoessein.

Het bonken is toegenomen. Athirs moeder loopt naar de tussendeur.

‘Niet opendoen, Beida!’ waarschuwt een van de gasten.

‘Dan breken ze de deur open’, roept ze terug.

Er wordt nu met iets zwaars tegen de massieve houten voordeur gebeukt.

Athirs tweede moeder Suad voegt zich bij Beida. Beide vrouwen slaan grote sjaals over hun feestjurken, hoewel het een fraaie, warme aprildag is. Maar Iraakse vrouwen wagen zich niet meer buiten met onbedekte schouders. Nog twee vrouwen komen naar voren.

‘Women power’, lacht Suad. Haar lach is onecht, en dat ontgaat Athir niet. Die is bedoeld om iedereen moed te geven, om de kou uit de lucht te halen.

Maar de angst is voelbaar. Vier vrouwen gaan hen redden. Wat zijn we voor mannen, dat we onze vrouwen het gevaar laten bezweren? vraagt Athir zich af. Alleen omdat het Bagdad van vandaag gevaarlijker is voor mannen dan voor vrouwen? Vrouwen worden lastiggevallen, berispt als ze geen hoofddoek dragen. Soms worden ze verkracht. Maar ze overleven. Meestal.

Athir schaamt zich voor wat er gebeurt. Hij voelt zich verantwoordelijk, dit is zijn bruiloft. Hij moet iets bedenken.

‘Baba[1]’, zegt hij, zijn ogen zoeken zijn vader. ‘Geef ze geld, want daar komen ze voor.’

Meteen bemoeit de hele kamer zich ermee.

‘Niet doen, Abu Athir[2],’ zegt een van de buren, ‘dat lost niets op en je bent het geld kwijt.’ ‘Ze hebben de muziek natuurlijk gehoord en komen op ons goud af’, zegt een ander.

De vrouwen draaien zenuwachtig aan hun ringen. De zware gouden kettingen om hun halzen en tailles laten zich niet verbergen onder de blote feestjurken. Bloot genoeg om een militie van welke religieuze kleur dan ook tot woede te brengen, bedenkt Athir.

Zijn vader loopt al gehaast de trap op, naar zijn slaapkamer waar het geld ligt.

‘Suad, Beida, even wachten’, roept hij zijn beide vrouwen toe.

De voordeur weerstaat de klappen nog steeds, maar het zal niet lang duren voor de bandieten binnen zijn. Schiet op, baba, denkt Athir, we hebben niet veel tijd meer voor vreedzame oplossingen.

‘Blijf weg bij de deur’, waarschuwt Ali. ‘Straks schieten ze het slot kapot.’

Meteen klinken er schoten. Metaal op metaal. Hout versplintert.

Athirs vader haast zich de trap af met een pakje dollars. Suad grist dat uit zijn hand, rent naar de vrouwen bij de voordeur. De tussendeur klapt achter haar dicht.

In de kamer mompelt een enkeling een gebed.

Beida roept dat ze moeten ophouden met schieten, dat ze de deur gaat opendoen.

Op dat moment voelt Athir zijn mobieltje trillen in zijn zak. Hij haalt hem tevoorschijn en kijkt op het schermpje. Het is Wisam, een vriend die bij de politie werkt. Dat kan geen toeval zijn. Waarom heeft hij zelf de politie eigenlijk niet gebeld?

Hij drukt op het groene telefoontje. ‘We zijn onderweg’, zegt zijn vriend kortaf, voor die de verbinding verbreekt.

‘Rustig, rustig!’ roept Suad bij de deur.

‘De politie is onderweg’, zegt Athir. De verbazing klinkt door in zijn stem. Wisam was uitgenodigd voor het huwelijksfeest, maar hij kon zijn dienst niet ruilen om erbij te zijn. Maar hoe weet hij al zo snel dat … Athir duwt het wantrouwen weg. Nee, Wisam is een eerlijke jongen. Niet corrupt zoals de meeste van zijn collega’s. Het is een publiek geheim dat die bijna stuk voor stuk samenwerken met de criminele sjiitische milities.

‘Nee, verder kom je niet, woelek[3]’, hoort hij de kalme stem van zijn tweede moeder vanuit de hal. Wat een koele kikker is tante Suad toch soms, denkt hij waarderend.

‘Hier moet je het mee doen.’

Aan haar stem te horen staat Suad tegen de tussendeur aan. Ze heeft de dollars overhandigd. Maar natuurlijk willen die jongens meer. Ze weten dat er goud te halen is, hier, in dit rijke deel van Adhamya. Zo makkelijk laten ze zich niet afkopen. Bovendien weegt de kick van het aannemen van een pakje dollars niet op tegen het terroriseren van een kamer vol belangrijke mensen.

In de verte hoort Athir nu sirenes.

‘Weg bij die deur!’ beveelt een harde mannenstem.

‘Over mijn lijk’, zegt Beida van achter de deur. ‘Je hebt genoeg gehad voor een hele maand. Genoeg! Schaam jij je niet?’

De sirenes worden luider. In de verte horen ze het klapwieken van een helikopter.

‘Weet je moeder dat je hier bent?’ zegt Beida. ‘Schaam je je niet om oude vrouwen zo te bedreigen? Wat zou je moeder daarvan vinden?’

