Per Petterson

Twee wegen

Uit het Noors vertaald door Marin Mars

Uitgeverij De Geus

breda 2014

Deze uitgave is mede tot stand gekomen dankzij een bijdrage van norla (Oslo)

Oorspronkelijke titel Jeg nekter, verschenen bij Forlaget Oktober

Oorspronkelijke tekst © Forlaget Oktober as, Oslo 2012

Nederlandse vertaling © Marin Mars en De Geus bv, Breda 2014

Omslagontwerp b’IJ Barbara

Omslagillustratie © Alexandre Cappelari/Arcangel Images

ISBN 978 90 445 2809 1

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2014.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

JIM. SEPTEMBER. 2006

jim. september. 2006

Donker. Het was half vijf ’s nachts. Ik reed van Hauketo naar de Herregårdsveien. Vlak voor het station van Ljan sloeg ik links af de brug op over het spoor, het licht stond op rood, maar er was niemand te zien, dus reed ik gewoon door. Toen ik aan de andere kant een stukje naar beneden was gereden, voorbij de winkel daar, Karusellen heet die, kwam er plotseling een man vanuit het donker het licht van de koplampen in struikelen, alsof hij werd gelanceerd. Op het moment dat ik hem zag, viel hij bijna. Ik trapte vol op de rem, de wielen blokkeerden en de auto slipte met een afschuwelijk gierend geluid zijdelings een paar meter door en stopte vlak bij de man. De motor sloeg in één klap af. Ik was ervan overtuigd dat ik hem met de bumper had geraakt.

Maar hij viel toch niet. Hij steunde op de motorkap, deed drie stappen naar achteren en bleef staan, zwaaiend op zijn benen, ik zag hoe het licht zijn ogen overspoelde. Hij staarde naar de voorruit, maar hij kon me niet zien, hij kon niets zien. Zijn haar was lang, en zijn baard was lang, en hij hield een grijze zak stevig onder zijn arm geklemd. Eén moment dacht ik dat het mijn vader was. Maar het was mijn vader niet. Ik had mijn vader nog nooit gezien.

Toen verdween hij in het donker aan de andere kant van de weg waar het pad steil naar beneden liep naar Ljansdalen. Ik bleef met stijve armen zitten, mijn handen stevig tegen het stuur gedrukt en de auto dwars op de Herregårdsveien, deels op de andere weghelft. Het was nog steeds donker, ja, nog donkerder. Twee koplampen kwamen dichterbij, op weg naar boven. Ik draaide het contactsleuteltje om, en toen wilde de motor niet starten, ik probeerde het nog een keer, en toen sloeg hij aan. Ik voelde mijn adem snel gaan, boven in mijn keel, zoals een hond ademt. Ik reed achteruit terug naar mijn eigen weghelft voordat de andere auto boven was, draaide voorzichtig, en reed langzaam naar beneden naar de Mosseveien en sloeg onder aan de weg af naar rechts, richting Oslo.

Ik woonde ten noordoosten van Oslo, in Romerike, tijdens de rood-groene regering van Jens Stoltenberg, maar toch nam ik steeds minder vaak de makkelijke weg via Oslo, langs de e6, ik reed liever met een grote oostelijke boog om de hoofdstad heen, van Lillestrøm via Enebakk naar Hauketo, omdat dat goede herinneringen opriep.

Die weg was veel langer en kostte meer tijd, maar dat gaf niets, ik was al een jaar met ziekteverlof. Ik wist niet wat er nu zou gaan gebeuren. Er was een brief van de Sociale Verzekeringsbank gekomen waarin stond dat ik me moest melden, maar ik zou waarschijnlijk toch niet op korte termijn weer gaan werken. Zolang ik niet vergat mijn pillen te nemen, gleden de dagen moeiteloos in elkaar over.

Ik reed met bijna zestig langs de Mosseveien naar de hangbrug die het eilandje Ulvøya met het vasteland verbindt. Er was nog geen verkeer. Ik tufte over de brug, die onder me licht deinde, een fijn gevoel, als op het dek van een schip, ik hield van dat gevoel.

Ik parkeerde op het plekje meteen rechts van de weg op de andere oever, in de bocht daar, leunde achterover in mijn stoel, sloot mijn ogen en bleef zitten wachten. Ademde met mijn buik. Toen deed ik het portier open en zwaaide mijn benen naar buiten, liep om de auto heen, deed de kofferbak open en pakte de oude zwarte tas met visgerei eruit. Niets ingewikkelds, een lijn met twintig haken en een loodje aan het eind.

Een aantal vaste vissers stond al langs de reling, ze stonden hier al tien jaar of langer. Ik was de enige nieuwkomer in misschien wel evenveel jaar, maar niemand vroeg me waarom ik plotseling was opgedoken. Nu stond ik hier al drie maanden minstens twee keer per week.

De man die het dichtstbij stond, draaide zich om toen ik met de tas in mijn hand de brug op liep. Hij groette met drie vingers tegen zijn muts, als een scout. Hij droeg twee truien over elkaar, de buitenste blauw, de onderste wit, nou ja, bijna wit, en ze waren allebei versleten, ze noemden hem Container-Jon. Aan zijn handen had hij wanten zonder vingers, of misschien waren het twee gewone wanten waarvan hij de vingers had afgeknipt. Ik had krantenjongens hetzelfde zien doen. Deze hadden een verrassend rode kleur, bijna roze.

‘En, willen ze een beetje bijten’, zei ik.

Hij gaf geen antwoord, maar glimlachte en wees naar de krant die hij had uitgevouwen en bij zijn voeten op de grond had gelegd. Daar lagen een middelgrote kabeljauw en twee jonge makrelen, de ene spartelde nog een beetje. Hij knipoogde met zijn linkeroog en stak zijn rechterhand op en spreidde de vijf vingers drie keer.

‘Binnen een kwartier’, zei ik en ik floot zachtjes.

Er slingerde een plastic zak vlak bij de reling, ICA, COOP, of een andere supermarkt, die was niet van hem, dat was in elk geval zeker, en er lagen ook twee in elkaar gedrukte kartonnen koffiebekers en een verfrommeld, lichtgekleurd servet, kleverig van de ketchup- en mosterdvlekken, en iets verderop ook nog een hopeloos in de knoop geraakte lijn. Container-Jon hoestte een paar keer hard met onheilspellend gierende uithalen, de wanten voor zijn mond, draaide zich om en zei in het donker: ‘Achterlijke buitenlanders. Die vissen overdag, de idioten.’

