Robert Haasnoot

Steenkind

Zeewijk 1968

Uitgeverij De Geus

breda 2014

www.roberthaasnoot.com

© Robert Haasnoot, 2002, herzien in 2007

Deze editie © De Geus bv, Breda 2014

Omslagontwerp Jeroen van den Boer

Omslagillustratie © Wendell MacRae

ISBN 978 90 445 2804 6

nur 301

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland. Telefoon: 076 522 8151. Internet: www.degeus.nl.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2002.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

Ze praten en lachen beneden in de keuken. Ze vergeten dat het diep in de nacht is. Voor het raam loert de oude eik. Het mag dan een stille zomernacht zijn en warm tot in de diepste konijnenholen, de zee is niet ver. Die weet zo nu en dan toch met haar golven een bries over de zeereep te duwen. Over het dorp en de landerijen, helemaal tot aan ons huis aan de rand van de duinen.

Dat is waar de eik op wacht, onmiddellijk begint hij te bewegen. Met zijn takken tikt hij tegen het slaapkamerraam.

Jammer dat de boom niet mag worden omgehakt. Vader wil het niet. Hij heeft geen last van het getik, hij slaapt aan de andere kant. Overdag doet de eik zich voor als een oude man die het huis aan zijn borst wil drukken, maar zodra de zon is ondergegaan graait hij naar de slaapkamer; zijn enorme schaduw schudt aan de muren.

Ik zou me daar niets van moeten aantrekken. Ik ben oud genoeg om zelf de boomkruin te snoeien als vader het niet doet. Je buigt je uit het raam en zaagt alle takken die te ver uitsteken af. Misschien is het daar niet de goede tijd van het jaar voor, de boom is een wintereik, maar dat is dan mooi vader z’n eigen schuld. Ik heb het hem vaak genoeg gevraagd, maar iedere keer dat hij belooft de boom te zullen snoeien kijkt hij van mij weg en veegt met zijn hand langs zijn kin, wat hij altijd doet als hij liegt.

De stemmen onder mij gaan op en neer, maar de dikke vloerplanken laten geen verstaanbaar woord door. En weer tikken de takken tegen het raam … Als je een kat op haar eeltkussentjes drukt, gaan de nagels uitstaan. Dat heb ik een keer gezien bij tante Dien, toen die een nagel van haar Kitty per ongeluk te hoog afknipte. De poes krijste als een baby. Ze blies en wrong zich in allerlei bochten, maar tante Dien gaf geen krimp.

Ik zal me zo ver mogelijk uit het raam buigen en de takken in het leven snoeien. Ik zal de boom eens flink laten schreeuwen.

Gaan ze nog een keer naar bed of hoe zit dat? Stijn slaapt zeker al. Ik heb hem niet horen thuiskomen.

Van slapen komt niets, ook al omdat ik vanmiddag bij het Parrelmeer in de duinen lang heb liggen suffen. De zon scheen fel op het water en dan worden je ogen moe. Later werd ik misselijk en had ik een barstende koppijn, urenlang; misschien wel het begin van een zonnesteek.

De hitte zit nog altijd in mijn lijf. Wapperen met het laken helpt. Ik blaas over het zweet op mijn borst en zie de mantelmeeuw van vanmiddag voor me die prachtig over het meer scheerde en een vis liet vallen, op nog geen tien meter van waar ik zat. De meeuw keerde nog, maar de vis was al naar de bodem gevlucht en liet steeds breder grijnzende kringen in het water achter.

De takkenschaduwen op het behang houden zich dood. Eens kijken wat er gebeurt als ik rochel en net doe of ik naar ze ga spugen. Maar de keukendeur slaat dicht. Ik hoor vader en moeder in de tuin. Ik kan ze opeens woord voor woord verstaan, alsof ze vlak voor het halfopen raam staan. Moeder giechelt: ‘Maar ik ben nog …’

‘Wat?’

‘Sssst. Niet zo hard.’

Vader zegt iets over de zee. Iets grappigs denk ik, want moeder schatert, de nacht schrikt er tot in alle hoeken van.

‘Smeerlap.’

