Pierre Bayard

Hoe te praten over boeken die je niet hebt gelezen

Uit het Frans vertaald door Jan Versteeg

Uitgeverij De Geus

breda 2013

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Voor de in dit boek gebruikte citaten, zie de Verantwoording achterin

Oorspronkelijke titel Comment parler des livres que l’on n’a pas lus?, verschenen bij Minuit

Oorspronkelijke tekst © Les Éditions de Minuit, 2007

Eerste Nederlandstalige uitgave © Jan Versteeg en De Geus BV, Breda 2008

Deze editie © De Geus BV, Breda 2013

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Getty Images/Mark Hooper

isbn 978 90 445 2817 6

NUR 617

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2008.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Hoofdstuk I

Boeken die je niet kent

WAARIN DE LEZER ZAL VERNEMEN DAT HET NIET ZOZEER VAN BELANG IS DIT OF DAT BOEK TE LEZEN, WAT TIJDVERSPILLING IS, MAAR DAT HET MET BETREKKING TOT HET GEHEEL VAN BOEKEN AANKOMT OP, ZOALS EEN PERSONAGE BIJ MUSIL HET NOEMT, EEN ‘OVERZIEN VAN HET GEHEEL’.

Van de vele manieren om niet te lezen, is de radicaalste geen enkel boek open te slaan. Wat deze vorm van totale onthouding betreft vallen daar voor elke lezer, hoe ijverig hij zich ook op deze bezigheid toelegt, bijna alle publicaties onder en daarom is van onze manieren van omgaan met het geschrevene deze ook de voornaamste. Want we mogen nooit vergeten dat zelfs een groot lezer altijd maar een uiterst gering deel van alle bestaande boeken geestelijk tot zich kan nemen. En dat hij dus voortdurend gedwongen is zich uit te spreken over boeken die hij niet gelezen heeft, tenzij hij voorgoed elk gesprek uit de weg gaat en nooit meer iets schrijft.

Gaan we bij deze opstelling tot het uiterste, dan krijgen we het geval van een algehele niet-lezer, die nooit enig boek openslaat, maar die er toch niet van afziet er iets over te weten te komen en erover te praten. Dat is het geval met de bibliothecaris in De man zonder eigenschappen[1], een bijfiguur in de roman, maar zeer belangrijk voor ons betoog vanwege zijn radicale opstelling en de onverschrokkenheid waarmee hij daar zonder aarzelen een theorie aan koppelt.

*

De roman van Musil speelt aan het begin van de vorige eeuw in een land dat Kakanië genoemd wordt, een humoristische omzetting van de Oostenrijks-Hongaarse dubbelmonarchie. Er is een vaderlandslievende organisatie, de Parallelactie, opgericht, ontstaan vanuit het idee om op waardige wijze de aanstaande verjaardag van de Keizer te vieren, welke viering tevens een verlossend voorbeeld voor de rest van de wereld moet worden.

De organisatoren van de Parallelactie, door Musil voorgesteld als lachwekkende hansworsten, zijn dus allemaal op zoek naar een ‘verlossende gedachte’, waarover ze het voortdurend hebben met een fraseologie die des te vager is omdat ze geen idee hebben wat die gedachte zou kunnen zijn, en ook niet op welke manier zij in staat zou zijn buiten hun land een reddingbrengende werking te hebben.

Een van de lachwekkendste organisatoren van de Parallelactie is generaal Stumm (Duits voor ‘stom’). Deze heeft zich voorgenomen deze verlossende gedachte vóór de anderen te bedenken en haar de vrouw van wie hij houdt aan te bieden, Diotima, een ander belangrijk persoon binnen de Parallelactie:

Je herinnert je dat ik het in mijn hoofd heb gezet om de verlossende gedachte die Diotima zoekt aan haar voeten te leggen. Er bestaan klaarblijkelijk heel veel belangrijke gedachten, maar één daarvan moet uiteindelijk de belangrijkste zijn; dat is logisch, nietwaar? Het gaat er dus alleen maar om er orde in te brengen.[2]

Weinig bekend met ideeën en hoe je ermee omgaat, en nog minder met de aanpak om nieuwe te bedenken, besluit de generaal naar de staatsbibliotheek te gaan, bij voorbaat de ideale plek om tot ongewone gedachten te komen, om ‘zich duidelijkheid te verschaffen over de sterkte van de tegenstander’ en op de meest geordende manier die mogelijk is de hand te leggen op de originele gedachte die hij zoekt.

*

Het bezoek aan de bibliotheek brengt deze man, die weinig vertrouwd is met boeken, in grote verwarring, want het confronteert hem met een kennis die hem geen enkel aanknopingspunt biedt en waarop hij nooit volledig greep zal krijgen, terwijl hij als militair gewend is de baas te zijn:

Wij hebben die kolossale boekenschat geïnspecteerd en ik kan wel zeggen, ik ben er niet erg van onder de indruk geraakt, die rijen boeken zijn niet erger dan een garnizoensparade. Alleen kon ik niet nalaten om op een gegeven moment bij mezelf een rekensommetje te gaan maken, en dat had een onverwacht resultaat. Zie je, daarvoor dacht ik dat als ik daar nu eens elke dag een boek lees, dan zou dat weliswaar erg vermoeiend zijn, maar ooit zou ik erdoorheen komen en dan aanspraak mogen maken op een zekere positie in de wereld van de geest, zelfs als ik het een en ander zou overslaan. Maar wat denk je dat die bibliothecaris mij antwoordt als er maar geen eind komt aan die wandeling van ons en ik hem vraag hoeveel banden die idiote bibliotheek nu precies bevat? Drieënhalf miljoen, zegt die man!! We zullen toen hij dat zei zo’n beetje bij het zevenhonderdduizendste boek zijn geweest, maar vanaf dat moment heb ik onafgebroken lopen rekenen – ik zal het je besparen, maar ik heb het op het ministerie nog eens met potlood en papier nagerekend: tienduizend jaar zou ik er op die manier voor nodig hebben gehad om mijn plan uit te voeren![3]

Deze ontmoeting met de oneindigheid van leesmogelijkheden houdt verband met de gedachte die ervoor pleit om niet te lezen. Hoe kun je, ten overstaan van het ontelbaar grote aantal gepubliceerde boeken, anders dan denken dat elk lezen, ook al spreid je het uit over een heel leven, totaal in het niet valt als je kijkt naar alle boeken waarvan je nooit kennis zult nemen?

