Robert Haasnoot

Langzame wals

Uitgeverij De Geus

breda 2014

www.roberthaasnoot.com

De auteur ontving voor het schrijven van deze roman een werkbeurs en een reisbeurs van de Stichting Fonds voor de Letteren.

Tevens ontving de auteur een bijdrage van de Dienst Kunst en Cultuur van de gemeente Rotterdam.

© Robert Haasnoot, 2008

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Elisa Lazo de Valdez/Corbis

isbn 978 90 445 2803 9

nur 301

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2008.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

Hij staat achter haar en legt een hand op haar schouder. ‘Neem me niet kwalijk.’

Ze draait zich met een ruk om.

‘Bemoei je er niet mee.’

Haar boosheid is niet zozeer tegen hem gericht als tegen de man die ladderzat het hoofd laat hangen.

‘Ik hoorde je daarnet vloeken en schelden. In het Hollands. Ik dacht …’

‘Hij moet van me afblijven.’ Ze trekt aan haar jurk. Veegt de afdrukken van de opdringerige handen van haar heupen en buik.

‘Natuurlijk. Ik zag van achter mijn tafel daar wat hij deed. Ik wilde je nog te hulp schieten, maar je kunt het zelf wel af, zag ik.’

In de halfduistere saloon keren de andere gasten zich af van het gesprek. Het rumoer leeft weer op. De dronken man weet toch nog zijn hoofd omhoog te krijgen en knijpt zijn ogen samen, alsof de aanblik van Lodewijk hem pijn doet. ‘Bastard’, zegt hij met een diepe zucht. Zijn hoofd zakt weer naar zijn borst.

Lodewijk richt zich tot de jonge vrouw. ‘Wil je niet even bij mij aan tafel komen zitten? Het doet me goed om weer in mijn moedertaal te spreken. Ik stond op het punt om terug te gaan naar mijn hotel, maar als je het mij toestaat blijf ik graag wat langer om een glas met je te drinken. Zeg maar wat ik je kan aanbieden.’

‘Hetzelfde als wat u drinkt.’

‘Rode wijn, heel goed. Ik zal die idioot ook wat geven, dan houdt hij zich gedeisd. Een ogenblik.’

Lodewijk stapt naar de toog. Met tegenzin gaan de gasten voor hem opzij. Door zijn stijlvolle kleren en zijn Hollandse tongval valt hij uit de toon. Hij buigt zich over de tapkast heen en roept – te bars voor een vreemde – de kastelein, die hem wrevelig opneemt. En dan toch in beweging komt.

Zijn doortastendheid bevalt haar. Ze speldt een losgeraakte lok vast aan haar opgestoken blonde haar. Fatsoeneert de tournure van haar zwarte japon die ze bij Quakenbush’s heeft gekocht, de beste modewinkel van de stad. Iedereen hoort te weten dat haar smaak voor geen enkele vrouw van stand onderdoet. En dat zij niet goedkoop is.

‘Kom. De kastelein brengt ons dadelijk een karaf.’

Ze volgt hem naar zijn box in de hoek. Hij gaat tegenover haar zitten en knikt haar tevreden toe.

‘Ik ben blij dat ik je heb aangesproken. Het is geen prettig vooruitzicht om door het donker te moeten teruglopen naar Market Street. Het Hamilton House is een naargeestig hotel en in een vreemde stad raak ik snel de weg kwijt. Het heeft me een goed uur gekost om The Old Standby te vinden.

Ik zit hier trouwens al lang. Al sinds het begin van de avond, maar ik zal je niet zijn opgevallen … Toch wel, kijk aan. Dat is dan wederzijds. Ik zag je een aantal keren binnenkomen en vertrekken, en iedere keer betrapte ik mezelf erop een beetje jaloers te zijn op de mannen die je mee naar buiten nam. Dat betekent overigens niet dat ik eh … bedoelingen heb.’

Haar gezicht betrekt.

‘Luister, ik ben een koopman’, vervolgt hij snel. ‘Ik heb er alle begrip voor dat je, laten we zeggen, je zakelijke belangen vooropstelt. Er zullen oorzaken zijn waarom je moet doen wat je doet. Nee, nee, wacht! Wat ik wil zeggen, is dat ik je graag betaal voor je tijd. Hier, kijk eens.’ Hij heeft zijn beurs uit zijn broekzak gehaald en steekt haar onder het tafelblad wat dollarbiljetten toe. ‘Neem dit alsjeblieft van mij aan. Goed zo … Dan moest ik me nu maar eens om de wijn bekommeren. De kastelein laat ons wel erg lang wachten.’

Hij is hem vergeten, de kastelein. Louis is een kleine, stugge man. Geen excuses, hij keurde Lodewijk nauwelijks een blik waardig toen hij aan de toog kwam vragen waar de karaf wijn bleef. En toch ontgaat hem niets. Doorlopend beluistert hij het geroezemoes, beducht voor oplaaiende ruzies. De meeste gasten zijn van Ierse en Italiaanse afkomst en hun temperamenten gaan slecht samen, vooral met de hitte die al weken aanhoudt. Het mag daarom een wonder heten dat de enorme, in het oog springende spiegel achter de tapkast geen enkele barst vertoont. Kennelijk houdt al dat glas de gasten juist in toom. Want wie in een spiegel kijkt is zowel beschouwer van zijn eigen bewegen en handelen als het regerend middelpunt van zijn blikveld, en wie zou die illusie van almacht aan stukken willen smijten?