De sirenes zijn nu dichtbij. Dat leidt hoorbaar tot commotie bij de deur.

‘Wegwezen’, commandeert een van de mannen, blijkbaar de leider.

Snelle voeten op het pad, autodeuren die dichtslaan, motoren die ronkend tot leven komen. Maar de sirenes zijn al in de straat. Het geluid komt van twee zijden. Gierende remmen.

We zitten in een film, denkt Athir, zoals hij al zo vaak heeft gedacht de afgelopen jaren. De Amerikanen hebben Hollywood overgebracht naar het dagelijks leven in Bagdad. Hele westerns worden hier nu uitgevochten. Met als acteurs de burgers van de Iraakse hoofdstad, opgedeeld in cowboys en indianen.

Vandaag kan Athir niet lachen om deze vergelijking. De cowboys buiten zijn schietgraag.

Iemand heeft de gordijnen opengetrokken, die al bijna twee jaar dag en nacht gesloten zijn gebleven om de boze buitenwereld buiten te sluiten. De gasten drommen voor het raam. De heg rondom de voortuin beperkt hun uitzicht tot dat deel van de straat dat door de opengegooide poort te zien is.

Wat als er schoten vallen, en een verdwaalde kogel het raam doorboort? vraagt Athir zich af. Ondanks dat loopt hij naar buiten, want hij wil zien hoe Wisams mannen dit oplossen.

Een helikopter hangt boven de twee auto’s die omsingeld zijn door politiemannen met hun kalasjnikovs in de aanslag. De wieken van de zwarte helikopter draaien traag en stof dwarrelt omhoog. Vanuit de opengeschoven deuren houden soldaten de auto’s beneden onder schot.

De Amerikanen ondersteunen de actie dus, concludeert Athir. Denken ze hier een grote vangst te kunnen doen?

‘Uitstappen!’ klinkt het bevel. Wisams stem.

Acht gemaskerde mannen klimmen behoedzaam uit de auto’s. De macho’s zijn veranderd in kleine bange mannetjes. Hoe oud zijn ze helemaal – achttien, negentien? Jonger dan Athir. Inderdaad, ze horen nog achter moeders rokken.

‘Wapens laten vallen! Handen omhooghouden!’

Athir kijkt toe hoe de mannen worden ingerekend. Er is geen schot gevallen. Hij wenst bijna hardop dat de sjaals en maskers worden weggehaald.

De jongen daar – met die geblokte Palestijnse sjaal om zijn gezicht – die houding, hij zou zweren dat hij hem ergens van kent.

De politie slaat ze in de boeien en duwt ze in de politieauto’s.

Wisam maakt zich los van het gezelschap op straat.

Athir loopt de poort uit en omhelst hem. Wisam slaat hem vriendschappelijk op de rug.

‘Gefeliciteerd man’, zegt de politieman, breed lachend. ‘Het feest kan weer doorgaan.’

Grappenmaker, denkt Athir. ‘Bedankt, habibi[4]. Hoe wist je …’

‘Melding van je buren’, zegt Wisam droog. ‘Gelukkig waren we in de buurt.’

‘En die Amerikanen?’

‘Oefeningetje’, glimlacht Wisam. ‘Leuk, hè?’

Hij groet Athirs moeder met een beleefd knikje, wisselt nog mannenzoenen met Ali en vertrekt dan weer met zijn collega’s. De twee auto’s blijven als zwarte spoken achter op de zonovergoten straat.

Binnen pakken de gasten hun abaja’s[5] en dishdasha’s[6] die de feestkleding moeten bedekken, hoofddoeken en zwarte hidjabs[7] gaan over de mooie kapsels.

‘Blijf nog even,’ smeekt Beida bijna, ‘we hebben nog zo veel eten.’

Maar het feest is voorbij. De angst, die vanmiddag door de muziek en de gezelligheid even vergeten was, is weer helemaal terug. De meeste gasten hebben opeens grote haast om voor het donker thuis te zijn.

Athir en Sarah nemen zoenen en gelukwensen in ontvangst. Een lang leven!

Dat was het dan, denkt Athir. De mooiste dag van je leven. Voorbij voor je er erg in hebt.

Sarah ziet zijn teleurgestelde gezicht.

‘Het was toch een mooi feest?’ Ze begint te lachen. ‘Je wou een onvergetelijke trouwdag? Die heb je gekregen.’

Ondanks zichzelf moet hij lachen. Ze heeft gelijk, zijn Sarah. Zijn praktische Sarah.

Jenan laat zich op haar bed vallen.

‘Wat een stelletje’ zegt ze smalend. ‘Zoals ze afdropen! Het leek wel of ze krompen toen de politie verscheen.’

‘Was jij niet bang dan?’ vraagt Zeineb, terwijl ze haar zijden hoofddoek losmaakt en weglegt. ‘Pas op, zo kreuk je je jurk.’ Ze schudt haar lange krullen los.

Jenan komt overeind en trekt haar lange feestjurk recht.

‘Natuurlijk was ze bang’, zegt Sarah. ‘Dat waren we allemaal.’

‘Maar het waren nog echte knulletjes’, houdt Jenan vol. Ze giechelt. ‘Alleen Wisam was wel stoer, hè?’

