Maria Àngels Anglada

De vioolbouwer van Auschwitz

Vertaald uit het Catalaans door Adri Boon

Uitgeverij De Geus

breda 2012

Oorspronkelijke titel El violí d’Auschwitz, uitgegeven door Columna Edicions, S.A., 2004

Oorspronkelijke tekst © erven Maria Àngels Anglada

Eerste Nederlandse editie © Adri Boon en De Geus bv, Breda 2010

Deze editie © De Geus bv, Breda 2012

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie © Valentino Sani/Trevillion Images

isbn 978 90 445 2815 2

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede druk, 2011.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

December 1991

Het kost me altijd moeite in slaap te komen als we een concert hebben gegeven. Ik hoor alles steeds weer opnieuw alsof in mijn hoofd een cassettebandje blijft draaien. Bovendien was dit een bijzonder concert omdat het gegeven werd op de sterfdag van Mozart, precies tweehonderd jaar geleden. Het vond plaats in Krakau, stad van zoveel goede musici, in een tot auditorium omgebouwde zaal van het prachtige Venetiaanse Huis. Het was erg koud buiten, en dat had ons ervan weerhouden de stad te gaan bekijken. Pas tegen de middag, toen de mist door de zon verdreven was, maakte ik voordat ik naar het hotel terugging een ommetje over de Rynek Glowny.

Hoewel het concert in het teken van Mozart stond, vertolkte Virgili Stancu, de pianist van ons trio, met al zijn fijnzinnigheid de preludes van Chopin. Op speciaal verzoek van de Poolse organisators. Na de pauze speelden we de sonate in B groot die Mozart schreef voor Regina Strinassacchi, een door hem zeer bewonderde violiste. Daarna bleven we luisteren naar het orkest, dat een voortreffelijke uitvoering ten gehore bracht van de Sinfonia Concertante KV 364. Het rijke klankpalet kwam goed tot zijn recht, met achter de lichtvoetige en intelligente frasering hoorbaar heel de dramatische lading.

Ik werd vooral getroffen door de vioolsolo, die spatzuiver en, zo kwam het althans op mij over, met ware ingehouden passie werd gespeeld door de concertmeester, een al wat oudere dame.

Ze had een droevige blik wanneer ze niet speelde.

Het was diep in de nacht. Ik miste Electra en leek nog die viool te horen, waarvan de klank weliswaar niet erg krachtig was maar wel vol en warm. Uiteraard geen instrument dat gebouwd was door een van de grote meesters uit Cremona. Misschien door iemand van de oude Poolse school. Zou een Mateusz Dobrucki uit Krakau alle verwoestingen uit het recente verleden overleefd kunnen hebben? Maar toen ik er goed over nadacht, vond ik de tint toch te donker, te roodachtig, niet zo doorschijnend. Het zou ook goed kunnen dat de viool van Duitse of Tiroler makelij was, vervaardigd door een of andere Klotz, een familie die al generaties lang violen maakt.

‘Nee, het is geen Klotz.’

Ze zei het met een glimlach, maar het was geen vrolijke glimlach. Het was de dag na het concert. ’s Nachts had ik besloten de violiste naar de herkomst van haar instrument te vragen. Vervolgens had ik nog een tijdje liggen lezen in een van die heerlijke detectives van Eric Ambler, die er altijd voor zorgen dat ik wegglijd in een diepe, vredige slaa.

We waren op de muziekacademie – zo wordt daar het conservatorium genoemd. In de ruime hal had ik vol bewondering staan kijken naar de olieverfportretten van al die geweldige Poolse musici, van de oudste tot mijn collega Wieniawski. Daarna begaf ik me naar een nogal klein lokaal om wat tegenwoordig een ‘masterclass’ heet te geven.

Na afloop drukte de concertmeester me haar viool in handen. Ik speelde wat: de snaren deden precies wat ik wilde, als soepele klei in de handen van een beeldhouwer. Een klein wonder.

‘Ik neem aan dat je hem niet kwijt wilt.’

‘Voor geen goud!’ antwoordde ze. ‘Al zou ik omkomen van de honger. Het is het enige wat over is van mijn familie. Deze viool’, ging ze verder, ‘is gebouwd door mijn oom, naar voorbeeld van een Stradivarius. Ik zou hem voor geen ander willen ruilen!’

‘Aha. Ik begrijp dat je eraan gehecht bent.’

‘Nee, je kunt het niet begrijpen. Daarvoor zou je het hele verhaal moeten horen.’