Ik liep langs hem en ging iets dichter bij het vasteland tussen twee kabels in staan, bij de negen, en maakte de laatste haak van de lijn los, trok een halve meter lijn uit en boog me over de reling. Met een paar stuntelige draaiende polsbewegingen wikkelde ik de lijn met het loodje aan het eind zachtjes af en liet hem in het water zakken. Boven aan elke haak had ik een stukje rode, glimmende tape gewikkeld. Toen mijn oom iets ten zuiden hiervan in Bunnefjorden viste, vlak bij het huis van Roald Amundsen, in een roeiboot die hij voor een prikje huurde, gebruikte hij altijd mosselen als aas. Hij wilde in zout water vissen, dat was begin jaren zestig, hij reed een heel eind in zijn grijze PV om in lieslaarzen bij de aanlegplaats van Bekkensten door het water te waden met de waterspiegel vlak onder de rand van zijn laarzen, diep voorovergebogen met de mouwen van zijn overhemd opgestroopt in een vergeefse poging ze droog te houden, en mosselen te plukken en die in een emmer waarvan de helft was afgesneden te stoppen die hij voor zich op het water liet dobberen. Maar dat werd mij te ingewikkeld en ik reed in elk geval niet zo’n eind om aas te halen, en de vis beet nu niet beter of slechter dan toen bij mijn oom. Je hebt geen aas nodig, zeiden de anderen op de brug, ze bijten in alles wat glimt.

Ik bevestigde een fietsnaaf aan de reling met de spatbordstangen stevig om de leuning geklemd, dat heet een vadbein, zo’n ding, het werd meestal op het dolboord van vissersboten bevestigd en je kon het ook in de winkel kopen, als je wilde, maar dit was een eigen uitvinding. Ik legde de lijn in de gleuf en kon hem op die manier makkelijk heen en weer bewegen zonder dat de lijn over de reling schuurde tot hij met een knal afknapte. Dat was namelijk eerder gebeurd, tot algemeen vermaak.

Het werd langzaamaan lichter. Ik stond er al meer dan twee uur en had nog niets aan de haak gehad. Dat zat me wel een beetje dwars, maar eerlijk gezegd gaf ik niet meer zo veel om vissen. Niet zo veel als eerst. De vis die ik ving, gaf ik altijd weg.

Meestal ging ik naar huis voordat de eerste auto’s naar beneden, richting brug kwamen, maar vandaag was ik aan het treuzelen. Ik was nog niet eens begonnen mijn tas in te pakken, en het waren mooie auto’s die langsreden, dure auto’s. Ik draaide mijn rug naar de weg met mijn versleten marineblauwe schippersjas goed dichtgeknoopt. Die jas had ik al sinds mijn jeugd in Mørk en slechts een van de koperen knopen was nog heel, en ik had een gebreide muts, ook blauw, ver over mijn oren getrokken, dus van achteren zag ik er waarschijnlijk net zo uit als de anderen.

Ik maakte de lijn aan de reling vast, draaide me weer om en ging op mijn hurken zitten om een sigaret te pakken uit het pakje dat ik in mijn tas had zitten. Ik zou definitief moeten stoppen met roken, ik begon ’s ochtends te hoesten, dat was een slecht teken, en toen stopte er een auto vlak voor me met het raam aan de bestuurderskant ter hoogte van mijn gezicht. Ik rechtte langzaam mijn rug, ik had de sigaret tussen mijn lippen en stak die in de holte van mijn hand aan, met een lucifer, ik gebruikte altijd lucifers, ik hield niet van die plastic dingen.

Het was een grijze Mercedes, gloednieuw, en de lak glansde zoals huid soms kan glanzen, in sommige situaties. Toen gleed het raam geluidloos naar beneden.

‘Als dat Jim niet is’, zei hij.

Ik herkende hem meteen. Het was Tommy. Zijn haar was dun en hij was bijna grijs. Maar het horizontale litteken boven zijn linkeroog was nog steeds duidelijk te zien, wit, lichtgevend. Hij had een paarse overjas aan, die tot onder zijn kin was dichtgeknoopt. Die zag er niet goedkoop uit. Hij was nog steeds dezelfde, en tegelijkertijd zag hij eruit als Jon Voight in de film Enemy of the State. Leren handschoenen. Staalblauwe blik. Een beetje loensend.

‘Inderdaad’, zei ik.

‘Jezus, hoelang is het geleden. Vijfentwintig jaar. Dertig.’

En ik zei: ‘Zoiets. Iets meer.’

Hij glimlachte. ‘We gingen ieder onze eigen weg, nietwaar.’ Hij zei het niet op een bepaalde manier.

‘Inderdaad’, zei ik. Hij glimlachte, hij was blij me te zien, leek het.

‘Sta jij hier op de brug te vissen met die muts op, kom ik langsrijden in deze auto. Die heeft een lieve duit gekost, dat kan ik je wel vertellen. Maar ik heb geld zat. Ik had er twee kunnen kopen, of meer, als ik zou willen, contant. Is dat niet merkwaardig.’ Hij glimlachte.

‘Wat.’

‘Dat dingen zo kunnen worden. Omgekeerd.’

Omgekeerd, dacht ik. Zat het zo. Maar hij zei het niet om mij te vernederen. Dat zou hij nooit doen, niet als hij was zoals hij was toen we jong waren. Hij vond het alleen merkwaardig.

‘Ja,’ zei ik, ‘daar heb je gelijk in. Dat is heel merkwaardig.’

‘Willen ze een beetje bijten’, zei hij.

‘Voor geen meter’, zei ik. ‘Ik heb, denk ik, mijn dag niet.’

‘Maar je hoeft toch geen vis te hebben, ik bedoel, om te eten, nou ja, je snapt wel.’

‘Welnee’, zei ik.

‘Want in dat geval zou ik je kunnen helpen’, zei hij, en ik zei niets, en toen zei hij: ‘Dat sloeg nergens op, sorry’, en hij werd duidelijk rood en het leek wel alsof hij iets te veel gedronken had.

‘Het is oké’, zei ik.

Het was niet oké, maar hij was destijds zo belangrijk. We steunden elkaar door dik en dun.

Er kwamen meer auto’s aanrijden richting brug, er was maar één rijstrook, dus bleven ze staan wachten, en een ervan toeterde.

‘In ieder geval goed om je te zien. Misschien een andere keer, Jim’, zei hij, en het voelde ietwat onbehaaglijk toen hij mijn naam zei, alsof er een zaklantaarn in je gezicht scheen, en ik wist niet wat hij bedoelde met een andere keer, wat er in dat geval zou moeten gebeuren. Toen gleed het lichtgetinte raam naar boven. Hij stak zijn hand op en de auto begon te rijden, maakte vaart op de brug en knipperde dat hij naar links ging, richting de stad aan de overzijde. Het was nu bijna licht. Het werd een heldere dag.