Zeineb en Sarah kijken elkaar aan. Soms is Jenan echt nog de jongste van hun drieën.

‘Wisam is getrouwd’, zegt Zeineb streng.

‘Ik mag toch wel kijken?’

Sarah glimlacht. Natuurlijk, daar zijn ogen voor.

‘Die jongen met die Palestijnse sjaal’, zegt Jenan dan. ‘Die ken ik ergens van.’

Zeineb schudt haar hoofd. ‘Dat kan helemaal niet.’

Jenan staart haar peinzend aan. ‘Toch is het zo.’

Hunkerend kijkt Sarah naar haar spijkerbroek die over een stoel ligt. ‘Zou ik die jurk uit kunnen doen?’

‘Nee!’ zeggen haar vriendinnen in koor. ‘Hij staat je zo mooi!’

Sarah heeft een eenvoudige witte bruidsjurk gekocht, die haar slanke figuur mooi doet uitkomen. Omdat hij weinig tierlantijnen heeft, past hij goed bij haar.

‘Maar iedereen is nu weg’, werpt Sarah tegen, ‘en hij zit zo strak. Straks gaan we eten …’

‘Denk je dat Athir het leuk vindt, als je nu in spijkerbroek verschijnt?’ zegt Zeineb.

Sarah weet dat ze gelijk heeft.

‘Toch jammer dat we niet naar een hotel konden voor het feest’, verzucht Jenan. Voor het zo onveilig werd in de stad was dat de favoriete plaats voor een bruiloftsfeest. ‘Dan had je je huwelijksnacht in een lekker groot hotelbed doorgebracht.’

Getrouwd wordt er nog wel in Bagdad. Sarah weet dat, want ze kapt nog steeds bruidjes. Maar feestvieren gebeurt alleen nog in familiekring.

Zeineb giechelt. ‘En dan hadden we je in optocht naar je kamer gebracht.’

‘Ben ik even blij dat me dat bespaard is gebleven!’ lacht Sarah. ‘Want dan had je zeker ook willen wachten op het bebloede laken?’

Ze giechelen wat over deze gewoonte, die in hun kringen allang afgezworen is.

‘Ben je niet bang?’ vraagt Zeineb dan.

Sarah weet wat ze bedoelt. De eerste keer. Er zijn zo veel verhalen over hoe pijnlijk het kan zijn. Ze schudt glimlachend haar hoofd. Haar vriendinnen weten niet hoe lekker ze met Athir kan zoenen.

‘Athir is lief en heel zorgzaam. Die zal me geen pijn doen.’

‘Verlang je naar hem?’

Dat is typisch Jenan om zo’n vraag te stellen. Sarah bloost een beetje.

‘Ik ben jaloers op je’, zegt Jenan. Ze zegt het lachend, maar Sarah hoort de ondertoon van verdriet.

‘Is het uit tussen jou en Ali of lijkt dat zo?’ vraagt ze.

Jenan ontploft. ‘Ik ben zo boos op hem! Geen woord van hem, al weken niet. En vandaag zit hij alleen maar met jouw kleine zusje te flirten.’

Ook Sarah is het opgevallen dat Ali wel erg veel aandacht had voor Robina. Ze heeft ook gezien hoe snel haar zusje volwassen aan het worden is en hoe mooi ze wordt. Ook al is ze nog maar vijftien.

‘Dus het is uit?’ wil Sarah weten.

‘Hij ziet me niet meer staan!’

Ze hebben ruziegemaakt, een paar weken geleden, vertelt Jenan. Ze weet niet eens precies meer waarover. Daarna heeft ze niets meer van hem gehoord.

‘Hij neemt de telefoon niet meer op als ik hem bel’, zegt ze verdrietig.

‘Ali is gevraagd door de Mahdi-militie[8]’, onthult Zeineb. De sjiitische militie heeft haar broer net als haar verloofde Abbas benaderd om zich bij hen aan te sluiten.

Haar vriendinnen kijken haar geschokt aan.

‘Abbas heeft de zwarte overhemden en broeken al gekocht’, vervolgt ze. Dat uniform van de militie staat hem goed, moet ze toegeven. Maar ze vindt het niks dat haar vriend gaat samenwerken met jongens die berucht zijn vanwege hun agressieve optreden tegen soennieten. Ze hebben eigen controleposten en proberen hele wijken te controleren. Maar ja, hij is werkloos en heeft het geld nodig.

‘En Ali?’ vraagt Jenan bezorgd.

‘Ik heb hem er niet meer over gehoord’, zegt Zeineb.

‘Hoe komt hij dan aan zijn geld?’ vraagt Sarah zich af, want ook Ali is al sinds de invasie werkloos.

Zeineb haalt haar schouders op. ‘Soms wordt hij een paar dagen ingehuurd als bewaker. Soms ook bij sjiitische politici en dat betaalt wel redelijk. En mijn vader schuift hem wel eens wat toe.’

Sarah knikt. Ze is blij dat haar Athir dit probleem niet heeft. Direct na de invasie zijn in Bagdad de internetbedrijfjes als paddestoelen uit de grond gerezen. Sinds kort heeft Athir zijn eigen internetcafé, dat druk bezocht wordt. Veel verdient het nog niet, maar voorlopig wonen ze toch bij zijn ouders in Adhamya.

