Robert Haasnoot

De heugling

Zeewijk 1902

Uitgeverij De Geus

breda 2014

De auteur ontving voor deze roman een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

www.roberthaasnoot.com

© Robert Haasnoot, 2005, herzien in 2007

Deze editie © De Geus bv, Breda 2014

Omslagontwerp De Geus i.s.m. Jeroen van den Boer

Omslagillustratie © Uwe Walz/Corbis/TCS

ISBN 978 90 445 2801 5

nur 301

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland. Telefoon: 076 522 8151. Internet: www.degeus.nl.

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede druk, 2005.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

Het was eind mei, twee jaar geleden. We stonden op het strand en keken de Stella Maris na, die vanwege problemen met het stoomspil pas twee dagen na het uitzeilen van de Zeewijkse vloot koers kon zetten naar de baai van Lerwick. Dinsdag waren er bij hoogwater veertien bomschuiten vanaf het strand vertrokken en vanuit de haven van IJmuiden nog eens vijfenveertig loggers. Met ook het laatste Zeewijkse vissersschip aan de horizon was de haringteelt eindelijk begonnen. Of zoals Ai van Dirk-Doeze het zei: ‘Nu zijn ze allemaal om hondjes.’ We moesten erom lachen, al is dat een oud flauw grapje van wijlen reder Willem Parlevliet, die het eens bij het vertrek van de vloot tegen zijn boekhouder heeft gezegd. In Lerwick op de Shetlandeilanden, waar de vloot verzamelt voordat die een halfjaar lang achter de haring aan zeilt, verkopen ze namelijk van die namaak-porseleinen hondjes die je overal in het dorp achter de ramen en op de schoorsteenmantels ziet staan. In een fabriekje in Lerwick maken ze er wel honderd per dag voor de Hollandse, Deense, Duitse en Belgische zeelui. Zelf halen de eilanders er hun neus voor op. De hondjes staan daar alleen in de vensterbanken van bepaalde huisjes bij de haven. Om het zeemansvolk te lokken. Staat het hondje met de snuit naar de straat dan is de bewoonster in de gelegenheid om te ontvangen. Met de rug naar de straat gekeerd wil zeggen dat zij – afijn, ik hoef dat niet uit te leggen. Er heerst veel armoede daar. Waarmee ik het niet wil goedpraten dat er vrouwen zijn die, hoe zal ik het zeggen, zich liggend proberen staande te houden, terwijl andere vrouwen in soortgelijke omstandigheden wel het goede bewaren.

Gelukkig komt hoererij in ons dorp niet voor. Sinds jaar en dag is er het fonds dat naar het Schriftwoord de wees en de weduwe overeind houdt en de goddeloze weg omkeert. Bovendien dulden de vrouwen van Zeewijk geen lichtekooien met een handeltje onder de rokken. Ze zouden ze de haren uittrekken, ze zouden ze het dorp uitdrijven als waren het duivels. Dat onze zeelui de Lerwickse hondjes blijven meenemen, al worden die aan de overkant van de zee gebruikt voor het uitlokken van slechtheid, is een aandoenlijk bewijs van hun onschuld en godsvrucht. Van hun morele superioriteit ten opzichte van de Belgische, Deense, Duitse zeelui en ook, het spijt me dat ik het zeggen moet, vissers uit andere vaderlandse kustplaatsen.

Wij vieren op het strand lachten opgelucht. Wij vieren, dat zijn naast Ai van Dirk-Doeze en ik ook Jan van Jonge Leendert de klijnhaalder en Piet van Beelen, die in het gasthuis woont. We waren opgelucht omdat met het uitzeilen van de Stella Maris de rust in het dorp en op het strand voor minstens een maand was teruggekeerd. Het ‘graaien’, het gereedmaken van de bomschuiten voordat ze massaal vertrekken, gaat met veel lawaai en stank gepaard – ofschoon dat elk jaar minder wordt omdat er geen bomschuiten meer worden gebouwd. Alleen nog loggers. Die hebben een haven nodig om in zee te steken.

Nog een paar jaar en alle drukte en stank is naar IJmuiden verdwenen.

Tot dan blijf ik in de graaitijd zo veel mogelijk uit de buurt van het strand. Ik heb mijn schrijverij: mijn dagelijkse aantekeningen voor annalen die de nieuwe baron niet naar waarde weet te schatten en waarop het Paleis van Justitie officieel geen prijs meer stelt. Al drie opeenvolgende generaties niet meer. Ik leef hoofdzakelijk van wat ik ‘het sprokkelschrijven’ noem: toespraken, brieven, verslagen, gelegenheidsgedichten, artikelen voor de Rijnlandse Courant. Soms komen er mensen naar me toe die willen dat ik naar een verontrustende droom kijk, maar daar vraag ik haast nooit geld voor. Alleen aan hen die het kunnen missen.

In de weken voorafgaand aan het uitzeilen gaat het schrijven moeizaam. In mijn huisje met uitzicht op de Boulevard langs het strand hoor en zie ik continu het kloppen, hameren en zagen van timmerlui en blokmakers; het afbranden van de scheepsrompen met riet of stro; het teren en het tuigen. En daarna, dagenlang, het verhalen van de bomschuiten over steekplanken en rollen naar de laagwaterlijn. Altijd valt er wel een schuit in het zand en dan loopt het halve strand te hoop om die onder geschreeuw en gejoel met de hand te lichten of zo nodig op te vijzelen. Om op mijn wandelingen door het dorp goed te observeren en tegelijkertijd een mogelijke samenhang met vroegere gebeurtenissen te ontdekken, moet ik mijn geest zowel licht als alert houden, op een manier die ik van mijn vader heb geleerd. Het kabaal maakt dat onmogelijk. De scherpe melange van teer – koolteer voor het onderste deel van de scheepsrompen, bruine teer voor het bovenste – schroeit mijn neusgaten en walmt voor mijn innerlijk oog.

Over het innerlijk oog en de gave van het blindzien kom ik later nog wel te spreken.

‘Wij stonden met z’n vieren op het strand’, zo begint deze treurige geschiedenis die ik voor je ga vastleggen in een memoriaal – eerst met pen en inkt, later zal ik het netjes uittypen. Het was een donderdagmiddag, twee voorzomers geleden, en Piet van Beelen zei: ‘De zee maakt dorstig.’ Hij grijnsde. ‘Zeker weer zoute snijbonen gegeten’, zei Ai om hem voor te zijn, want die als grap bedoelde uitvlucht gebruikt Piet iedere keer om dat vreselijke zuipen van hem te vergoelijken. Ik mag Piet niet zo, ik zeg het maar eerlijk. Het is niet voor niets dat hij al zo jong in het gasthuis is verdaagd.

‘Kunnen we naar De Albatros?’ vroeg Jan.

Ze keken naar mij. Ze wisten dat ik die ochtend goed was betaald voor een lofzang op rijm op de jubilerende secretaris van het hoogheemraadschap. Ik kon geen nee zeggen; het zonnige weer en het vertrek van de laatste bomschuit hadden mij opgemonterd. Ik knikte: ‘Goed, laten we gaan.’ Toen ik me omdraaide merkte ik twee raven op die bij de vloedlijn waren neergestreken. Buiten zinnen geraakt door het glinsteren van de zon op het natte zand pikten ze tussen de schelpen.

Het waren de eerste raven.

Twee uur later stonden we in De Albatros nog altijd aan de toog. We spogen op het verse zaagsel als Teun de kastelein even niet keek. Boven de vale valgordijntjes betrok de lucht. Het mooie weer had het net aan een halve dag volgehouden. Het zonlicht was achterwaarts de kroeg uit geslopen en om de hoek verdwenen; een frisse bries zwalkte door de straten.