Ik rolde met dezelfde stuntelige bewegingen de lijn weer op, maakte de laatste haak vast in de rol en liep met het bungelende loodje langs de reling en gooide de peuk van de sigaret, waar ik nauwelijks enig plezier aan beleefd had, over de rand, over het staaldraad, met een gloeiende boog in het water, legde de lijn in de tas en de tas in de kofferbak en gooide de klep dicht en liep naar de passagierskant, daar bij de struiken, viel op mijn knieën, omklemde mijn buik met beide armen en probeerde langzaam adem te halen, maar dat lukte niet. Ik begon te huilen. Ik hield mijn mond wijd open, dan was het geluid niet zo hard, en kon de lucht makkelijker in en uit, en kreunde ik niet zo vreselijk. Het was nogal apart.

Het duurde even voordat de huilbui over was, ik moest eerst uitgeput raken. Dus liet ik het maar gebeuren. Het is vreemd wat een mens al niet kan leren. Ten slotte kwam ik overeind met één hand zwaar steunend tegen het portier, veegde met de andere mijn gezicht grondig droog en liep weer terug om de auto heen. De anderen op de brug waren met hun eigen zaakjes bezig. Drie van hen maakten zich op om te gaan. Ik stapte in. Ik was de enige met een auto. Ik wist niet waar de anderen woonden, maar dat was vast niet ver hiervandaan als ze konden lopen. Ik vroeg een keer of er iemand wou meerijden en toen zeiden ze allemaal nee.

Toen ik de brug over was, koos ik de kortste weg, dat was richting Oslo-Centrum, hoewel er al een file op de Mosseveien stond. Dan moest ik via de tolweg, dat kostte twintig kronen, maar als ik de makkelijkste weg had genomen, over Lørenskog en Furuset, had ik aan die kant ook een tolweg gehad, dus dat kwam op hetzelfde neer.

Ik reed de stad uit in tegenovergestelde richting van die waaruit ik gekomen was, en op mijn rijstrook richting oosten reden weinig auto’s en had je de ruimte. Op de andere rijstrook leken alle auto’s op weg naar het centrum aan elkaar vastgeketend in een nauwelijks zichtbare beweging, terwijl ik de tunnels in reed bij Vålerenga, Etterstad, en toen in het ochtendlicht over de e6 en bij Karihaugen naar rechts richting Lillestrøm, de hele gemeente Lørenskog werd heringericht, alles was met de grond gelijkgemaakt en zou opnieuw worden opgebouwd met winkelcentra en parkeergarages, en overal waren bodemloze kraters en hijskranen, en na het Solheimkruispunt werden plakken van heuvelruggen afgesneden alsof het boterhammen waren. En het was al herfst, september, opeens echt herfst, en de paar bomen die nog in groepjes her en der aan weerszijden van de snelweg stonden, lichtten donkergeel en rood op, en op weg naar de Rælingstunnel kwam de koude, vochtige lucht suizend door het open autoraampje naar binnen.

Ik liep de twee steile trappen op van de garage naar de begane grond en maakte de deur open van het driekamerappartement, waar ik in mijn eentje woonde. Ik was moe. Ik strekte mijn nek en draaide een paar rondjes met mijn hoofd, trok mijn schoenen uit en zette ze met de hakken tegen de plint onder de jassen die aan de kapstok aan de muur hingen, hing de schippersjas aan een van de haken en legde de visspullen in een groot metalen blik met een afbeelding van een mooie haan op het deksel, waar ooit gesorteerde koekjes van de Sætre Koekjesfabriek in hadden gezeten, en schoof dat op een plank in het berghok, liep naar de badkamer, liet water in mijn handen lopen en waste zorgvuldig mijn gezicht. Ik bestudeerde mezelf in de spiegel. Ik had kringen onder mijn ogen, de binnenste ooghoeken waren rood, ik had waarschijnlijk met een te hoog promillage gereden. Dat realiseerde ik me nu pas.

Ik wreef stevig met de handdoek over mijn gezicht en liep zachtjes op kousenvoeten door de woonkamer naar de slaapkamer en gluurde naar binnen. Ze sliep nog steeds. Het donkere haar op het kussen. De vreemde lippen. Ik bleef op de drempel staan wachten. Een minuut, twee minuten, toen draaide ik me om, liep naar de bank, ging bij de salontafel zitten en stak een sigaret op. Ik kreeg hem maar half op. Ik moest snel stoppen. Ik kon het deze week proberen.

Ik drukte de sigaret uit in de asbak, kwam overeind, liep naar de hal, haalde een plaid uit het berghok, liep terug en ging op de bank liggen. Mijn ogen deden zo’n pijn. Mijn oogleden wilden slechts onder protest open en dicht en de huid van mijn gezicht schuurde stijf en droog als een masker over mijn jukbeenderen. Ik was ervan overtuigd dat ik niet in slaap zou vallen. Maar dat gebeurde wel en toen ik wakker werd was ze weg. Ik probeerde me te herinneren hoe ze heette, maar ik wist het niet meer.

TOMMY. 1962

tommy. 1962

Tommy, Tommy! Snel, Tommy!

Dat was Tya, mijn moeder, ik hoorde haar duidelijk, dat kan ik me herinneren, maar ik kan me vandaag de dag niet meer herinneren wat haar stem tot haar stem maakte, waarin die verschilde van die van anderen. Dat is allang verdwenen.

Ik, Tommy Berggren, herinner me hoe koud het die dag was, dat het vroor, dat ik op de dag af tien jaar was die dag dat ze me riep. Tommy, Tommy! Snel, Tommy! riep ze, en ik maakte dat ik het paadje van grote platte stenen naar de brievenbus af kwam, de weg op, waar ik voor elk huis de lakens stijf als opgespannen doeken aan de waslijnen zag hangen en als de vrouwen ze eraf haalden, waren ze nog even stijf, strak als vlaggen stonden ze, als witte vlaggen, ik geef me over, zeiden ze.