Tot voor kort kwam Lodewijk regelmatig in de Rotterdamse Handelssociëteit. In de salon daar hing een soortgelijke spiegel. Ongeveer even groot, eenzelfde eenvoudige lijst, zij het minder vaal. Hoog boven de schouw neigde die zich naar het raam en gaf zicht op de bedrijvigheid buiten. Op het gewemel van mensen, karren, paarden en wagens langs de huizen en winkels aan de Noordblaak. Op het spoorwegviaduct en de Beursbrug. De bomenrij in de verte, met de koepel van de Beurs erbovenuit. Als Lodewijk na de lunch in de salon zat te roken en te confereren was het woelige panorama in de spiegel een geruststellende constante. Zijn zakelijke en politieke beslommeringen wisselden met de dag, maar tot in lengte van dagen zou hij vanuit zijn favoriete clubfauteuil tussen de Javaanse palmen hetzelfde vertrouwde spiegelbeeld zien, dacht hij.

Hoe anders is het gelopen. Van een chique Rotterdamse salon naar een sjofele Amerikaanse saloon en dat in zo korte tijd. Vrienden die van de ene op de andere dag vijanden zijn geworden. Zelfs in zijn dromen is hij nog altijd op de vlucht. Zoals gisternacht, toen hij zichzelf zag rennen door de donkere straten waar hij eerder, op weg naar zijn hotel, in een huurrijtuig doorheen was gereden. In portieken en stegen schoolden schimmige figuren samen. Vrouwen lonkten naar hem van achter open ramen. Een maanbleke hond sprong tevoorschijn en liet met kwaadaardig geblaf het stof wit als meel van de straat opstuiven. Lodewijk zette het op een lopen. In de droom rende hij aan één stuk door in de richting van de rivier, doodsbang en tegelijkertijd ook verrukt over zijn uithoudingsvermogen. De hond kon hem niet inhalen. Hij had opeens de kracht van een jonge kerel.

Achter hem begint iemand uit volle borst te zingen. Anderen vallen in. Lodewijk vouwt zijn handen om de karaf en wacht tot ze zijn uitgezongen.

gisteren kwam hij vroeg in de avond in Paterson aan. Met een huurkoets liet hij zich van het station van de Erie Railway naar het Hamilton House aan Market Street rijden, waar de oude vader van de hoteleigenaar hem schuifelend naar een kamer op de tweede verdieping bracht. Hij wachtte tot het praatzieke oudje verdwenen was en trok toen de gordijnen dicht. Hij kleedde zich uit en ging vermoeid en bezweet op het bed liggen. Lange tijd luisterde hij naar het gonzen van de vreemde stad in de schemering. Met het vallen van de avond daalde ook de neerslachtigheid in hem neer.

Het was een paar uur later dat hij van de hond droomde en van zichzelf, rennend naar de rivier. Drijfnat van het zweet schrok hij wakker. Hij zag dat het al nacht was. Dorstig tastte hij naar het glas en de waterkan op het nachtkastje. Hij dronk twee glazen en schoof op naar de koele, nog onbeslapen helft van het bed. Uitgeput van de achtervolging zonk hij weg in een zo diepe slaap, dat urenlang geen droom hem meer kon bereiken.

De ochtend brak aan. De stad vulde zich weer met hitte en rumoer. Af en toe drongen er geluiden tot hem door, maar hij weigerde zich los te maken uit de weldadige bedwelming van de slaap; na elke verstoring dommelde hij haastig weer in. Totdat, tegen het middaguur, een aanhoudend geblaf voor het hotel het hem onmogelijk maakte om de nieuwe dag nog langer aan zich voorbij te laten gaan. Onmiddellijk dacht hij aan de hond uit zijn droom. Met het laken om zich heen geslagen liep hij naar de zware gordijnen en schoof die opzij.

Het zonlicht sloeg hem vol in zijn slaapdronken gezicht. Zijn ogen half toeknijpend leunde hij door het open raam en keek de straat door. De blaffende hond was niet maanbleek maar vaalbruin en bovendien mank. Twee hondenvangers zaten hem achterna. Zigzaggend renden ze over de straat en probeerden het kreupele dier met stok en drijfnet een portiek in te jagen. Voor de hotelingang stond een handkar met een ijzeren kooi op de laadbak klaar om hem in op te sluiten en af te voeren.

Lodewijk gaapte en rekte zich uit. Verplaatste zijn aandacht naar het andere eind van de straat, waar juist, in de schaduw van een kerk, een rouwstoet zich opstelde achter een lijkkoets. Een lange man in een sleets uniform en een trommel voor zijn buik kwam door de kerkdeuren naar buiten. Een tamboer, ingehuurd om de weg naar het kerkhof te bereiden. Stram als een soldaat, en met een hoge borst van militaire doodsverachting, marcheerde hij de trappen af, langs de rouwenden achter de lijkkoets. Op ruime afstand van de paarden hield hij op de plaats rust. Hij wachtte even tot de tressen aan zijn uniform niet meer bungelden en zette toen met een korte roffel de stoet in beweging.

Zijn lome, droeve trommelslagen verlamden de straat. Voetgangers bleven eerbiedig staan. Mannen namen hun petten af.

Lodewijk leunde verder uit het raam om de optocht en de gezichten van de rouwenden beter te bekijken. Een stoet van werkvolk uit de fabrieken en werkplaatsen langs de rivier en de waterval. Allemaal in hun goede kleren. Hier en daar met een hoge hoed op. Ze leken doof voor de strakke dodenmarsmaat; hun deinende hoofden hielden een eigen tempo aan. Na de wake van gisteravond bonkte bij velen de kater luider dan de trom.