‘Vertel eens wat’, vroeg Teun, want hij merkte dat ik me aan de gesprekken onttrok en nauwelijks dronk.

Ik ging aan de lange tafel zitten. Wij vieren waren de enige gasten. Ik dacht aan een bizar bericht in de Rijnlandse Courant en deed mijn best om alle details ervan uit mijn geheugen op te diepen. Tegen de tijd dat ik aan mijn verhaal wilde beginnen waren de anderen alweer met Teun in gesprek en schonken geen aandacht meer aan me, hoewel ik degene was die hun glazen gevuld hield. Wrokkig stopte ik mijn gouwenaar. Ik blies de rook naar de jonen en de Schotse blazen aan het plafond. Zag in gedachten de harpoen uit het schrobnet boven de tapkast omlaag suizen en zich trillend in de vloer boren.

Ik zal terzake komen.

Het was zachtjes begonnen te regenen. Ik zat nog steeds aan de tafel mijn pijp te roken, toen de deur openzwaaide en Wijnand Marseau de kroeg binnenstapte. Jij en jouw Geertje werkten toen nog voor hem, jullie kenden hem door en door. Voor ons was hij ‘de Foe’, een scheldnaam die is afgeleid van het Franse woord fou, maar die vind je vast kwetsend en zal ik daarom niet meer gebruiken. Wijnand Marseau dus, hij maakte een ontredderde indruk zoals hij daar bij de deur stond, met zijn armen gespreid, zijn handen gekromd van schrik over het hemelwater op zijn mouwen. We vergaten hem te groeten. Deze zonderlinge jonge man hoorde hier niet te komen, vonden we. Hij hoorde thuis op het hoge duin bij de watering, in zijn witte Villa Allegonda, hoog boven iedereen verheven. Nadat hij ons een voor een had bekeken perste hij zijn lippen op elkaar. Het leek alsof hij op het punt stond in bestraffingen los te barsten, zoals de zeloten onder het kerkvolk die weleens een kroeg binnenstormen om hard met bijbelteksten om zich heen te slaan. Wijnand Marseau was niet nijdig op ons. Niet voor de regen was hij De Albatros in gevlucht, maar voor een storm in zijn hoofd, weet ik nu.

Ik moet zeggen dat hij zich snel weer in de hand had. Hij knikte ons toe en liep naar de toog. Statig met de armen op de rug bleef hij daar staan, totdat de stilte en het onbeschaamde aanstaren hem te pijnlijk werden en hij zijn ogen moest neerslaan.

Ik schoot hem te hulp. ‘Meneer Marseau, mag ik u iets aanbieden?’

Langzaam draaide hij zijn hoofd in mijn richting. Het was voor het eerst dat wij elkaar aankeken.

‘Ach, de heugling’, zei hij en ik zag hem flauwtjes glimlachen. Ik wist niet of hij me bij mijn bijnaam had aangesproken of bij de volkse benaming van mijn miskende ambt, maar omdat hij mij geen man leek die bijnamen of scheldnamen in de mond nam hield ik het op het laatste. Het streelde me dat hij mij had herkend. Iemand moet hem mij een keer hebben aangewezen.

‘Heel vriendelijk van u’, zei hij mat. ‘Geeft u mij maar van het een of het ander.’

‘Een glas rode wijn soms? Al moet ik u waarschuwen dat in een gelegenheid als deze de kwaliteit van de wijn van minder belang – ze wordt geacht minder te …’

Ik kwam niet meer uit mijn woorden. Om indruk op hem te maken wilde ik me te buiten gaan aan praalzinnen. Met een onverwacht felle blik wees hij mij terecht. Hij veegde met zijn vingertoppen lichtjes over de revers van zijn openhangende manteljas, alsof hij mijn opdringerige retoriek afstofte.

‘Rode wijn is goed’, zei hij zacht.

Een zot laat zijn ganse geest uit, maar de wijze weerhoudt die achterwaarts. Sela.

Iedere kennismaking begint met een krachtmeting. Onder het uitwisselen van hoffelijkheden tasten wij de ander af en proberen ons een beeld van diens innerlijk te vormen, herken je dat? Soms is een gebaar, een oogopslag, het koloriet van de stem voldoende om iemand voorgoed sympathiek of onaardig te vinden. Maar een eerste indruk kan bedrieglijk zijn. Toen ik Wijnand Marseau ontredderd bij de deur van De Albatros zag staan, waande ik me geestelijk zijn meerdere. Maar zijn sterke blik overrompelde mij. Met heel zijn wezen weerde hij mij af en kaatste hij mijn flemende woorden terug.

Ik heb hem sindsdien nooit meer onderschat.

Er viel opnieuw een stilte. Dit keer hield hij zijn rug recht. Teun schonk hem een glas rode wijn in. De anderen kuchten en schraapten de keel, veegden de moed bij elkaar om hem aan te spreken.

Er volgde een beleefd gesprek.

Of het waar was dat hij veel had gereisd en in vreemde landen had gewoond.

Of Zeewijk hem beviel en of hij vanaf zijn hoge duin Rijngeest en Warsenhout kon zien liggen.

Ze maakten opmerkingen als: ‘De zee is rumoerig, vooral ’s nachts. Daar moest u zeker aan wennen.’

Welwillend gaf hij op hun vragen antwoord, zich voegend naar hun eenvoud. Mij bleef hij negeren. Ik wachtte de gelegenheid af om ook aan het gesprek te kunnen deelnemen. Bedeesd ditmaal zou ik alsnog met een paar gevatte opmerkingen zijn bewondering afdwingen. Maar hij had zijn glas snel leeg en hij verdween nog voordat het buiten weer droog was.

Het spijt me dat ik je over mijn eerste ontmoeting met Wijnand Marseau niet meer kan vertellen. Ik heb er de jaarkroniek op nageslagen, maar in mijn aantekeningen van die dag vond ik er maar drie regels over terug. De gesprekken op het strand met Piet, Ai en Jan over het late uitzeilen van de Stella Maris, over het plan voor de bouw van een kuurhotel en over het smartelijk sterfbed van Jan Ouwehand na een val van een kalkovenschoorsteen, vond ik blijkbaar belangrijker. Ook het vreemde gedrag van de raven heb ik vermeld. Verder had ik bij mijn aantekeningen het bizarre bericht uit de krant van de vorige avond gevoegd, over een vreselijke gebeurtenis in de diergaarde van Florence.

Het bericht had nooit mogen worden geplaatst, zo gruwelijk was het; daarom kostte het me aan de tafel in De Albatros zo veel moeite om me alle details te herinneren. Het ging over een vader en een zoon die samen als oppasser werkten. Ze waren de hele ochtend bezig geweest in het berenverblijf. Ze hadden hard gewerkt, want de Florentijnse diergaarde zou aan het eind van de week weer opengaan voor het publiek. De beren hadden ze zolang naar een rotspartij buiten het verblijf verdreven. Rond het middaguur gingen vader en zoon schaften bij een eendenvijver in het midden van het park. Onderweg naar de vijver herinnerde de zoon zich dat hij iets had vergeten en hij zei zijn vader alvast vooruit te gaan. Die ging op een bankje zitten en at zijn brood. Volgens een getuigenverklaring begonnen de dieren zich plotseling vreemd te gedragen. Mandrilapen klommen schreeuwend en met ontblote tanden tegen de hekken op; leeuwen draaiden snuivend rondjes om hun schaduw; in de volière fladderden exotische zangvogels angstig door elkaar. De vader werd ongerust. Hij stond van het bankje op en liep terug over het pad. Bij het binnengaan van het berenverblijf moet hij hebben gemerkt dat de deur naar de rotspartij openstond – en daar, buiten op een rotsklip vond hij toen zijn zoon. Het hoofd was van de romp gerukt. Het lag naast een uitgestrekte arm, het gezicht naar de lucht gericht, alsof de zoon salueerde naar de hemel waarin zijn ziel verdwenen was. Dol van verdriet en woede wierp de vader zich op een beer die bezig was bloed van zijn vacht te likken. Het dier ging op zijn achterpoten staan en bewerkte de vader met zijn klauwen. Beet hem ten slotte de keel door. De beer hield pas op met brullen nadat een bewaker hem had neergeschoten.