Ik hoor me niet te bemoeien met wat daar beneden in de tuin gebeurt. Toch klim ik uit bed en loop naar het raam, steek mijn hoofd in een kier tussen de gordijnen. De maan staat laag en helder boven de duinen, niet ver meer van de zee. Vader en moeder lopen naar het klinkerpad langs het huis, de armen om elkaars middel geslagen. Moeder leunt tegen vader aan en legt haar hoofd op zijn schouder. Ze is op blote voeten; speels laat ze haar sandalen langs haar heup slingeren. Heeft ze gedronken?

Vader zoekt moeders mond. Ik wil het niet zien en toch moet ik blijven kijken.

Hand in hand lopen ze verder. Vader begint te zingen als ze de korte, steile hoogte opgaan, moeder giechelt opnieuw, en dan kan ik ze niet meer volgen.

Ga maar weg. Ik ga slapen.

Ik kruip weer in bed en als ik mijn ogen dichtdoe, loop ik ze in gedachten achterna. Kijk, ze krijgen ruzie; zo gaat het vaak. Het ene moment doen ze vreselijk verliefd, het andere moment zitten ze elkaar in de haren. Ik stel me voor dat moeder zich losrukt en in haar eentje de duinen in loopt. Vader is beledigd, maar moeder trekt zich daar niets van aan, zodat er voor hem niks anders op zit dan koppig het klinkerpad te volgen. In mijn verbeelding laat ik hem helemaal tot aan de weg naar Warsenhout lopen, de levensgevaarlijke weg waarop vorig jaar de vader van Reinoud uit mijn klas werd doodgereden.

Morgen gaan de takken eraan. Daar zal ik voor zorgen.

#

Het eerstvolgende wat ik me herinner is een hand die tegen mijn schouder duwt. Ik hoor Stijn roepen dat ik wakker moet worden en draai me naar zijn stem toe.

‘Weet jij waar ze gebleven zijn?’

‘Wat?’

‘Pa en moe. Waar zijn ze?’

Wakker worden is alsof je uit een doodstil meer kruipt, met het water van de slaap nog in je mond. Eerst denk ik dat ik me verslapen heb en dat op school de lessen in volle gang zijn, zonder mij, tot ik besef dat ik voorgoed van de school verlost ben. Ik zie het gebouw aan de Sluisweg voor me, de lege gangen, de stille lokalen met de stoelen op de banken. Zomervakantie. Stijn is ook vrij. Nog wel. Dit is zijn laatste week, maandag moet hij weer beginnen in de garage.

Waar maakt hij zich druk om? Vader had moeder zeker nodig in de winkel, of ze is boodschappen gaan doen. Ze zal dadelijk wel terugkomen. Als Stijn honger heeft, moet hij zelf maar een ontbijt klaarmaken.

‘Ik kom zo.’

‘Alles staat er nog van gisteravond. Ik ben naar de zaak gegaan maar daar is niemand.’

Stijn draalt naast mijn bed, maar voordat ik iets kan zeggen loopt hij de slaapkamer uit.

Vader en moeder zijn vannacht niet teruggekomen.

Ik trap het laken van me af. Om mijn hoofd helder te krijgen wrijf ik over mijn wangen. Eerst maar beneden gaan kijken. Alles komt goed, heus wel, en dan heb ik straks een spannend verhaal te vertellen. Vanaf nu moet ik kordaat optreden, dat is belangrijk. Zo kordaat als Jim Wells, de detective uit Het hart van Chicago. ‘Kordaat en koelbloedig’, zo kondigt de hoorspelstem hem altijd aan en dan tolt de muziek als een zwaailicht.

In de achterkamer zijn de gordijnen gesloten. Op de tafel zie ik een schotel met sinaasappelschillen en een aardappelmesje. Moeders lakleren schoudertas staat onder een stoel. Op het voetenbankje voor de gaskachel ligt het dambord met de slotstelling van de partij van gisteravond, waarin ik zwart met open ogen in alle valkuilen van wit liet trappen, om zo op het nippertje een remise af te dwingen.

In de keuken zien mijn speurdersogen een nog grotere rommel. Vuile vaat in de gootsteen, lege flessen. Een wijnglas met een kurk erin, een schotel vol peuken. Overal voorwerpen die zich schamen over wat zich gisternacht in het donker heeft afgespeeld.

