Laurent Mauvignier

In de menigte

Uit het Frans vertaald door Manik Sarkar

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Oorspronkelijke titel Dans la foule, verschenen bij Les Éditions de Minuit

Oorspronkelijke tekst © Les Éditions de Minuit, 2006

Eerste Nederlandstalige uitgave © Manik Sarkar en De Geus BV, Breda 2008

Deze editie © De Geus BV, Breda 2013

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Mark Bennett, Trevillion Images

isbn 978 90 445 2816 9

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2008.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

Tonino en ik hadden er allebei geen flauw vermoeden van hoe het zou lopen – Parijs was boven onze hoofden en ditmaal zouden we er niet stoppen. We reden onder Parijs door, de metrowagons raasden naar het Gare du Nord en noch Tonino, noch ik zei: stel dat we hier eens zouden blijven en het geld en de tijd die we niet hebben gewoon door onze vingers laten glippen? Maar we stapten niet uit; we raasden verder, richting België, zonder Frankrijk en de tijd die achter ons lag een blik waardig te keuren en zonder dat het nodig was dat Tonino druk gebaarde met zijn handen, die zo groot waren als die van een bokser of autosloper en zo vierkant en robuust als kolenschoppen, om ons een fantastische tijd te beloven.

Tonino gebruikte zijn handen graag om ermee te dreigen – lik je zusters reet! gromde hij als hij gedronken had en dan beloofde hij degene voor hem die te lang treuzelde, te prikken – volgens mij heb ik hem nooit een ander woord horen gebruiken dan prikken – een dreigement dat hij kracht bijzette met een breed en ingewikkeld handgebaar, maar nooit met een mes: alleen met dat gebaar, dat degene die toevallig in zijn buurt stond duidelijk maakte hoe de zaken ervoor stonden. Maar in die bars werd zoveel gelachen dat iedereen wist dat het veel waarschijnlijker was dat alles in een plas bier dan in een plas bloed zou eindigen: yep, Toninootje, je bent weer eens zo zat als een kanon! En gewoonlijk viel hij dan zo rond een uur of vier, vijf in de ochtend in slaap, soms snurkend, tegen de stevige, witte borsten van een rossige meid die door haar vriendin aan de bar was achtergelaten of, wat vaker voorkwam, in de armen van die oude kameraad van hem die als twee druppels water op Lucky Luke leek.

Hoe die heette? Hé, ik ben zijn naam kwijt … ik weet alleen nog dat die avonden vaak uitliepen op feestvieren met de duivel. We scholden elkaar de huid vol: zodra we wat toeschouwers hadden, gingen we tierend tegen elkaar tekeer, en meer dan eens raakte een lok van Tonino’s krulhaar verward in de bruine knopen van de okergele jas die ik, op een avond dat ik naar huis liep, keurig opgevouwen op een afvalbak in de buurt van het station had gevonden. Dat was de weg die ik nam als de avond niet op het politiebureau eindigde, iets wat vrij regelmatig gebeurde omdat wij helaas zo onze gewoontes hadden: pissen op de begonia’s voor het stadhuis, de middenberm met onze hakken bewerken – ik hoor ons nog op het stadhuisplein: nee, nee, agent, echt niet, ik zweer het, ik wilde alleen maar wat oude bloemetjes plukken voor mijn frisse moedertje met mijn hakken ja – totdat die dan zei: nu is het mooi geweest, hop, vertel de rest maar op het bureau!

En de buttons van Prince en U2 die de stof van mijn jas bij elkaar moesten houden, bovenaan bij de rechterschouder waar Tonino op een avond een scheur had gemaakt toen we elkaar voor de zoveelste keer om onduidelijke redenen te lijf waren gegaan – smeerlap! had ik geroepen, en daar had hij om moeten lachen; hij stond schokschouderend te grinniken, de etter, en ik maar tekeergaan over die scheur in mijn okerbruine overjas die ik zo netjes opgevouwen had gevonden. Dus toen had ik die buttons gebruikt om de flarden bij elkaar te houden. Waarom ik dit vertel? Waarom niet. Als ik over die tijd, die winter praat, dan voel ik tenminste nog vreugde, nostalgie, weet ik veel.

Het kan me niet schelen.

Maar om nu weer te vertellen over de zon, over de zon die toen scheen en de dikke vinger die we hem gaven, nee, daar heb ik geen zin in, vertel ik mezelf. Ik weet niet of ik wel wil praten over hoe de zon scheen, die dag, vertel ik mezelf, ik weet niet of ik daar wel zin in heb.

Ik had beter niet in de trein kunnen stappen, maar ja. In plaats van doodstil te blijven staan en geen vin te verroeren ben ik toch ingestapt, ben ik die dag uit Liverpool weggegaan en naar België vertrokken, naar Brussel. Op mijn eigen manier loog ik, ik deed of ik me vermaakte en in het geheim beloofde ik mezelf dat ik ergens in mijn leugens wel een spoortje van troost en geruststelling zou vinden. Want eigenlijk had ik helemaal geen zin om die dag uit Liverpool weg te gaan, ik bleef liever thuis om de wedstrijd met Elsie te bekijken in plaats van de trein te pakken en naar Brussel af te reizen, bedacht ik. Nee – ik had er volstrekt geen zin in. Maar ze wilden dat ik meeging, of liever gezegd: papa wilde dat we met zijn drieën naar die wedstrijd gingen.

En dus gingen we samen op pad.