Ik zou er die namiddag in De Albatros over hebben verteld als de anderen niet zo ongeduldig waren geweest. Een verhaal over de liefde tot in de dood van een vader voor zijn zoon. Wijnand Marseau zou ervan onder de indruk zijn geweest, en daardoor ook van mij; onze ontmoeting was dan heel anders verlopen.

Het heeft niet zo mogen zijn.

Nog schouwen wij als door een spiegel in een duistere reden, sela.

De twee uitzinnige raven op het strand moeten verspieders zijn geweest. Die nacht kwamen ook de andere naar het dorp. In een zwerm trokken ze over de Zuidduinen. Ze cirkelden een poosje ongezien boven de daken voordat ze neerstreken op de straten en steegjes. Ze zaten op de schuttingen, in de bomen, op de dammetjes. Rakelings vlogen ze langs de donkere huizen. Omdat ze niet vonden wat ze zochten vloog de een na de ander omhoog en liet zich door de zuidenwind meevoeren naar de buitensluis van de uitwatering. Geboeid door het glinsteren van de donkere waterweg kropen ze bij elkaar op de pinakels aan weerskanten van de schotdeuren. Aandachtig luisterden ze naar het geruis van de zee in de zwarte muil van de nacht.

De wind ging weer liggen. De nacht trok langzaam op.

In de donkerblauwe schemer duwde ouwe Dirk Plas zijn handkar langs de vloedlijn. Ik weet niet of je hem hebt gekend, tenslotte ben je niet van hier, maar door de dood van zijn Leuntje, een halfjaar daarvoor, was Dirks bed naar eigen zeggen te breed geworden om er lang in te kunnen slapen. Van wakker liggen wordt een mens maar lusteloos, vandaar dat hij dikwijls voor dag en dauw het strand afstruinde. Niet dat Dirk een jutter was. Men moet zich geen schatten vergaren, waar ze de mot en de roest verderft, tenzij de Heere die op je weg legt.

Bij de basaltkeien langs de uitwatering bekeek Dirk wat hij op zijn handkar had geladen. Bij nader inzien waardeloze vondsten. Een paar doorweekte planken en blokken. De kap van een lamp. Een versleten sajetten trui, gescheurd bij de schouder. Hij gooide het allemaal terug in de golven en keerde zijn handkar. Steunend duwde hij die met alle kracht in zijn ouwe lijf door het rulle zand, langs het hoge duin met de witte Villa Allegonda, waar op de bovenverdieping licht brandde.

Toen kreeg hij ze in de gaten. Ze zaten nog altijd op de pinakels.

De raven hadden gezien wat hij had teruggegooid. Ze zagen hem zwoegen door het zand.

Dit moet een gezicht zijn, dacht Dirk, zo’n ‘verschrikkend gezicht des hoofds’ waar de Bijbel van sprak. In het echt bestond het niet dat er zo veel raven bij elkaar zaten. Dat zijn einde gekomen was – raven zijn aanzeggers van de dood, net als de haaien in zee – vond Dirk niet erg. Sinds de dood van Leuntje verlangde hij ernaar om ook ontbonden te zijn, zij het dat hij op de hemel had gerekend. De raven gaven hem echter stilzwijgend te kennen dat hij zich moest gaan voorbereiden op een helse eeuwigheid. Nooit meer rust voor zijn ziel. En straks ook geen Leuntje die op hem wachtte, anders zou God hem witte duiven hebben laten zien. Of witte lammetjes. Of dartel dravende veulentjes op het strand.

De teerling was geworpen. Hij wilde schreeuwen maar behield zijn waardigheid en boog het hoofd. Met de stille terechtwijzing van de raven in zijn rug duwde hij zijn handkar de hoogte op naar de klinkerweg.

Thuis ging hij met zijn klompen aan en zijn kalotje op in de achterkamer zitten wachten op de aangezegde reis naar de eeuwigheid. Tegen de middag, toen zijn schoondochter Aaltje kwam om zijn huis schoon te maken, kon hij nog steeds geen woord uitbrengen. Omdat Aaltje niet wist wat ze met hem aan moest stopte ze hem in de bedstee. Ze repte zich naar haar man Jan in de kuiperij van Plug om hem te vertellen dat zijn vader daas en stom was geworden.

Inmiddels gonsde het nieuws van de komst van de raven door het dorp. Veel mensen, meestendeels vrouwen en oude mannen, gingen naar de uitwatering om het wonder met eigen ogen te zien. Evenzoveel dorpsgenoten bleven thuis, bang voor besmetting met het verderf dat raven brengen. Wie kwam kijken bewaarde een veilige afstand en sprak gedempt.

De raven drentelden op de pinakels. Ze loerden naar het water van de Oude Rijn, zoals in de Bijbel ooit de zieken en melaatsen van Bethesda op de jaarlijkse komst van de engel en diens helende roering van het badwater wachtten. Niemand zou vreemd hebben opgekeken als de sluizen waren opengezet en de raven zich halsoverkop in het kolkende boezemwater hadden gestort. Een kunstenaar uit Düsseldorf, Joachim Furst, heeft er later een schilderij van gemaakt. Van drie raven die over de rand van een pinakel gebogen in het spiegelende water loeren.

Halverwege de middag ging de school van meester Bartelse uit en trok er een optocht van kinderen naar de uitwatering. Hun drukke stemmen klonken onbesuisd schel. Brutaal drongen ze tussen de volwassenen door en liepen omlaag naar de basaltkeien. Ze begonnen steentjes naar de raven te gooien en joelden iedere keer dat ze er een wisten te raken. Met moeite hielden de raven stand; ze vlogen telkens van de ene pinakel naar de andere over om de steentjes te ontwijken.

De stemming sloeg om. De volwassenen putten moed uit het kabaal. Een paar peken gingen tussen de kinderen op de basaltkeien in staan en joelden met ze mee; vrouwen droegen lachend steentjes aan. Ik stond op de klinkerweg toe te kijken en sprak met Huig Hogewoning, de gemeentesecretaris, die op verzoek van de burgemeester poolshoogte was komen nemen. ‘Doe me een plezier en schrijf er maar niet over in de krant’, zei hij. Raven zijn angstwekkende vogels en volgens hem zou door mijn beeldende schrijfstijl een dergelijk nieuwsbericht veel kwaad doen. Binnen de kortste keren zouden er ook in de landelijke kranten onheilspellende berichten verschijnen – zwaar aangedikt, wat gebeurt wanneer verhalen worden doorverteld. Het zou het dorp kunnen schaden. Toekomstige badgasten zouden er misschien door worden afgeschrikt.