Op de hoek van de straat jankte de manke zwerfhond van pijn. De beide vangers sleurden het dier bij kop en staart de portiek uit, het zonlicht in – want de wet is onverbiddelijk als het om het bestrijden van hondsdolheid gaat: loslopende honden worden gevangen en dezelfde avond nog in de rivier verdronken, en hun kadavers gaan in het vuur. In paniek probeerde het dier te ontkomen. Ondanks een strop om zijn nek en sjorrende handen aan zijn staart wist het zich in allerlei bochten te wringen.

De vangers vloekten. Omstanders protesteerden. Een oude vrouw legde een wijsvinger tegen haar lippen en wees. Over zijn schouder kijkend merkte de achterste vanger de begrafenisstoet op, juist op het moment dat de zwerfhond uit alle macht zijn achterlijf opzijslingerde. De vanger verloor zijn evenwicht, de staart schoot uit zijn handen.

Lodewijk zag het gebeuren en schaterde, over de langstrekkende stoet heen. Hoofden gingen omhoog, woedende gezichten zochten hem. Vlug trok hij de gordijnen dicht. Maar afgeschermd van de boosheid buiten schoot hij opnieuw in de lach en voor het eerst die ochtend klonk zijn stem door de kamer.

‘Grote God, wat een dwaasheid!’

Het lange slapen had hem goedgedaan. Nu het erom ging spannen was het zaak om vertrouwen te houden in een goede afloop. Hij zou zijn kansen verspelen als hij koppig bleef somberen. Geluk is een vrouw die voortdurend gevleid en verleid wil worden. Hij moest haar tonen dat hij haar waard was. Om te beginnen door uit bed te blijven.

Dadelijk ging hij tot handelen over. Hij waste zijn gezicht en bovenlijf. Borstelde zijn grijze, golvende haar. Kamde met zorg zijn bakkebaarden. In de garderobekast hingen vijf donkere kamgaren kostuums, door zijn Rotterdamse kleermaker op maat gemaakt voor de Hollandse kou en regen. Helaas was het lichte zomerkostuum dat hij gisteren had gedragen smoezelig geworden van de reis. Maar bij hoogzomerse temperaturen konden vest en broek volstaan, vond hij. Een nieuw wit overhemd met gesteven boord. Zwartleren schoenen die hij met een sok opwreef. Herboren in zijn schone kleren ging hij de kamer uit, naar het restaurant op de begane grond.

er wordt weer gezongen. Hetzelfde schunnige straatliedje van daarnet, A red rose for my Rosie, ze krijgen er maar geen genoeg van.

Verstoord kijkt ze opzij en stopt het geld dat hij haar zojuist heeft gegeven weg. Te veel geld om alleen maar te willen praten. Voor dat bedrag zou iedere andere man haar mee naar buiten mogen nemen, naar achter The Old Standby of naar het park verderop – zo laat op de avond meestal naar het donkere plaatsje achter de saloon, in de smalle ruimte tussen de blinde muur en de achterwand van het privaat. Twee uur voor sluitingstijd is het park voor de meesten te ver weg van hun bier en hun plek aan de toog. Die willen het dan vlug. De halve avond hebben ze zich aan haar opgegeild en getwijfeld of ze hun zuurverdiende geld wel aan haar zouden spenderen. Ze hoeft haar onderrok maar op te tillen of ze hebben hun broek al losgeknoopt en komen gretig met hun heupen tegen haar aan duwen. Ze grommen en vloeken als hun pik van de drank niet dadelijk wil gehoorzamen en eisen dan dat ze geholpen, opgewreven, in de mond genomen worden. Ze sjort aan ze met haar gehandschoende hand en weet daarbij precies wat ze moet zeggen om niet op haar knieën te hoeven. Want dat haat ze: als een klant zijn duwende en graaiende handen niet van haar hoofd wil halen nadat ze zijn pik in haar mond heeft laten groeien. Desnoods krabt ze zijn bonkende buik open of ze bijt zich los. Ze wil best pijpen, maar niet onder dwang, dan raakt ze in paniek.

Van haar vriendin Deirdre, die vanwege de begrafenis van vanmorgen is thuisgebleven, weet ze dat die zulke klanten meestal laat begaan. Om ze bij de eerstvolgende keer extra te laten betalen. Want ze komen altijd terug. Altijd dezelfde mannen. Als zieke honden naar hun eigen braaksel.

Ze ziet Lodewijk haar vragend aankijken. Hij wacht op een antwoord. Alleen heeft ze de vraag niet gehoord.

‘Ja’, zegt ze gauw. ‘O, zeker.’

Ze moet haar aandacht erbij houden, daar heeft hij recht op. Hij heeft zo veel betaald dat ze de rest van de avond niet meer naar achteren hoeft.

Wat haar er niet van weerhoudt om toch weer even opzij te kijken en de mannen aan de toog te monsteren. Er kan altijd meer worden verdiend. Het is een koorts, de geldkoorts die in haar bloed begint te broeien zodra ze ’s avonds de deur achter zich dichttrekt en de straat op gaat naar de saloon. En die haar na sluitingstijd meestal ook nog naar het park drijft, waar ze tot aan de vroege ochtend, lokkend en met haar heupen wiegend, zich blootstelt aan allerlei ritselende gevaren. Van een plotseling opflikkerend mes. Of van wurgende handen. Souteneurs hebben het op haar gemunt omdat zij als vrije vrouw de markt bederft. En anders kunnen er elk moment dienders opduiken om haar in te rekenen of, in het gunstigste geval, haar af te persen.