Ik rende alsof mijn leven ervan afhing toen ik hoorde dat ze me riep, Tommy! Tommy! riep ze, maar ik kon haar niet zien, kon niet horen waar haar stem vandaan kwam. Ik rende in het rond over de weg, speurde hem af, naar links en naar rechts, maar er was niemand buiten, niemand op de weg, en ik rende het pad af tussen ons huis en dat ernaast en verder over de weide achter de Kuil, we speelden altijd in de Kuil, Jim en ik, want daar konden ze ons niet zien vanuit het raam. En daar was ze, bij de rotsen zag ik mijn moeder in haar grijze jas tussen de berken staan, in haar warme jas in het Berkenbosje, zoals iedereen het noemde, en de kromme den stak boven alle bomen uit en was van de top helemaal tot halverwege de stam in tweeën gespleten en groeide van daaruit verder als twee verschillende bomen, de ene wist niet wat de andere deed. De avond dat ik werd geboren, was de bliksem in de den ingeslagen, had iemand gezegd, had misschien mijn vader gezegd, maar ik geloofde daar niet in, bliksem, op mijn verjaardag, maak dat de kat wijs, het onweerde niet in die tijd van het jaar, en later die dag zou Jim komen, na het eten zou hij komen, en taart krijgen.

Achter het Berkenbosje liep de weide helemaal door tot aan de heuvelrug en ik rende zo hard ik kon, en onze school lag aan de andere kant van de heuvelrug, in Mørk, we gingen er elke ochtend met de schoolbus naartoe, iedere dag behalve zondag. Bij het Berkenbosje had een boerderij gestaan die Bjørkerud heette, maar nu was die verdwenen, met hooischuur en kippenhok en al, alles wat bij een boerderij hoorde, zoals de trekker, was verdwenen en de ploeg achter de stal, en het paardentuig was van de stalmuur verdwenen en de lange lijn van de hond en het voorraadschuurtje waren verdwenen en dat was al zolang ik leefde, er stond geen steen meer op de andere. Er was ook een poel, die hoorde ook bij de boerderij, en er hadden eenden gezeten in de poel, had mijn vader gezegd, ze hadden zelfs een huisje op palen in het water, een klein huisje, de eenden dus, toen de boerderij nog een boerderij was. Daarnaast gebruikten de mensen die op de boerderij woonden het bijna groene water in de poel als drinkwater, zei mijn vader, en dat klonk zo walgelijk, met die eenden die maar rondzwommen in het groene water en van alles in de poel loosden, dat iemand dat water dronk.

Daar dacht ik aan terwijl ik zo vreselijk hard rende, dat iemand dat smerige groene water had gedronken. Ik zag het voor me terwijl ik rende, dat ze het dronken, ik zag hun open mond tegen het glas, en beneden bij de poel stond mijn moeder te roepen, Tommy! Tommy! riep ze, snel! snel! Hij verdrinkt! En toen rende ik nog harder, en ik voelde mijn voeten de grond niet meer raken, maar dat was wel zo, mijn eigen voeten, ze raakten de grond, ik kon toch zeker niet vliegen, maar voor mij leken ze op het pad naar de poel verdwenen, want er was iemand aan het verdrinken, en mijn moeder kon niet zwemmen.

Het was een hond. Lobo lag in het water. Ik zag zijn donkere kop, en zijn grijze snor, die nog net boven het water uit kwam, en hij strekte zijn hals zo goed hij kon. Hij zag er uitgeput uit, hij was oud en had zo’n last van jicht in zijn poten dat hij zijn gewrichten niet kon buigen, en op zijn vier stijve poten liep hij elke dag tegen de heuvel op naar Sletten om van dichtbij te ruiken of hun teefje loops was. Het kostte hem twintig minuten heen en twintig minuten terug, en het teefje was loops, ongeveer twee keer per jaar, je kon er de klok op gelijkzetten, dat gold vast voor alle teefjes als ze de juiste leeftijd hadden, maar het lukte Lobo nauwelijks haar van achteren te bestijgen en het was niet bepaald een fraai gezicht. Bovendien had hij niets meer, dat wist iedereen, daarom nam niemand de moeite hem weg te jagen, waarom zouden ze. Gun die hond in hemelsnaam zijn pleziertje, zei Sletten, hij maakt het niet lang meer.

Hij had een pistool in zijn keukenla, zei mijn vader. Sletten.

Ze kon niet zwemmen, maar Lobo ook niet, niet met die houten poten, en ik rende zo langs haar heen, langs mijn moeder met haar grijze jas en stortte me in de poel. Die nacht had zich op het water een dun vlies van ijs gevormd en dat lag er nog steeds, en op het moment dat ik het raakte, knerpte het om me heen zoals flatbrød knerpt, en het water was zo koud. Met één hand kreeg ik zijn halsband te pakken terwijl ik watertrappelde in het groene water, en makkelijk was het niet, bewegen met schoenen aan, en kleren, en Lobo kon niet staan in de Bjørkerudpoel en ik ook niet. Het was glibberig en blubberig en ik moest hem al zwemmend achter me aan slepen, en af en toe probeerde ik met de punt van mijn schoen de bodem te raken, zoals ik deed toen ik moest afzwemmen, maar dat lukte niet en Lobo kon me niet helpen. Hij probeerde het, maar zijn lijf was net een anker, een dreg die ik door het water moest slepen, en zijn zwarte vacht was kort, dus hij moet stijf bevroren zijn geweest, Lobo, naast al het andere wat er stijf was aan die hond. Ik was toen nog maar een kind, hij was ouder dan ik, maar vrienden waren we nooit geweest. Ik vond het een slijmerd, een gluiperd die altijd wilde wippen, en wat moest je verdomme in de poel, zei ik, had je dorst, Lobo, en eigenlijk was ik zo gek op die hond, ik kon nog geen dag zonder hem, en waarom ging je nou hier drinken, Lobo, zei ik, had je zo’n dorst, zei ik, was het te ver om naar huis te gaan.

Uiteindelijk kreeg ik vaste grond onder de voeten en trok hem op de gladde rots aan het eind van de poel waar de dubbele den zich met zijn knobbelige, lange wortels vastklampte, en ik begon vreselijk te klappertanden, mijn tanden werden steeds groter, en Lobo kukelde hard op het gras alsof hij een houten hond was, van plankjes in elkaar getimmerd. Hij ademde zwaar in lange stoten met een piepend gefluit in zijn keel. Zo meteen blies hij zijn laatste adem uit, misschien zou hij nog een paar keer naar lucht happen, maar dan was het met hem gedaan, zonder twijfel. Maar hij bleef ademen en ik kwam overeind in mijn doorweekte kleren. Het was zo koud. Alles was slijmerig groen, er zaten slijmerige groene strepen op mijn natte blauwe trui en in mijn mond kon er niet één tand meer bij, en mijn moeder zei, goed gedaan, Tommy.