‘Heb jij hier al een kapsalon gevonden waar je kunt gaan werken?’ vraagt Zeineb.

Sarah schudt haar hoofd. Het is te ver en te onveilig om dagelijks van Adhamya naar Doura te gaan, naar de wijk waar haar ouders wonen en waar ze in een kapsalon werkt. Haar schoonouders hebben haar aangeboden hun grote badkamer voorlopig te gebruiken voor haar klanten. Sarah heeft er weinig vertrouwen in dat het een succes wordt. Want waar haalt ze die klanten zomaar vandaan?

‘Misschien wordt het allemaal wel snel beter, en dan kun je wel op en neer naar de salon’, zegt Zeineb.

Sarah knikt gelaten.

Suad sluit de gordijnen zorgvuldig. Het gouden namiddaglicht maakt plaats voor het schijnsel van enkele schemerlampen.

‘Die mannen, dat waren toch sjiieten?’ zegt ze dan, meer constaterend dan vragend.

Qassim, de vader van Ali en Zeineb, knikt. ‘Anders had de politie ze wel harder aangepakt.’

Iedereen weet wat hij bedoelt: de Iraakse politiemacht bestaat vrijwel helemaal uit sjiieten en die treden te slap op tegen criminele geloofsgenoten.

‘Ze waren op het goud uit’, stelt Suad vast. ‘Als de dochter van een goudsmid trouwt, zal er wel iets te halen zijn.’

‘Hadden ze geweten dat hier een gemengd huwelijk werd gevierd, dan hadden we een waar bloedbad gehad’, zegt haar echtgenoot Azadin.

Athir probeert de sombere gedachten weg te duwen. De dag is nog niet voorbij, troost hij zichzelf. Hun allerbeste vrienden, de families Michael en Al-Owdah zijn gebleven. Ze zullen blijven slapen in het grote huis van zijn vader, want ze wonen aan de andere kant van de stad. Sinds de komst van de Amerikanen gebeurt dat steeds vaker. Bijna niemand durft ’s avonds meer over straat.

Zijn moeder Beida komt met schalen met eten uit de keuken. Suad heeft een groot plastic kleed op de tapijten gelegd en eromheen wat dunne matrasjes. ‘Lekker ouderwets’, zegt ze.

In het moderne huishouden van Athirs ouders wordt niet vaak meer op een sofra[9] op de grond gegeten. Maar het gezelschap is te groot voor de eettafel, en ondanks de lange feestjurken van de dames is dit de meest praktische oplossing.

Ali’s ouders eten nog wel dagelijks met het hele gezin op deze traditionele manier, weet Athir uit de tijd dat hij bij Ali ging spelen. Al sinds zijn jeugd is Ali zijn beste vriend.

Als kleine jongetjes voetbalden ze voor Ali’s huis in de Bagdadse wijk Saydia. Of ze deden verstoppertje met jongens uit de buurt. Er waren zo veel kinderen in Ali’s straat. Altijd was er wel iemand om mee te spelen. Er waren ook veel goede verstopplekken, die Athir later met Zeineb weer opzocht. Ali’s zusje is een tijdlang zijn vriendinnetje geweest.

Tot de Amerikanen alles verpestten. Zijn broertjes spelen nooit meer buiten en die van Ali al evenmin. Jammer is dat toch.

Athir trekt Sarah naast zich op de bank en knijpt in haar hand. Met een klein lachje knijpt ze terug. Hij weet weer precies waarom hij zo gek op haar is geworden. Vannacht is ze helemaal van hem, kan hij in alle rust die heerlijke borsten kussen. Zonder bang te zijn dat ze betrapt worden en zonder zich in te hoeven houden … En in een bed, in plaats van tegen de muur van de bezemkast, of op de betonnen vloer van het schuurtje. Eindelijk. Hij streelt zacht haar blote arm en uit de lome blik in haar ogen maakt hij op dat ze aan hetzelfde denkt.

De anderen knielen rond de schalen met dolma’s[10], kubha[11], kip en rijst. Feesteten in een stad waar steeds minder te koop is omdat de aanvoerroutes dagelijks onveiliger worden. De dolma’s, met rijst en vlees gevulde aubergines, courgettes, uien en tomaten, zijn door gasten uit Koerdistan meegenomen. De kubha heeft Ali’s moeder gisteren gemaakt. De frisse salade van tomaat en komkommer is van Beida’s hand. En voor de kippen heeft Sarahs moeder gezorgd, god weet waar ze die vandaan heeft gehaald. Lekker gaar, het vlees valt van de botten, zodat je het met je handen kunt eten.

Sarah heeft een keukendoek gehaald om haar bruidsjurk te beschermen en zit met haar bordje op schoot op een van de roze banken. Ongevraagd schuift Athir tussen de eters door om haar bord te vullen met wat ze lekker vindt.

De meeste kinderen lijken de schrik na de overval alweer te boven. Zoals Athirs halfbroertje Imad. ‘Mama, is er ook vlees?’ vraagt die, terwijl hij opgewonden van het ene been op het andere hopt. Hij is gek op gestoofd lamsvlees, voor hem is dat het enige feesteten dat telt.