Een floers van droefheid trok over haar heldere ogen en accentueerde de rimpels in haar mooie gezicht. Ze streek, onnodig, met een hand door haar grijsblonde lokken. Haar adem ging sneller, zwoegend bijna.

We moesten ons gesprek onderbreken, want ik had beloofd de uitvoering van het stuk bij te wonen dat de oudere leerlingen in de concertzaal voor ons gingen spelen: Intermezzo voor strijkers van Penderecki, de man die lange tijd directeur van de school was geweest. Na afloop was er een feestje, dat mijn collega nogal leek te vermoeien.

‘Heb je er ook genoeg van?’

Ze vroeg het al vrij snel. Ik had best nog even willen blijven maar mijn nieuwsgierigheid was gewekt.

‘Ik vind het niet erg om weg te gaan. Ik heb mijn plicht gedaan. Als je wilt, breng ik je naar huis.’

Ze woonde niet ver en we trotseerden te voet de kou en de mist, die opnieuw was komen opzetten. Ze nodigde me uit nog even mee naar boven te gaan voor een kop thee. Het was een kleine, eenvoudige woning: het bestaan in Polen was moeilijk. Ik kwam niet meer terug op haar viool uit vrees nare herinneringen wakker te maken. Ze had het kort over haar zoon en liet me een foto van hem zien; ze vertelde dat hij in Israël woonde. Maar zij wilde niet verhuizen.

‘Wat moet ik daar? Hij is diamantklover, hij heeft een goede baan. Maar tegenwoordig zijn er zoveel musici in Israël, vooral uit Rusland, dat je wel honderd orkesten zou kunnen vormen. Hij komt met Nieuwjaar om Rosj Hasjana te vieren.’

Al gauw kwam het gesprek op muziek, we luisterden naar de opname van de Sinfonia Concertante en spraken over interpretatieproblemen. Het draaide erop uit – zo gaat het vaak bij mij – dat we aan het musiceren sloegen, want zij bleek ook goed piano te kunnen spelen en de helft van de eetkamer annex woon- en muziekkamer, om zo te zeggen, werd in beslag genomen door een vleugel. Dat bracht ons dichter tot elkaar dan urenlang praten had kunnen doen, en ik kreeg het gevoel al heel lang met haar bevriend te zijn. Even – misschien ben ik ijdel – meende ik in haar ogen, op haar wangen, een gloed van verlangen te zien, maar wie weet kwam het alleen door de muziek. Lieve hemel, dacht ik, zij zou mijn moeder kunnen zijn!

We speelden de sonate uit alsof we al vaker samen gemusiceerd hadden. Ze leek wel een ander persoon, ze straalde, helemaal toen ze de telefoon neerlegde, die overging op het moment dat ze voldaan mijn handen drukte nadat ze de klep van de vleugel had dichtgedaan. Ze hoefde natuurlijk helemaal geen verklaring te geven, maar ze zei dat het haar vriend was. ‘Hij is geen musicus’, voegde ze eraan toe. ‘Hij is bedrijfstechnicus en werkt in Nova Huta. We kunnen niet zo vaak samen uit.’

Het begon al laat te worden en ik moest terug naar het hotel. Gerda en Virgili Stancu zaten op me te wachten. We namen dus met enige tegenzin afscheid van elkaar en spraken af de volgende dag in ons hotel met zijn vieren te gaan eten. Ik wilde Regina niet op kosten jagen, want hoewel ze een uitstekende beroepsvioliste was, wist ik dat het niet eenvoudig was je brood ermee te verdienen. Ik wilde haar er nog niets over zeggen voor ik het besproken had met de andere leden van ons trio, maar ik dacht dat het een goed idee was haar uit te nodigen om in Nederland samen een concert te geven. Ik was ervan overtuigd dat de anderen geen bezwaar zouden hebben, want ze waren enthousiast over haar spel – dat hadden ze mij verteld.

De volgende dag wilde ik haar na het dinertje naar huis brengen, maar zij zei dat het niet hoefde, dat het te laat voor mij zou worden. Ik was dus zo vrij een taxi te laten komen en gaf de chauffeur een fiks bedrag voor de rit. We namen afscheid met een stevige omhelzing; ik voelde haar zachte lichaam en bedacht met spijt dat ze vroeger een aantrekkelijke vrouw moest zijn geweest.

Onder het eten had ze meer gepraat met Gerda, de celliste, dan met mij. Ze verdwenen zelfs even met z’n tweeën naar de kamer van mijn collega’s. Toen ze terugkwamen, zag ik dat Regina andere kleren aan had: ze droeg een van Gerda’s concertjurken, donkerblauw, afgewerkt met kant, die haar erg goed stond. Maar ze moesten nog meer hebben uitgewisseld, geheimen, stelde ik mij zo voor.