TOMMY. 2006. LENTE. 1966

tommy. 2006. lente. 1966

In mijn werkkamer ging de telefoon. Ik kwam net uit de garage en had de lift naar de negende verdieping van de nieuwe hoogbouw in Oslo vlak bij de kades genomen. Jim zat nog steeds in mijn hoofd. De aftandse tas. De schippersjas. De donkere gebreide muts. Ooit droeg hij van die mooie kleren, waar wij woonden was hij de eerste met lang haar, de eerste met een heupbroek met wijde pijpen, schippersjas en een halsdoek. Een langharige zeeman aan land. Hij zag er fantastisch uit.

Het was het politiedistrict Øvre Romerike. Ik zei: ‘Met Tommy.’

Ik was een beetje buiten adem, ik had geen meter gerend. Ik dronk te veel, vandaar.

‘Kun je je vader komen ophalen.’

‘Ik geloof niet dat mijn vader nog leeft’, zei ik, en toen zei de politieman: ‘Op het moment is hij niet echt topfit, maar dood is hij niet.’

‘Weten jullie zeker dat het mijn vader is,’ zei ik, ‘hoe kunnen jullie dat weten’, en de politieman zei: ‘Wie zou het anders moeten zijn.’

Ik was ervan overtuigd geweest dat hij dood was. Ik probeerde uit te rekenen hoe oud hij moest zijn. Misschien vijfenzeventig. Misschien ouder. Dus hij leefde. Dat was moeilijk voor te stellen.

We woonden toen in Mørk, in 1966. Mijn vader was vuilnisman. Hij werkte op een vuilniswagen. Hij was de man die op de plank stond met de handschoenen aan en met de handschoenen rond de stang bij de opening aan de achterkant, waar de glimmende gebogen jaloeziedeur dichtklapte zoals bij een oud bureau als de vuilniswagen reed, en knarsend weer omhoogging als mijn vader van de rijdende wagen sprong en naar de vuilverzamelplaatsen rende of langs de kant van de weg waar veel vuilnisbakken stonden. Hij trok de vierkante metalen vuilnisbakken van honderd liter achter zich aan of trok ze over het grind, tilde ze op zijn schouder en kieperde al het vuilnis achter in de wagen en rende terug met de bakken om nieuwe te halen. Soms nam hij er twee tegelijk, in iedere hand een, en hees ze in een dubbele, parallelle beweging op zijn schouders, liep naar de wagen en boog zich vanuit de knieën met een opwaartse beweging voorover zodat het vuilnis aan weerszijden van zijn hoofd uit de bakken donderde. Ik had hem dat heel vaak zien doen. Ik vond het er afschuwelijk uitzien.

Mijn vader werd nooit een van de chauffeurs die hoog en droog in hun glimmende cabine zaten en nooit de moeite namen uit het raam te kijken als hij langs de weg zwoegde, en ze keken niet naar hem als hij probeerde indruk te maken met de twee vuilnisbakken, zonder publiek tilde hij de bakken op, een op iedere schouder, en was hij de sterkste man van het dorp. Nee, ze namen niet eens de moeite zich om te draaien en uit het raam te kijken, maar bleven liever met hun handen op hun knieën halfslapend tegen het stuur geleund zitten wachten tot mijn vader de bakken had teruggesjouwd en weer op de plank stond en hard tegen het glanzende metaal bonsde om dan de vijftig of honderd of tweehonderd meter naar de volgende vuilnisemmers te rijden. Hij had zijn rijbewijs, mijn vader, maar mocht nooit rijden. Zo hoog kwam hij nooit.

Hij had een ongelooflijk sterk bovenlichaam. Als de volwassen mannen ’s avonds buiten stonden en wedstrijdjes hielden wie de zwaarste dingen kon tillen, en alles optilden wat ze maar konden vinden, melkbussen optilden en autobanden, een heleboel in één keer optilden, grote platte stenen optilden en oud roest en het telkens weer omhoogtilden tot hun bicepsen bijna uit hun huid barstten, was er niemand die hem kon verslaan. En dan was het toch vreemd dat hij niet zijn armen gebruikte, zijn vuisten gebruikte, als hij ons ervanlangs gaf. Maar dat deed hij niet, hij gebruikte zijn benen, en die waren sterk zat, zijn benen, en dat was ook wel logisch, als je erover nadacht, zoals hij heen en weer vloog met de vuilnisbakken, dat hij ook sterke benen kreeg.

Hij gebruikte zijn laarzen. Hij trapte ons. Hij trapte ons van achter op ons achterste, en het deed soms zo vreselijk pijn, en voor Siri en de tweeling was het nog erger. Die konden niet zo veel hebben als ik en hun spieren waren niet sterk genoeg om zijn laarzen te kunnen opvangen. Maar hij discrimineerde niet en maakte geen onderscheid naar sekse. Hij trapte ons alle vier.

’s Avonds als mijn vader in de stoel voor de tv in slaap was gevallen kwamen we bij elkaar in de kamer die we deelden, op de eerste verdieping, trokken elkaars broek naar beneden en gingen om de beurt op een van de bedden liggen met ons achterste omhoog en lieten elkaar de rode en blauwe afdrukken zien en de harde korsten waar de huid was gescheurd en nog niet was dichtgegroeid, en we vergeleken grootte en kleur om uit te vinden wie er het hardst was aangepakt die dag of andere dagen dat hij in zo’n bui was, wat vaak zo was, en we hadden allemaal met de laars gehad, maar gewoonlijk was ik degene die het het zwaarst te verduren had omdat ik een jongen was en de oudste.

Het was akelig om te zien hoe mijn zusjes eruitzagen, en ik troostte hen en zei de fraaiste dingen over hun achterste en zei dat het zeker niet zo erg was als het aanvoelde, dat ze snel weer mooi zouden zijn, als dat was waar ze bang voor waren. En dat was zo. Ze waren bang dat ze niet snel genoeg weer mooi zouden zijn, omdat het moeilijk was elke keer na gym op school zijdelings de douche in te lopen en je nooit te kunnen omdraaien en altijd je rug naar de muur gekeerd te hebben en niet te weten wat je moest zeggen als iemand ze vroeg waarom ze er zo uitzagen. Zelf kon het me geen barst schelen en zou ik precies gezegd hebben hoe het zat, als iemand het aan mij had gevraagd, maar dat gebeurde bijna nooit. Ze durfden niet. Ze vonden me allemaal eng.

Maar voor mijn zusjes was het niet zo makkelijk.