Huig overdreef. In de opmerking over mijn beeldende schrijfstijl klonk zijn broodnijd door. Zijn opgesmukte waarschuwingen waren jaloerse verwijten. Hij mag dan hebben doorgeleerd, de mensen komen steevast naar mij en niet naar hem als er iets op papier moet worden gezet. Met zijn ingewikkelde praat en zijn dure pakken is hij hun te verwaand. ‘Goed, ik zal er niet over schrijven’, beloofde ik. ‘Al gaat me dat goed geld kosten.’

Hij maakte een quasi-hoffelijke buiging, greep naar zijn hoed en bedankte me uit naam van de burgemeester.

Plots vlogen alle raven tegelijk op. Het ijzingwekkend geluid van zo’n twintig paar krachtige ravenvleugels dreef de toeschouwers achteruit. De zwerm scheerde laag over de uitwatering en zwenkte boven zee af naar het zuiden. In een ommezien waren ze verdwenen.

#

Zojuist heb ik de kachel opgepord. Ik heb twee brandende kaarsen op tafel gezet en de olielamp uitgedraaid. Ik schrijf liever bij kaarslicht. De warme gloed omspant de tafel als een tent en drijft de woorden als motten naar het wit van het papier.

Ik heb nu een schrijfmachine. Een elegante, zwarte Corona Royal, onlangs gekocht op het Rapenburg in Leiden, maar die gebruik ik alleen voor het sprokkelschrijven. Dankzij de Corona zien mijn brieven, toespraken en verslagen er tegenwoordig duur en gewichtig uit, en daar houden de mensen van, daar betalen ze voor. Maar voor het schrijfsel dat er werkelijk toe doet, voor dit memoriaal onder andere, gebruik ik mijn kroontjespen en zwaar geschept papier, zoals ons heuglingengeslacht gewoon is te doen.

Ik hoop maar dat je dit bijzondere memoriaal wilt lezen als ik het eenmaal voor je heb uitgetypt, al sluit ik niet uit dat je liever niet wordt herinnerd aan wat er in de maanden voorafgaand aan jouw arrestatie is gebeurd. Buiten regent het en ik moest zo-even denken aan wat je me bij mijn vorige bezoek vertelde. Dat je op regenachtige nachten als deze vaak op je brits gaat staan om naar de gaslantaarn op de binnenplaats te kijken. Je weet dat die de hele nacht brandt en toch moet je er telkens even naar kijken, zei je.

Zes jaar is een lange tijd. Daarvan heb je er pas minder dan twee jaar opzitten. Er zal in het dorp veel zijn veranderd als je vrijkomt. Nu er geen bomschuiten meer worden gebouwd verdwijnt het hebben en houwen van onze visserij onherroepelijk naar IJmuiden. Het zal rustig worden aan de Boulevard, wat ik vanwege mijn schrijfwerk prettig vind, maar ook wordt het dan rustig aan en rond het kanaal. Daar staan de visdrogerijen, taanderijen, kuiperijen, rokerijen. De boetzolders, zeilmakerijen, mandenmakerijen. De mensen merken het nauwelijks, maar met de nering gaat het gestaag achteruit. De grootste kuiperij van het dorp is onlangs naar Scheveningen verhuisd; de zeilmakerij van Koos de Vreugd verdwijnt binnenkort naar IJmuiden, en zo zullen er meer bedrijven volgen.

Vorig jaar besloot het gemeentebestuur om het van oudsher naamloze kanaal te vernoemen naar een lid van het koninklijk huis. Alsof met een doorluchtige naam de neergang kan worden voorkomen.

Niet dat ik ons vorstenhuis geen warm hart toedraag. Maar niemand in het dorp gebruikt de officiële naam voor het kanaal, uit respect voor de dochter van een fatsoenlijke kuiper. Vanwege het kindje dat negen maanden na het hoog bezoek aan ons dorp werd geboren.

Misschien moet ik daar maar niet over schrijven, het doet niet terzake, maar aan de mooie kuipersdochter zou de geur van vis hebben gekleefd waardoor de gevoelige verbeelding van Zijne Koninklijke Hoogheid op een bijzondere manier werd geprikkeld toen zij hem in de tuin van het gemeentehuis een kop thee en een stuk Duitse kersentaart serveerde. Ik verzeker je dat de visgeur alleen in zijn hoofd bestond. Ik ken het meisje goed, zij is erg schoon op haarzelf. We waren allemaal aangegrepen door wat haar is overkomen. Geschokt waren we over het gebrek aan zelfbeheersing van een man voor wie er iedere zondag vanaf de kansel gebeden opgaan.

Vertrouwt niet op prinsen, op des mensen kind bij hetwelk geen heil is, sela. Een man van koninklijken bloede is ook maar een mens. Het was een ongelukkig besluit om het kanaal naar hem te vernoemen, meer wil ik er niet over zeggen.

Het gemeentebestuur doet zijn best. Het heeft de slagboom en het tolhuisje op de weg naar Rijngeest laten weghalen. Binnenkort moet er een stoomtram naar het dorp gaan rijden zodat er ’s zomers meer badgasten kunnen worden aangevoerd. Meer mensen uit de stad. Meer kunstenaars ook, hoewel ik verwacht dat die voorlopig blijven komen, stoomtram of niet. Zeewijk is een gerucht dat tegenwoordig de hele kunstwereld rondgaat. Nergens laat het numineuze zich zo gemakkelijk in beelden vangen als in Zeewijk, heeft Johan Castelijne, de grootste van de kunstenaars hier, in een landelijke krant gezegd. De schilderijen van de bomschuiten voor de witte kerk, de visafslag op het strand, de schelpenvissers en de duinen, de uitwatering en de vuurtoren, ze zijn als gewijde iconen die ons in staat stellen een glimp op te vangen van het Hogere, beweerde hij.

Maar als straks de bomschuiten niet meer uitzeilen? En de vis niet langer op het strand wordt verhandeld?

Alsof de zee en de lucht hun bovennatuurlijke kracht en schoonheid kunnen verliezen.

Kunstenaars als Johan Castelijne bedienen zich graag van een sprookjestaal en weven er onzichtbare nieuwe kleren voor de keizer mee. Je zou ze eens moeten horen als ze bij elkaar op het strand staan te schetsen en schilderen, of als ze aan de toog in de gelagkamers van restaurant De Zwaan en Hotel Du Rhin elkaar hun schilderijen beschrijven. Niet dat ik kwaad van ze wil spreken. Ook zij hebben het beste met het dorp voor. Mannen als Castelijne, Borge en Riddering hebben zich destijds belangeloos ingezet voor de grote visserijtentoonstelling, waar heel veel volk op is afgekomen. Het heeft zelfs wat handel opgeleverd. Toch, ondanks hun goede bedoelingen zal op den duur de ene kunstenaar na de andere uit het dorp vertrekken, net als de onrendabel geworden bedrijven aan het kanaal. Tegen de tijd dat de laatste bomschuiten uitzeilen gaat er wel weer een andere opwindende mare de kunstwereld door.

Maar laat ik ophouden je te vermoeien met mijn bezorgdheid. Je hebt genoeg aan je hoofd. Wie kan met bezorgd te zijn een el tot zijn lengte toedoen? Het godsvertrouwen is groot in ons dorp, en al wordt het in de omgeving van het kanaal straks doodstroom, de mensen zullen niet opstandig worden zoals in Scheveningen en Velsen. Socialisten en vakbondslui zijn bij ons even ongewenst als hoeren. ‘De arbeider is zijn loon waardig’, gebiedt Gods Woord – een helder gebod dat stakingen overbodig maakt. Want wee de baas die zijn arbeiders tekortdoet. Op de Dag des Oordeels zal de Allerhoogste zijn geweten uitwringen als een spons, en elke druppel onrecht zal aan zijn ziel blijven kleven, als stinkend water dat tot in eeuwigheid niet opdroogt. Want wat op de aarde gebonden is, zal ontbonden zijn in de hemel.