En daarin had ik me niet vergist.

‘Regina is erg blij met jouw aanwijzingen’, zei Gerda. ‘En ook met de gastles aan de ouderejaars. Je hebt grote indruk op haar gemaakt.’

‘Eerlijk gezegd denk ik dat ze die niet echt nodig hadden. Je hebt gehoord hoe ze speelden.’

‘Maar jij hebt hen laten kennismaken met een nieuwe interpretatie, jouw benadering is anders, omdat je uit een andere school komt, en dat vond zij erg interessant, vooral het deel met de cadens.’

Ze zweeg even en vroeg toen: ‘Heeft ze je niets verteld over haar leven?’

‘Nee, en ik heb er ook niet naar gevraagd. Ik wilde niet indiscreet zijn. Bovendien had ik de indruk dat ze er alleen maar droevig van werd. Toen ze vertelde dat haar viool was gebouwd door haar oom, hoorde ik haar zachtjes zeggen: “Hij ruste in vrede”.’

‘Ja,’ bevestigde Gerda, ‘dat kan ook niet anders. Bijna haar hele familie is omgekomen tijdens de holocaust. Haar moeder en haar oma zijn gestorven in het getto van Krakau; haar vader in Auschwitz, samen met zijn oudste broer.’ Zij moet toen nog erg klein zijn geweest, dacht ik. Hoe kon het dat zij het wel had overleefd? Ook kreeg ik het idee dat muziek, bij zo veel ellende, een grote steun voor haar moest zijn geweest.

‘Ze gaf me dit stapeltje kopieën voor jou. Er zitten een heleboel documenten bij uit die tijd. Ze zei dat je erg geïnteresseerd was in haar viool en hierin wordt de geschiedenis van het instrument uit de doeken gedaan.’

‘Heb jij ze gelezen?’

‘Ze hebben me vannacht lange tijd uit mijn slaap gehouden. Maar nu zijn ze van jou, ze gaf ze me voor jou.’

Ik was tevreden, het was een bewijs van vriendschap. Daarbij hadden we haar weten over te halen ja te zeggen tegen ons voorstel om, wanneer alles geregeld was, samen een paar concerten te geven. Dat was vooral te danken aan Gerda, die altijd haar zin krijgt als ze zich iets in het hoofd heeft gezet, en we spraken af dat ze tijdens een van die recitals de vioolpartij van Beethovens Aartshertogtrio voor haar rekening zou nemen; met alle plezier stond ik mijn plaats aan haar af. De overige details van de tournee lieten we over aan Gerda’s broer, onze impresario. Regina was Polen praktisch nog nooit uit geweest en een verblijf in het buitenland zou haar goed doen. ‘Drie weken’, zei ze, ‘geen dag langer: er zijn mensen die nu al azen op mijn baan.’

Onze tournee zat er bijna op; na een laatste concert in Warschau zouden onze wegen zich scheiden; Gerda en Virgili zouden teruggaan naar Amsterdam, ik naar mijn studio in Parijs, waar ik een cd zou opnemen. Op het vliegveld van Warschau hadden we twee uur vertraging vanwege de mist. Die tijd gebruikte ik om de aantekeningen van Regina te lezen, die ze had vertaald in een rudimentair Engels. Na een paar blaadjes dacht ik: dit moet je aan Àngels geven, het zal haar interesseren, maar al gauw vergat ik alles, verdiept als ik was in de notities van de violiste. Een naam die herhaaldelijk terugkeerde was mij niet onbekend. Mijn collega’s kwamen me waarschuwen toen onze vlucht werd omgeroepen. Ik had niets gehoord, zo gegrepen was ik door het verhaal over de viool van mijn vriendin, een verhaal dat ik nooit meer zal kunnen vergeten.

II

E vengo in parte ove non è che luca

Dante, Goddelijke komedie, Hel iv, 151

==
==
Normering voor straffen en zweepslagen – 1942

Arrest:

Eerste klasse (normaal):

Tot drie dagen. Cel met licht. Houten brits. Voedsel: water en brood. Om de vier dagen complete maaltijd.

Tweede klasse (verzwaard):

Tot 42 dagen. Donkere cel. Houten brits. Voeding: als bij eerste klasse.

Derde klasse (streng):

Tot drie dagen. Geen mogelijkheid om te zitten of te liggen. Donkere cel. Voeding: als bij andere klassen.