Op een avond kwamen we bij elkaar in onze kamer en ik moest ze strelen en ze over hun achterste aaien zoals ik altijd deed, om ze te troosten, en zeggen dat ze mooi waren, hoe ze er ook uitzagen, toen ik plotseling voelde dat ik zin had ze op die manier te troosten en ze daar te strelen waar het het meest pijn deed, en het kwam opeens aangeraasd, dat gevoel, het overweldigde me. En ik streelde ze één keer en aaide ze ook nog één keer, ik aaide ze alle drie om de beurt, en toen draaide ik me om en keek uit het raam met een brok in mijn keel, en daar lag een dik pak paassneeuw, glanzend geel in het schijnsel van de lantaarn bij de voordeur, verder was het donker. Het zag er heel mooi uit, echt, ik hield altijd al van sneeuw die er zo uitzag, geel en vriendelijk, als in een film met licht en sneeuw, een kerstfilm die iedereen met elkaar wilde zien, die elk jaar op Eerste Kerstdag werd vertoond. Maar in de kamer waren de lampen aan en weer aaide ik mijn drie zusjes en ze waren zo mooi van achter, hoe ze er ook uitzagen, en ik kreeg zo veel meer zin om ze op die manier te troosten dan ik ooit had gehad, en ik zag mezelf op de rand van het bed zitten en mijn hand ze aaien, en op dat moment besefte ik dat ik hier niet mee door kon gaan. En ik zei het hardop, dat ik ze niet meer op die manier kon troosten, en de tweeling begreep niet waarom en barstte in snikken uit. Ze moesten worden getroost, zeiden ze, je moet net zo doen als eerst, zeiden ze, anders wordt het alleen maar erger, en ik begreep dat ze moesten worden getroost, maar nu was het te laat. Het was te laat omdat ik het plotseling zo warm kreeg helemaal onder in mijn buik, hoe graag ik ze ook lang over hun achterste wilde aaien en dat al te vaak gedaan had die avond. Ik kon in mijn handpalmen voelen hoe fijn ik het vond. En toen werd alles anders en het kon niet meer zo zijn als eerst. Alleen Siri draaide zich om en keek me aan, en ik wist dat zij had begrepen wat ik had begrepen. Dat ze me niet meer over mijn achterste kon aaien en ik niet meer over het hare.

Ik haatte mijn vader toen helemaal, omdat hij me met de meisjes die kamer in had getrapt, de geheime kamer die bestond en niet bestond, die ik nu tegen mijn zin moest verlaten omdat het te laat was, omdat ik mezelf in mijn eigen spiegel had gezien, mijn eigen bruine hand had gezien op de witte huid van de meisjes met de rode en blauwe afdrukken van de laars van mijn vader, en op die manier trapte hij me er ook weer uit. Zo voelde dat en ook daarom haatte ik hem.

Ik haatte mijn vader. Iedereen wist dat ik mijn vader haatte. Jonsen, mijn enige volwassen vriend in het gehucht, wist het. Alle buren, ook die helemaal onder aan de weg, wisten dat ik mijn vader haatte, en ze wierpen me voorzichtige blikken toe en kwamen ’s avonds uit hun huizen, en sommigen van hen stonden samen met mijn vader oud roest te tillen, de laffe idioten, en gingen weer naar binnen en keken tv en gingen ’s ochtends naar hun werk en kwamen weer terug terwijl ze de hele tijd wachtten op dat waarvan ze wisten dat het moest komen. En de paar vrienden die ik had gingen met de bus naar school en terug, net als ik, en kwamen weer thuis, deden hun huiswerk en keken om half acht naar High Chaparral op Zweden, net als ik, als het mijn vader uitkwam, en ze wachtten allemaal op wat er ging komen. Maar ik was er niet klaar voor.

’s Nachts lag ik wakker en broedde op manieren om hem te vermoorden, en ik nam ze mee, stuk voor stuk, diep mijn droom in, waar alles werd verwrongen en verdraaid tot het allerergste. Des te beter. Dacht ik. Des te beter. Ik was nog steeds bang voor hem, maar dat zou binnenkort over zijn. Over een jaar, of misschien slechts een half jaar. En bleef ook ik wachten.

En de dag zou komen met een verblindend licht uit de hemel. En de wolken zouden door machtige handen uit elkaar worden getrokken tot er een grote scheur ontstond, en toen kwam de dag out of the blue en opende zich naar alle kanten. Alles viel op zijn plaats. De zon straalde zoals het hoorde aan een witte hemel en glinsterde in de ramen aan beide kanten van de weg en verblindde me toen ik de deur uit kwam, het was de dinsdag na Pinksteren. Ik ging naar school met de bus en ik wist dat het een heel bijzondere dag was. Ik was al ongedurig voordat ik het huis verliet, voordat mijn vader naar zijn werk was gegaan. Hij zou die dag laat weggaan en lag nog in bed, en de uren dat ik in de klas zat duurden een eeuwigheid. Toen ik eindelijk bij de brievenbus thuis van de laatste trede van de schoolbus stapte, was ik uitgelaten en ongeduldig.

Er moesten er bij dezelfde halte nog twee uit. We zeiden elkaar gedag, staken onze rechterhand op en ze gingen ieder naar hun eigen huis, een beneden en een boven aan de weg, en geen van beiden was bang voor mij. Willy niet, die had niet genoeg fantasie. En Jim niet. Nee, Jim niet, hij kende me door en door, hij was mijn beste vriend. Hij liep een paar meter achterstevoren en keek me aan met die blik. Zijn ogen hadden me vanaf het moment dat ik het schoolplein op kwam niet meer losgelaten en hij wist dat er die dag iets zou gaan gebeuren, maar hij wist niet wat en op welke manier.

‘Moet je me iets vertellen’, vroeg hij.

‘Nee’, zei ik, maar ik had hem misschien een teken moeten geven, een heel klein teken dat hij net zou kunnen begrijpen en mee zou kunnen nemen naar huis en als een mier in zijn hoofd zou kunnen hebben zitten, het was Jim immers, maar ik gaf hem niets.

‘Oké’, zei hij en hij zag er een beetje teleurgesteld uit en draaide zich om met zijn tas in zijn hand, rugzakken daar deden we niet meer aan, je liep voor gek met een rugzak, en hij liep naar het huis waar hij met zijn moeder woonde. Ze gaf les op de school, Noors en Godsdienst, ze was van West-Noorwegen hierheen verhuisd en sprak de r’en anders uit dan wij hier deden, ze kon dat maar niet afleren. Zijn vader had ik nooit gezien.

‘Jim’, riep ik. Hij bleef staan en draaide zich om, en ik glimlachte en zei: ‘Het komt wel goed. Denk er maar niet aan.’