Suad kijkt haar zoon bestraffend aan. ‘Nee, de slager is dicht sinds die overval, dat weet je. En kijk eens wat er allemaal voor je staat! Neem wat kubha, dat is ook vlees!’

Imad haalt teleurgesteld zijn schouders op en loopt weg van het kleed. Hij zet de televisie aan en gaat er pontificaal voor zitten. Hij zapt net zo lang tot hij in een actiefilm valt.

‘Gelukkig dat de stroom vandaag nog niet is uitgevallen’, verzucht Suad. ‘Hou je het geluid zacht, Imad?’

Azadin lacht: ‘Jij denkt dat het toeval is?’

‘Hoe heb je dat voor elkaar gekregen?’ vraagt ze.

‘Ik heb flink moeten betalen’, zegt hij. ‘Maar vandaag zonder stroom zitten, dat kon echt niet.’

‘Dank je, baba’, zegt Athir.

Azadin is een vader uit duizenden. Athirs gedachten gaan naar diens wijze woorden, toen hij aankondigde Sarahs hand te willen vragen. Zijn vader had hem gewezen op het belang van trouw binnen het huwelijk – want daarom had hij zelf een tweede huwelijk gesloten, toen hij verliefd was geworden op Suad. Azadin had gezegd dat hij zich realiseerde dat zijn zoon met een christelijke vrouw als Sarah nooit een tweede vrouw zou kunnen nemen. En dat hij haar toch trouw zou moeten blijven, zelfs al zou hij van een ander gaan houden. Dat het tevreden houden van één vrouw uiteindelijk veel moeilijker was dan van twee. Maar dat hij er erop rekende dat zijn zoon dat zou kunnen. En dat hij hem een onvergetelijke bruiloft zou bezorgen.

Sarah grijpt Athirs hand. Ze is gelukkig, fluistert ze hem toe. Hij voelt zich opeens trots. Ze laten zich het geluk niet ontnemen, door niemand.

Aan hun voeten heeft zich een gesprek ontsponnen over de verkiezingen die een paar maanden geleden zijn gehouden. De situatie in Irak houdt iedereen elke dag bezig.

‘De verkiezingsuitslag heeft geen enkel verschil gemaakt’, zegt Yacoub. Sarahs vader zit in kleermakerszit te eten. ‘Er is niet meer stroom gekomen, niet meer water, niet meer veiligheid.’

Doordat veel soennieten en seculiere Irakezen de stembusgang boycotten, hebben sjiitische partijen die met overweldigende meerderheid gewonnen. De tegenstanders wilden geen verkiezingen zolang de Amerikanen het land bezet houden.

‘Had jij echt verwacht dat deze regering iets zou veranderen?’ vraagt Azadin, terwijl hij met een stuk brood de saus van zijn bord veegt. ‘Dit is toch gewoon een regering van de bezetters? Alles stond bij voorbaat al vast.’

‘Nee baba, dat komt door de boycot’, werpt Athir vanaf de bank tegen. ‘Jij bent ook niet gaan stemmen. Daarmee hebben we de sjiieten aan een nog grotere meerderheid geholpen.’

‘In plaats van een moderne staat krijgen we hier nu een soort Iran’, moppert Azadin.

‘Heb je die sjiitische vrouwen gezien die gingen stemmen?’ valt Jenan hem bij. ‘Hoe Iraans kun je eruitzien?’

Sinds ze sociologie studeert, is Jenan meer dan geïnteresseerd in de positie van vrouwen.

De discussie over de Iraanse invloed in hun land steekt iedere keer opnieuw de kop op. Athir heeft daar geen zin in. Als hij Jenan dat duidelijk wil maken onderschept hij een boze blik tussen haar en Ali. Die twee hebben de hele dag nog geen woord gewisseld.

‘Je bedoelt dat ze helemaal gesluierd waren?’ antwoordt Zeineb op de vraag van Jenan. ‘Dat moeten ze toch zelf weten?’

Zelf gaat Zeineb ook alleen streng gehoofddoekt de straat op, met al het haar weggestoken onder een zwarte hidjab die tot over haar schouders valt. Ze leest dagelijks in de Koran. Vandaag is ze de enige die geen avondjurk draagt, maar een traditioneel Arabisch gewaad, wijd en met lange mouwen, met een strak om haar hoofd geknoopte witte zijden hoofddoek. Een ding moet Athir toegeven: door die doek vallen haar expressieve donkere ogen wel extra op.

Sarah mengt zich in het gesprek. ‘Waarom mag je als vrouw niet meer zelf uitmaken of je met blote armen over straat gaat? Of in een spijkerbroek, of een joggingbroek? Ze spreken je erop aan dat je een hoofddoek moet dragen. Ook al heb je een ander geloof, zoals ik.’

Athir sust haar: ‘Dus draag jij geen hoofddoek!’

Sarah laat zich niet sussen. ‘Zo eenvoudig is het niet. Pasgeleden hebben mannen van een soennitische militie een meisje kaalgeschoren en haar daarna teruggebracht naar haar moeder, met de waarschuwing dat ze een volgende keer niet zou overleven!’

‘Dat zijn verhalen om ons bang te maken’, zegt Beida kalmerend.