Lijfstraf:

Aantal zweepslagen: 5, 10, 15, 20, 25

Instructie: Voorafgaand medisch onderzoek.

De zweepslagen moeten achter elkaar worden gegeven met een zweep van leer en elke zweepslag moet worden geteld. Het is verboden bepaalde lichaamsdelen te ontbloten of te ontkleden. De persoon wordt niet vastgebonden maar moet over een bok gaan liggen. De zweepslagen mogen uitsluitend op dijen en billen worden gegeven.

Zegel:

ss-wirtschafts und verwaltungshauptamt (wvha)

==
==
Rentabiliteitsberekening van de ss m.b.t. de gevangenen in werkkampen

Dagelijks verhuurloon: 6 RM

Aftrek voor voedsel: 0,60 RM

Aftrek afschrijving kleding: 0,10 RM

Gemiddelde levensduur gevangene: 9 maanden = 270 dagen

270 x 5,30 RM = 1.431 RM

==
==
#

Toen Daniel de cel verliet – of liever gezegd toen ze hem eruit haalden – nog meer verzwakt dan hij al was, hoewel hij maar vier dagen opgesloten had gezeten, kwam hij in de verleiding het instinct te vervloeken dat ertoe had geleid dat hij nog steeds in leven – en in de hel – was. Hij wist dat het vier dagen waren geweest, want elke avond had hij met zijn nagel een kleine inkerving gemaakt om niet de tel kwijt te raken: er werd nooit een verklaring gegeven en de geldende normen werden met voeten getreden. Zijn misdaad, en die van zijn kameraad die naast hem lag in het stapelbed, bestond eruit dat ze zich op een van die donkere, ijskoude ochtenden hadden verslapen en niet op tijd buiten hadden gestaan. Zijn lichaam deed overal pijn van de zweepslagen die hij gekregen had voordat hij werd opgesloten, en van de harde, te korte brits. Die hadden ze expres zo gemaakt, te kort, daarvan was hij overtuigd. En dan mocht hij nog van geluk spreken, want vergeleken met de andere gevangenen had hij een bevoorrechte positie, als je het zo kon noemen tenminste: er werd op hem gewacht in het huis van de commandant, waar hij te werk was gesteld. Wie weet hoelang de celstraf anders had geduurd?

Hij blies op zijn verkleumde vingers en vergat sjachariet te bidden, het oude ochtendgebed dat hij als kind had geleerd; in feite bad hij al maanden niet meer. Na het appel, waardoor hij het nog kouder had gekregen, ging hij aan het werk, denkend aan het warme eten – een kop waterige knollensoep – dat hij die middag tenminste weer zou krijgen. De strafcellen bevonden zich naast de appelplaats, op de hoogst gelegen plek van de hel, waar de gevangenen soms ook bijeen werden gedreven om executies bij te wonen. Het Dreiflüsselager, een van de betrekkelijk kleine buitenkampen, strekte zich beneden hem uit en leek enorm, alles was gehuld in mist, met de onheilspellende gebouwen als wazige schaduwen; de daken van de barakken zagen wit van de sneeuw of de rijp – dat was niet eens goed te zien. Maar Sauckel, de kampcommandant, die sadistische reus met zijn verfijnde smaak, wilde gladiolen en camelia’s kweken in een kas, en Daniel had samen met anderen gewerkt aan het houten geraamte. Daarvoor kregen ze soms wat extra eten. Gelukkig, dacht hij, hadden ze de straf niet ‘verzwaard’ met bijvoorbeeld nog een afranseling voordat hij de cel verliet; je wist nooit waar je aan toe was, want in de kleinere buitenkampen namen ze het niet zo nauw met de regels. Wijs geworden door andere geselingen die hij had moeten bijwonen was hij vier dagen geleden, voordat ze hem ertoe zouden dwingen, uit zichzelf over de bok gaan liggen en had hij zijn hemd omhooggedaan en zijn broek omlaaggetrokken.

Zich vastklemmend aan de bok had hij steeds het getal gegild bij elk van de vijfentwintig zweepslagen, en aangezien hij zich, hoeveel pijn het ook deed, niet vertelde, waren ze niet weer van voren af aan begonnen, iets wat ze vaak deden om te pesten. Tot dan toe was hij ontsnapt aan de ‘reglementaire’ zweepslagen, hoewel hij vaak genoeg een klap of een por had gekregen. Maar de arts met zijn grijze, staalharde ogen had niet geaarzeld om na een vluchtige blik op de twee barakgenoten de autorisatie voor lijfstraf te tekenen. Daniel kon zich geen geval herinneren waarin dat niet was gebeurd. De blik van de man bezorgde hem koude rillingen, de arts had hem van top tot teen opgenomen en wie weet geschikt bevonden voor nog grotere kwellingen.