Lezen is allereerst niet-lezen en zelfs bij grote lezers die er hun leven aan wijden, gaat achter de handeling dat je een boek pakt en het openslaat altijd de omgekeerde handeling schuil, op hetzelfde moment, zodat het daarom aan de aandacht ontsnapt: het ongewild niet pakken en gesloten laten van alle boeken die je, bij een andere ordening van de wereld, in plaats van de gelukkige uitverkorene gekozen zou hebben.

*

Hoewel De man zonder eigenschappen opnieuw het aloude probleem verwoordt waarbij cultuur en oneindigheid elkaar tegenkomen, biedt het ook een van de mogelijke oplossingen, namelijk die waartoe de bibliothecaris heeft besloten met wie generaal Stumm te maken heeft. Want hij heeft een manier gevonden om wegwijs te worden, zo niet in alle boeken ter wereld, dan toch in ieder geval in de miljoenen boeken in de bibliotheek. Zijn aanpak is heel eenvoudig en kost ook nog eens geen enkele moeite:

Omdat ik hem niet meteen loslaat, richt hij zich plotseling op en groeit letterlijk uit zijn slobberende broek, en hij zegt met een stem die elk woord veelbetekenend rekt, alsof hij nu het geheim van al die wanden wel moest uitspreken: ‘Generaal,’ zegt hij, ‘u wilt dus weten hoe ik al die boeken ken? Dat kan ik u wel vertellen: omdat ik er nooit een lees!’[4]

Vandaar de verbazing van de generaal, geconfronteerd met deze bibliothecaris van een bijzonder soort, die er zorgvuldig voor waakt iets te lezen, niet door onontwikkeldheid, maar juist om vertrouwder met zijn boeken te raken:

Weet je, dat was werkelijk bijna te veel voor me! Maar toen hij mijn verbijstering zag heeft hij het me uitgelegd. Het geheim van de goede bibliothecaris is dat hij van alle literatuur die hem wordt toevertrouwd nooit meer leest dan de titel en de inhoudsopgave. ‘Wie zich inlaat met de inhoud, is als bibliothecaris verloren!’ hield hij mij voor. ‘Hij zal nooit het geheel kunnen overzien!’

Ademloos vraag ik hem: ‘Dus u leest nooit ook maar één van die boeken?’

‘Nooit; met uitzondering van de catalogi.’

‘Maar u bent toch doctor, nietwaar?’

‘Zeker, ik ben zelfs docent aan de universiteit; privaatdocent voor het bibliotheekwezen. De bibliotheekwetenschap is een wetenschap op zichzelf’, legde hij uit. ‘Hoeveel systemen’, vraagt hij, ‘denkt mijnheer de generaal dat er bestaan om boeken neer te zetten, te conserveren, om titels te rangschikken, drukfouten en verkeerde gegevens op titelpagina’s te rectificeren, en zo meer?’[5]

De bibliothecaris van Musil waakt er zo voor van de inhoud van de boeken kennis te nemen, maar deze laten hem geenszins onverschillig, zoals je misschien zou denken, en van vijandigheid is nog minder sprake. Juist zijn liefde voor boeken – maar dan ook voor alle boeken – brengt hem ertoe zich voorzichtig tot hun buitenkant te beperken, uit angst dat een te duidelijke belangstelling voor een ervan ertoe zou leiden dat hij de andere verwaarloosde.

*

Dat ik de bibliothecaris van Musil verstandig vind, komt door dat streven ‘het geheel te willen overzien’, en ik zou bijna geneigd zijn om wat hij over bibliotheken zegt op de hele cultuur toe te passen: wie zijn neus in boeken steekt, is verloren voor de cultuur en zelfs voor het lezen. Want er moet, omdat er zo veel boeken zijn, noodzakelijkerwijs een keus gemaakt worden tussen dat overzien van het geheel en elk boek, en elk lezen als moeizame en tijdrovende poging om greep op het geheel te krijgen, is energieverspilling.

Het verstandige van deze opstelling is dat zij allereerst aangeeft belang te hechten aan het idee van een geheel, met de suggestie dat echte cultuur dient te streven naar volledigheid en zich niet mag beperken tot het vergaren van op één punt gerichte kennis. En het zoeken naar dat geheel leidt trouwens tot een andere kijk op elk boek, waarbij de aandacht verder gaat dan het eigen karakter en de belangstelling zich meer richt op de onderlinge betrekkingen.

De echte lezer moet die betrekkingen zien te achterhalen, zoals de bibliothecaris van Musil heel goed heeft begrepen. Daarom is hij, net als veel van zijn collega’s, meer dan in boeken, geïnteresseerd in boeken over boeken:

Ik zeg nog iets over zoiets als spoorboekjes, die het mogelijk moeten maken elke gewenste verbinding en elke aansluiting tussen de gedachten tot stand te brengen, en dan wordt hij haast griezelig beleefd en biedt aan mij naar de cataloguszaal te brengen en mij daar alleen te laten, ofschoon dat eigenlijk verboden is, omdat die enkel door de bibliothecarissen mag worden gebruikt. Toen was ik dus echt in het heilige der heiligen van de bibliotheek. Ik kan je verzekeren, ik had het gevoel alsof ik het inwendige van een schedel was binnengegaan; niets anders om mij heen dan van die kasten met hun boekencellen, en overal ladders om op en af te klimmen, en op de tafels en lessenaars niets dan catalogi en bibliografieën, het hele concentraat van de kennis, en nergens een zinnig boek om te lezen, niets dan boeken over boeken.[6]

Verbindingen en aansluitingen, dat is waar de ontwikkelde mens naar dient te zoeken, en niet naar één speciaal boek, net zoals een treinverkeersleider moet letten op de betrekkingen tussen de treinen, dat wil zeggen op hun tegenliggers en hun aansluitingen, en niet op de afzonderlijke inhoud van die of die trein. En het beeld van een schedel is een aanzienlijke versterking van de theorie volgens welke het op het gebied van de cultuur meer aankomt op de betrekkingen tussen de ideeën dan op de ideeën zelf.