‘Ik snap er niets van’, zegt Stijn zuchtend. ‘Heb jij wat gezien of gehoord?’

‘Ik heb ze horen weggaan. Jij sliep al.’

‘Hoe laat was – nee, laat maar.’

Stijn weet dat ik leesblind ben en ook slecht kan klokkijken.

‘Ze gingen het pad af naar de duinen. Vrolijk waren ze. En ze deden een beetje verliefd.’

Dat laatste zeg ik binnensmonds, meer moet ik niet vertellen. Het is al erg genoeg dat vader en moeder er straks achter komen dat ik gisternacht naar ze heb staan gluren.

‘Zo, naar duin. Stelletje ouwe gekken.’

Stijn denkt dat ik oud genoeg ben om alles over ‘naar duin gaan’ te weten, dat zie ik aan de manier waarop hij mij aankijkt. Hij gaat voor het raam staan en tuurt in de richting van de watertoren. ‘Ik weet het ook niet’, zegt hij ten slotte. Hij pakt een stoel en zet er eerst zijn ene en dan zijn andere voet op om de strakke pijpen van zijn spijkerbroek over de schachten van zijn puntlaarzen te trekken. Hij krijgt er een rood hoofd van.

‘Ik ga naar de politie. Jij blijft hier’, commandeert hij. ‘Er moet iemand thuis zijn voor het geval dat.’

Voor het geval vader en moeder opeens tevoorschijn springen. Met toeters en slingers en met feesthoedjes op omdat er iets gevierd moet worden wat Stijn en ik straal vergeten zijn. Voor het geval er wordt aangebeld door een agent die vraagt of hij even mag binnenkomen.

‘Ik wacht wel’, zeg ik.

Stijn stampt hard met zijn laarzen als hij naar de achterdeur loopt, want hij hoort graag hakken-klakkend hoe sterk hij is. Vergeleken met hem ben ik maar een iel ventje. Rossig haar, bleke wimpers, een bleke huid en net aan een meter vierenvijftig – veel langer zal ik niet worden, volgens dokter Verdriessen. Zelfs uit het gras weet Stijn geluid te stampen, het hele stuk naar de schuur. Ik blijf voor het raam staan tot ik hem met de blauwe Kreidler aan de hand naar buiten zie komen. Als hij de bromfiets aantrapt laat hij de motor lang gieren om de stilte te jennen, dan scheurt hij weg.

Uitslover. Met zijn stroblonde kop lijkt hij in de verste verte niet op de zangers en beatmuzikanten op de posters in zijn kamer. Langharige nozems, volgens vader. Lang haar staat Stijn niet.

Ik ga aan het andere eind van de tafel zitten, uit de zon. ‘Natuurlijk, ik wacht wel’, herhaal ik.

De kraan drupt. Ik grijp het omgevallen wijnglas, haal de kurk eruit en leg die op mijn hand. Mijn vingers sluiten zich eromheen en gaan open en dicht, keer op keer. Water hoopt zich op in de kraan. Een druppel wordt te zwaar en spat op de geblokte gootsteentegels, maar niet op het moment dat ik het verwacht, dat gebeurt nooit. Per ongeluk laat ik de kurk op de grond vallen.

Als ik me buk, zie ik een zwarte beha op de zitting van een stoel. Op de grond ligt een zwart onderbroekje.

Ik pak het ondergoed en houd het tegen mijn gezicht, frommel het daarna snel weg. Voordat moeder vannacht wegging heeft zij haar beha en broekje uitgedaan, als een straatmeid die zich giechelend naar duin laat lokken … Maar zulke gedachten hoor ik niet over moeder te hebben, straatmeid is een woord dat zij met een vies gezicht uitspreekt. Ik denk aan Jim Wells, die zichzelf in de vorige aflevering bij vergissing had ingesloten in de pikdonkere kelder van een gangsterhuis en ik zeg hem na: ‘Er is een spoor’, zeg ik – het spoor van het ondergoed dat leidt naar de grote slaapkamer. Stijn blijft voorlopig weg. Ik heb het rijk alleen.