Onder de gevangenen die het langst in het kamp zaten deden verhalen de ronde over de absolute hel, over tochten naar andere kampen waarvan niemand terugkeerde, over schrikwekkende namen, en ook werd er gesproken over een soort schamel paradijs, een fabriek waar je een extra portie eten kreeg en waar niemand mishandeld werd. Maar Daniel wilde niet nog banger worden of wegdromen: hij moest zijn aandacht bij het werk houden en vandaag kostte hem dat grote moeite. In de cel waren de sneetjes brood nog dunner dan daarbuiten, was het eten net genoeg om in leven te blijven. Terwijl hij zich zo goed als hij kon aan zijn taak wijdde, zonder zichzelf een adempauze te gunnen, blij zelfs dat ze hem niet voor straf naar de steengroeve hadden gestuurd, moest hij denken aan de kracht die hem gered had: het leven. Voor hoelang nog?

‘Beroep?’

Niet iedereen had het geluk die schijnbaar zo onschuldige vraag gesteld te krijgen. Degenen die meteen al voor de dood werden geselecteerd moesten in een andere rij gaan staan: kinderen, bejaarden, oude vrouwen en zieken.

Hij antwoordde snel: ‘Timmerman, meubelmaker.’

Het was een halve leugen. Maar achter zijn bleke voorhoofd was dat antwoord spontaan opgekomen. Pas later dacht hij erover na. Het leek of iemand het hem had gedicteerd. In die tijd van de meest meedogenloze vervolging was leven het slappe koord en de Joden – en zo veel andere mensen – de onervaren, gestigmatiseerde koorddansers. Hij kende maar al te goed degenen die het lot van zijn volk bepaalden: moordenaars, officieren van de Waffen-ss, verklede monsters in smetteloze (als ze niet met bloed bespat waren) uniformen en keurig gekamde haren, vaak zeer ontwikkelde mannen die misschien hielden van hun hond, van muziek, en vast een gezin hadden. Tussen die vervloekte fijne handen, tussen die kalme of fanatieke ogen, hing een slap koord: het leven – of wat daarvoor doorging. Voor die gojim, dacht Daniel, terwijl hij de vraag hoorde, had het aloude gebod ‘gij zult niet doden’ geen enkele betekenis. Zijn moeder had niet meer de kans gekregen welke vraag dan ook te horen, ze was al vrij snel in het getto overleden; de Joodse arts kon niets voor haar doen en had het over tuberculose, maar hij dacht eigenlijk dat ze, nog slechts een schim van zichzelf, van honger en verdriet was gestorven.

Wat zou een luthier in de hel kunnen doen? Timmerman leek op dat moment zelfs de officier, die goedkeurend knikte terwijl hij opschreef wat hij hoorde, een goed antwoord; timmermannen konden ze altijd gebruiken. Maar naarmate de maanden verstreken, die door alle ontberingen wel jaren leken, begon Daniel eraan te twijfelen. Hoe dan ook, ze hadden hem betrekkelijk snel – je wist nooit hoelang je opgesloten bleef, hoewel ‘zij’ het over een reglement hadden – uit de cel gehaald zodat hij tenminste weer het daglicht zag. Aangezien er slechts een piepklein raampje was, had hij praktisch de hele tijd in het donker gezeten.

Vergeleken met de meeste andere gevangenen mocht hij – dat besefte hij maar al te goed – in zijn handen knijpen: hij werkte binnen, want de kas was bijna klaar, en in de kelder had hij schappen voor flessen gemaakt. Uit flarden van gesprekken had hij begrepen dat er in het huis nog meer gedaan moest worden. Misschien had hij geluk en zou hij ook die klussen te doen krijgen. Dat ik me heb verslapen, dacht hij, komt doordat ik niet genoeg te eten krijg en het voedselgebrek compenseer met extra slaap. Ze moesten om half zes, wanneer het nog pikkedonker was, opstaan en begonnen kwart voor zeven. De andere gevangenen hadden om twaalf uur maar een half uur pauze, terwijl degenen die in het huis van de commandant en de bijbehorende gebouwen werkten, als het resultaat tenminste zijn goedkeuring kon wegdragen, want hij was veeleisend en wispelturig, een uur mochten pauzeren. ’s Middags moesten ze doorwerken tot half zeven, dan waren ze net op tijd voor het karige avondmaal, gevolgd door het lange appel en de nacht zonder hoop op een weldadiger ochtendstond.