Men zou de stelligheid van de bewering van de bibliothecaris natuurlijk kunnen afzwakken, want hij heeft wel veel belangstelling voor die boeken over boeken die we catalogi noemen. Die hebben echter een heel bijzondere status en beperken zich in feite tot lijsten. Ook hebben zij de verdienste dat ze de betrekking tussen boeken zichtbaar maken, waarvoor degene zich gevoelig moet tonen die, omdat hij er waanzinnig veel van houdt, in staat wil zijn er een heleboel tegelijk van te kennen.

*

Dat idee van ‘het geheel willen overzien’ dat de basis vormt van het doen en laten van de bibliothecaris, heeft op het praktische vlak een verstrekkende betekenis, want alleen hun intuïtieve kennis maakt het sommige bevoorrechten mogelijk zonder al te veel kleerscheuren te ontsnappen aan situaties waarin ze op heterdaad betrapt zouden kunnen worden op onwetendheid.

Ontwikkelde mensen weten het – en vooral, niet-ontwikkelde mensen weten het tot hun ongeluk niet: cultuur is allereerst een zaak van oriënteringsvermogen. Ontwikkeld zijn is niet dit of dat boek gelezen hebben, het is in staat zijn in het geheel van boeken de weg te vinden, dus beseffen dat boeken een geheel vormen en bij machte zijn elk onderdeel zijn plaats te geven ten opzichte van andere. De binnenkant doet er minder toe dan de buitenkant of, anders gezegd, de binnenkant van het boek is zijn buitenkant, want wat bij elk boek telt zijn de boeken die ernaast staan.

Daarom doet het er voor een ontwikkeld iemand nauwelijks toe dit of dat boek gelezen te hebben, want ook al is hij niet precies op de hoogte van de inhoud ervan, hij is vaak wel in staat het een plaats te geven, dat wil zeggen te bepalen in welke relatie het staat met andere boeken. Dit onderscheid tussen de inhoud van een boek en zijn plaats is wezenlijk, want die plaatsbepaling maakt het degenen die niet door cultuur worden afgeschrikt mogelijk probleemloos over elk willekeurig onderwerp mee te praten.

Zo heb ik Ulysses[7] van Joyce nooit ‘gelezen’ en ik zal het waarschijnlijk ook nooit lezen. De ‘inhoud’ van het boek is me dus nagenoeg onbekend. De inhoud ervan, maar niet zijn plaats. De inhoud van een boek valt echter nagenoeg samen met zijn plaats. Ik bedoel daarmee dat ik geenszins met lege handen sta, dat ik me zeer wel in staat voel tijdens een gesprek over Ulysses te praten omdat ik het vrij nauwkeurig een plaats kan geven in relatie tot andere boeken. Zo weet ik dat het een herhaling van De Odyssee[8] is, dat er sprake is van een inwendige monoloog, dat de handeling plaatsvindt in Dublin op één dag, enzovoort. Daarom verwijs ik tijdens mijn colleges zonder met mijn ogen te knipperen vaak naar Joyce.

Sterker nog, zoals we verderop zullen zien bij het onderzoek naar de gespannen relatie tussen het lezen van en het praten over boeken: ik bevind me in de positie dat ik schaamteloos kan zeggen dat ik Joyce niet gelezen heb. Want mijn boekenkast van een intellectueel vertoont, net als elke boekenkast, gaten en lege plekken, wat in feite nauwelijks van belang is, want hij staat vol genoeg om ervoor te zorgen dat zo’n lege plek nauwelijks opvalt, aangezien elk gesprek al gauw van het ene boek overgaat op een ander.

Het meeste van wat er over boeken gezegd wordt, gaat ondanks de schijn niet over het boek zelf, maar over een veel ruimer geheel, namelijk het geheel van alle richtinggevende boeken waarop op een gegeven moment een bepaalde cultuur berust. Dat geheel zal ik van nu af aan de ‘gemeenschappelijke bibliotheek’ noemen, die echt van belang is, want het gaat erom daar bij gesprekken over boeken vaste greep op te hebben. Die vaste greep is echter een vaste greep op de betrekkingen, niet op dit of dat afzonderlijk onderdeel, en hij past volmaakt bij het feit dat men over een groot deel van het geheel in onwetendheid verkeert.

Dat wil zeggen dat een boek ophoudt onbekend te zijn zodra het ons waarnemingsveld binnendringt en ook al weet je er niets van, dan is dat geenszins een belemmering om er je gedachten over te laten gaan of om erover te praten. Nog voor hij het heeft opengeslagen, zijn alleen al de titel van het boek of een snelle blik op de omslag voldoende om bij een ontwikkeld en nieuwsgierig iemand een hele reeks beelden en gevoelens op te roepen die slechts vragen om omgezet te worden in een eerste oordeel, wat wordt vergemakkelijkt door de voorstelling die hij zich op basis van zijn algemene ontwikkeling van het geheel van boeken maakt. Zo kan het vluchtig in contact komen met een ervan voor de niet-lezer, ook al slaat hij het nooit open, het begin zijn van een waarachtige persoonlijke toe-eigening en bestaat er in het uiterste geval niet één onbekend boek, aangezien het deze status al meteen bij de eerste ontmoeting kwijtraakt.

*

Want de bijzonderheid van het niet-lezen van de bibliothecaris bij Musil is dat zijn houding niet passief, maar actief is. Dat talloze ontwikkelde mensen niet-lezers en, omgekeerd, talloze niet-lezers ontwikkelde mensen zijn, komt doordat niet-lezen niet betekent dat er niet gelezen wordt. Het is een drukke bezigheid die erin bestaat voor zichzelf ordening aan te brengen in de enorme hoeveelheid boeken om er niet onder bedolven te worden. Daarom verdient niet-lezen het verdedigd en zelfs onderwezen te worden.

Natuurlijk lijkt, in ieder geval voor een niet-geoefend oog, niets zo op niet-lezen als niet lezen, en niets lijkt meer op iemand die niet leest dan iemand die ook niet leest. Maar nauwkeurige waarneming van beide personen die met een boek zitten, laat geen enkele twijfel bestaan over het verschil in houding en betrokkenheid dat zij laten zien.

In het eerste geval heeft de persoon die niet leest geen belangstelling voor het boek, waarbij het hier zowel om de inhoud van het boek gaat als om zijn plaats. De relatie die het heeft met andere boeken interesseert hem even weinig als het onderwerp, en hij wordt geenszins weerhouden door de angst om, door zich voor één enkel boek te interesseren, de indruk te wekken aan andere voorbij te gaan.