‘Nee, het is echt gebeurd’, zegt Sarah.

Haar moeder knikt bevestigend. ‘Steeds meer christenen gaan weg. Weet je dat die militie nu zelfs een verbod heeft ingesteld op tomaten en komkommers?’

‘Je maakt een grapje’, veronderstelt Beida.

‘Nee’, zegt de moeder van Sarah boos. ‘Dat zijn vrouwelijke en mannelijke groenten. Ze lijken ergens op, volgens die mannen. Die kunnen blijkbaar aan niets anders denken dan aan seks.’

Athir moet lachen. Zijn schoonmoeder kan zich zo heerlijk druk maken over sommige dingen. Dat principiële moet Sarah van haar hebben.

‘En ijsblokjes mogen ook niet’, vult Sarah aan. ‘Die had de profeet in zijn tijd toch ook niet …’

Gelach klinkt op. Zelfs Zeineb toont een zuur glimlachje. Het klaart even de lucht. Maar het gesprek keert al snel terug naar de Amerikaanse bezetting.

‘Weten jullie wat de echte reden voor de Amerikanen was om ons land binnen te vallen?’ vraagt Ali.

‘Om onze beroemde zandstormen aan den lijve mee te kunnen maken?’ suggereert Beida in een poging het gesprek luchtig te houden.

‘Hadden jullie ook zo’n moeite om het huis weer schoon te krijgen, na die van vorige week?’ vraagt ze. De Iraakse zandstormen zijn berucht. Dagenlang kleurt de lucht geel van het stof, dat zo fijn is dat het alle hoeken en kieren binnendringt.

Ali’s moeder knikt. ‘Het lijkt wel of het iedere keer erger wordt. Er lag een heel gele waas over de meubelen en de vloeren. En de jongens hebben de hobby om er hun naam in te schrijven.’

Athir lacht. Dat was vroeger een wedstrijd tussen Ali en hem: om zo veel mogelijk verboden woorden in het gele stof te schrijven.

‘We hadden geen water’, vervolgt Fatima. ‘Ik ben de gordijnen gaan wassen bij mijn zuster, die in Sadr City[12] woont. Daar komt het wel uit de kraan.’

In de miljoenenwijk Sadr City wonen vooral sjiieten.

‘Ja, deze sjiitische regering zorgt goed voor de eigen mensen’, merkt Athirs vader op.

‘Nee, het waren niet de zandstormen’, zegt Ali, die geduldig heeft gewacht. ‘Bush wilde van Irak een tweede Amerika maken.’

‘Ik zou er geen bezwaar tegen hebben als ze de Amerikaanse vrijheden hadden meegebracht,’ zegt Qassim, ‘de zekerheden, de inspraak, de rechtspraak, de gelijke rechten voor iedereen …’

Ali reageert niet op de uitspraak van zijn vader. Athir bedenkt hoe anti-Amerikaans zijn vriend is geworden.

‘Geen bommen, geen milities’, vult Yacoub aan. ‘Veilig over straat kunnen.’

De goudsmid steekt een sigaret op.

‘Wacht even’, zegt Azadin. De gastheer duwt zijn gezette lijf moeizaam van de vloer. ‘Ik heb voor deze gelegenheid ook sigaren.’

Suad en Beida beginnen de borden op te stapelen en brengen ze naar de keuken. De jonge vrouwen helpen. Kinderen rennen de trap op, op zoek naar een computerspelletje. Sommigen laten zich voor de tv vallen. Robina kijkt met een schuine blik naar Ali. Dan laat ze zich naast de andere kinderen voor de tv zakken.

‘We hebben ongelooflijk geluk gehad, vanmiddag’, zegt Beida, terwijl ze de keukendeur achter zich dichttrekt.

Met boze gebaren schuift Jenan de restjes van de borden in de vuilnisbak. ‘Ik weet zeker dat we verlinkt zijn.’ Ze schrikt zelf van de harde conclusie.

‘Dochter, let op je taal’, zegt haar moeder.

‘En doe iets voor je jurk.’ Suad reikt haar een theedoek aan. Jenan knoopt die gehoorzaam om haar smalle middel. Deze jurk wil ze graag nog eens aan.

‘Is er wel genoeg water?’ vraagt ze, terwijl ze de borden in de gootsteen zet. Ze luistert afwezig naar haar moeder, die omstandig uitlegt dat ze de vorige dag uren bezig is geweest om met de jongens emmers vol water naar de watertank op het dak te sjouwen. Er moet genoeg zijn voor de afwas.

‘Die jongen met de Palestijnse sjaal’, zegt Sarah dan. ‘Dat moet iemand zijn die we kennen.’

Ze is door Suad en Beida naar de tafel in de hoek van de keuken gedirigeerd, waar ook de andere vrouwen zitten. Die zijn begonnen de restjes dolma’s en kubha in bakjes te scheppen.

‘Als zo veel mensen weten dat er een feest is met veel rijke mensen, dan is dat bijna niet geheim te houden’, zegt Sarahs moeder Mona.

Suad laat het bord dat ze net van Jenan heeft overgenomen bijna vallen. ‘Ya Allah[13], de bruiloft van je kinderen! Het is toch te gek dat je die niet meer kunt vieren?’

‘Iemand heeft de militie ingelicht’, houdt Jenan vol.