Maar op zondagmorgen wilde Sauckel geen lawaai horen want ’s nachts kwam hij laat thuis of er werden bij hem kleine orgiën gehouden, en om te voorkomen dat hij wakker zou worden, mochten de slaven veel later beginnen. En die kleine voordelen, waaraan, zo vreesde Daniel, op elk moment een einde kon komen, waren de enige hoop die hij zich wilde toestaan – niet verder denken, zo min mogelijk aan vroeger denken, zelfs de pijnscheuten negeren die zo nu en dan zijn lichaam deden verkrampen. Niet verlangen naar Eva – misschien was ze al dood – met wie hij, als de oorlog er niet tussen was gekomen, nu getrouwd zou zijn. Niet denken aan haar omhelzingen van de laatste tijd, haar warme lippen na de eerste formele weken van hun verkering, toen ze door een tussenpersoon aan elkaar waren voorgesteld, zoals de gewoonte was binnen hun gemeenschap.

Hij voelde zich zo zwak vandaag dat het verlangen naar een vrouw hem nu voorkwam als iets uit een vorig leven, uit het leven van een ander. Slechts een zekere woede hield hem op de been want hij wilde dat stelletje hyena’s – de führers, de kapo’s – niet het plezier gunnen hem te zien flauwvallen. Onwillekeurig voerden zijn gedachten hem naar de eerste weken in het Dreiflüsselager, toen hij ’s avonds, stiekem, heel kort nog contact had met een vrouwelijke gevangene, allebei verscholen achter een of ander hek. Maar al gauw werden mannen en vrouwen gescheiden door een muur van prikkeldraad dat onder stroom stond en aan het optrekken waarvan zij zelf hadden moeten meehelpen. Hij had nu nog zo weinig fut dat het hem allemaal niets meer kon schelen.

Honger drong zich weer op. Hij was jong en hield van eten. Het maal zou slechts even het lege gevoel in zijn maag verdrijven. Misschien zou de kokkin hem stiekem wat kliekjes toestoppen, dat deed ze soms, wanneer hij na het eten al lezend zat uit te buiken. Vijf uur werken op niet meer dan een kom slappe koffie en een stukje bruin brood maakte dat hij bijna van zijn stokje ging. Toen ze in de hal waren en op het punt stonden te vertrekken rolden er plotseling drie gouden appels – was het geen hallucinatie? – over de vloer, vergezeld door een schaterende lach; alle vier kropen ze op handen en voeten over de grond om de appels te pakken terwijl de commandant zich vermaakte door ertegenaan te schoppen. Daniel voelde zich helemaal niet gekrenkt in zijn trots toen hij bukte om er een te pakken: het was de onwaardigheid die zich amuseerde met zijn honger. Een zwarte laars, die hem enorm toescheen, bleef dreigend staan bij zijn hand, bewoog zich toen naar achteren en schopte de vrucht weg, maar uiteindelijk wist Daniel de appel te bemachtigen. Hij werd niet afgenomen en ook werden de honden niet op hem afgestuurd toen hij zijn tanden erin zette. De commandant was kennelijk met zijn goede been uit bed gestapt. Boven stond een jonge vrouw die hem riep. Aha, dat was het dus, een knappe prostituee die hem kennelijk goed was bevallen. Misschien zouden ze een paar dagen met rust gelaten worden. Ondanks de herinnering aan de appel duurde de middag erg lang.

Na de dagen in de cel vond hij de houten brits zelfs aangenaam, en zijn barakgenoten, net zo luizig als hij, of nog erger, een vertrouwde aanwezigheid waaruit hij steun putte.

Deze keer maakten ze hem wakker. Hij mocht zich niet opnieuw verslapen! Dan zou niemand hem meer kunnen behoeden voor celstraf met verzwaring, en de manier waarop dokter Rascher naar hem had gekeken voorspelde niet veel goeds. Hoewel hij de zweepslagen nog voelde, had hij de hele nacht geslapen zonder door nachtmerries gekweld te worden, misschien omdat hij tussen lotgenoten lag. De barakoudste haalde hem uit een andere wereld. Hij droomde dat hij in zijn keurig opgeruimde atelier werkte aan een altviool, omgeven door de vertrouwde en aangename geuren van hout, lijm en lak – en niet door de stank die in de barak hing. Boven was zijn moeder neuriënd bezig het eten klaar te maken, dat ook heerlijk rook. Het waren allemaal verrukkelijke sensaties: de zon leek het hout te vergulden, ontlokte er een warme gloed aan als van de lucht bij zonsondergang, als van oud goud, met een zweem van rood en vreemd genoeg zelfs iets van blauw. Het contrast met de koude glans van de set stalen mesjes die hij gebruikte kon niet groter zijn.