Desondanks blijft ze ’s nachts na sluitingstijd naar het park gaan, verslaafd aan de spanning en de triomf van een vol beursje in een van haar rijglaarsjes. Geld voor haar Harm. Voor als hij eindelijk terugkeert van zijn clandestiene militaire missie en haar meeneemt, weg uit Paterson.

John Holland zou haar kunnen zeggen wanneer ze hem kan terug verwachten, maar die ontloopt haar. Ze heeft de magere, vrijgezelle Ier om een datum en om antwoorden gesmeekt. Ze heeft hem geld geboden. Zichzelf aangeboden. John Holland blijft glashard ontkennen dat hij nog altijd voor het Feniaanse Broederschap werkt. Iedereen in Paterson gelooft dat hij zijn uitvinding van de onderwaterboot voor veel geld aan de Amerikaanse marine heeft verkocht. Sinds de spectaculaire demonstratie ervan lijkt hij opeens veel meer te verteren te hebben.

Schijn bedriegt. Achter dat hoffelijke, bijna tere voorkomen gaat een meedogenloze Ierse revolutionair schuil die niet zal rusten voordat het doel is bereikt. De laatste keer dat ze John Holland met zijn leugens confronteerde wist hij zich geen raad van woede en toonde hij voor het eerst zijn ware aard. ‘Blijf uit mijn buurt, vrouw!’ riep hij dreigend en hij priemde zijn wijsvinger in haar schouder. ‘Ik zou maar heel, héél voorzichtig zijn als ik jou was.’

Nog zes dagen. De datum heeft ze aangekruist op de scheurkalender onder het crucifix boven haar bed.

hij, lodewijk, had zich nooit afhankelijk van een ander mogen maken. Om het zekere voor het onzekere te nemen is hij gisterochtend voor dag en dauw afgereisd uit Catskill in de bergen van de staat New York, waar hij sinds kort met zijn gezin in een klein maar gerieflijk logement woont. Er is niets vervelender dan wachten.

Volgens de scheepstijdingen in de Paterson Daily News moet de Schiedam vanavond vroeg zijn binnengelopen. Als alles goed is gegaan is de jonge Bosland inmiddels van boord. Lodewijk heeft hem in de kajuitklasse laten reizen, dan kon hij direct na het aanmeren aan land gaan en bleef hem een riskante inspectie in het Castle Garden bespaard. Hopelijk is de jongen niet zo hebberig geweest om van de tweehonderd gulden voor zijn passage een gewoon steerage-biljet te kopen en het verschil in zijn zak te steken, maar dat verwacht hij niet, hij volgt zijn instructies altijd stipt op. Net als wijlen zijn vader, Willem Bosland senior, die ook voor hem heeft gewerkt.

Het liefst was Lodewijk vanmiddag naar de pier gegaan om de jonge Bosland af te halen, maar dat zou onverstandig zijn geweest. Hollandse passagiers zouden hem herkennen. Ze zouden zien wie hem bij de loods van de n.a.s.m. opwacht en het signalement van de jongen bij hun terugkeer in Rotterdam aan de politie doorgeven. Hij wil hem niet in moeilijkheden brengen. Niet dat de Rotterdamse politie Bosland bij zijn thuiskomst iets ten laste kan leggen, maar een verhoor zou onverbiddelijk een nieuwe vloed van leugenachtige krantenverhalen veroorzaken. Want hem, Boslands vroegere patroon, wordt tegenwoordig van alles aangerekend. In de stad die Lodewijk heeft grootgemaakt, heeft iedereen zich tegen hem gekeerd, terwijl hij daar tot voor kort op handen werd gedragen. Hier in Amerika mag hij een onbetekenende landverhuizer zijn, in Rotterdam had zijn naam gezag. Overal waar hij kwam werd hij gestreeld door bewonderende blikken. Niet eens zo lang geleden, bij de opening van de Willemsbrug door koning Willem iii, stonden ze hem nog met z’n duizenden toe te juichen. Op een zonovergoten dag in juni die misschien wel de mooiste dag van zijn leven is geweest.

Hij was toen gevraagd om de koning toe te spreken. Er waren voor die gelegenheid verzen op bekende melodieën gedicht waarin hij minstens zo vaak werd geëerd en gedankt als de koning. Voor de nieuwe brug. De havens op Feijenoord. Het plan voor de Nieuwe Waterweg. Tijdens zijn feestrede vanaf het balkon van de Yacht Club hing het volk aan zijn lippen en vulde zijn woorden met gejubel en applaus aan. ’s Avonds, na zijn tweede toespraak aan het eind van het galadiner in de Grote Doelezaal, trad de koning naar voren en kreeg hij het commandeurskruis in de Orde van de Eikenkroon opgespeld. Soms, als hij op stille momenten op die dag terugkijkt, hoort hij nog het gekras van de sierlijke filigranen pen met een uit de vlerk van een koningsadelaar getrokken veer waarmee de koning de oorkonde ondertekende. Het was alsof de majesteit op dat moment het welslagen van zijn leven bekrachtigde. Van alle kanten straalde warme waardering hem tegemoet. Honderden dankbare gezichten.