Hij keek me aan. Hij streek met de rug van zijn hand over zijn wang. Het zag er een beetje raar uit. Alsof zijn handpalmen pijn deden.

‘Oké’, zei hij.

Ik glimlachte nog een keer. ‘Het gaat goed’, zei ik.

‘Oké.’ Hij knikte flauwtjes, draaide zich om, slingerde zijn tas over zijn schouder en liep de weg af naar zijn huis.

Ik liep over het korte stenen paadje naar de deur, en de deur stond op een kier en ik liep de hal in en liet mijn tas op de grond vallen en zag onder de hoedenplank dat zijn werkkleren precies zo op de kapstok hingen als toen ik de deur uit ging. Ze waren versleten en pasgewassen, maar ze roken nog steeds naar vuilnis. Hij raakte die lucht nooit kwijt, geen van ons raakte die kwijt, die besmette alles wat we bezaten en er werd achter onze rug over gepraat, die had zich voorgoed in het huis genesteld. Ik weet niet hoe ik kon zien dat ze daar net zo hingen als toen ik wegging, de overall, de jas. Ik was verdomme helderziend.

De tweeling zat stilletjes op de trap naar de eerste verdieping met hun handen tussen hun knieën te wachten. Misschien was er hier thuis iets voorgevallen toen ik weg was, iets wat hen bang had gemaakt. Ik hoopte van niet. Maar misschien wisten ze ook dat er iets zou gaan gebeuren.

Toen zei ik tegen hen: ‘Ga naar Lien en klop daar aan.’ En ze deden meteen wat ik zei.

Ik liep de benedenverdieping door, de korte weg door de gang en de woonkamer, de deur naar het grasveldje achter het huis stond wijd open. Hij zat op een aftandse stoel met zijn rug naar de deur, zijn ellebogen op zijn knieën en zijn handen hingen slap naar beneden en wezen naar de vierkante platte steen op de grond. Hij had een sjekkie tussen zijn lippen, het liep een beetje krom en was zonder aandacht gerold, zo zag het eruit, als een trompetje, maar hij rookte niet. Het bungelde daar gewoon.

Hij draaide zich niet om toen hij me hoorde aankomen, want hij hoorde me zeker aankomen. Ik bleef vlak achter hem staan en zei: ‘Godverdomme, wat is dit. Ben je eruit geschopt.’

Dat had ik niet moeten zeggen, er sloeg een hamer tegen een slot, het slot kwam vast te zitten en er was geen beweging meer in te krijgen, er was geen weg terug meer. Hij kwam langzaam overeind. Ik bleef staan. Ik ademde met open mond, snel in en snel weer uit, ik was buiten adem, ik had twee jaar lang aan één stuk door gerend, vanaf het moment dat mijn moeder verdween. Nu bleef ik staan. Hij draaide zich om en er trok iets van totaal onverwachte blindheid en verwarring over zijn witte gezicht, wat me in iedere andere situatie, bij elk ander gezicht zou hebben geraakt. Een radeloosheid die ik nog niet eerder bij mijn vader had gezien.

Hij pakte me bijna liefdevol bij mijn bovenarm en leidde me naar de woonkamer. Toen sloot hij voorzichtig de deur achter ons, draaide zich om en plotseling liet hij me alle hoeken van de kamer zien, smeet me tussen de weinige meubels die we hadden, en elke keer dat ik ervandoor ging, kwam hij achter me aan en sloeg me hard op mijn schouder en tegen mijn hals en slingerde me tegen de muur zodat mijn hoofd tegen de lambrisering sloeg, en het was schokkend dat hij zijn benen niet gebruikte. Ik was niet voorbereid, ik dacht, denk na, denk na, en toen bedacht ik dat ik hier doorheen zou kunnen komen als ik erin slaagde te doen alsof het geen pijn deed, alsof wat me nu overkwam, een ander overkwam. Ik had gehoord dat dat mogelijk was, en hij schreeuwde tegen me: ‘Ik zal je godverdomme leren die bek van je dicht te houden’, en hij stortte zich op me met een hardheid die ik nog nooit had gezien. Hij ging totaal over de rooie en kwakte me met een knal tegen de muur, en met een kreun die uit mijn tenen kwam, ontsnapte de lucht uit mijn mond, maar ik wilde niets voelen, ik wilde niets horen, en ik vulde mijn hoofd met een droom die mijn vader niet kon zien, en het werkte, echt. Ik vloog de droom in, en hij dacht dat ik in dezelfde kamer was als hij, in hetzelfde huis, maar ik was heel ergens anders en ik deed alsof ik geen pijn had, in mijn gezicht, mijn armen, mijn borst, en ik vloog weg en droomde, en in de droom woei er een wind door de kamer, hij woei over de weide, hij woei door het bos, en hij suisde zo hard dat er behalve de wind geen geluid kon doordringen, en in de wind kwam Jim aanvliegen. Hij zong voor me in de wind zodat de wind en het zingen één ding werden en, zonder gekheid, hij zong:

Altijd onbevreesd als je wegen

gaat die God durft te kennen,

en andere gezangen die zijn moeder hem had geleerd, christelijke psalmen over zingende engelen, en de wind maakte mijn huid gevoelloos en lauw, niet koud, niet warm, zoals je misschien zou denken en ik zou het een niet van het andere hebben kunnen onderscheiden, ik zou geen verschil hebben gevoeld. En hij die altijd zijn benen gebruikte als hij ons te grazen nam en nooit iets anders had gebruikt, gebruikte nu zijn vuisten, maar ik voelde als in een roes dat ik niet meer bang voor hem was. Ik juichte. Hij kon slaan wat hij wilde, en waar ik bang voor was, was zo voorbij, en dan had hij niets meer wat hij kon gebruiken, als hij tenminste niet op het idee zou komen me te vermoorden.