De vrouwen vallen stil.

‘Die jongen!’ Jenan plonst de afwasborstel in het sop en draait zich om naar Zeineb. ‘Nu weet ik het! Het is een vriend van jouw Abbas!’

De vrouwen kijken verbaasd.

‘Die jongen was er vaak bij als we vroeger bij jullie in Saydia op bezoek kwamen’, zegt Jenan. ‘Als we cola haalden betaalden we altijd de zijne omdat zijn ouders geen geld hadden.’

Zeineb wordt boos. ‘Bedoel je Hadi? Hoe kom je daar bij?’

Jenan merkt op dat Hadi een makkelijke prooi moet zijn geweest voor sjiitische milities en de criminelen die doen alsof roven en moorden met hun geloof te maken heeft.

‘Wat verschrikkelijk’, zegt Sarah.

Zeineb staat het huilen nader dan het lachen. Fatima legt een troostende arm om de schouder van haar dochter.

‘De wereld is gek geworden’, zucht ze. ‘Het is niet jouw schuld.’

Zwijgend doen ze de afwas.

In de woonkamer helpt Athir zijn vader de banken terug te schuiven.

‘Ik heb nog een mooie cognac’, zegt Azadin, als de andere twee vaders zijn gaan zitten.

Ze knikken eensgezind.

‘Deze is nog van voor de invasie. Ik heb voor vandaag tevergeefs geprobeerd champagne te vinden’, zucht Azadin. Hij zet de fles en de glazen op een van de lage tafeltjes. ‘Na al die moorden op handelaren durft niemand meer alcohol te verkopen.’

‘Geeft niet, baba’, zegt Athir.

Hij weet dat alcohol niet goed is voor zijn vaders suikerziekte, maar zwijgt daarover. Azadin zal wel extra insuline hebben gespoten, zoals hij meestal ook doet als hij met zijn vrienden Qassim en Yacoub een avond zit te praten en drinken.

‘Ook zonder bubbeltjes is het een geweldige dag’, zegt Athir.

Azadin reikt Ali een glas aan en ziet hem even aarzelen. Dan is het alsof Ali zijn schouders ophaalt. Hij neemt het glas en proost met de mannen mee.

‘Een lang leven’.

In de keuken kletteren de borden en klinken gedempte vrouwenstemmen. De mannen genieten van hun eerste glas cognac in lange tijd, en zwijgen. Hun sigarenrook vermengt zich met die van de sigaret van Ali.

‘Dit is geluk’, zegt Azadin. ‘Mijn zoon getrouwd met een mooi en lief meisje uit een goede familie, en dan zo’n glas en een fijne sigaar in uitstekend gezelschap.’

Mijn vader is eigenlijk een sentimentele man, denkt Athir.

‘Hoe heb je een imam gevonden om het huwelijk te sluiten?’ vraagt Qassim.

Athir aarzelt en schudt dan de reserve van zich af. Ze zijn immers onder vrienden.

‘Sarah was bereid om te doen alsof ze zich tot de islam heeft bekeerd’, antwoordt hij. ‘Toen wilde de imam ons wel trouwen. Maar we hebben afgesproken dat ze haar eigen geloof houdt, en naar de kerk kan gaan wanneer ze wil.’

Qassim knikt. ‘Zo deden we dat vroeger ook altijd.’

Azadin drukt iedereen op het hart er niet over te praten. ‘Soennitische milities vinden het geweldig als een christenmeisje zich bekeert tot de islam. Alleen daarvoor komt Athir al in de hemel, insjallah, als God het wil.’

‘Zo staat het in de Koran’, zegt Ali beslist.

‘Dat is niet waar’, spreekt Qassim zijn zoon tegen. ‘Dat is alleen gebruik. Het is geen wet. Mannen moeten zich wel bekeren als ze een moslimmeisje trouwen, maar voor vrouwen geldt dat niet.’

‘Wij christenen worden gedwongen onze dochters uit te huwelijken aan mannen uit de moskee’, zegt Yacoub. ‘Ik vraag me vaak af hoelang we kunnen blijven wonen in onze wijk. Ik heb nóg twee dochters.’

‘Sinds de verkiezingen zijn er in onze wijk al drie moorden gepleegd door leden van sjiitische milities’, vertelt Qassim. ‘Zo vieren ze hun verkiezingsoverwinning. Er schijnen lijsten te zijn met doelwitten: soennitische artsen, professoren, ex-militairen, intellectuelen … en mensen die met de Amerikanen samenwerken.’

Qassim behoort zelf tot die laatste categorie. Hij werkt als tolk bij de Amerikanen, al weet omwille van de veiligheid bijna niemand dat. Behalve zijn vrouw en zijn oudste twee kinderen alleen zijn vrienden Azadin en Yacoub.

‘Terwijl diezelfde Amerikanen de sjiitische milities zo sterk hebben gemaakt’, merkt Yacoub op. De mannen knikken.

Ali staat op, maar Azadin houdt hem tegen.

‘Ik wilde je wat vragen.’