De socialisten denken dat ze op de troon van God kunnen zitten en alle onrecht in het hier en nu kunnen verdrijven. Hierdoor durven de Zeewijkse reders niet langer roekeloos op hun geweten te varen. Die hebben destijds zelfs serieus overwogen om een vakbond op te richten, een christelijke vakbond. Drie keer heeft de redersvereniging Zeewijk erover in De Zwaan vergaderd, en ik heb zoals gewoonlijk daarvan de verslagen gemaakt.

Van het plan is uiteindelijk niets terechtgekomen. Waar zou zo’n vakbond voor moeten zorgen? Wie zou die moeten leiden? Ze kwamen er niet uit. Na de derde vergadering – dat was in het voorjaar, kort voor het begin van de haringteelt waarover ik gisteren schreef – gingen ze bij dominee Waalkamp langs, in de hoop dat hij kon helpen hun geschillen op te lossen. Ze dachten dat ze het goede deden, maar de dominee werd laaiend toen hij van hun voornemen hoorde. ‘Met een socialistische vakbond weet je tenminste waar je aan toe bent. Maar een christelijke vakbond, da’s de duivel op sokken’, tierde hij. De daaropvolgende zondag schroomde hij niet om voor een volle kerk het dwalen van de reders aan de kaak te stellen. Zijn tekst voor die ochtend was: ‘Aanmerkt de raven, dat zij zaaien noch maaien en God voedt dezelve.’

Ik wil niet beweren dat dominee Waalkamp met zijn ravenpreek het onheil over het dorp heeft afgeroepen. Maar je zult het met mij eens zijn dat hij er wellicht beter aan had gedaan om een andere tekst te kiezen. Maandenlang hebben we kunnen ervaren hoe goed er voor de raven wordt gezorgd. Veel mensen zijn ervan overtuigd dat de rampzalige vogels niet door God maar door de Ander, de Vorst der Duisternis, de Heer der Vliegen werden gevoed. Soms regeert het kwaad, terwijl je je omgeven waant door het goede, herken je dat?

#

Dirk plas heeft na het zien van het verschrikkend gezicht niet lang geleefd. Hij kwam zijn bedstee niet meer uit en weigerde te eten. Bang wachtte hij zijn einde af. Niemand kon hem ervan overtuigen dat de raven niet voor hem naar het dorp waren gekomen – zijn kinderen en zijn broers niet; zelfs dominee Waalkamp en de ouderlingen niet, ondanks een overvloed aan geruststellende bijbelteksten en de barmhartigste stukken uit de Ziekentroost die ze hem voorlazen. De raven hadden hem bij de watering opgewacht. Zodra hij de geest gaf zouden ze terugkomen om hem mee te nemen naar de buitenste duisternis, dacht Dirk.

Ze kwamen terug, twee dagen voor hij stierf.

Op die heiige ochtend streken ze neer op de toren van de Grote Kerk. Ze verjoegen de duiven van de trans en de zijbeuken, wat ze weinig moeite zal hebben gekost – want lui en vadsig zijn ze, de kerkduiven. Aam van Rie de Mos, die in het gasthuis tegenover de kerk woont, komt ze iedere ochtend en avond voeren. In zijn simpelheid praat hij dan met ze en laat ze uit zijn hand eten. Aam houdt van de verweesde duiven. Voor hem zijn ze heilig als de mussen uit de psalm die dicht bij God een huis hebben, in ’t kunstig nest bij Zijn altaren.

Door Aam vetgemest waren de duiven hun gezonde instincten kwijtgeraakt. Verdreven van hun geheiligde territorium zochten ze hun toevlucht op de daken van de omliggende huizen en winkels, en op het torentje van de kapel. Aam probeerde nog of hij ze op het kerkplein kon voeren, maar geen duif durfde naar de overkant van de straat te vliegen. Daarop strooide Aam zijn stukjes brood in het doorloopje tussen het gasthuis en de kapel, en dat leek goed te gaan. Twee keer ging het goed. Maar de derde keer dat hij met een zak oud brood het gasthuis uitliep – het was de vrijdagavond waarop Dirk Plas stierf – scheerden er acht raven in volle vaart de Voorstraat over, recht op Aam af, om pas op het allerlaatste moment neer te strijken. Met hun vleugels gespreid hielden ze hem omsingeld. Ze pikten naar zijn voeten en van schrik deed Aam toen wat velen van ons in zijn plaats ook zouden hebben gedaan: hij plaste in zijn broek, hij schreeuwde om zijn moeder. Niet om Marijtje van der Plas, de gasthuismoeder, maar om zijn echte moeder Rie, die zoals je wellicht weet in het gesticht zit.

Sindsdien bleef Aam uit de buurt van de duiven. We zagen ze als hongerige kippen door de Voorstraat scharrelen. Ze bevuilden de daken en gevels.

De natuurlijke orde rondom de kerk was verstoord. Zelfs het luiden van de doodsklok kon de raven niet verjagen. ’s Zondags vlogen ze pesterig laag boven de hoofden van de kerkgangers, die beducht voor ravenstront halsoverkop het godshuis binnenvluchtten. Onder de preek hoorden we ze schrapen en schuifelen op het dak; ze pikten op de pannen. Luid krassend zorgden ze er soms onder het bidden voor dat de smekingen en verzuchtingen van dominee Waalkamp niet konden opstijgen naar de troon van God.

Hun komst was een teken, beweerden de vromen van het dorp. In de gezelschappen die op doordeweekse avonden bijeenkwamen werd daar druk over gespeculeerd. Raven waren dienaren van God, opperde een bekommerde ziel voorzichtig. Raven hadden op Gods bevel de profeet Elia brood en vlees gebracht toen hij zich moest verbergen aan de beek Krith. Dat mocht dan zo wezen, wierp een uitverkorene tegen, maar de raven op de toren van de Grote Kerk hadden een kwaadaardige en godslasterlijke natuur. Het leek erop dat de Heere Zijn heilig aangezicht van het dorp had afgewend, orakelde Klaas Bent, een andere uitverkorene, want in Zeewijk heulde men met de goddeloze wereld en hongerde men naar haar verlokkingen. De hefboom op de Roskambrug hadden ze al opgehaald. ‘“Zo zal Ik hun overtreding met de roede bezoeken en hun ongerechtigheid met plagen”‘, herinnerde Klaas hen, en toen werd het stil, daarover konden ze het eens zijn: de raven waren een plaag, een straf van God.

Iedere ochtend en avond ging ik in de Voorstraat naar ze kijken. Het viel mij op dat er overdag minder raven op de kerk zaten dan ’s avonds, en dat niet altijd dezelfde vogels achterbleven om de toren te bewaken.

Algauw ontdekte ik waarom en waar ze heen gingen.

Het was op de dag van Dirk Plas zijn begrafenis. Het was een bewolkte dag maar niet koud. De oostenwind rook naar dampende turf.

Ik ben ’s middags niet naar de rouwdienst in de Oude Kerk aan de Boulevard gegaan, en ook niet naar de plechtigheid op het graf, want zes jaar na mijn vaders dood grijpt het gemis me bij zulke gelegenheden nog te veel aan. Daarbij kwam dat ik Johan Castelijne had beloofd om me door hem te laten uitschilderen. Castelijne wilde een schilderij maken dat, in zijn kunstenaarswoorden, ‘de voortgang van de tijd binnen het rad van de eeuwigheid’ moest voorstellen. Ik zou daarop achter drie jongevrouwenfiguren komen te staan, in een tredmolen, een gigantisch boek met leren riemen en koperen sloten op mijn schouders torsend.