En toen vloog ik even snel de droom weer uit als ik erin was gevlogen en voelde dat zijn vuist mijn ene oog trof, met een afschuwelijk geluid bleef het dichtzitten, en met het andere zag ik Siri vanuit de gang de kamer binnenkomen. Ze bleef in de deur met open mond naar ons staan staren, met mijn ene arm voor mijn gezicht wees ik met de andere naar de trap, en hij sloeg me zo hard tegen mijn borst dat ik over de stoel heen viel, mijn elleboog kwam tegen de rand van de salontafel, en de tafel viel om en de stoel viel om, en Siri rende de trap op. Ik rolde over de grond om zijn laars te ontwijken voor het geval hij zijn benen weer zou gaan gebruiken, maar toen zette hij plotseling de stoel overeind, hees zich erop en bleef zwaar ademend en hijgend zitten, met zijn ellebogen op zijn knieën. Zijn blik op de muur boven de bank gericht. Ik ging voorzichtig op mijn knieën zitten, maar hij staarde naar de muur. Ik had zo’n pijn in mijn zij, de lucht wilde niet naar mijn longen, misschien was er wel een rib gebroken. En ik had maar één oog en het was moeilijk de weg te vinden, en het bloed stroomde van mijn wenkbrauw warm over het oog dat helemaal dichtgeplakt zat, en verder over mijn wang. Uit het andere stroomde het helder en zout, en met mijn tong proefde ik dat ik huilde. Op handen en voeten kroop ik naar de trap en vervolgens naar boven, tree voor tree, en het waren er meer dan ik me herinnerde.

Siri stond in de deuropening van onze kamer te wachten. Ze zei: ‘Tommy, wat moeten we nu doen.’

Ik kon geen antwoord geven, ik ging staan, ik had pijn in mijn hals, in mijn strot, waar zijn vingers hadden geknepen toen hij me tegen de muur drukte terwijl hij sloeg.

‘Onder mijn bed’, zei ik.

Ze liep de kamer in, ging op haar knieën liggen en kroop onder het bed. Daar lag maar één ding. Ze wurmde zich eronderuit met haar achterste omhoog en met de houten knuppel in haar hand kwam ze overeind. Ik was de beste van de school geweest met slagbal, ik sloeg het hardst, ik raakte de bal elke keer op de juiste hoogte en dan vloog hij het veld uit, helemaal naar de eeuwigheid, waar niemand hem meer kon vinden.

‘Is dat wel een goed idee, Tommy’, zei Siri. Ze was twaalf jaar, ik was dertienenhalf, bijna veertien. We waren ouder dan dat.

‘Ik weet het niet’, zei ik.

Ik liep naar de deur en toen zei ze: ‘Mag ik zolang hier blijven.’

‘Blijf jij maar hier’, zei ik.

Hij zat nog steeds in de stoel. Ik weet zeker dat hij wist dat ik eraan kwam, maar hij verroerde geen vin, en toen stond ik bij hem en ik tilde gewoon de knuppel boven mijn schouder zodat hij langs mijn oor schuurde en sloeg met alle kracht die ik nog overhad met een suizende zwaai tegen zijn been, zijn rechterbeen, het been waarmee hij trapte, en raakte het met een geluid dat ik me nog steeds herinner. En hoewel hij nu helemaal achterovergeleund in de stoel zat, viel hij voorover, over zijn eigen knieën op de grond, rolde over de vloer en bleef plat op zijn rug liggen. Hij greep niet naar zijn been, hoewel zijn enkel in een absurde hoek lag, een nooit vertoonde hoek, en hij maakte geen enkel geluid, geen zucht of een kreun, en toen viel ik op mijn knieën en ik hield zijn hoofd vast en zei: ‘Doet het pijn, pappa’, zei ik, en toen zei ik: ‘Pappa, pappa, doet het heel erg pijn’, zei ik, en ik wist niet eens waarom hij die dag thuis was, toen hij eigenlijk op zijn werk had moeten zijn. Misschien was hij wel ontslagen, wist ik veel, voor iets wat helemaal zijn schuld niet was, of misschien had hij eindelijk een van de chauffeurs een schop onder zijn achterwerk verkocht, eentje die het verdiend had. Eentje die altijd op hem had neergekeken omdat hij zich niet had weten op te werken tot een plaats achter het stuur, zoals de chauffeurs, en de glanzende auto mocht besturen, maar zich in plaats daarvan afsloofde langs de weg met op iedere schouder een vuilnisbak, en de sterkste man van het dorp was. En hij was nu al bijna twee jaar met ons alleen, en nu hadden we zoals altijd Pinksteren gevierd, en het stelde misschien niet veel voor, maar toch, de seringen bloeiden en geurden van huis tot huis, en dus had hij misschien voor ons verborgen gehouden wat er die dag of de dag ervoor echt gebeurd was terwijl wij op school zaten. Het kon van alles zijn geweest. Ik wist het niet, en ik had het niet gevraagd.

Ik zat boven op zijn imposante borst met zijn brede schouders tussen mijn knieën en mijn gevoelloze, rode opengehaalde handen tegen zijn oren aan weerszijden van zijn vierkante hoofd. Hij lag doodstil en zag er heel klein uit, zoals hij daar lag, ja, kleiner dan ik, het was me nog niet eerder opgevallen, en hij kneep zijn ogen dicht, met de knuppel had ik zijn enkel doormidden geslagen, en hij rook een beetje naar vuilnis, en ik dacht, dat is toch eerlijk werk, dat hij heeft, iemand moet dat werk doen, anders krijg je enorme hopen afval die in de hitte liggen te stinken, maar ik kon niet meer tegen die stank. Die maakte me misselijk en in de war, die verpakte zijn lichaam als een mummie in rotzooi alsof hij in smerige zwachtels was gewikkeld, van top tot teen, laag na laag rond zijn laarzen, voor eeuwig en altijd.

Ik kwam overeind, liet de knuppel naast zijn kapotte been op de grond liggen zodat er geen twijfel kon bestaan over wat er was gebeurd, en toen riep ik Siri.

Ze kwam voorzichtig de trap af. Ze huilde en glimlachte en voelde zich net zo als ik, achter mijn ene oog. Ze legde haar arm onder mijn arm door om mijn bovenlichaam, en ik zei niets over de pijn die de druk van haar arm veroorzaakte toen ze me precies zo optilde als we hadden gezien dat ze in films deden, om een gewonde soldaat uit een loopgraaf te helpen, de oorlog was gewonnen maar de slag was verloren, en ze was te licht en ik was te zwaar en toch liepen we precies zo door de hal, door de deur naar buiten naar het licht op de weg, en de zon raakte zachtjes mijn gezicht en stond nog steeds aan dezelfde verblindend witte hemel als die ochtend heel vroeg en was daar gestopt met haar baan op deze heel bijzondere dag waarop zou gebeuren waar iedereen op had gewacht, en wat nu was gebeurd.

Zo liepen Siri en ik naar het huis waar Jim en zijn moeder woonden, iets verderop aan de weg, we konden nergens anders heen, en verschillende buren kwamen in de deur staan om ons voorbij te zien hinken, maar niemand liep naar de weg om te helpen, en als iemand dat had gedaan, had ik hun hulp afgeslagen. Zonder meer.