Hij was geliefd. Hij had zo veel vrienden dat toen hij en zijn vrouw Esther drie jaar geleden hun zilveren huwelijksfeest vierden, ze die onmogelijk allemaal tegelijk konden ontvangen. Zes avonden aaneen hebben ze gasten gefêteerd. Familie en kennissen; relaties uit het handels- en bankwezen; ministers en ambassadeurs; leden van de Eerste en Tweede Kamer, de Provinciale Staten en van de Rotterdamse Raad. Ze kwamen naar hun buitenhuis in Katendrecht en overlaadden hun met geschenken en gelukwensen. Er werd een groot vuurwerk ontstoken, waar het hele dorp voor uitliep. Na afloop daarvan – de hemel prachtig rood van het siervuur – verscheen er onder de optrekkende kruitdampen op de dijk een afvaardiging van zijn mensen, met allemaal een fakkel in de hand. In een lange, vurige rij liepen ze de dijk af om hem en zijn vrouw namens de Afrikaansche Handelsvereeniging een schitterend tafelpronkstuk aan te bieden. Dat heeft hem nog het meest geroerd, de schuchtere trots en genegenheid waarmee zijn mensen hem het kostbare geschenk overhandigden. Een schaal van kristal, gedragen door een zilveren olifant met de namen van al zijn Afrikaanse factorijen en van zijn belangrijkste schepen erin gegraveerd.

Hoeveel van zijn vroegere vrienden en relaties zouden nog komen als hij vanavond in Rotterdam opnieuw een groot feest kon geven?

Een handvol misschien. Maar de Voorzienigheid heeft hem zijn vrouw en zijn drie zoons gelaten, meer mag hij niet verlangen. Als joden is het misschien hun lot om te moeten zwerven. Almaar verder weg van het Beloofde Land. Steeds verder naar het westen.

Vorige week ontving hij van zijn zus Adriana een bittere brief van wel negen aan beide zijden beschreven foliovellen, waarbij ze ook wat krantenknipsels had gevoegd. Volgens haar is hij de levende bevestiging geworden van de alom veronderstelde joodse slechtheid. Het Rotterdamse journaille laat niet na zijn afkomst te benadrukken, schreef ze. Zelfs zijn eigen geminachte volk valt hem openlijk af, in de hoop dat zijn falen hun minder zwaar zal worden aangerekend. Een van de knipsels betrof een ingezonden brief waarin een joodse architect de lezers bijna smeekte om hem niet als een Israëliet te beschouwen, want ‘zulks toonde hij in zijn uiterlijk en zijn huiselijk leven in het geheel niet te zijn’. Hij was een renegaat. Hij hield de wetten niet. Met Jom Kippoer ging hij naar de Beurs in plaats van de sjoel, en maakte hem dat volgens de architect niet tot een slechte jood?

De haat beweegt de mens meer dan de liefde, zei zijn vader vaak. En in de spiegel ziet ieder zijn beste vriend. Maar het is waar dat hij als een goj leeft, daarin had de briefschrijver gelijk. Officieel is hij dat nu ook, een goj, want halverwege de Atlantische Oceaan hebben hij, zijn vrouw en hun drie zoons besloten om zich bij aankomst als niet-joods te laten registreren. Het zou hun leven in Amerika vergemakkelijken. Het verbond met de Eeuwige bezorgt het joodse volk louter ellende en misval, eeuw na eeuw. Maar wie weet – hij pakt eindelijk de wijnkaraf op en vult de beide glazen – hebben zij als eersten van zijn familie het Beloofde Land teruggekregen. En daar drinkt hij op.

‘Lechajim! Op de melk en honing van Amerika.’

ze wrikt zich los van zijn geestdriftige blik. Haar vingers kruipen naar het glas dat hij bijna tot de rand heeft gevuld. Een hele karaf heeft hij laten aanrukken. Om indruk te maken waarschijnlijk.

Het is dat hij er zelf over begon, ze zou nooit hebben vermoed dat hij een jood is. Ze moet voorzichtig zijn, hij heeft vast iets op zijn geweten, anders zat hij hier niet. Maar hij praat met zo veel vuur dat ze geneigd is alles te geloven wat hij zegt. Joden kunnen dat. Je inpalmen. Als het moet kunnen ze stront voor goud verkopen, zegt Deirdre, bij wie ze inwoont. Die haat joden met heel haar vrome hart. Om wat ze Jezus hebben aangedaan, en misschien ook een beetje vanwege mister Steinberg, hun huisbaas.

Op straat kan Deirdre feilloos aanwijzen wie van de voorbijgangers joods is. Zelf heeft zij daar geen zintuig voor. In Rijngeest zag ze er zelden een. Aan de Korte Vliet had je Sam Daniëls, een stugge vrijgezel die in Leiden een boekenwinkeltje dreef. En toen zij nog klein was kwam er elk voorjaar een joodse venter naar het dorp, een baardige, oude man, voor wiens stroperig lachje haar moeder onverbiddelijk de deur dichtgooide. Aan hem hier tegenover haar kan ze echter niets slechts ontdekken. Zijn voorname taal en zijn vorsende houding vloeken grappig met zijn kwajongensachtig golvend haar. En hij is beslist niet vrekkig zoals joden doorgaans zijn. Deirdre overdrijft soms.

Nog zes dagen. Nog zes velletjes van de katholieke scheurkalender voor hart en huis, For Heart And Home, en dan is het 7 augustus. Ze heeft de datum een maand geleden met haar ogen dicht uitgekozen en met een onopvallend kruisje gemerkt. Alles is grondig voorbereid. Zeven is een heilig getal. En heilig, maar nauwelijks te begrijpen, is de door de Heilige Geest ingegeven overdenking op de achterkant van het kalenderblaadje. Van een Meister Eckhart die ook een meester is, zoals de schoolmeester John P. Holland. Dat kan geen toeval zijn.

Ze weet nog dat ze voor het eerst die naam hoorde. Harm werkte toen net twee maanden in de werkplaats van J.C. Todd’s aan Boudinot Street, waar ze normaliter alleen Ieren aannemen. Maar twee Ierse broers die Harm van de Shamrock Tavern kende waren onder de indruk geraakt van Harms kennis van machines en van meet- en rekenkunde, en die hadden toen bij hun baas een goed woordje voor hem gedaan.