De drie broers. We troffen de anderen op het station. Vooral vrienden van Doug, die moesten lachen toen ze de jongens Andrewson met zijn drieën zagen aankomen, elk met een tas over zijn schouder. Hoewel: om Doug lachten ze niet echt. Natuurlijk niet. Niemand lachte ooit om Doug, zij niet en niemand niet. Maar over Hughie en mij – ik, de kleine Geoff Andrewson, met de te zachte stem en haren die ze iets te lang vonden – konden ze zich helemaal laten gaan, zoals altijd en overal: ze vonden me te jong, te dit, te dat, en ze konden het niet waarderen dat ik niet om hun grappen kon lachen. Daarom werd er in de trein maar weinig tegen me gezegd. Ze lachten met Doug en Hughie. Ze lachten met elkaar en soms met anderen. Maar ze zaten vooral te dromen over het feest dat er in Brussel gevierd zou worden op de avond van de wedstrijd, dat zo luidruchtig zou zijn dat de Marble Arch en Buckingham Palace op hun grondvesten zouden schudden! Een heltergend feest zoals ze dat tegenwoordig niet meer vieren, dat de oorlogsdoden van een eeuw geleden weer tot leven zou wekken – dat zeiden ze. Beloofden ze.

Van de treinreis herinner ik me het ongeduld, en de meisjes die hun handen op hun bovenbenen hadden; hun gedwongen glimlachjes; de rokjes die ze strak tegen hun dijen gedrukt hielden terwijl ze net deden alsof ze de toespelingen en het dubbelzinnige gegrinnik van mijn broers en hun vrienden niet hoorden. Alsof ze die shirtjes en sjaaltjes niet herkenden. Alsof … tja, alsof wat? Ik weet het niet. Ik ben nooit zo’n actieve supporter geweest als zij. Ik heb er nooit echt in kunnen geloven, terwijl de Reds toch een deel van onze familiegeschiedenis zijn, een mythe die heel wat belangrijker voor ons is dan de Beatles voor de buren zijn, ondanks de platen en posters die ze tot diep in Sefton of Wirral hebben gehaald – maar wij hadden de Reds, dat was een traditioneel gebeuren voor de mannen, al sinds mijn geboorte in 1966, het jaar waarin ze de finale bereikten van de Cup der Cups. Weliswaar had Dortmund toen gewonnen, maar toch heeft mijn vader altijd gezegd dat in dat jaar ons gezinshart zwol van trots en als een gek was gaan bonzen, dat zei mijn vader altijd als ik, de kleinste, de laatste, hem hoorde vertellen over die eerste overwinningen, en over waarom ik Geoff heette, naar de Geoff uit het team.

Het verhaal kwam altijd terug, en hoe mooi het ook was, voor mij was het dubbelzinnig en het liet me nooit met rust – als hij het me verteld had, ging ik naar mijn kamer en probeerde ik lange tijd tevergeefs in slaap te vallen. Ik gaf de schuld aan de geur van muntsaus of gebakken uien uit de keuken, of aan de stappen van Pellet, onze oude, halfblinde hond die zijn vuile, ongekamde haren over de grond liet slepen, terwijl hij gaapte en zulke lage geluiden voortbracht dat het wel oprispingen leken (we hadden hem Pellet genoemd omdat hij bij zijn geboorte niet veel groter was dan een propje papier en zijn vel al helemaal gekreukeld was).

Dan moest ik iemand de schuld geven. Of iets. Dat werden de docks of het standbeeld van Eleanor Rigby. En later ik zelf. En toch, als mijn vader over de heldendaden van Geoff Strong vertelde, legde hij er alleen maar een uitdrukking en intonatie van diepe bewondering in. Met net zulke wijd opengesperde ogen als waarmee hij naar een belangrijke wedstrijd keek of voor de verandering eens een keer goed nieuws kreeg, verhaalde hij keer op keer de heldendaden van Geoff Strong in de halve finale tegen Celtic, toen hij aan zijn been was geblesseerd. En ik zal nooit weten of het door die blessure kwam dat er mij iets dwarszat of omdat hij het verhaal altijd besloot met de opmerking dat Strong de bijnaam ‘de Kruiper’ droeg, de kreupele, of dat hij maar een invaller was en altijd een invaller zou blijven, omdat hij nu eenmaal geen vaste positie had, niet in de counter, niet in de verdediging, niet in de aanval, maar dat hij van de ene plaats naar de andere ging, daar waar het team hem nodig had.

Mijn broers spraken veel met mijn vader, maar door het grote leeftijdsverschil tussen hen en mij (zij scheelden onderling maar een jaar, en ik zes jaar met de jongste van hen) begreep ik niets of bijna niets van hun verbazing en verrukking, en daarom benijdde ik ze. Ik zag mijn vader praten over McDermott en Case, en mijn broers zaten in de woonkamer en keken naar hem met ogen zo groot als glazen knikkers. Zij keken naar hem en ik keek naar hen. En dan raakte zijn stem verhit als hij sprak over die unieke manier om een doelpunt te voorkomen die alleen Clemence beheerste, en verder niemand. Dan keek hij sterk verongelijkt en zei nee, nee, het is allemaal gelogen, en nu zijn de Reds de sterksten, misschien niet van de wereld, maar veel zal het niet schelen. Dat zei onze vader.

Mijn broers: de een was timmerman, de ander werkte in het magazijn van een megamarkt. Mijn vader werkte al niet meer, maar ik weet nog dat hij toen ik klein was als hij langsliep met zijn hand over mijn hoofd streek, waarbij zijn dikke vingers mijn haar vet maakten en hij op zijn kop kreeg van mijn moeder omdat hij net terugkwam uit de fabriek waar hij pakkingen of katrollen bepotelde (dat weet ik niet meer zo precies) zodat zijn vingers zo zwart waren als steenkool en zo vet als levertraan.