In het tweede geval ziet de persoon die niet leest ervan af om, net als de bibliothecaris bij Musil, vat te krijgen op het wezenlijke van het boek, namelijk zijn plaats met betrekking tot andere. Dat hij dat doet betekent geenszins dat hij zich niet voor het boek interesseert, integendeel juist. Dat hij zo handelt komt doordat hij begrijpt dat er een nauwe band bestaat tussen inhoud en plaats, wat getuigt van een wijsheid die groter is dan die van veel lezers en, als je erover nadenkt, misschien eigenlijk van meer eerbied voor het boek.

[1]db en gb ++.

[2] Robert Musil, De man zonder eigenschappen, vertaald door Ingeborg Lesener, Meulenhoff, 1996, blz. 599. In dit citaat spreekt Stumm, net als in het volgende, tot zijn vriend Ulrich.

[3] Ibid., blz. 599-600.

[4] Ibid., blz. 602.

[5] Ibid., blz. 603.

[6] Ibid., blz. 601-602.

[7]gb ++.

[8]db en gb ++.

Hoofdstuk II

Boeken die je hebt doorgebladerd

WAARIN WE, MET VALÉRY, VASTSTELLEN DAT HET VOLDOENDE IS EEN BOEK DOORGEBLADERD TE HEBBEN OM IN STAAT TE ZIJN ER EEN HEEL ARTIKEL AAN TE WIJDEN EN DAT HET, WAT SOMMIGE BOEKEN BETREFT, ZELFS ONGEPAST ZOU ZIJN ANDERS TE WERK TE GAAN.

Dat idee ‘het geheel te willen overzien’ beperkt zich niet tot de plaats van het boek in de gemeenschappelijke bibliotheek. Het betreft ook de plaats van elke passage in het geheel van het boek. De vaardigheden die een ontwikkeld lezer verwerft om zich te oriënteren waar het gaat om de algemene indeling van de bibliotheek, komen evenzeer te pas binnen een afzonderlijk boek. Ontwikkeld zijn houdt in dat je in staat bent snel in een boek je weg te vinden en dat ‘je weg vinden’ niet betekent het in z’n geheel lezen, juist integendeel. Je zou zelfs kunnen zeggen dat hoe beter je daartoe in staat bent, hoe minder het nodig is een of ander boek in het bijzonder te lezen.

De opstelling van de bibliothecaris bij Musil betreft een extreem geval dat betrekking heeft op maar weinig mensen, daarbij inbegrepen de besliste tegenstanders van lezen, zo moeilijk is het om nooit te lezen. Een geval dat vaker voorkomt betreft de lezer die zich boeken niet ontzegt, maar ermee volstaat ze door te bladeren. De held bij Musil neemt overigens een onduidelijke positie in, want ook al onthoudt hij zich ervan boeken open te slaan, toch heeft hij zoals we hebben gezien veel belangstelling voor titels en inhoudsopgaven, en op die manier neemt hij het werk, of hij wil of niet, een eerste keer vluchtig door.

Boeken inzien zonder ze echt te lezen, is volstrekt geen belemmering om er commentaar op te leveren. Het is zelfs mogelijk dat het hierbij om de meest doeltreffende manier gaat om ze je eigen te maken, met erkenning van hun diepzinnige karakter en hun vermogen tot verrijking, terwijl je tevens voorkomt te zeer in details te treden. Dat is in ieder geval de mening – en de vaste werkwijze – van die meester van het niet-lezen die Paul Valéry was.

*

In de galerij van schrijvers die hebben gewaarschuwd tegen de risico’s van lezen, neemt Valéry een zeer belangrijke plaats in, want een deel van zijn werk is een felle aanklacht om te wijzen op de gevaren van deze bezigheid. Zo bewoont meneer Teste, de held bij uitstek in het werk van Valéry, een flat zonder boeken, en het is waarschijnlijk dat hij op dit punt evenals op veel andere als voorbeeld voor de schrijver fungeert, die er geen geheim van maakt weinig te lezen: ‘Ik had van meet af aan een hekel aan lezen en gaf mijn lievelingsboeken zelfs weg aan enkele vrienden. Later, na die heldere periode, moest ik er een paar opnieuw kopen. Maar ik blijf iemand die weinig leest, want ik zoek in een boek slechts dat wat misschien iets bijdraagt aan mijn eigen activiteit, of waardoor die mogelijk belemmerd wordt.’[9]

Dit wantrouwen jegens boeken richt zich in de eerste plaats op de biografie. Valéry is beroemd geworden op het gebied van de literaire kritiek door in twijfel te trekken of het nu wel nodig was verband te leggen tussen het werk en de schrijver, zoals gewoonlijk gebeurde. In de negentiende eeuw was het in de kritiek inderdaad gebruikelijk ervan uit te gaan dat kennis van de schrijver bevorderlijk was voor kennis van het werk en dus werd er over hem zo veel mogelijk informatie vergaard.

Brekend met deze gewoonte van de kritiek stelt Valéry dat, in tegenstelling tot wat werd aangenomen, de schrijver niet in staat is zijn werk uit te leggen. Dat werk is het resultaat van een scheppend proces dat in hem plaatsvindt maar boven hem uitstijgt en daarom is het verkeerd het tot hem terug te voeren. Om een werk te begrijpen is het dus nauwelijks van belang om er gegevens over de schrijver bij te betrekken, want in het uiterste geval is deze laatste in dit verband slechts een doorgeefluik.

In zijn tijd is Valéry zeker niet de enige die pleit voor een scheiding tussen werk en schrijver. In zijn Contre Sainte-Beuve[10] verdedigt Proust de theorie volgens welke een literair werk het product is van een ander Ik dan de persoon die we kennen en hij verduidelijkt deze theorie in de Recherche[11] aan de hand van het personage Bergotte. Maar Valéry beperkt zich er niet toe de schrijver van het terrein van de literaire kritiek te verwijderen, hij benut de gelegenheid tevens om zich van de tekst te ontdoen.

*

Dat Valéry weinig – of vaker helemaal niet – leest, weerhoudt hem er geenszins van een uitgesproken mening te hebben over schrijvers die hij niet kent en zich daarover uitvoerig uit te spreken.