Was hij maar uit hun buurt gebleven. Ze zou willen dat hij nooit een voet in de Shamrock Tavern had gezet.

Ze schuift haar wijnglas naar zich toe. Herinnert zich de avond waarop Harm de kamer binnenstormde, zijn gezicht onder vegen smeerolie, zijn ogen glimmend in het lamplicht. ‘We gaan een onderwaterboot bouwen!’ riep hij. Eerst dacht ze dat hij haar voor de gek hield. Hij bezwoer haar dat het waar was. In Amerika kon zoiets, zei hij. Hier in Paterson zelfs. Een briljante schoolmeester had het wonderlijke vaartuig ontworpen, en voor het eerst noemde Harm zijn naam: John Holland.

Die was ’s middags naar de werkplaats gekomen. Hij had zich met lei en griffel op een werkbank gehesen om uitleg te geven over zijn ontwerp. Ooit, vertelde Holland, was hij in de ban geraakt van een boek waarin de hoofdfiguur in een soortgelijk vaartuig liefst twintigduizend mijlen in zee kon afdalen. Wekenlang had hij zich het hoofd gebroken over de vraag of varen onder water mogelijk was. Aanvankelijk leverde al dat denkwerk niet meer op dan een ontwerp voor een mechanische eend die kon lopen, zwemmen en duikelen, waarmee hij zijn leerlingen een poosje vermaakte. Hij woonde toen nog in Ierland. Pas nadat hij naar Amerika was verhuisd en door een lelijke val op een bevroren straat in Boston zes weken het bed moest houden, had hij zijn aantekeningen weer tevoorschijn gehaald en het idee verder uitgewerkt. Het kon, zei hij. Gezeten op de werkbank begon hij aan een uitvoerige uitleg die iedereen in de werkplaats versteld deed staan. Rustig pareerde Holland al hun bedenkingen. Van elk probleem rekende hij hun geduldig de oplossing voor.

Thuis in de woonkamer tekende Harm voor haar een zijaanzicht en een bovenaanzicht van de onderwaterboot. Hij probeerde haar duidelijk te maken hoe het afzichtelijke ding, dat op een sigaar leek, onder water kon varen. Hoe het zonk en naar de oppervlakte steeg. Hoe een mens er rustig in kon blijven ademen en ondertussen in het aardedonkere water zijn weg langs en door stromingen vond. Door Harms geestdrift kwamen er zo veel lijnen en krassen op het papier te staan dat ze zijn uitleg maar half begreep. Toch was ze blij voor hem. Blij dat hij werk had gevonden dat hem gelukkig maakte.

Waarvoor de onderwaterboot gebruikt ging worden, vertelde Harm die avond niet. Evenmin dat die gebouwd werd in opdracht van de fenianen. De broers die Harm aan werk hadden geholpen, Joe en Seamus Barry, behoorden daartoe en gaandeweg de bouw van de boot, in de werkplaats waar ze anders ingewikkelde machines voor touwslagerijen maakten, kwamen die steeds vaker over de vloer. Soms namen ze ook anderen mee. Mannen als Steve Kerr en Jim Malin; hun voorman Paul Callahan en diens neef Chris. Fanatieke lui die zich na Harms verdwijning nooit meer hebben laten zien.

Aan de tafel in de woonkamer spuwden ze hun gal over de Engelsen. De wereld was in gevaar, beweerden ze. Binnenkort zouden de Engelsen in staat zijn om, net als de Amerikanen met hun Merrimac en Monitor, onverwoestbare pantserschepen te bouwen. John Hollands uitvinding was daarom een zegen, een geschenk van God. Voor de wereld, om de Engelse zucht naar wereldheerschappij te bestrijden. Voor Ierland, om een eind te maken aan eeuwen van Engelse onderdrukking. Als de onderwaterboot eenmaal voldoende was beproefd, moesten er snel meer worden gebouwd, en ook speciale schepen die klein en wendbaar waren. Met een takel aan dek of – nog beter – met een luik in de romp waardoor een onderwaterboot in zee kon worden gelaten om de Engelse pantserschepen te besluipen en tot zinken te brengen.

Avond aan avond bogen Harm en zijn maten zich over hun ontwerpen hiervoor. Ze bakkeleiden over technische problemen. Onderwijl genoot Harm van hun kameraadschap.

Maar Joe en Seamus en alle anderen die langskwamen brachten haat in hun huis. Emma zag wat het met Harm deed, hoe ze hem ermee aanstaken. Hij was geen Ier, herinnerde ze hem, de strijd van zijn maten was niet de zijne. Hij zou er goed aan doen als hij probeerde ergens anders werk te vinden.

Harm werd boos als ze zo sprak. Regelmatig bleef hij de hele nacht weg, en als hij dan terugkeerde wilde hij niet zeggen waar hij was geweest.

Ze haalt diep adem. Probeert de nare herinneringen weg te zuchten, want de indringende ogen tegenover haar bedelen om haar aandacht. Ze neemt een slok wijn, hoewel ze vanavond al meer heeft gedronken dan goed voor haar is.

Lodewijk legt een hand tegen haar wang.

‘Wat kijk je nijdig’, zegt hij.