’s Middags, toen de doodsklok begon te luiden, ging ik op weg. Ik trok om het schuttende duin achter mijn huisje heen en liep het strand op. Liever dan over de Boulevard, wat korter en sneller zou zijn, ging ik langs de zee naar Johan Castelijne.

Vaak als ik aan het piekeren sla of een voorval niet kan duiden zoek ik de zee op. Meestal ’s nachts, voordat ik ga slapen. Noodgedwongen neem ik dan de oude stallantaarn van mijn vader mee, want net als hij ben ik nachtblind. In het donker, alleen met haar geruis, is het dan alsof de zee alle indrukken, gedachten en stemmen van de voorbije dag naar zich toe trekt en in haar tuimelende golven smoort. Soms rolt er een inzicht aan of er komt een bijzonderheid bovendrijven die ik over het hoofd had gezien.

Overdag is de zee in zichzelf gekeerd. Zij spreekt alleen ’s nachts, voor wie oren heeft om te horen.

Ik vroeg me af of Dirk Plas haar ook had verstaan. Of hij iets van haar te horen had gekregen wat hem met de komst van de raven werd bevestigd. Om een eind aan mijn gepieker te maken begon ik in mijn hoofd zinnen te formuleren voor mijn maandelijkse artikel over de historie van Zeewijk – een artikel over de vergeten legende van het Witte Eiland ditmaal. Ik had nog maar twee dagen om het bij de redactie van de Rijnlandse Courant in te leveren.

Onder het lopen en denken hield ik de lome maat van de doodsklok aan. Een paar kwajongens hadden een teerton in brand gestoken. Een sliert dikke, zwarte rook dreef laag over de grond naar mij toe.

In de verte zag ik een man langs de vloedlijn naderen. Ik bleef staan want ik herkende hem direct. Toch hield ik een hand boven mijn ogen, als om me ervan te vergewissen dat het werkelijk Wijnand Marseau was. Hij liep voorovergebogen, met zijn handen in de zakken van zijn wapperende donkergroene manteljas. Op het vrijwel verlaten strand versperde ik hem bijkans de weg.

‘Ach, de heugling’, zei hij, toen hij voor mij stilhield. Precies hetzelfde had hij bij onze eerste kennismaking gezegd en net als die middag in De Albatros glimlachte hij daarbij. Ik gaf hem een hand. Schudde die nadrukkelijk met elke lettergreep van mijn naam.

‘Van het glas wijn’, zei hij. ‘Dat ben ik niet vergeten.’

Ik was blij verrast dat hij mij na onze teleurstellend verlopen kennismaking zo vriendelijk tegemoet trad. Naar woorden zoekend kneep hij zijn ogen samen en keek naar de branding. Op de deining achter de brekers zaten meeuwen die rezen en daalden op het stuwen en zuigen van de zee.

‘U weet veel van dit dorp, heb ik mij laten vertellen’, zei hij.

‘Dat is mijn plicht.’

‘Helaas is het mij niet helemaal duidelijk wat uw plicht, wat uw werk inhoudt.’

Zijn belangstelling was oprecht, zag ik.

‘Wat u al zei, veel van het dorp weten. Alles vastleggen in een kroniek. Daar jaarlijks twee annalen van opstellen. Eén voor het Heerlijkheidsarchief van de baron Van Warsenhout, een verkorte transcriptie daarvan voor het Paleis van Justitie in Den Haag. Zo gaat het al eeuwen in onze familie.’

Dat ik sinds de dood van de oude baron een jaarwedde ontvang waarvan ik hooguit twee weken kan leven, en dat het Paleis van Justitie al drie generaties geen belangstelling meer voor het juridisch wel en wee van het dorp heeft vertelde ik hem maar niet. ‘Novi ego nostros’, zei ik plechtig, om hem van het gewicht van mijn plicht te overtuigen. Het staat in Plautus’ Epidicus en het betekent: ‘ik ken mijn mensen’ – dat weet ik van mijn vader. Liever had ik een passende spreuk uit de Schrift gekozen, maar destijds dacht ik dat Wijnand Marseau een hekel aan de Bijbel had. Er deden in het dorp geruchten over hem de ronde. Over een haat tegen de kerk en tegen God. En nog erger, veel erger.

Het citaat maakte indruk. Groeiend onder zijn aandacht weidde ik uit over mijn werk en over mijn stamboom, waarvan boven de chiffonnière in de voorkamer een ingelijste tekening hangt. Ik vertelde over de eerste heugling van Zeewijk, Adriaen Geertszoon, een gewezen priester. In 1356 aangesteld door burggraaf Philips V van Warsenhout, vermoedelijk omdat hij als enige van het toenmalige gehucht in de duinen kon lezen en schrijven.

Met hem is het begonnen, met een gewezen priester. In een tijd dat er van een heugling niet veel meer werd verlangd dan dat hij de schepenbank bijstond als er recht moest worden gesproken.

Onder het vertellen werd ik overmoedig. Trots maakte ik gewag van de bijzondere band van mijn familie met het adellijke geslacht Van Warsenhout, zonder daarbij te vertellen dat deze verbondenheid berust op een eeuwenlang zwijgen over onvergeeflijke wreedheden, in ruil voor het schrijven van goed beloonde annalen waarmee onze familie door de eeuwen heen in het dorp achting heeft afgedwongen. Ik deed het voorkomen alsof ik op vertrouwelijke voet met de baron stond – zoals mijn vader vroeger met wijlen Willem van Warsenhout, de oude baron, die hem dikwijls meenam op fazantenjacht en hem uit ontzag voor zijn eruditie, met name voor zijn kennis van de geheimtaal van dromen, over zijn bibliotheek liet beschikken. In werkelijkheid heb ik de nieuwe baron maar één keer gesproken. De jonge Gerard van Warsenhout is een man van de Verlichting. Hij trekt zich niets aan van de smetten die zijn familienaam aankleven. Toen ik op die middag van onze enige ontmoeting over de misdaden van zijn voorgeslacht begon, betichtte hij mij lachend van onbeschaamdheid, ofschoon hij mijn annalen met belangstelling zou blijven lezen, zei hij. Hij beweerde net als wijlen zijn vader respect te hebben voor onze eeuwenlange inspanningen, en hij zou erop blijven toezien dat ik voor mijn werk werd beloond, maar – hij legde zijn handen op zijn bureau en drukte zich langzaam op uit zijn stoel toen hij het zei – voortaan met mate. Voorzichtig maakte hij zijn vingers los, alsof er gom aan het tafelblad kleefde. ‘Met mate’, herhaalde hij. ‘Ik hoop dat ik duidelijk ben.’

Wijnand Marseau wist niet beter of ik was in dienst van de baron en werd daarvoor goed beloond. Schuchter bekende hij zelf ook een soort kroniek bij te houden, een dagboek waarin hij tevens zijn memoires opschreef. Daarin hadden wij iets gemeen, vond hij, maar hij keek daarbij naar de grond, alsof hij zichzelf op iets ongerijmds betrapte.

‘Het is heilzaam om indrukken en herinneringen onder woorden te brengen’, zei hij, met de punt van zijn schoen wroetend in het zand. ‘Ik ben er vorige winter in Italië mee begonnen. In mijn geval helpt het tegen de koorts. Ik zal nog veel moeten schrijven.’