Alle stukken ruw hout die kwartier waren gezaagd toonden hun vlammen, geurend, en ertussendoor stroomde de lucht – samen met de tijd zorgde dat voor het trage droogproces. Hij had het vak geleerd van zijn vader en gebruikte nooit hout dat korter dan vijf jaar gelegen had. Van goede kwaliteit sparren uit de bergen of esdoorn, van bomen waarin vogels hadden genesteld, waarin de wind had gezongen – zoals later de strijkstok zou doen. In zijn droom fonkelde elk onderdeel, elk stuk gereedschap als een juweel, en dat waren ze in feite ook, de bescheiden juwelen aan zijn kroon van ambachtsman. In zijn droom stond hij op het punt een van de moeilijkste dingen te doen als je een viool bouwt: het plaatsen van de stapel, dat kleine stokje van fijn generfd hout dat recht onder het rechtervoetje van de kam staat. Maar wat was dat? Zijn handen zweetten, de stapel verschoof, gleed weg! Te kort, onbruikbaar. Hij zou een nieuwe moeten maken. De altviool zonk echter weg, ver, ver weg.

Op dat moment werd hij door een paar handen wakker geschud. De altviool was zonder stapel, de ziel van het instrument, gebleven. Dat leek hem een slecht voorteken.

Maar dat was niet de schuld van zijn droom. Ook hoefde hij niet ergens anders iets te zoeken dat wees op gevaar. Het bevond zich voor hem. Het slechte voorteken was simpelweg de ochtendstond. De ochtendstond van een nieuwe dag, in Gehenna, in het kamp van de drie rivieren.

Een donkere ochtendstond, voorbode van een grijze dag met aarzelend licht, als een oude deken op het haveloze bed van smart. Geen enkele nachtmerrie, dacht hij, kon erger zijn dan de wreedheid die hen omringde en doordrenkte, even onvermijdelijk als de lucht die ze inademden. Daartegenover waren zij weerloos, kwetsbaar als pasgeborenen. Hij had het gevoel dat ze door iedereen, zelfs door Jahwe, in de steek waren gelaten, overgeleverd aan een onbegrijpelijke haat. Hij had zijn vader horen vertellen over ballingschap en over pogroms in de tijd van zijn grootouders, maar zelf had hij een onbezorgde jeugd gehad. Ze hadden met een vrolijk feest zijn bar mitswa en dat van zijn oudere broer gevierd; alleen de dood van hun vader, die aan een ziekte bezweken was, had die vredigheid verstoord. Misschien dat de storm hen daarom zo volkomen onverwacht had overvallen, dat hij daarom – bezig als hij was met zijn vak – de voorbode van naderend onheil, de donkere wolken die zich boven hun hoofd samenpakten niet had opgemerkt. Toen de tirannie begon, had hij de davidster gedragen zonder te vermoeden dat het een teken des doods was, zoals bomen gemerkt worden voor de hakbijl, en zijn ogen waren pas opengegaan voor de nieuwe, harde werkelijkheid op de vreselijke dag dat ze zijn werkplaats kort en klein sloegen en iets verderop de oude synagoge in brand stond – de synagoge waar hij zich als kind geborgen had gevoeld, omhuld door het lange talles van zijn vader, die hem dikwijls meenam naar religieuze plechtigheden. Sindsdien, dacht hij nu, waren ze met de dag dieper weggezonken in het zwarte water dat hen allen zou verzwelgen.

Het was de tweede dag na zijn verblijf in de strafcel en hij wist niet waarom hij de uren langer vond duren dan de eerste dag. Hij merkte dat hij werd overmand door moedeloosheid, door een gevoel van fatalisme dat grensde aan wanhoop. Hij kende de symptomen: hij had kampgenoten ziek zien worden, hij had meegemaakt hoe ze zich lieten meevoeren naar de dood; nu lagen ze begraven onder de heuvels in de omgeving. Hij was jonger – probeerde hij zichzelf moed in te spreken – en zou nog een tijdje blijven vechten. Hij kwam doodmoe bij de barak aan, had geen zin om te praten en wilde alleen nog maar liggen. Een tijdje later kwamen, afgepeigerd, zijn makkers binnen die werkten in de steengroeve.