Misschien kwam het doordat hij had gezegd dat hij te oud was om mee te gaan dat ik het wreed vond om de plaats te weigeren die Doug voor hem had weten te ritselen. Ik ga er hoe dan ook van uit dat van de drie plaatsen die mijn broer geregeld had er een voor papa bestemd was, niet voor mij. Ik denk dat hij het fijn had gevonden als zijn vader had laten blijken dat hij graag met hen tweeën mee wou naar België. Maar nee. Hij stond op van tafel terwijl hij met zijn tong achter in zijn mond in de weer was, alsof hij een enorm stuk crumble vermaalde. Maar vanwege zijn sombere blik wisten we allemaal dat hij alleen maar op zijn holle kies zoog. Met een zorgelijk gefronst voorhoofd stond hij op; toen zei hij dat zijn jongste zoon op zijn negentiende ten minste één grote gebeurtenis moest hebben meegemaakt.

Zo ging het. Hij zei dat hij trots zou zijn als hij wist dat wij daar met zijn drieën zaten. Dat hij naar de televisie zou kijken om te proberen ons op de tribunes te vinden, en zou horen hoe de stemmen van zijn zoons het elftal aanmoedigden. Ik herinner me dat ik de kaart in mijn vingers hield. Ik herinner me dat ik dat magische voorwerp vasthield en ook zijn blik, die hij niet alleen op hen wierp maar ook op mij, de kleine Geoff. We zouden er toch maar mooi bij wezen, mijn broers en ik. En het op een dag misschien zelfs doorvertellen aan onze kinderen, die met wijdopen mond naar ons zouden luisteren, ja, je hoort het goed, ik was erbij! En het zou de eerste keer zijn dat wij met ons drieën iets zouden delen zonder onze ouders. En voor mij bovendien zonder Elsie. Ik bedacht dat ze het me niet kwalijk zou nemen, en inderdaad, ze nam het me niet kwalijk, toen nog niet. Dat kon ze niet. En niet omdat ik met mijn broers ging, maar omdat je geregeld op de radio hoorde dat het de wedstrijd van de eeuw was, en zulke gelegenheden zijn te zeldzaam in het leven om zomaar te laten passeren.

Van de eeuw! hadden ze gezegd, En als Platini God niet is, dan is Juve, de ‘Vecchia Signora’ een katholieke hoer, zoals ze dat bij ons zeggen, zei Tonino. En ik ging van ja, ja, ja (onder de indruk) en hij deed er nog een schepje bovenop door met een gezicht vol walging te zeggen: hebben de Fransen ook een keer een speler die God zelve is! Niet zo eentje die denkt dat-ie dat is, nee, niet zomaar een megalomaantje, niets daarvan, maar een echte, een vleeswording, pure magie. God zelf, afgedaald om die ballentikkertjes te laten zien hoe je je salaris echt kunt verdienen. En die stomme Fransozen waren te stom om het in de gaten te hebben, wat een ramp … nou ja, als je zo stom bent, is het je eigen schuld! Nu speelt God voor ons, bij Juve, Juve … gestreepte shirtjes. Platini. Boniek.

En Tonino en ik, we beefden van opwinding en angst, omdat we tot het laatste moment vreesden dat we geen plaatsen zouden bemachtigen. Het was nogal bijzonder dat we aan kaartjes hadden weten te komen, kat in ’t bakkie, keurig geregeld, nou ja, niet zo keurig misschien, als je ziet hoe … Nee, niet keurig. Op het randje. Beetje twijfelachtig. Geen goed scenario, als in een film: twee dagen van tevoren vertrek je naar de stad waar de wedstrijd van de eeuw gespeeld gaat worden omdat Platini meedoet en Platini het pseudoniem is van God, ja, het feit dat hij speelt maakt het een van de wedstrijden van de eeuw. De Vader en de Zoon, en de Heilige Geest was Boniek, Platini’s beste vriend, zei Tonino toen hij duidelijk wilde maken dat Boniek en Platini net zo waren als hij en ik: vrienden, broers, net als wij, zei hij en daar voegde hij aan toe: misschien zijn wij dan wel geen goden maar, godallejezus, wat gaan wij een herrie maken!

Omdat het een serieuze zaak was, noemde hij me Jean-François en niet gewoon Jeff, zoals de rest van het jaar, in de regen van onze oude stad waar wij een beetje aanklootten met een studie kunstgeschiedenis en – met veel meer toewijding – met de vriendinnetjes van bepaalde vrienden die hun niet genoeg te bieden hadden. In bouwputten in het centrum van de stad, in modderige kelders of portieken van flatgebouwen aten we chips en dronken we een weerzinwekkend wijnachtig bocht dat een dronkelap van het marktplein nog niet zou hebben aangeraakt. Maar wij wel. We maakten tochtjes in de deux-chevaux die we ’s nachts leenden uit de parkeergarages van winkelcentra, uit de nieuwbouwwijken achter het station, uit de omgeving van de postsorteerhal of van de nonnetjes (maar hoe konden wij nou weten dat ze dat waren, want we namen pas de tijd om de stickers op de voorruit te bekijken als we onze slag al geslagen hadden), die de volgende ochtend heel ongelukkig waren dat ze geen injecties konden gaan geven aan oude mannetjes die sinds de kleine uurtjes van de nacht lagen te rillen in afwachting van hun shot. En soms waren het de auto’s van onderwijzers met lang haar en een soft gezicht – echte karikaturen, met hun manier van kleden, alsof ze een checklist hadden afgewerkt om tot hun beroepskeuze te komen: als u week en futloos bent, als u van ribfluwelen broeken houdt en een mahoniebruine plastic bril met ronde glazen hebt, dan kunt u hier tekenen. We reden een rondje en bezochten de kasteeltuinen van de streek (een hele mooie streek, trouwens), ongeveer op dezelfde manier als we besloten naar België te gaan om de finale te zien – en ik, altijd wat traag, begon over kaartjes! Hoe komen we aan kaartjes? Dat zijn jouw zaken niet! had Tonino geantwoord, in de wetenschap dat de waarheid aan onze kant zou staan. God is met ons, ik weet het zeker: hij heet Michel en het stadion is zijn altaar. Halleluja, vriend!