Net als de meeste mensen die erover praten, heeft ook Valéry Proust niet gelezen. Maar in tegenstelling tot velen houdt dat hem niet tegen, en met kalm cynisme geeft hij het toe en begint hij, kort na de dood van de schrijver, in de Nouvelle Revue Française van januari 1923 zijn hulde aan Proust met deze woorden:

Hoewel ik nauwelijks één enkel deel van het grote werk van Marcel Proust ken, en juist de kunst van de romanschrijver voor mij een welhaast onbevattelijke kunst is, ben ik me er, door dat beetje van Op zoek naar de verloren tijd dat ik heb kunnen lezen, toch van bewust door welk uitzonderlijk verlies de Literatuur onlangs is getroffen; en niet alleen de Literatuur, maar nog meer dat geheime gezelschap dat, in elk tijdperk, wordt gevormd door degenen die er haar werkelijke waarde aan geven.[12]

Het vervolg van de inleiding maakt het geval Valéry nog erger, want om te rechtvaardigen dat hij de schrijver over wie hij het gaat hebben niet kent, komt hij ertoe zich te verschuilen achter het gunstige, en vooral gelijkluidende, oordeel van Gide en Daudet:

Trouwens, wanneer ik niet één regel van dit uitvoerige werk had gelezen, zou ik er genoeg aan gehad hebben te zien dat twee zo verschillende geesten als Gide en Léon Daudet het eens zijn over het belang ervan, om elke twijfel weg te nemen; een zo zeldzame overeenstemming kan slechts voortkomen uit iets wat vaststaat. We kunnen gerust zijn: aangezien ze het tegelijkertijd verkondigen, kun je er ook van op aan.[13]

Op deze wijze is het oordeel van anderen van wezenlijk belang nog voor je zelf een mening onder woorden hebt gebracht en kun je daar ook helemaal op steunen, zozeer – en je kunt je voorstellen dat dat wat Valéry betreft het geval is – dat het je ervan ontslaat ook maar één regel van de tekst te lezen. Het nadeel van dit blind vertrouwen op andere lezers is dat het moeilijk is, zoals hij ook grif toegeeft, om vervolgens in je commentaar nauwkeurigheid aan de dag te leggen:

Anderen spreken precies en diepgaand over een zo geweldig en zo scherpzinnig boek. Weer anderen zetten uiteen wie de mens was die het bedacht en het beroemdheid bezorgde; ik heb er jaren geleden slechts vluchtig kennis van genomen. Ik kan hier slechts een nietszeggend oordeel naar voren brengen, en bijna niet waard dat het opgeschreven werd. Dit is slechts een hulde, een vergankelijke bloem op een graf dat zal blijven.[14]

Als we Valéry zijn cynisme niet kwalijk nemen en juist uitgaan van zijn oprechtheid, moeten we toegeven dat de paar bladzijden over Proust die op deze inleiding volgen niet verstoken zijn van juistheid, waarmee wordt aangetoond, wat wij steeds vaststellen, dat het geenszins noodzakelijk is kennisgenomen te hebben van waar we over praten om er toch juiste uitspraken over te kunnen doen.

Na de inleiding bestaat het artikel verder uit twee delen. Het eerste gaat over de roman in het algemeen, en je merkt dat Valéry wel uitkijkt zich aan duidelijke uitspraken te wagen. Zo vernemen we dat een roman beoogt ‘ons te informeren over een of een aantal denkbeeldige “levens”, waarbij personages ten tonele worden gevoerd, tijd en plaats worden bepaald en voorvallen worden besproken’, wat de roman tegenover poëzie plaatst en het mogelijk maakt hem zonder dat er heel veel verloren gaat samen te vatten en na te vertellen.[15] Deze opmerkingen, overigens juist met betrekking tot een hele reeks romans, hebben nauwelijks iets met Proust te maken, wiens werk zich nu juist heel moeilijk laat samenvatten. In het tweede deel van zijn tekst toont Valéry zich echter bevlogener.

Dat deel is gewijd aan Proust, aan wie je moeilijk helemaal voorbij kunt gaan in een artikel dat als hulde bedoeld is. Deze laatste in verband brengend met het geheel van schrijvers over wie hij het net heeft gehad (‘Proust heeft royaal geprofiteerd van deze zo eenvoudige en zo ruime voorwaarden’[16]), legt Valéry echter het specifieke karakter van zijn werk bloot, uitgaand van het beslist proustiaanse idee dat het mikt op ‘de buitensporige hoeveelheid van verbindingen waardoor het onbeduidendste beeld heel gemakkelijk aansluiting vindt bij wat voor de schrijver wezenlijk is’. Die aandacht voor de proustiaanse manier om te mikken op de eindeloze hoeveelheid verbindingen met betrekking tot elk beeld biedt een dubbel voordeel. Allereerst is het, om er gevoelig voor te zijn, niet nodig Proust gelezen te hebben, en hem op een willekeurige bladzijde openslaan is voor deze vaststelling voldoende. Bovendien is die aandacht strategisch een goede zet, want zij betekent een terugkeer naar de rechtvaardiging Proust te laten liggen, dus hem niet te lezen.

Want de handigheid van Valéry bestaat erin te verduidelijken hoezeer het werk van Proust zijn waarde ontleent aan zijn opmerkelijke verdienste dat je het op elke willekeurige bladzijde kunt openslaan:

Het belang van zijn boeken huist in elk fragment. Je kunt het boek openslaan op elke bladzijde die je wilt; de vitaliteit ervan hangt geenszins af van wat eraan vooraf is gegaan, maar van een soort geconsolideerde illusie; die houdt stand door wat je de eigen activiteit van de hele structuur van zijn tekst zou kunnen noemen.[17]

De geniale inval van Valéry bestaat erin dat hij zijn handelwijze met betrekking tot lezen tot een theorie verheft door aan te tonen dat die wordt uitgelokt door de schrijver die hij niet van plan is te lezen en dat ervan afzien hem te lezen nog het beste compliment is dat hij hem kan maken. Daarom doet hij aan het eind van zijn artikel, ‘moeilijke schrijvers’ die spoedig door niemand meer begrepen zullen worden lof toezwaaiend, zonder zich daarvoor te schamen nauwelijks moeite te verhullen dat hij, nadat hij zijn werk als criticus eenmaal gedaan heeft, net zomin als daarvoor van plan is zich aan het lezen van Proust te zetten.[18]

*

Zoals de hulde aan Proust Valéry in staat stelt zijn mening over lezen uit de doeken te doen, zo biedt een andere belangrijke tijdgenoot, Anatole France, hem de gelegenheid te laten zien wat hij kan door zich een criticus te tonen die deze keer onverschrokken zowel aan de schrijver als aan de tekst voorbijgaat.