Er deed zich echter een onverwachte gebeurtenis voor, iets wat een sprankje hoop gaf. Er waren nieuwe mannen aangekomen ter vervanging van degenen die bezweken waren onder de slavenarbeid. Een van hen kreeg een plaats toegewezen naast hem op de brits. Het bleek een monteur uit zijn straat te zijn die hij goed kende. Daniel las in de ogen van de man verbazing en verdriet omdat hij er zo mager en bleek uitzag. Ze omhelsden elkaar huilend – door de lichamelijke verzwakking vloeiden de tranen makkelijk. Maar even later onderging de vioolbouwer voor de eerste keer sinds hij in het Dreiflüsselager was iets van vreugde. Eva leefde nog, vertelde zijn buurman, en ze maakte het redelijk goed. Hij had haar gezien toen hij een reparatie moest uitvoeren in de fabriek van Tisch, waar militaire uniformen werden gemaakt: het ‘paradijs’ waarover in het kamp zachtjes werd gesproken. Ja, Eva at elke dag dikke sneeën roggebrood – brood dat de industrieel in zijn uitzonderlijke goedheid haar met geld uit zijn eigen zak voor de arbeiders liet kopen. Dikwijls glom op het brood zelfs een laagje margarine … of boter!

Ze bleven in het donker zachtjes praten. De monteur vertelde nog meer dingen en probeerde het niet al te pijnlijk te laten klinken. Ze had eerst in een ander kamp gezeten, met een vreselijke naam. Hij wist niet wat ze daar allemaal had moeten verduren, maar ze had het overleefd en bevond zich nu tamelijk dicht bij hem.

‘Kon ik maar ontsnappen om haar te zien …’

‘Als je dat maar uit je hoofd laat!’ waarschuwde Freund. ‘Het zou je dood kunnen zijn.’

Hij had het vaak gezien, fusillades wegens een echte of vermeende vluchtpoging, voltrokken op het moment zelf: ze schoten snel, de Zwijnen, en de commandant schrok er niet voor terug eigenhandig gevangenen dood te schieten.

Iemand riep: ‘Hé, jullie, kop houden! Ik wil maffen.’

‘Morgen vertel ik je meer, als we dan nog leven.’

Het korte gesprek hield Daniel lang wakker. Hoewel hij weinig fantasie had, stelde hij zich Eva voor, zittend achter een naaimachine, haar kleine handen trokken de stof onder de naald door, haar mooie benen onder de machine bewogen onvermoeibaar het pedaal op en neer. Hij zag echter liever haar volle lippen voor zich, niet terwijl ze de zijne kusten, maar terwijl ze de vette boter op het roggebrood raakten, de gezegende dikke sneeën, dacht hij, die haar in leven zouden houden, die haar donkere, sprankelende ogen weer enigszins zouden doen stralen. Hij voelde geen afgunst: dat beeld verdreef de wanhoop. De volgende dag was hij weer iets levenslustiger toen hij aan het werk ging.

De middag duurde vreselijk lang. Aan de avond kwam maar geen einde. Hij verlangde ongeduldig naar de nacht om meer nieuws van zijn vriend te vernemen.

Ze praatten nog zachter, wisselden berichten uit over beide families: een lange dodenlijst.

‘Regina, je kleine nichtje, heeft het gered!’

Een Duitse officier, vertelde Freund – later werd hij gesnapt en naar het oostfront gestuurd – had stiekem verscheidene kinderen in kisten met kleren het getto uit weten te krijgen. Voor zover hij wist was het kind in huis genomen door een musicus, een klant van Daniel, geen Jood, maar een Sudeten-Duitser, een goj met een goede inborst. Ja, natuurlijk kende hij hem. ‘Rudi’, antwoordde Daniel. ‘Hij is getrouwd met een achternicht van mij.’ Ze woonden buiten Krakau, bij zijn grootvader, zei Freund, ze hadden haar laten doorgaan voor een nichtje en hadden papieren waarin stond dat ze ariërs waren. Misschien zou ze het redden, of dat was wel bijna zeker. Zij was degene met de grootste kans om het er levend vanaf te brengen, als nichtje van een pure ariër, dat kleine meisje van drie jaar, als haar pleegouders erin slaagden haar er weer bovenop te krijgen, want toen ze het getto uit werd gesmokkeld was ze zwaar ondervoed. Lieve God, hoezeer wenste hij dat!

Hij hoorde het buiten regenen. Alles zal in een grote modderpoel veranderen, maar het zal tenminste niet meer zo koud zijn, dacht hij, voordat hij insliep op het getik van de regendruppels op het dunne, metalen dak van de barak.