Mijn broers omhelsden mijn ouders en toen hun vrouwen, ze vergaven het hun vrouwen maar nauwelijks (of deden alsof) dat die thuis moesten blijven om voor de kinderen te zorgen. Doug had er twee: een meisje, Martha, voor wie hij op een toekomst als kapster of manicure hoopte. Iets in die trant. Hij vond het kappersvak zeer geschikt voor meisjes. Een beroep dat allure en elegantie had voor meisjes. Voor zijn zoon maakte het beroep hem niet zoveel uit, als het maar iets met sport te maken had. Doug wilde dat zijn zoon een sportman werd. Waardoor de kleine Bill al op heel jonge leeftijd een elektrische motorfiets kreeg, om de smaak van wedstrijden en rally’s te pakken te krijgen. Dan zouden ze als hij groot was op een dag samen naar de Grand Prix van Silverstone en Goodwood gaan. Voorlopig rustte de kleine jongen met zijn ronde hoofd tegen de angora trui van zijn moeder, hij lag te slapen tegen de grote borsten van Madge. En de Reds en de motorfiets deden hem niets, en het vertrek van zijn vader evenmin. Terwijl zijn vrouw, Madge, hem voortdurend op het hart drukte om goed op te passen en toch vooral niet te veel te drinken. Haar ogen, waarvan de make-up niet kon verhullen hoe ongerust ze was over het feit dat haar man zonder haar vertrok, en haar glimlach, die de angst moest verbergen die ze scheen te voelen – want ze kende haar Doug en maakte zich zorgen over alles wat er kon gebeuren –, boden haar het excuus om erop aan te dringen dat hij naar huis zou bellen en dit in alle toonaarden te herhalen, en toen Doug niet meer luisterde naar wat ze nu al een paar minuten lang allemaal zei, keek ze mij aan, de jongste. Zeg, Geoff, jij bent de meest serieuze, toe, help hem eraan denken, beloof je dat? Help hem er absoluut aan denken. Om naar huis te bellen. Beloof je dat?

Ze glimlachte om aardig te doen, ze wilde helemaal niet glimlachen en daar op het trottoir staan, omringd door haar schoonzus en haar schoonouders, met in haar armen een kind met een speekselbel in zijn mondhoek dat nog eens zo zwaar leek omdat het diep in slaap was. Ze haatte al dat voetbalgedoe en kon het fatalisme van mijn moeder niet uitstaan wanneer die zei: wat wil je? Zo zijn mannen! Voetbal, voetbal, voetbal. Waar ze dan schouderophalend aan toevoegde, alsof voetbal gewoon nog een zonde was naast alle andere die mannen met zich meedragen, nog een speling van het lot dat onderdeel is van het verdriet van de vrouwen van Liverpool: zo is het nou eenmaal. Mannen houden van voetbal en daar verander je niets aan. Voor een man is het raar of ongezond om niet van voetbal te houden, niets te weten over speltactiek, de naam van de trainer niet te kennen of niet te weten of zijn strategie al dan niet goed is voor de club. En omdat mannen van voetbal houden, houden ze van hun eigen team, en ons team, Liverpool, is toevallig een van de beste teams, een van de sterkste. Dat was voor ons allemaal belangrijk. Zelfs voor mij. Het was belangrijk. Ik herinner me de kreten die je hoorde in de stad. Van die kreten die dwars door de muren heen komen; bij de minste penalty trilden de ramen. Onmogelijk om dan niet te huiveren. Zelfs de vrouwen hielden ervan om met ons mee te huiveren en te luisteren hoe de stad een wedstrijd lang zijn adem inhield, en dan te zwijgen bij de nederlaag.

Je zou eens moeten zien hoe de stad zich dan in zichzelf keerde en zweeg, een en al gekrenkte verwaandheid en trots, alle schaamte of woede voorbij. Je zag de waanzin en de overgave, en de gebaren van de mensen: in de dichtstbijzijnde pub lieten ze de Guinness met liters tegelijk vloeien of ze gingen met een grafgezicht weer aan het werk; ze liepen alsof ze in één klap tien jaar ouder waren en ze sloegen wartaal uit: ik voel me niet lekker, ik ben misselijk. Er werd alleen over de overwinningen gesproken, daar stortte iedereen zich dan ook op, vol vuur, zingend en drinkend – en ze waren er vaak genoeg, net als gelegenheden om ze te vieren, en opeens hield mijn vader weer van mijn moeder en vonden mijn broers niet langer dat hun vrouwen zo week als jelly waren en niet wisten hoe je moest lachen of feestvieren. Trouwens, dan vonden ze ook niet meer dat Elsie te verlegen, te afstandelijk of te serieus was of dat ze een beetje uit de hoogte deed, en hen neerbuigend behandelde, met haar nachten als verpleegster en dagen waarin ze gedichten in twee talen las. Na een overwinning zagen ze in mijn veel te knokige gestalte een kracht die ze niet kenden – ze vonden gewoon niet meer dat ik anders was dan zij, met mijn stiltes, de manier waarop ik bleef zwijgen en geen mening had als ze wilden dat ik ook kwaad zou spreken over de Ferwells en hun belachelijke zoons, als er thuis, achter een shepherd’s pie, over hen werd gesproken omdat zij allebei, nou ja, stel je voor! – de oudste met zijn dikke bril en de ander met zijn schaapachtige glimlach – achter het loket bij een bank zaten. Omdat geen van hen zijn handen vuil wou maken aan iets anders dan de bankbiljetjes die ze bepotelden.