Vluchtig kust ze zijn vingers. Ze voelt met haar tong aan haar voortand, die losraakt. Ze zou willen dat ze ervan af kon blijven.

op zijn toost op de melk en honing van Amerika vloeien herinneringen samen aan de Pesachvieringen uit zijn jeugd, als hun gezin aan het seidermaal zat en zijn vader de oude familieverhalen vertelde. In het Jiddisch, want zijn vader heeft nooit goed Hollands leren spreken. Buiten in de nacht sloop de dood rond, hongerig naar eerstgeborenen. Binnen zaten hij, zijn zus Adriana, zijn tante Saar en zijn oudere broers Simon en Pieter veilig onder de lamp te luisteren. Schimmen van Russische, Pruisische en Poolse voorouders drongen het huis binnen en schoven aan. Oude bekenden van vorige seidermalen. Van elk van hen wisten ze allang welk lot hun bij het leven beschoren was geweest – wat hen er niet van weerhield om met ingehouden adem naar hun vader te luisteren, die nauwgezet het kronkelige pad van zinnen volgde waarlangs hij ook in voorgaande jaren tot de ontknoping was gekomen. Hij week er met geen woord van af. Ze wachtten op wat ze wisten dat er ging komen, en precies dat maakte zijn verhalen zo spannend. De betovering lag in de herhaling. Zoals de teksten uit de Hagode. Of het Ma nisjtanne.

Hij ziet haar ogen afdwalen naar de toog, waar de mannen ongeduldig haar richting uit kijken. Ze willen haar weer tussen hen in hebben, ze willen haar aandacht, want ze verlicht dit donkere hol met haar schoonheid en haar helblonde haar.

‘Geef me je hand, alsjeblieft’, zegt hij.

Ze doet wat hij vraagt. Haar warme, kleine hand schuift over de zijne.

Vertedering gloeit in hem op. Nogmaals liefkoost hij haar wang. Hij bedenkt dat hij nog altijd haar naam niet weet.

‘Emma.’

Een mooie naam die goed bij haar past, zegt hij. Naar haar achternaam durft hij niet te vragen. Zo te horen komt ze uit het westen.

‘Uit Rijngeest’, verduidelijkt ze. Een dorpje tussen Leiden en Zeewijk. Niet ver van de Noordzee.

‘Je woont al lang in Amerika?’

‘Ruim drie jaar. Veel te lang. Maar binnenkort ga ik terug.’

Veel landverhuizers zeggen te willen teruggaan. Vermoedelijk zal Emma net als zij eerst een aardig kapitaaltje bij elkaar willen sparen. Genoeg om daar in Rijngeest, of elders, in een dorp of een stad waar ze haar niet kennen, voortaan een keurig leven te leiden, in zekere welstand. Met een echtgenoot uit de betere kringen, ook dat moet lukken. In Holland zal niemand vragen hoe ze aan haar kapitaaltje is gekomen, Amerika is de vanzelfsprekende verklaring. Maar hoe langer ze hier blijft des te aardiger haar kapitaaltje wordt. Met hoeveel neemt ze genoegen? Veel emigranten blijven sparen en van een terugkeer dromen, onderwijl raken ze jaar na jaar almaar vaster in de Amerikaanse grond geworteld. Op een dag zijn hun kinderen opgegroeid en hebben zelf kinderen gekregen, en dan is het te laat.

‘Als je hier ongelukkig bent moet je maar gauw teruggaan’, zegt hij. ‘Heimwee is vreselijk. Er zijn er die eraan doodgaan, wist je dat?’

Als jood is hij beter bestand tegen de verkwijnende krachten van de heimwee, meent hij. Hij is grootgebracht in het besef dat hij nergens werkelijk thuis is, nergens werkelijk welkom, en dat zijn vaderland nog moet worden gesticht.

‘En u? Gaat u nog terug?’

Buiten adem stormde hij de trappen van het Rotterdamse station Beurs op, achter zijn oudste zoon Adolph aan. De trein naar Brussel stond dampend en met de deuren al dicht onder de overkapping. Adolph maalde wild met zijn armen en riep naar de stationschef: ‘Wacht!’

De jachtige vrees van die meidag, tweeënhalve maand geleden, grijpt Lodewijk weer bij de keel. Hij had te lang getreuzeld bij het verlaten van zijn huis aan het Willemsplein. Een huurrijtuig stond voor de stoep; Adolph was al ingestapt. Ondanks zijn zoons protesten was hij toch weer zijn woning binnengegaan om in zijn werkkamer nog vlug een éénregelige ontslagbrief te schrijven aan de commissarissen van de Rotterdamsche Handelsvereeniging. Een onzinnig verlangen om op de valreep zijn zaken juridisch correct af te handelen. Het had hen later, onderweg naar het station Beurs, in tijdnood gebracht. Ze kwamen vast te zitten in een oploopje rond een gekantelde aardappelwagen op de Terwen Akker. Met moeite wist de koetsier het rijtuig te keren. De volgende trein naar Brussel zou pas over twee uur vertrekken en dat was te laat om de laatste veerboot naar Engeland te kunnen halen. Met zijn vrouw Esther en hun beide andere zoons, die ’s ochtends vooruit waren gereisd, had hij afgesproken dat ze elkaar om zes uur op het Brusselse Zuidstation zouden treffen. Als hij en Adolph niet kwamen opdagen, zouden ze zich zorgen maken. Denken dat hij was opgepakt.

Tot hun geluk herkende de stationschef hem meteen toen hij het perron op kwam hollen. Gedienstig hield hij de trein voor hen op. Hij en Adolph klommen hun coupé in en ploften hijgend tegenover elkaar neer op hun banken.

Het perron leek verlaten. Achter de staanders van de overkapping lag de stad te soezen in de lentezon. Haast en bange onzekerheid over het verloop van de reis joegen door zijn bloed. Hij wilde dat de trein onmiddellijk vertrok. Tegelijkertijd klampte hij zich uit alle macht vast aan de resterende seconden van oponthoud, want hij wist dat hij Rotterdam nooit zou terugzien.