In 1927 toegelaten tot de Académie française om de plaats van Anatole France in te nemen en dus door de omstandigheden gedwongen een lofrede te houden om hem te prijzen, waakt Valéry er zorgvuldig voor de verplichtingen na te komen die hij zich aan het begin van zijn toespraak stelt:

Doden hebben alleen nog maar levenden als toevlucht. Onze gedachten zijn het enige waardoor ze nog aanwezig zijn. Zij die ons zo veel geleerd hebben, zij die zich voor ons teruggetrokken en al hun geluk aan ons overgedragen lijken te hebben, het is juist en passend dat wij hen liefdevol blijven gedenken en dat ze via onze woorden weer een beetje tot leven komen.[19]

Wil hij voortleven in een geschrift of in een tekst, dan zal Anatole France iemand anders moeten zien te vinden dan Valéry, die zijn hele verhaal lang zijn best doet hem geen hulde te brengen. Want de toespraak van Valéry bestaat uit een eindeloze reeks gemeenheden aan het adres van zijn voorganger volgens het aloude recept van het dubbelzinnige compliment:

Het publiek was er mijn voorganger enorm dankbaar voor het gevoel van een oase aan hem te danken te hebben. Zijn werk verraste slechts vriendelijk en aangenaam door het verfrissende contrast met een zeer bedachtzaam hanteren van luisterrijke of erg complexe stijlen die overal gebruikt werden waar het te pas kwam. Het leek wel of vlotheid, helderheid en eenvoud op aarde waren teruggekeerd. Godinnen die bij de meeste mensen in de smaak vielen. Men had meteen waardering voor een taal die men zonder al te veel nadenken kon bevatten, die bekoorde vanwege de eenvoud die haar kenmerkte, en waarvan de helderheid, beslist, af en toe een bijgedachte liet doorschemeren, maar zonder geheimzinnigheid; maar juist altijd heel begrijpelijk, zo niet altijd zeer geruststellend. Zijn boeken getuigden van de volleerde kunst om onopvallend de gewichtigste ideeën en de ernstigste problemen aan de orde te stellen. Niets belemmerde daarin de blik, of het moest juist het wonder zijn dat die door niets gehinderd werd.[20]

Het is moeilijk je voor te stellen dat iemand zo veel kwetsende toespelingen op zo weinig regels weet te krijgen, want het werk van France wordt achtereenvolgens gekwalificeerd als ‘vriendelijk’, ‘aangenaam’, ‘verfrissend’, ‘bedachtzaam’ en ‘eenvoudig’, wat in de literaire kritiek niet gauw als complimenten zal worden opgevat. Bovendien, laatste trap na, is het in staat bij iedereen in de smaak te vallen. Je kunt het zonder nadenken bevatten, want de ideeën worden slechts ‘onopvallend’ aangeroerd, een verdienste die Valéry onmiddellijk toelicht:

Wat is er waardevoller dan de verrukkelijke illusie dat die helderheid ons het gevoel geeft dat we ons verrijken zonder dat het inspanning kost, dat we genoegen beleven zonder dat het moeite vergt, inzicht krijgen zonder op te hoeven letten, van een schouwspel genieten zonder te hoeven betalen?

Gezegend zijn de schrijvers die de last ‘nadenken’ van ons afnemen en die met vaardige vinger een prachtige sluier weven om de ingewikkeldheid van de dingen te verhullen![21]

Ook al is de hulde van Valéry aan France een opeenhoping van hatelijkheden, de tekst is des te venijniger omdat hij in het vage blijft, alsof Valéry per se de indruk wilde wekken dat hij wel had uitgekeken Anatole France te lezen, wat strijdig zou zijn met de mening die hij erover heeft. Niet alleen noemt hij niet één boektitel, ook is het zo dat de tekst op geen enkel moment ook maar iets explicieter wordt en nergens naar een van de werken verwijst.

Erger nog, Valéry let erop niet één keer de naam te noemen van degene wiens zetel hij op het punt staat in te nemen, hij duidt hem slechts aan via omschrijvingen of hij zinspeelt op hem door een spel met homoniemen te spelen: ‘Iemand als hij was alleen maar mogelijk en voorstelbaar in Frankrijk, waarnaar hij zichzelf vernoemde.’[22]

De weigering de indruk te wekken Anatole France gelezen te hebben, heeft misschien te maken met het voornaamste verwijt dat Valéry hem maakt, namelijk te veel te lezen. Betiteld als ‘mateloos lezer’[23] – wat bij Valéry klinkt als een scheldwoord – is France de man die, in tegenstelling tot zijn opvolger in de Académie, dol was op boeken:

Heren, ik weet werkelijk niet hoe iemand er de moed in kan houden alleen al bij de gedachte aan de enorme hoeveelheden geschriften die zich voortdurend in de wereld opstapelen. Wat is er duizelingwekkender, wat verstarrender voor de geest dan de aanblik van de gepantserde en vergulde wanden in een grote bibliotheek; en wat is er pijnlijker om aan te zien dan die bergen boeken, die borstweringen van werken van de geest die ze op de kaden van de rivier vormen, die miljoenen boekdelen, vlugschriften die ergens op de oevers van de Seine zijn beland als intellectuele wrakken, teruggegooid door een tijd die verdergaat, zich ervan ontdoet en zich zo zuivert van onze gedachten?[24]

Maar dit overmatig veel lezen heeft tot gevolg dat het de originaliteit van France in de weg staat. Want dat is in de ogen van Valéry het grootste gevaar waaraan de schrijver zich door lezen blootstelt, hij maakt zich daarmee immers afhankelijk van anderen:

Uw erudiete en scherpzinnige collega, Heren, had geen last van grote hoeveelheden. Hij kon meer aan zijn hoofd hebben dan anderen. Hij had het niet nodig heel weinig te lezen om zich te wapenen tegen gevoelens van afkeer en statistische verdwazing. Verre van dat hij hem benauwde, prikkelde deze overvloed hem, waaruit hij heel veel lering en rijkelijk profijt trok voor het beoefenen en verrijken van zijn eigen kunst.