Ik zei niets, omdat ik wist dat mijn moeder het heerlijk zou vinden als ik ook achter een bankloket zou zitten. Omdat ze vond dat dat ook voor mij goed zou zijn. Als ik eraan dacht hoe mijn familie dacht over mensen die zulk werk deden, vroeg ik me af wat er door haar hoofd ging als ze zei dat dat goed zou zijn, voor mij. Maar nou ja. Ik zei niets. Want dan had ik moeten zeggen: inderdaad, ze zijn zoals jullie denken dat ze zijn, alles is zoals jullie denken dat het is. En ik ben niet anders dan jullie; ik ben blij dat jullie van de overwinning in een wedstrijd houden; ik mag papa graag gespannen voor de televisie zien zitten, zijn snelle ademhaling horen en dan, na de wedstrijd, wanneer de spanning weer daalt maar nog wel in de lucht hangt en je op de tafel de bierflesjes en de volle asbak ziet staan, terwijl er een deken van rook boven onze hoofden hangt en Pellet ergens naast zijn oude, bruine deken wat kippenboutjes of vleesbrokjes heeft uitgekotst, horen hoe hij zijn keel schraapt, een moment dat onveranderlijk aanbreekt, een blikje bier opentrekt en Doug en Hughie belt zodat ze om de beurt hun zegje kunnen doen over een dribbel, de schoonheid van een counter van Rush, of de schijnbare vanzelfsprekendheid van een pass van Dalglish. En ik hou ervan om zijn stem te horen als hij in zichzelf praat, gespannen, de benen stijf tegen elkaar, gereed om op te springen. En de beledigingen waarvan hij de gal binnenhoudt door zijn nagels in de leuningen van de stoel te zetten, daar waar de repen bruine skai als door een wonder nog niet hebben losgelaten onder zijn gebalde vuisten. En op dagen dat er gewonnen is en we allemaal thuis zijn, hou ik van de illusie die er dan bestaat, het gevoel dat dit nooit voorbij zal gaan. Ook daarom rilde ik toen ik afscheid nam van mijn ouders, van slag omdat ik Elsie twee dagen alleen ging laten (ze had gezegd dat ze voor de avond van de wedstrijd een nachtdienst had aangenomen, ze zei: dan kan ik in het kleine kamertje naar de wedstrijd kijken, dat zou niet de eerste keer zijn dat ik daar televisie kijk, dan sta ik vlak bij de deur, hopend dat er geen patiënten bellen, met een oor in de gang en een oog op de televisie. Ik zal kijken of ik je zie).

En dan had je Hughie.

Met vrouw en drie kinderen. Faith hield niet van voetbal. Ze vond dat Hughie veel te veel tijd doorbracht met voetbal kijken en veel te weinig met het repareren van ruiten en hengsels van deuren. Ze werkte in een schoenenzaak. Niet in een fabriek, nee, in een winkel, in de buurt van Clayton Square. Ze gebruikte parfum en er hing altijd een misselijkmakende geur van patchoeli om haar heen, en ze vertelde geregeld dat ze nog wist hoe Hughie minstens vier of vijf keer langs was geweest om een paar schoenen te ruilen voordat ze eindelijk doorhad dat hij misschien wel voor iets anders kwam. En nu hadden ze drie kinderen die schreeuwden en met elkaar vochten, en vrienden met wie ze bier dronken. Nou ja, de mannen dan; de vrouwen nipten van frisdrankjes, rookten mentholsigaretten en bespraken de soaps.

Nu verdrongen zich duizenden mensen uit heel Liverpool bij het station. En onder hen, onder die elfduizend Liverpoolsupporters, zouden zich de drie jongens Andrewson bevinden, bevend en vrij tegelijk, bevangen door een enorme vreugde, een verlangen om te lachen en te rennen als kinderen. Dat was de eerste verrassing: mijn broers te zien lachen en stoeien als kinderen. Ik kan hun lach nog horen. Ik zie Hughies verrotte tanden weer voor me en de zwarte gaten waar ze ontbreken. De arm die Doug bij wijze van groet naar zijn familie opsteekt. En de tatoeages op zijn onderarm: een slecht getekende fles en daaronder, bij zijn pols, een afbeelding van een mes waarvan het lemmet zich midden in zijn handpalm boort.

Alleen begonnen Tonino en ik al heel snel met alcohol. Want toen we op Brussel-Zuid aankwamen, was het de dag voor de wedstrijd en we vroegen ons af: wat zullen we nu eens gaan doen, hoe pakken we het aan met onze rugzakken die net groot genoeg zijn om als kussen te dienen, maar veel te leeg om er iets mee te kunnen – geen tandenborstels of tandpasta, zelfs geen zeep, maar waarom ook, want we kwamen alleen voor de wedstrijd en voor België, niet om ons te wassen of ons op de rug te krabben; en we hadden ons zo slecht voorbereid dat we ’s avonds geen slaapplaats konden vinden. Ik zie de koppen van de hotelreceptionisten en de mensen van de jeugdherbergen en pensions nog voor me, de ontstelde blik waarmee ze zeiden: Natuurlijk niet! We zitten vol, alles zit vol! Er worden voor de wedstrijd zestigduizend mensen uit heel Europa verwacht, dus zijn er niet genoeg kamers of slaapplaatsen voor iedereen!