Aan de deur van de grote slaapkamer kleven druppels hoogglans, ‘zakkers’, als glimmende verftranen. Moeders geheime kleren heb ik zolang in mijn kamer verstopt, in de la van mijn nachtkastje. Ik luister op de overloop of het stil blijft beneden. Mijn hand ligt al op de deurknop en drukt die omlaag.

Laat dat. Even durf ik me niet te bewegen. De ramen staan open en een vlaag tocht scheert langs mijn gezicht. Ik zet een voet over de drempel maar trek die geschrokken terug als beneden de telefoon gaat. Drie keer rinkelt hij, dan is het stil.

Gauw sluit ik de slaapkamerdeur. Ik loop naar de trap. Blijf uit de buurt van dat rovershol, mister. Als de gesmeerde bliksem weg hier, Jim. In mijn haast struikel ik bijna over de traploper.

Beneden ga ik weer aan de keukentafel zitten. Het liefst ruimde ik de rommel van gisteravond op, maar het kan zijn dat Stijn straks terugkomt met een agent en dan mag je niets hebben aangeraakt. Dat ik moeders ondergoed gevonden heb, moet ik geheimhouden. Als zij weer thuis is, zal ik de beha en het broekje uit mijn nachtkastje halen en snel in de wasmand stoppen. Moeder gaat er natuurlijk direct naar zoeken, maar pas de eerstvolgende keer dat zij de was doet zullen ze opduiken. Ik moet zorgen dat ik erbij sta als ze de wasmand leeghaalt en haar lang aankijken, zodat ze begrijpt dat ik het ben die haar schande heeft uitgeveegd. Ze slaat haar ogen neer. Ik fluister dat het in orde is. ‘Het blijft tussen ons.’

Niets aanraken. De rommel in de keuken en de stilte van het huis maken me zenuwachtig. Rovershol. Naar buiten wil ik.

‘Ik wacht niet meer. Je zoekt het maar uit.’

Op mijn tenen loop ik naar de achterdeur en duw die voorzichtig achter me dicht, daarna zet ik het op een lopen. Ik ren de tuin door naar het klinkerpad, de steile hoogte op waarvoor fietsers bij harde wind afstappen en waarachter gisteravond vader en moeder zijn verdwenen. Er klinkt een druk gefluister in mijn hoofd – tot ik merk dat ik in plaats van bij de watertoren de duinen in te gaan, zoals ik altijd doe, vanzelf het pad langs de landerijen ben blijven volgen. In de verte kan ik al de drukke weg naar Warsenhout zien liggen. De weg die dood en verderf zaait.

Wat heb ik gisternacht laten gebeuren?

De landerijen dampen in de zon. Ik buig mijn hoofd en slenter terug over het pad. Alsnog naar de duinen.

Als ik later, tegen de middag, het huis weer binnenga, zijn vader en moeder nog altijd niet terug. Stijn zit met een somber gezicht in vaders stoel voor het dressoir en rolt een shagje.

‘En?’ vraag ik angstig. ‘Wat zei de politie?’

Stijn haalt zijn benzineaansteker uit zijn broekzak en zorgt dat het shagje goed brandt voordat hij antwoord geeft. ‘Ik heb ze als vermist opgegeven, dat is alles.’

‘Gaan ze dan niet zoeken?’

‘Waar zouden ze moeten zoeken?’ Stijn kauwt op de rook als hij praat. ‘Vertel eens over gisternacht, Wout. Wat deden ze, waar hadden ze het over?’

Ik stamel dat ik ze niet goed kon verstaan. Dat ze een arm om elkaars middel sloegen, en ja, dat ze elkaar hebben gezoend op het pad, heel lang.

Nu heb ik het verteld. Maar meer ga ik niet zeggen.

‘Luister,’ zegt Stijn zacht, ‘we moeten overal rekening mee houden. Begrijp je wat ik bedoel? Het zou heel goed kunnen dat pa en moe, dat ze …’

Hij slikt een paar keer, maar hij krijgt de rest van de zin niet uit zijn keel en kijkt vlug een andere kant op.

Dit wil ik niet zien. Niet van Stijn.

Ik ben opeens erg moe.

‘Ik ga even naar boven.’

Ik fluister het. Ik moet er geen gewoonte van maken, denk ik terwijl ik de voorkamer uitloop. Van dat overdag slapen.