Men liet niet na hem vrij fel en onnozel te bekritiseren vanwege het feit dat hij van zo veel zaken op de hoogte was en niet negeerde wat hij wist. Hoe kon hij anders? Wat deed hij anders dan wat altijd al gedaan werd? Niets is nieuwer dan het soort verplichting dat men schrijvers oplegt helemaal nieuw te zijn.[25]

Een van de kernpunten van de tekst is de antithetische verwoording van de gedragslijn van France, dat ‘negeren wat je weet’. Ontwikkeling brengt het gevaar met zich mee dat je vastloopt in de boeken van anderen, waaraan je hoe dan ook moet zien te ontsnappen om zelf tot scheppende arbeid te komen. Kortom, France, die geen eigen weg wist te vinden, is het voorbeeld bij uitstek van de kwalijke gevolgen van lezen, en men zal nu begrijpen waarom Valéry er zo voor oppast niet alleen om hem ooit aan te halen of ooit een werk van hem te vermelden, maar ook om ooit zijn naam te noemen, alsof alleen al die aanduiding hem in net zo’n proces van verlies van jezelf zou kunnen meesleuren.

*

Het probleem met deze ‘huldes’ aan Proust en Anatole France is dat je gaat twijfelen bij alle andere teksten die Valéry aan schrijvers wijdde, waarbij je je afvraagt of hij hun werk in dat geval wel gelezen heeft of het ook alleen maar vluchtig heeft ingezien. Gegeven het feit dat Valéry bekent weinig te lezen en er toch niet van afziet zijn mening te geven, wordt de kleinste, zelfs de onschuldigste kritische opmerking die hij maakt verdacht.

Op dit punt zal de hulde aan de derde belangrijke letterkundige uit de eerste helft van de twintigste eeuw, Bergson, misschien minder gauw twijfel doen ontstaan. Deze tekst, met de titel ‘Rede over Bergson’[26], is in feite een lezing die hij in januari 1941 voor de Académie française hield ter gelegenheid van het overlijden van de filosoof. Hij begint op vrij traditionele wijze met het vermelden van zijn heengaan en zijn begrafenis, alvorens uitsluitend in zinledige, fraai klinkende volzinnen door te gaan met de opsomming van zijn kwaliteiten:

Hij was de trots van ons Gezelschap. Of zijn abstracte denken ons nu wel of niet aanstond, of we hem nu wel of niet konden volgen in het diepgaande onderzoek waaraan hij zijn hele leven wijdde en in de sterk vernieuwende ontwikkeling waarbij zijn denken steeds vermeteler en ongebondener werd, hij was voor ons het onvervalste voorbeeld van iemand met de hoogste intellectuele kwaliteiten.[27]

Na zo’n inleiding verwacht men dat deze complimenten nader omlijnd zullen worden en – waarom niet? – dat Valéry aangeeft hoe hij zelf tegenover Bergson staat. De lezer wordt snel teleurgesteld, want de woorden waarmee de volgende alinea begint, zijn van een aard die er meestal op duidt dat men het over niet-gelezen teksten heeft:

Ik kan hier niet op zijn filosofie ingaan. Dit is het moment niet om een onderzoek in te stellen dat om verdieping vraagt, die verdieping vindt slechts plaats wanneer de geest volkomen helder is en men het denken de volle aandacht kan geven.[28]

Men moet vrezen dat, in het geval van Valéry, het niet kunnen ingaan op de filosofie van Bergson niet een holle frase is maar letterlijk genomen dient te worden. En het vervolg van de tekst is niet geruststellend waar het erom gaat hoe goed Valéry nu eigenlijk van zijn denken op de hoogte is:

De heer Bergson behandelde zeer oude en bijgevolg zeer moeilijke vraagstukken, zoals betreffende de tijd, het geheugen, vooral betreffende de ontwikkeling van het leven, vanuit een nieuw perspectief en bracht daarmee op bijzondere wijze verandering in de filosofische situatie zoals die zich vijftig jaar geleden in Frankrijk voordeed.[29]

Dat Bergson de tijd en het geheugen bestudeerde – welke filosoof deed dat niet? – kan moeilijk doorgaan voor een omschrijving, hoe kort ook, van wat zijn werk aan oorspronkelijks te zien geeft. De paar regels over de tegenstelling tussen Bergson en Kant daargelaten, is het vervolg van de tekst echter zo vaag dat hij beslist heel goed op Bergson betrekking kan hebben, maar ook op een groot aantal andere schrijvers, op wie de stereotiepe, overdreven lovende woorden even toepasselijk zouden zijn:

Op zeer hoogstaande, zeer zuivere, onovertroffen wijze symbool van de denkende mens, en misschien een van de laatste mannen voor wie diepgaand en scherpzinnig nadenken het allerbelangrijkst was, in een periode van de wereldgeschiedenis waarin men in de wereld steeds minder tot nadenken en bezinning bereid is, waarin metterdag niet meer van de beschaving lijkt over te blijven dan de herinnering aan en de overblijfselen van haar veelvormige rijkdom en haar ongebonden en overvloedige intellectuele voortbrengselen, terwijl ellende, angsten, verplichtingen van allerlei aard het geestelijk werk remmen of er de lust toe ontnemen, lijkt Bergson reeds tot een voorbije tijd te behoren en zijn naam de laatste grote naam te zijn in de geschiedenis van het Europese intellect.[30]

Zoals we zien kan Valéry het niet nalaten te eindigen met een hatelijkheid, want de hartelijke woorden ‘de laatste grote naam in de geschiedenis van het Europese intellect’ zijn nauwelijks in staat de hardheid te verzachten van wat eraan voorafgaat, namelijk dat Bergson vriendelijk tot een ‘voorbije tijd’ wordt gerekend. Omdat we weten hoe weinig Valéry las en hoe weinig hij met boeken ophad, valt te vrezen dat het voldoende was te constateren dat de filosoof in de ideeëngeschiedenis achterhaald was, om zichzelf te ontslaan van de verplichting zijn werken ter hand te nemen.