En daar voegden ze nog aan toe: je hebt mensen die reserveren en slimmerikjes die het erop wagen en denken dat ze bij aankomst direct wel aan kaartjes en kamers zullen komen … En waarom niet ook een vriendinnetje om het weekend mee door te komen, als je toch bezig bent? Maar zo gaat dat dus niet. Misschien moeten jullie leren om vooruit te kijken in het leven, heren. Eerst knikte Tonino zachtjes (al goed, al goed, dank je de koekoek) en glimlachte hij vriendelijk naar de man of vrouw achter de receptie. Pas later, toen we alleen waren, voegde hij daaraan toe: verdomme, het klopt wat dat kutwijf zegt. Het klopt, maar wij hebben wel erger meegemaakt – weet je nog, in Madrid? Op Kerstavond? We waren uitgestapt, en in Madrid kun je met Kerst maar beter niet het meisje met de zwavelstokjes zijn, want er zijn nergens mensen, en alles is dicht. En toch hadden we dat hotel gevonden waar twee mannen in smoking met losgeknoopte vlinderstrikjes ons in de lobby roze champagne aanboden. Twee gigolo’s, ladderzat, met die twee dames die niet zo jong meer waren maar in hun bijzijn wegzwijmelden; ze spraken lange tijd met ons over de liefde van God en de mensen – ja, mevrouw, ik begrijp wat u bedoelt. En die avond hadden we tussen twee gigolo’s en twee niet meer zo frisse schoonheden kunnen slapen in kamers met purperen behang, nippend van de roze champagne, maar nee, bedankt, te moe, we gaan slapen, en een prettige Kerst nog.

In Madrid zeiden we: leve de decadentie, ze heeft ons het leven gered! En we rekenden erop dat er in Brussel ook wel zulke mensen zouden zijn, maar nee, mis, geen enkele. Dus liepen we door de stad, we zwierven rond zonder ons over iets anders druk te maken dan over het genoegen dat we door een onbekende stad dwaalden, en toen werd het al snel avond. Brussel is schitterend, allemaal prachtige huizen en allemaal politie. We gingen eten in een restaurantje en daarna, nou ja, daarna ging alles vanzelf, we stonden op straat en een groepje mensen ging een bar binnen en vroeg ons: Italiaans? Frans? Allebei, generaal! was ons antwoord, en toen zei een van die gozers: ga toch mee, ik trakteer, we vieren mijn nieuwe baan, kom maar! Kom!

En zo leerden we Gabriel kennen. Zo kwam het dat we om een uur of twee, drie ’s nachts met zijn tweeën in Brussel op straat stonden, Tonino en ik, dronken en gelukkig, de Belgen dankend voor hun vrijgevigheid en voor de stoepjes en winkelportieken die een geïmproviseerd bed voor ons vormden – en we schaamden ons nog niet; integendeel, we waren trots en gelukkig om wat voorlopig nog een wonder leek: kaartjes voor de finale, diep weggestopt in Tonino’s zak.

Walk on through the wind, walk on through the rain, walk on, walk on. In de trein leek het uit één keel te klinken: At the end of the storm there’s a golden sky. Als een enkele zware stem steeg het op uit de wagon, onder de geamuseerde blik van de politieman die erop moest toezien dat niemand van ons al begon te drinken. En ik herinner me dat ik mijn eigen stem hoorde zingen.

Ik herinner me dat ik mijn stem uit mijn mond hoorde komen en dat het geluid trilde in mijn keel en zich, eenmaal buiten, vermengde met dat van mijn broers en hun vrienden. Hun vrienden: Soapy, de reus met een kop als een ovale ballon met fletse ogen, een geschoren schedel, sproeten en een kin zo smal en puntig dat hij verdween in het vet van zijn nek. Hij had een basstem die het fundament was voor alle andere stemmen. Alsof iedereen zich afzette tegen de zijne om de hoge noten te halen. Soapy, die zo genoemd werd omdat hij stonk naar zaagsel en smeerolie, vermengd met de klefheid van nat wasgoed en vuil. Een scherp, ranzig mengsel waarvan de walmen zich verspreidden wanneer hij lachte of te veel bewoog. Soapy. Met zijn luizige jasje van de legerdump, vol vlekken, en de groenige camouflagebroek die hij altijd droeg en die voor hem een tweede, glimmende huid leek te zijn. Hij was bijna nooit netjes gekleed en gewassen en geschoren, altijd droeg hij de stank die de reden was voor zijn ironische bijnaam.

Dan had je de broers Arrow en Bennett. En dan nog iemand van wie ik de naam niet kende, die nooit iets zei en met een elastiekje speelde. En de rest. De anderen in de wagon die niet op hun plaats konden blijven zitten en liepen te ijsberen en heupflacons whisky tevoorschijn haalden uit hun schuilplaatsen. Ze klonken weer op, de liederen die onze vaders in 1965 hadden gezongen, tegen Inter Milan: op de melodie van Santa Lucia zongen we lachend Go back to Italy. En hoe luider onze stemmen opstegen, hoe trotser en gelukkiger we werden dat we hier waren.