Sinds er ook artsen worden ontvoerd, voelt Azadin zich niet meer veilig in Bagdad. De dagelijkse autoritten naar de kliniek worden steeds riskanter. Zelfs al rijdt Suad, die in dezelfde kliniek werkt als gynaecoloog, in haar auto vlak achter hem aan. Azadin weet dat het risico op een ontvoering groot is, gezien zijn beroep en inkomen. De kans bestaat dat hij op die dodenlijsten van sjiitische milities staat waar Qassim het over had. Omdat hij zijn werk als chirurg niet wil opgeven, zoekt hij een privébewaker, een bodyguard.

Ali is zichtbaar verbaasd. ‘U wilt mij als uw lijfwacht?’

Azadin gaat nog eens met de fles rond. ‘Je hebt toch werk nodig?’

Ali staart naar het goudkleurige bodempje in zijn glas. ‘Maar ik ben geen soenniet …’

‘Toen ik nog dacht dat je om de hand van mijn dochter zou komen vragen, heeft dat nooit een rol gespeeld’, zegt Azadin effen. ‘Je had haar gekregen. En datzelfde geldt voor deze baan.’

Qassim kijkt verrast naar zijn zoon. ‘Is het uit met Jenan dan?’

‘Het is nooit aan geweest.’

Ali klinkt hard en vijandig. Athir voelt boosheid in zich opkomen. Hij weet dat Ali en Jenan net zo ver zijn gegaan als hij en Sarah. En misschien wel verder, over de verboden grens.

‘Dat doe je mijn zuster niet aan, Ali’, hoort hij zichzelf zeggen. De Arabische man in hem staat op. Pal voor de eer van zijn zuster.

‘Ho ho’, zegt zijn vader. ‘We hadden het over een baan als lijfwacht.’

Athir slikt zijn woede in. Hij verbaast zich over de vaders; alsof de eerkwestie voor hen niet speelt.

Zijn vader kijkt hem streng aan en schudt het hoofd. Laat het rusten, Athir, lijkt hij hem op te dragen.

‘Wat wordt het, Ali?’

‘Ik wil erover nadenken.’

Azadin knikt alleen.

De deur van de keuken zwaait open.

‘Genoeg gepraat!’ roept Suad.

‘Weg met die sigaren!’ zegt Jenan met een knikje naar de volle asbak. Ali ontwijkt haar blik en blaast demonstratief zijn rook de kamer in.

De vrouwen dragen bladen vol kleine glaasjes en zoetigheid. ‘Tijd voor thee!’

Als iedereen een glas heeft en de schalen met Iraakse honingkoekjes en chocola rondgaan, zet Beida nieuwe muziek op. Een wals wervelt de kamer in.

‘Weg met die somberheid! Mijn zoon trouwt maar een keer!’

Ze trekt Athir uit de bank.

‘Ik wil deze dans met mijn zoon’, lacht ze.

Hij slaat een arm om haar niet meer zo smalle middel en leidt haar de kamer rond. Yacoub volgt met Sarah. Ze gebruiken de ruimte waar normaal de eettafel staat als dansvloer.

‘Ik wil dat je gelukkig wordt, mijn zoon’, zegt Beida tegen Athir, terwijl ze door de kamer draaien. Hij is bijna een kop groter dan zij.

‘Dat ben ik al’, antwoordt hij lachend, met een blik op de dansende Sarah.

‘Laat Irak niet tussen jullie beiden komen’, waarschuwt ze.

‘Nooit!’ zegt hij. En hij neemt het zich heilig voor.

[1]Baba – vader.

[2]Abu Athir – vader van Athir, abu is een bijnaam voor mannen in Irak, waarbij de naam van de oudste zoon (of dochter) wordt gebruikt.

[3]Woelek – kwajongen, knaap.

[4]Habibi – mijn lief, wordt in Irak ook door mannen onderling gebruikt in de betekenis van ‘mijn vriend’.

[5]Abaja – lang gewaad dat vrouwen over hun kleding dragen, meestal met knopen aan de voorzijde, meestal in donkere kleuren, soms met borduursel.

[6]Dishdasha – lijkt op djellaba; lang gewaad voor mannen, meestal in grijs of wit.

[7]Hidjab – grote doek die over hoofd en schouders valt, soms tot op het middel, wordt vaak gedragen over een hoofddoek.

[8]Mahdi-militie – (ook wel: Leger van de Mahdi) militie van Moqtada al-Sadr, genoemd naar de heilige twaalfde imam van de sjiieten.

[9]Sofra – kleed, vaak van plastic, dat op de grond wordt gelegd om aan te eten.

[10]Dolma’s – gerecht waarbij uien, paprika’s, uien, aubergines en courgettes worden gevuld met een mengsel van rijst en gehakt. Soms worden ook wijnbladeren gebruikt.

[11]Kubha – gerecht dat in verschillende Arabische landen verschillend wordt klaargemaakt. In Irak zijn het meestal grote ballen waarin vlees is verwerkt met nootjes, rozijnen en rijst, soms met een ei in het midden.

[12]Sadr City – miljoenenwijk van Bagdad waar vooral sjiieten wonen. Heette voor de invasie Saddam City of Al-Tawra. Is vernoemd naar de door Saddam vermoorde groot-ayatollah Mohammed Sadeq al-Sadr.

[13]Ya Allah – uitroep die zoiets betekent als ‘Mijn god’ of ‘Bij God!’.