‘U hebt in Italië overwinterd? Nu u het zegt, ik herinner me zoiets te hebben gehoord.’

Ik wist heel goed dat hij in Italië was geweest, en ook waarom. Iedereen in het dorp wist ervan, hij had er zijn bijnaam aan overgehouden. Zelf gebruikte hij een andere benaming voor zijn zenuwzwakte. Koorts, noemde hij die. Later zou ik van hem te horen krijgen dat hij deze aandoening had opgelopen in Indië, waar hij het grootste deel van zijn jeugd heeft doorgebracht. Tropische koorts en kolder. Neurasthenie, volgens dokter Zijlker.

‘Klaarheid ontstaat wanneer indrukken en gevoelens met zorg worden beschreven’, ging hij verder. ‘Woorden hebben een soortelijk gewicht. Wie slordig zijn woorden wikt en weegt, schildert een valse werkelijkheid, dat begrijpt u ongetwijfeld als geen ander. Ik moet ervoor waken mezelf te bedriegen.’

Hij praatte met horten en stoten. In zijn hoofd sprongen er onophoudelijk deuren open naar nieuwe gedachten en inzichten, zodat hij zijn zinnen telkens moest afbreken om in het spoor van zijn vooruitsnellende geest te blijven. Als je zoals hij een lichtschuw leven leidt en gewend bent om urenlang in stilte na te denken, verlies je blijkbaar het vermogen om rustig je gedachten onder woorden te brengen. De woorden die ik hem in de mond leg zijn daarom meestal de mijne. Zoals ik ze heb verstaan.

Hij wilde weten of mijn vader in de annalen ook over mij had geschreven. Dat gaf me het voorrecht van een geboekstaafd leven, zei hij. En toen, in een adem, stelde hij de pijnlijke vraag naar een zoon en opvolger.

‘U haalt twee dingen door elkaar’, zei ik snel. ‘In de jaarkronieken noteren we wat we willen, ook privé-aangelegenheden. In de annalen beperken we ons tot officiële geschiedschrijving. Voor de baron en voor het gerecht.’

‘Maar een opvolger? Bent u getrouwd?’

‘Annalen van tien, hooguit vijftien foliovellen, meer blijft er van onze kronieknotities niet over. Nee, ik ben niet getrouwd. Ik heb geen zoon, geen opvolger.’

Hij kon het niet geloven. Ook in het dorp denken ze dat ik nog wel een keer zal trouwen en voor een nageslacht zal zorgen. Maar met mijn vijfendertig jaar ben ik zo jong niet meer, en met een door de pokken gehavend gezicht is het moeilijk om een mooie en verstandige vrouw te vinden.

Kort voordat mijn vader stierf heb ik hem moeten beloven dat ik ons werk zou voortzetten. Toen leefde de oude baron nog. Mijn vader had nooit kunnen bevroeden dat het geslacht Van Warsenhout, in navolging van het Paleis van Justitie, achteloos het werk van honderden jaren terzijde zou schuiven. De tijden zijn veranderd, de misdaden der vaderen worden allang niet meer aan het derde en het vierde geslacht bezocht. Nu heerst het vijfde geslacht: Hesiodus’ verschrikkelijke vijfde en ijzeren geslacht. Een man van de Verlichting geeft geen zier om een bonne renommée of om de reputatie van zijn voorouders. Hij fokt jachthonden. Weimaraners met bloedkleurige muilen.

Binnenkort zal ik je meer vertellen over het geslacht Van Warsenhout. Over de dingen die zo lang verborgen zijn gehouden. Moge mijn vader het mij vergeven. Hij was een vroom man en ik weet zeker dat hij onder de overgeërfde last van geheimhouding heeft geleden. Moge de Allerhoogste hem nu door Zijn hemel leiden en voor hem zorgen gelijk een roofvogel zijn nest opwekt, over zijn jongen zweeft, zijn vleugelen uitspreidt, ze neemt en ze draagt op zijn vlerken, sela.

De doodsklok was aan het eind van haar droeve slagen geraakt. Ik herinner me de stinkende rook uit de teerton die de hele tijd dat wij daar op het strand stonden te praten onze kant op dreef. Niet alleen mijn vaders levensverhaal heb ik verteld, ook over de vreselijke, verterende ziekte en over zijn langzame sterven heb ik gesproken. Wijnand Marseau was bij tijd en wijle zichtbaar aangedaan. Voor een man van wie ze in het dorp zeiden dat hij zijn hart verhard had, toonde hij zich opvallend meelevend.

Toen ik hem eindelijk gedag zei bleef hij aan de vloedlijn staan. Ik weet zeker dat hij mij het hele eind tot aan de uitwatering heeft nagestaard.

Veel later dan afgesproken klopte ik op de voordeur van Johan Castelijnes woning aan de Boulevard. ‘De Schuur’, zo wordt in het dorp zijn huis genoemd, en onder ons gezegd lijkt het daar wel op. Op een grote boetschuur met veel ramen en witte luiken. Met lage schuttingen rondom om het stuifzand te weren.

Ik klopte nog een keer aan. Omdat de voordeur dicht bleef liep ik over het schelpenpaadje naar de achterkant van het huis.

Door het raam van het atelier zag ik de grote kunstenaar zitten, met de rug naar me toe. Ik ging het halletje binnen en stapte uit mijn klompen. Voordat ik de binnendeur openduwde nam ik mijn pet af. Beschroomd bleef ik op de drempel staan. Castelijne zat roerloos over een tekening op zijn schoot gebogen en scheen mij niet op te merken.

Ik klopte tegen de deurpost. ‘Het spijt me dat ik zo laat ben’, zei ik zacht.

Alsof hij uit een droom ontwaakte wreef hij over zijn gezicht. Behoedzaam legde hij de tekening op de vloer.

‘Kom verder.’

Ik verontschuldigde me nogmaals. Ik legde uit dat ik op het strand lang met Wijnand Marseau had gesproken, waardoor ik de tijd glad was vergeten.

Johan Castelijne nam een schetsboek van het tafeltje. Hij vouwde het voorblad om en blies over een vers vel. ‘Helaas heb ik weinig tijd’, zei hij. ‘Ik moet zo dadelijk naar het station van Leiden om iemand op te halen. Maar tot dan kan ik u nog wel gebruiken.’

Ik moest van hem mijn klompen weer aandoen en mijn pet opzetten. Hij vroeg me om kaarsrecht en met mijn handen om mijn knieën geklemd op een kruk tegenover hem te gaan zitten. Geen pose voor het schilderij waarop ik een loodzwaar boek zou torsen, maar zijn hand met het zwarte krijtstaafje schoof al schetsend over het papier; telkens keken zijn ogen naar mij op. Ze verrieden ergernis en gekweldheid. Dat ik te laat voor onze afspraak was had daar niets mee te maken. Johan Castelijne is er de man niet naar om zich daaraan te storen. De oorzaak moest liggen in het overhaaste vertrek van zijn Engelse vrouw Fay Hill en hun dochtertje Randy, een week eerder.

Ik maakte mijn hoofd licht voor mijn innerlijk oog om hem scherper te bekijken.

Deze blik, de scherpe, blindziende blik waarmee ik hem bestudeerde heeft Johan Castelijne die middag weten vast te leggen. Die is ook op De deemstering te zien – een doek dat je huiverig maakt, ofschoon mijn ogen louter Castelijnes verdriet en machteloze woede van die middag weerkaatsen. Ik had met hem te doen. Zijn huwelijk met de mooie Engelse is allesbehalve kalm en gelukkig, daarover zul jij ook het een en ander hebben gehoord. ‘Fay is een fee en een feeks tegelijk’, heb ik hem eens horen zeggen, maar dat was in de gelagkamer van De Zwaan, toen hij te veel wijn had gedronken.