#

Aan het eind van de middag belt de politie om te vragen of wij langs willen komen. Ze zeggen niet waarom. Kort daarna rijden Stijn en ik het plein voor het bureau aan de Voorstraat op. We zetten de Kreidler tegen de muur en we lopen naar de ingang, houden onze gezichten voor het getraliede ruitje in de deur. Stijn haalt snel een kam door zijn haar; ik stop de kiezelsteen die ik de hele rit in mijn vuist hield in mijn zak.

Een agent doet open en tuit zijn lippen als Stijn zijn naam zegt, alsof hij wil gaan fluiten. We volgen hem door de hal van het grote redershuis, naar de kamer van de brigadier waar het naar boenwas en sigarenrook ruikt. Stijns laarzen tikken weifelend op de vloer.

De brigadier dooft zijn sigaar en leunt over een glanzende houten tafel heen om ons een hand te geven.

‘Ga zitten. Ik wil jullie wat laten zien, jongens.’

Met een zwaai zet hij een witte plastic zak op de tafel. Hij kijkt ons heel scherp aan. Ik kuch een paar keer en knipper met mijn ogen, zodat die niet verlamd raken mocht er iets vreselijks in zitten. De plastic zak zijgt ineen en ademt knisperend uit, maar dan keert de brigadier hem met een ruk om. Kleren vallen op het tafelblad, een schoen stoot een pennenhouder omver, potloden en pennen slaan kletterend tegen het spiegelgladde hout en rollen naar de rand van de tafel, ze ploffen op het vloerkleed, vlak voor onze voeten.

‘Die kleren zijn van hen!’ roept Stijn.

‘Dat weet je zeker?’

‘Heel zeker.’

‘Willen jullie koffie?’

‘Hoe komt u aan de kleren?’

De brigadier pakt de hoorn van de telefoon op. ‘Koffie graag’, zegt hij. Opnieuw vraagt Stijn waar de kleren zijn gevonden. De brigadier blijft kalm en praat opeens niet meer in het Zeewijks, maar in het keurige Nederlands van de nieuwslezers op de radio.

De kleding en het schoeisel – dat laatste woord maakt hij mooi rond in de mond – hebben de hele dag, waarschijnlijk sinds vanmorgen vroeg, op het stuk strand van de zeilvereniging Skuytevaert gelegen. Alles wijst erop dat vader en moeder gisternacht in zee zijn gaan zwemmen, zegt de brigadier. ‘Maar zolang jullie ouders niet gevonden zijn, kan niets met zekerheid worden vastgesteld.’

‘Wat is er volgens u gebeurd?’ dringt Stijn aan.

De brigadier roffelt met zijn vingers op het tafelblad. ‘Om te beginnen missen ze bij Skuytevaert een roeiboot. Het zou kunnen dat jullie ouders die gisternacht hebben gebruikt en dat de boot op zee is omgeslagen. Dat ze te ver uit de kust zijn geraakt om terug te zwemmen. Zou kunnen. Niets is zeker.’

‘Onze ouders stelen geen boot.’

‘Misschien. Misschien zijn ze gaan zwemmen en ongelukkigerwijs, wie zal het zeggen, in een mui terechtgekomen. Muien zijn verraderlijk. Voor je er erg in hebt word je onder water getrokken en honderden meters meegesleurd.’

Een agent komt met een dienblad de kamer in. Zijn handen trillen een beetje en hij morst als hij drie volle koffiekopjes, een kannetje melk en een potje suiker op de tafel zet. De brigadier wacht tot hij weg is en vertelt verder over muien en wat er gebeurt als je daarin terechtkomt. Vlak boven zijn kaak heeft hij een lelijke moedervlek die eruitziet als een wrat en die meebeweegt als hij praat. Ik kan er mijn ogen niet van afhouden.

Hij gebruikt zeker een scheerapparaat. Terwijl een brigadier zich zou moeten scheren zoals vader altijd doet: goed inzepen en dan met het scheermes over zijn strakgetrokken wang schrapen. In één keer, ogen dicht en rats, het vieze moedervlekwratje eraf. Het kan wat bloeden, maar wat zou dat?