Deze keer wilde ik dat het stil zou blijven in mij; ik wilde de stem niet horen die zei dat ik me niet met hen moest inlaten, dat ik niet met ze mee moest lopen. Ik wou dat ik niet met die vreemde ogen naar hen en mezelf hoefde te kijken. Ik wilde nog niet hoeven oordelen en me erover verbazen dat ik bij hen was, bij mijn broers die zo ver van me af stonden, ook al ademden we dezelfde lucht; de wereld waarin zij zich bewogen, waarin ze zongen, schreeuwden en leefden, stond zo ver af van de mijne dat ik mezelf kwijtraakte als ik ze probeerde te bereiken en op hen wilde lijken. Misschien kwam ik nog te langzaam tot het besef dat het voor mij altijd een kwestie was van doen alsof. Ik loog. Dat wilde ik ook. Me laten meevoeren naar die wereld waarin zij zich bevonden, ook al was ik daar niet thuis en moest ik me geweld aandoen om niet te schreeuwen. Ja, soms was ik om iets onbenulligs woedend op ze. Al die onbenulligheden richtten me te gronde en ik kon ze niet van me af zetten. Maar deze keer wilde ik me helemaal laten gaan, één zijn met hen, net zo zijn als zij. Ik wilde hetzelfde bier drinken en lachen om dezelfde grappen. Harder praten, af en toe uitbarsten in gemeen gelach, ja, mijn stem moest ook meedoen, en ook wilde ik dat mijn blikken zich zouden verlustigen aan de uitdagingen van de meisjes en het rouge op hun wangen.

Sommigen van ons hadden kinderen bij zich, die ze aan hun zijde wilden hebben bij de grote finale. En ook wel een paar vrouwen die met hun man meekwamen en nog harder zongen dan zij, ze hadden een kind op hun knieën dat ze op de maat in zijn handjes lieten klappen. De vrouwen lachten en de kinderen renden door de wagon zoals kinderen dat doen: ze schoten overal tussendoor, vlogen van de ene kant naar de andere, hard lachend, met scherpe kreten en brede gebaren en groene plastic pistooltjes in hun uitgestoken handen – de zoon van Shandy richtte zijn wapen op Doug. Doug bewoog zich niet, en de zoon van Shandy haalde de trekker over en brulde: Pauw! Pauw! met een shirtje van Rush om zijn schouder. De nummer negen. Het kind bleef door de hele wagon schreeuwen. Pauw! Pauw! Je bent dood, tifoso! Je bent dood!

Er klonk vooral gelach van de echte supporters, degenen die hadden besloten om op pad te gaan met hun T-shirts al aan en de verf al op hun gezicht, nu al, direct, vanaf het station. Er waren mensen die geen tijd hadden gehad om zich voor te bereiden en van plan waren zich in de trein om te kleden. Mensen die ervoor kozen om zich pas met verf in te smeren als ze eenmaal in het stadion waren. Dan had je degenen die een toeter in hun sporttas hadden om die tijdens de wedstrijd te laten schallen. En mensen die nu al wilden gaan drinken, en die klaagden dat alleen de Liverpoolaanhang niet mocht drinken. Alsof er vernielingen waren aangericht in Liverpool! Ik zie ze nog voor me, die twee jonge, magere jongens met hun geschoren schedels; met walkmans die schudden en schrille klanken door de wagon uitbraakten; de een had een oorringetje, de ander een tatoeage van een slang rond zijn nek. Ze zaten aan de andere kant van het gangpad, iets verder naar voren. Je kon ze horen zeggen dat Liverpoolers wisten hoe je moest drinken, volgens hen veel beter dan die stumpers uit Manchester. Ze lachten niet toen ze dat zeiden, en daarna zeiden ze: hoe dan ook, de jongens zijn in vorm, en vanavond zijn ze onovertrefbaar en dan zingen we England! England! tot aan het ochtendgloren.

Laat zien! Tonino! Laat zien, verdomme!

En Tonino liet me de kaartjes zien in de zak van zijn jack – hij droeg een baseballjack met op de rug het woord Chicago, in grote witte letters waarvan de zwierige vorm de letters van Coca-Cola imiteerde. Zijn broer had het voor hem meegebracht uit de Verenigde Staten, de enige keer dat ze elkaar hadden teruggezien sinds de oudste rijk was geworden in Chicago, in de informatica en niet als pizzabakker – een erekwestie waar Tonino altijd op hamerde. Tonino zelf droomde van de Amerikaanse film. Van een bepaald soort Amerikaanse films, tenminste. Laten we zeggen dat hij niet meer alleen wilde horen over Coppola en Scorsese. Verder, zei hij, zijn Amerikanen slecht in voetbal, en bovendien maakt het niemand daar wat uit wat je met een ronde bal kunt doen; maar als ik mijn broer vertelde over de finale die we gingen zien – want besef je het wel, Jeff, we gaan de finale zien! – dan zou hij er ziek van worden, dat broertje van mij, niet alleen van het feit dat we kaartjes hebben, maar ook vanwege de vraag hoe de goede God zo blind kon zijn voor jongens die zo’n cadeau absoluut niet verdienen. We moeten alleen oppassen dat we Gabriel en Virginie niet tegen het lijf lopen, want die hebben we heel slecht behandeld. Zodra we begrepen dat zij onze enige kans waren om aan kaartjes te komen, nou, toen hebben we geen moment geaarzeld, jammer, maar helaas.