De stoomfluit spoot de stilte open. Zuchtend en stampend zette de trein zich in beweging, door kegels van tegenlicht waarin de kringelende damp en het stof uiteenstoven. Ze reden onder de overkapping uit. Verdriet kropte in zijn keel. Hoog op de bovengrondse spoorweg liet hij zijn blik over de huizenrijen glijden, langs de eindeloze vertakkingen van straten en stegen. Vertrouwde gebouwen schoven uit zijn gezichtsveld: de koepel van het Beursgebouw, de torenspitsen van de Laurenskerk en de Steigerse Kerk. Zijn ogen konden zich nergens aan vastklampen.

In een ommezien had de trein de spoorbrug over de Maas bereikt. Ratelend reden ze eroverheen. Aan de overkant lag Feijenoord: een wirwar van kranen langs de havens met, daartussen, het Poortgebouw en het in aanbouw zijnde entrepot. Nog een laatste keer keek hij achterom naar het terugwijkende silhouet van de stad, toen reed de trein de overoever op. Het spoor boog onverbiddelijk af in de richting van IJsselmonde, het landschap werd vlak en weids.

Hij trok zijn hoofd terug en leunde achterover. Adolph zei geen woord en keek hem niet aan. Des te sterker voelden ze elkaars nabijheid, ze ademden elkaars mismoedigheid in. Gedwee onderging Lodewijk de onverhoedse zwenkingen van de trein die hen over het slingerend spoor wegvoerde. Hij sloot zijn ogen en dook onder in zijn gedachten.

De tijd stolde. Zo nu en dan stonden ze stil en kwamen er stemmen tot leven. Passagiers stapten in en uit. Daarna ging het weer verder door het opgebaarde Hollandse landschap van velden en landerijen, en van weilanden met grazend vee, omzoomd door sloten en bomenrijen. Het ene dorp na het andere schoof voorbij, schoongewassen in het kraakheldere zonlicht. Forse stapelwolken joegen in een wedloop met de trein door de hoge, diepblauwe lucht, van station tot station – Barendrecht, Zwijndrecht, Dordrecht, Zwaluwe, Langeweg, Breda. Hij bleef in zijn gedachten opgesloten zitten, getroost door de nabijheid van zijn zoon, totdat de trein bij de grens aankwam en opnieuw stilhield.

Hij keek op en schrok. Twee grenswachters kwamen het rijtuig binnen. Hij deed zijn best om onverschillig en op z’n gemak te lijken. De douaniers hadden echter nauwelijks aandacht voor hem en Adolph. Vluchtig keken ze hun reispassen in en liepen verder. Opgelucht knikte hij zijn zoon toe, die met de kin op de borst gespannen naar de wegstervende voetstappen luisterde.

Hij moest iets zeggen. De jongen sterken. Hij moest sterk zijn voor de jongen en de mismoedigheid van zich afschudden.

‘Het gaat vlot. Als dat zo doorgaat zijn we mooi op tijd in Brussel.’

Hij stond op en begon het compartiment op en neer te lopen. Zijn handen wreven vuur uit de geladen stilte.

‘We gaan eten’, besloot hij. Hij nam Adolph mee naar de restauratiewagon. Op hun weg door de rijtuigen kwamen ze de beide douaniers weer tegen en demonstreerde hij zijn onaantastbaarheid door hun op autoritaire toon te vragen opzij te gaan.

Hoeveel voorsprong in tijd was hun gegund? Als alles goed ging konden ze over vierentwintig uur op de Atlantische Oceaan zijn, onderweg naar New York, veilig in internationale wateren. Amerika was hun enige uitweg. Koste wat het kost moesten hem en zijn gezin de schande van een proces, de hoon en smaad, de woede en wraakzucht van een hele stad bespaard blijven. Zijn zoons waren alle drie nog jong en ongetrouwd. Die zouden gemakkelijk een nieuw bestaan kunnen opbouwen met het kapitaal dat hij in de loop der jaren voor zichzelf had veiliggesteld. Aanvankelijk had hij de aandelen en de andere waardepapieren nog willen aanspreken om er de ondergang van de Afrikaansche en de Rotterdamsche mee af te wenden. Goddank had hij na een nacht wikken en wegen daar toch maar van afgezien. Hij had de waardepapieren teruggestopt in de aktenkoffer en ’s ochtends in zijn kantoor de jonge Bosland bij zich geroepen. En die had hem zijn woord gegeven. Bosland zou hem niet teleurstellen, daar was hij zeker van.

In de restauratiewagon gingen hij en Adolph aan tafel. Ze bestelden een maaltijd van kippensoep, wildpaté en witbrood en ze dronken daar een paar glazen wijn bij. Gaandeweg de tocht door Vlaanderen betrok de lucht. Lodewijk bedolf hun droefheid over het gedwongen vertrek onder enthousiaste bespiegelingen over de mogelijkheden van Amerika. Het lukte hem zelfs om Adolph aan het lachen te maken. Met slechts een paar minuten vertraging, om zes uur precies, rolde de trein het Zuidstation van Brussel binnen. Zijn vrouw Esther en zijn twee andere zoons, Maurits en Pieter, stonden op het perron naar hen uit te kijken. Esther liep huilend van de doorstane spanning op hem af, maar Lodewijk schudde meewarig zijn hoofd. Voor tranen was er geen tijd, zei hij. Ze gingen een lange reis maken en alles kwam goed.