Ik keek door het raam over de schutting. Verderop in het dorp werd op dat tijdstip Dirk Plas begraven, besefte ik. Met nog altijd een licht hoofd bewees ik Dirk de laatste eer door hem in mijn hart te groeten. Steunend keek Johan Castelijne weer naar mij op terwijl ik in gedachten het atelier verliet en mij een weg baande over de schutting, door de straten van het dorp, naar de begraafplaats achter de Grote Kerk. Ik keek naar het graf; ik zag hoe de kist aan touwen werd neergelaten, en zonder dat ik er erg in had begon ik Dirk bemoedigend een psalm toe te neuriën, de zevenentwintigste psalm: ‘Zo ik niet had geloofd dat in dit leven’. Pas bij de regel Wacht op de Heer’, godvruchte schaar houd moed merkte ik dat ik aan het neuriën was. Ik zag dominee Waalkamp zoals hij aan het graf van mijn vader had gestaan: zijn hoge hoed als een stuurrad voor zijn borst, zeilend op de rechtzinnigheid van zijn geloof. Ditmaal keek hij gekwetst, want Dirk was in de aanzegging van de raven blijven geloven, ondanks de opbeurende woorden uit de Schrift en de Ziekentroost. Dirks oudste broer Gijs had de avond tevoren in het sterfhuis voorzichtig bij de dominee geïnformeerd of hij misschien toch nog licht van Boven had mogen krijgen, maar dominee Waalkamp had zich hoofdschuddend in een stoel laten zakken. ‘Ach, wat zullen wij tot deze dingen zeggen’, antwoordde hij met de woorden van de apostel Paulus, en daarmee was alles gezegd. In het zwijgen dat volgde klonk luid het hameren van de harde apostolische logica over ‘deze dingen’: boem-boem, die Hij niet tevoren verordineerd heeft, die heeft Hij ook niet geroepen, boem-boem, en die Hij niet geroepen heeft, die heeft Hij ook niet gerechtvaardigd, boem-boem, en die Hij niet gerechtvaardigd heeft, die heeft Hij ook niet verheerlijkt, boem-pats-boem. Verslagen stonden de zoons en de familie van Dirk Plas rond het graf, in de wind. Op de kerktoren achter de begraafplaats loerden de raven naar de rouwenden.

Ik zuchtte en liet de alledaagse zwaarte weer toe. Johan Castelijne sloeg een tekenvel om en begon aan een volgende schets. Als een lijder aan de borstziekte zat hij verwrongen in zijn stoel te worstelen met zijn kunstzinnige beeld van mij. De wind en de branding ruisten tweestemmig. Mijn ogen gleden langs de schilderijen, lithografieën, aquarellen. Bleven dralen bij een groot, half voltooid doek waarop ik de zoon van de pakschuitschipper herkende. Alleen waren zijn ogen te blauw en te fier, en was zijn gezicht zo bruin dat het leek alsof hij maanden in de tropen had rondgelopen. Op zijn opgehouden handpalm lag een muntstuk.

‘U hebt Arie Remmerswaal geschilderd’, zei ik om de ongemakkelijke stilte te verbreken.

Johan Castelijne keek even op. ‘Het is voor de tentoonstelling. Maar kunt u weer rechtop gaan zitten? En uw handen op uw knieën alstublieft?’

Ik moest het gesprek gaande zien te houden. Gehoorzaam rechtte ik mijn rug. Vleierig vroeg ik hoe de voorbereidingen voor de visserijtentoonstelling verliepen, maar Johan Castelijne scheen mij niet te horen. Graag had ik hem gevraagd naar zijn aanvaring met Willem J. Vesser, de architect van het tentoonstellingsgebouw. Twee weken geleden had de Rijnlandse Courant een schets afgedrukt van het ontwerp van de voorhal: een enorme boog van haringtonnen, met erbovenop een mast die misschien gebruikt zou gaan worden om het wonder van de draadloze telegrafie te demonstreren. Bij vergissing had de krant het ontwerp aan Johan Castelijne toegeschreven. Nog diezelfde avond liet architect Vesser een open brief bij hoofdredacteur Speenman bezorgen, met het dringende verzoek om die de volgende dag te plaatsen. In vier venijnige en wijdlopige zinnen eiste Vesser publiekelijk erkenning op, en dat was tegen het zere been van Johan Castelijne; Vessers ontwerp beviel hem opeens beduidend minder goed. In het bijzonder had Castelijne moeite met het fronton boven de entree waarop allegorisch de opkomst van Zeewijk werd voorgesteld: de vuurtoren, de Oude Kerk en de vissersvloot, badend in de gouden zonnestralen van een schitterende toekomst. Te protserig, vond hij. Te stads voor een eenvoudig vissersdorpje. Twee dagen voordat zijn Fay en zijn dochtertje naar Engeland vertrokken wist hij de beide andere leden van de Commissie van Decoratie, de schilders Riddering en Borge, over te halen om het ontwerp deels af te keuren. Daags na het vertrek van vrouw en kind dreigde hij met aftreden als hij geen opdracht kreeg zelf een betere fronton te ontwerpen. Zijn gekrenkte Indische trots maakte hem onredelijk, terwijl hij van nature een meegaand en beminnelijk mens is.

Ik liet mijn vragen over de tentoonstelling achterwege. Klemde mijn handen stevig om mijn knieën. Een vlaag meeuwengekrijs stoof langs het raam voorbij.

Mijn oog viel op de tekening op de vloer waaraan Johan Castelijne had gewerkt toen ik binnenkwam. Een duinpan, zag ik. Dadelijk bekroop mij het ongedurig vermoeden dat ik deze duinpan eerder had gezien. Maar wanneer en waar?

Ik boog me naar voren om de tekening beter te bekijken.

‘Klaar!’ riep Johan Castelijne uit. Opgetogen hield hij een schets van mij omhoog.

Ik verbaasde me over zijn snel omgebraste stemming.

‘Hier komt beslist iets moois uit’, zei hij jubelend. ‘Het andere schilderij, Het canto van de eeuwigheid, dat moeten we wat u betreft maar vergeten. Ik wilde u er per se bij hebben, maar u bleef de compositie verstoren, wat ik ook probeerde. Nu weet ik hoe dat kwam. Omdat ik u anders schilderde dan ik u zie. Kijk, zó zie ik u. Of nee, laten we wachten tot het schilderij af is. U wilt vast nog wel een keer poseren, hoop ik?’

Ik liet me van de kruk af glijden en raapte de tekening van de vloer op.

‘Mag ik u vragen waar u deze duinpan hebt gezien?’

Hij nam mij de tekening uit handen en bekeek die alsof hij zijn eigen werk niet herkende.

‘Het is maar een niemendalletje’, concludeerde hij. ‘Als u wilt mag u het meenemen. Zolang u het maar niet verkoopt.’

Hij gaf mij de tekening terug en haalde een gulden uit zijn vestzak – het tarief voor een hele middag, terwijl ik slechts een halfuur had geposeerd. Ik heb hem daar nog op gewezen, ik wilde geen misbruik maken van zijn treurige toestand, maar hij vond dat ik het geld beslist moest aannemen. We spraken af dat ik binnenkort zou terugkomen. Met zorg rolde ik de tekening op en liep naar buiten.