Tonino’s hand was in Virginies tas verdwenen. Hij had de portefeuille eruit gehaald, misschien toen ik die mop over Draaisma aan het vertellen was, want dat is de grappigste mop die ik ken – en bovendien de enige die leuker wordt naarmate hij langer duurt, alsof degene die hem heeft bedacht hem alleen maar had bedacht om Tonino’s beide vijfvingerige handen de tijd te gunnen om hun wandaad te begaan – hij was onder tafel aan de gang gegaan om de kwestie van de kaartjes tot een goed einde te brengen en de portefeuille daarna weer terug in de tas te stoppen. Kat in ’t bakkie. Tenzij hij het op een ander moment deed. Kan ook. En toen was ik klaar met het vertellen van de mop over Draaisma – we waren bij het punt aangekomen waar de directeur op het plein voor de Sint-Pieter staat en hij de paus op zijn balkon ziet staan met Draaisma naast hem, en dan komt de clou: iemand in de menigte vraagt: zeg, wie is eigenlijk die man naast Draaisma? Iedereen lachte en Tonino lachte nog harder dan de rest, en voor mij betekende dat: nog één biertje en dan gaan we ervantussen, niet blijven hangen. Maar Gabriel kwam tussenbeide: geen sprake van dat jullie er zomaar vandoor gaan, heren, jullie slapen vannacht niet buiten, ga maar met mij mee. Want we hadden verteld dat we vanwege de wedstrijd geen kamer hadden kunnen vinden; de wedstrijd was niet eens ter sprake gekomen voordat we hadden uitgelegd waarom het onmogelijk was om in Brussel een kamer te vinden.

En bij Gabriel, die grote, nogal magere kerel met een smal, dor gezicht onder zijn rozige huid, met waterige, grijze ogen, en een verontruste uitdrukking op zijn al te brave voorkomen, wat deed vermoeden dat er heel wat agressie vlak onder de oppervlakte lag te smeulen, waar je het bestaan van voelde in zijn glimlach, in zijn zachte, lichtgebogen rug, onder de coupe van zijn kastanjebruine haar met zijscheiding, in zijn trillende stem die heel gespannen klonk en haast leek te breken als hij alleen maar lachte, met zijn hemelsblauwe bloes, de plooien van zijn bandplooibroek en de schakelketting waar zijn voornaam in cursieve letters ingegraveerd was – Gabriel – ja, bij die jongen van wie je zou kunnen zeggen dat het geweld op de loer lag, verborgen onder het mekkerende uiterlijk van een kindje dat te hard zijn best doet, voelde ik me direct slecht op mijn gemak. We waren nu uitgenodigd om met hem en Virginie mee te drinken, en met Adrienne en Benoît, in een grote bar die eruitzag als een pub maar het niet was. Er werd Engelse pop gedraaid, maar nergens was ook maar iets Keltisch te zien, nog niet de schim ervan: geen distels, geen klavertjesvier. Hoe dan ook, had Gabriel gezegd, blijf maar niet te lang op straat hangen, de avond voor een wedstrijd is het altijd gevaarlijk, en de wedstrijd van morgen zou weleens bijzonder verhit kunnen worden, vooral voor Tonino die er nou niet bepaald Keltisch uitziet!

Inderdaad voldeed Tonino beter als Italiaan dan de Italianen, hij had bruine krullen, net als zijn moeder die uit de buurt van Roubaix afkomstig was; en net als zij hield hij van voetbal en was hij nerveus aangelegd. Van die kant niets Italiaans. Tonino zei klagerig dat zijn vader wel een Italiaan was, maar dat voetbal hem geen zier kon schelen en dat hij niet om knokken gaf – wat een ellende, zelfs de clichés lieten het afweten!

Gabriel sprak over zijn vrienden die allemaal gekomen waren vanwege zijn promotie, en toen Tonino zei: goh, die Virginie, dat is me een schatje, wat jij, antwoordde ik: ze ziet er inderdaad leuk uit, keek ik liever een deurtje verder – naar Gabriels vrienden die de bar binnenkwamen vanwege zijn promotie. En dat merkwaardige woord was alles wat nodig was om ons geweten schoon te wassen en ons te verlossen van het onaangename gevoel dat we iemand die ons gul onthaalde schade berokkenden. Ja, ik weet dat het belachelijk is, dat het alleen vanwege het woord promotie was en omdat dat woord zo goed paste bij die stomme schakelkettingen en zijscheidingen. Ik stel me voor dat Tonino bij zichzelf dacht: wat een heiligschennis om zo’n aardig meisje als Virginie – die er zo leuk uitziet ondanks haar stretch-jeans en appelgroene polo – op te zadelen met een type als die Gabriel die promotie heeft gemaakt. Ik wilde graag geloven dat Tonino bij zichzelf dacht: yep, die Gabriel is wel aardig, maar toch: puntje een, hij zou geen kettinkjes om zijn hals moeten dragen en puntje twee, bloezen met korte mouwen zouden verboden moeten worden.

En zo pleitten we onszelf kalmpjes vrij van de diefstal, terwijl we van het laatste biertje nipten dat Gabriel ons had aangeboden, terwijl er bij het schuim en de Spatenbrau woorden opwelden die erop duidden dat de kaartjes voor de wedstrijd misschien alleen maar een voorschotje hoefden te zijn, dat we misschien – waarom ook niet – konden uitkijken naar een slippertje met Virginie, op enige afstand van Gabriel? Hoe dan ook, hij bofte wel, die gepromoveerde, dat hij zo’n leuk vriendinnetje had en dat al zijn vrienden, blond- en bruinharig, allemaal naar deze bar waren gekomen om hem te feliciteren met zijn formidabele baan en Adrienne en Benoît te feliciteren voor dat prachtige idee – topvrienden waren ze met die twee kaartjes voor de finale van een wedstrijd die niet minder formidabel of geweldig zou zijn dan zij zelf al waren.