Stijn laat zich door hem inpakken. Zelf hoor ik allang niet meer waar de brigadier het over heeft. Het is als vroeger, als vader en moeder ’s avonds laat ruziemaken en ik boven aan de trap zit te luisteren – zonder een woord te verstaan omdat ze vlug de deuren naar de hal en de voorkamer dichttrekken als ze onenigheid krijgen. Bang voor hun boosheid word ik dan een eenzame cowboy bij een vuur op de prairie; een koning op een hoge troon; een bergbeklimmer die na een barre tocht de top heeft bereikt en daar voor de radio verslag van doet.

Ook nu zijn de deuren dicht. Vader zit alleen langs de kant van de weg naar Warsenhout waar de auto’s naar hem happen en snauwen als ze voorbijstuiven. Moeder is afgedaald uit de duinen en loopt het strand op. De zee lokt en opgelucht danst ze voor de walsende branding. Maar het mulle zand is zwaar, het trekt aan haar voeten, haar lange haren plakken aan haar voorhoofd en wangen. Om af te koelen wil moeder de zee in. Nu ze te veel gedronken heeft, durft ze haar kleren uit te trekken – alles. Wat geeft het, het is donker, niemand ziet het. Moeder trekt haar jurk en ook haar onderjurk over haar hoofd.

Dan krijgt ze mij in de gaten, boven aan het laatste duin en gauw laat ze zich in de golven zakken. ‘O Wout!’ gilt ze, niet van schrik maar van plezier. Ik hol over het strand naar de zee, maar omdat ik niet goed kan zwemmen blijf ik aan de vloedlijn staan. Moeder spartelt en joelt. Ze zwaait nog een keer en duikt, zwemt het pad af dat de maan over het water legt. Ik wil haar waarschuwen, want ze heeft niet in de gaten dat er in de zee iets duisters kolkt. Iets wat haar volgens de brigadier kan meesleuren.

Het brandezijgertje. Straks wil de brigadier Stijn en mij laten geloven dat het brandezijgertje bestaat. Volgens meester Van Parswinkel is dat niets anders dan ‘een fosforische nevel die bij windstil weer omhoog kringelt’, maar vroeger dachten ze in het dorp dat het een dwaallicht was, de geest van een moordenaar die ’s nachts van de watering tot aan de eerste paal doolt om late strandwandelaars te grijpen. Of zijn het de donkerpikken: geheimzinnige mannen die in het holst van de nacht door het dorp trekken om kinderen te stelen en mee te nemen naar hun onderwereld? Meester Van Parswinkel kent honderden van zulke verhalen.

De brigadier stapt weer over op het Zeewijks omdat Stijn toch niets meer weet in te brengen. Ik zou Stijn graag helpen, maar ik ben bang dat ik dan mijn mond voorbijpraat. De brigadier weet niet beter of moeder heeft haar ondergoed nog aan. Dat denkt-ie. Het liefst zou ik hem met één hand tegen de rugleuning aandrukken en met mijn andere hand een scheermes over dat vieze plekje boven zijn kaak halen. De hufter.

Net als Stijn laat ik mijn koffie koud worden. Ik bekijk het schilderij boven de schouw. Waarschijnlijk een portret van de reder die vroeger in het gebouw woonde of van een van zijn voorouders. Een rimpelig gezicht, een hoog opgestoken kraag en bakkebaarden dik en wit als watten.

‘Al onze collega’s langs de hele Noordzeekust zijn inmiddels gewaarschuwd.’

Op het schilderij houdt de oude reder een statenbijbel met koperen sloten tegen zijn borst, want hij voelt het einde naderen.

Onverwachts springt Stijn overeind. Hij wenkt me en stapt op de deur af. ‘Wacht!’ roept de brigadier nog, maar Stijn is de kamer al uit; ik hol achter hem aan.

‘Wat is er?’ vraag ik als we buiten zijn.

Stijn schudt zijn hoofd, we klimmen op de Kreidler. ‘Hou je goed vast’, roept Stijn en hij trapt de brommer aan. Ik sla mijn armen om zijn middel, voel zijn sterke spieren.

We duiken het gat van de winkelstraat in. De wind rukt aan mijn haar. Een woedende zeegod vuurt zijn paard aan en raast over de golven.