*

Dit bedrijven van literaire kritiek zonder dat er een schrijver of tekst aan te pas komt, is helemaal niet raar. Bij Valéry berust het op een met redenen omklede opvatting van literatuur, met als een van de voornaamste punten dat je niet alleen zonder de schrijver kunt, maar dat ook het werk er niet toe doet.

De hinder die het werk teweegbrengt kan in de eerste plaats in verband gebracht worden met het geheel van zijn opvatting van literatuur, dat gebaseerd is op wat hij, in navolging van Aristoteles en anderen, een ‘poëtica’ noemt. Want Valéry is er allereerst op uit om algemene wetten betreffende literatuur te achterhalen. Dientengevolge wordt de positie van elke tekst verdacht, want hij kan natuurlijk dienen als sprekend voorbeeld bij het uitwerken van deze poëtica, maar hij is, tegelijkertijd, eveneens wat we nu juist opzij willen schuiven om het geheel te kunnen overzien.

Zo zou men kunnen meegaan met William Marx wanneer die opmerkt dat wat Valéry interesseert niet zozeer dit of dat werk is als wel de ‘voorstelling die je je ervan maakt’:

Waar de universitaire kritiek zo veel mogelijk documenten bijeen probeerde te brengen en bij haar werk een zeer groot belang hechtte aan buitenliteraire bronnen (briefwisselingen, dagboeken, enzovoort), daar wil de criticus Valéry zijn onderwerp zo veel mogelijk beperken, zodanig dat alleen het werk zelf nog binnen het onderzoeksterrein valt, ja zelfs niet eens zozeer het werk als wel alleen maar de voorstelling die je je van het werk maakt.[31]

De toegang tot dat ‘niet eens zozeer het werk’, je er een voorstelling van maken, heeft des te meer kans van slagen wanneer je er niet te dicht bij in de buurt komt, wat het gevaar met zich meebrengt dat de aandacht zich op de bijzonderheid ervan gaat richten. In het uiterste geval heeft de criticus, door zijn ogen te sluiten en te bedenken hoe het zou kunnen zijn, dus mogelijkheden uit het werk te halen wat hem interesseert, juist om erboven uit te stijgen: het gaat niet om het werk zelf, maar om wat het gemeen heeft met andere werken. Dientengevolge is elk te aandachtig lezen, zo niet elk lezen, een belemmering om diepgaand tot het onderwerp door te dringen.

Met deze poëtica van het op afstand blijven geeft Valéry een van de meest gebruikelijke manieren waarop iedereen met boeken omgaat een grondslag: het doorbladeren. Want wanneer wij een boek in handen hebben, komt het maar vrij zelden voor dat we het van de eerste tot de laatste bladzijde lezen, ook al hebben we daartoe de mogelijkheid. Meestal doen we met boeken wat Valéry met betrekking tot Proust zegt te doen: we bladeren ze door.

Dat doorbladeren kan op minstens twee manieren worden begrepen. In het eerste geval gebeurt het doorbladeren lineair. De lezer begint bij het begin van de tekst, daarna gaat hij regels of bladzijden overslaan en zet dat voort tot hij al dan niet het eind heeft bereikt. In het tweede geval gebeurt het doorbladeren met een heen en weer gaande beweging, waarbij de lezer niet voor een ordelijk lezen kiest, maar willekeurig bladzijden opslaat, soms achterin beginnend. Net als in het eerste geval houdt deze handelwijze niets afkeurenswaardigs in. Het is een van de gebruikelijke manieren waarop er met een boek wordt omgegaan en het zegt niets over het oordeel van de lezer.

Toch tast de pregnantie van deze manier van ontdekken het verschil tussen lezen en niet-lezen, of de hele opvatting van lezen, behoorlijk aan. In welke categorie moeten we degenen indelen die een bepaalde tijd, ja zelfs uren, met een boek hebben zoetgebracht zonder het in z’n geheel te lezen? Kan men, als ze bereid zijn erover te praten, van hen zeggen dat ze praten over een boek dat ze niet gelezen hebben? Eenzelfde vraag kan gesteld worden met betrekking tot degenen die, zoals de bibliothecaris bij Musil, slechts zijdelings met boeken omgaan, en men kan zich afvragen wie de beste lezer is, degene die een boek grondig leest en het niet kan plaatsen of degene die van de inhoud van niet één boek kennisneemt maar ze wel allemaal doorloopt.

We merken het, het is moeilijk om precies vast te stellen wat niet-lezen en, dientengevolge, wat lezen is – en de zaken zullen alleen maar ingewikkelder worden. Het lijkt erop dat we, in ieder geval wat betreft de boeken die ons binnen een bepaalde cultuur vergezellen, meestal in een gebied ergens tussen deze twee in zitten, zodat het moeilijk wordt om van de meeste ervan te zeggen of we ze gelezen hebben.

*

Net als Musil zet Valéry ons ertoe aan te denken in termen van een gemeenschappelijke bibliotheek en niet in die van een enkel boek. Voor een echte lezer, die serieus over literatuur nadenkt, telt niet dat ene boek, maar het geheel van alle boeken, en exclusieve aandacht aan één enkel boek besteden brengt het gevaar met zich mee dat je dat geheel uit het oog verliest én wat, in elk boek, deel uitmaakt van een veel grotere samenhang die iemand in staat stelt er diepgaand inzicht in te krijgen.

Valéry maakt het ons echter ook mogelijk nog verder te gaan door ons uit te nodigen ons tegenover elk boek zo op te stellen en ons er een totaalbeeld van te vormen, wat nauw aansluit bij het streven het geheel van boeken te willen overzien. Het toewerken naar dat totaaloverzicht betekent dat we moeten oppassen dat we niet al onze aandacht op die of die passage richten en dat we dus een redelijke afstand tot het boek bewaren, alleen dat maakt het ons mogelijk de ware betekenis ervan te doorgronden.

[9] Paul Valéry, Oeuvres I, db +, Gallimard (Pléiade), 1957, blz. 1479.

[10]gb +.

[11]db en gb ++.

[12] Op. cit., blz. 769.

[13] Ibid., blz. 770.

[14] Ibid.

[15] Ibid.

[16] Ibid., blz. 772.

[17] Ibid. De cursiveringen zijn van de schrijver.

[18] Ibid., blz. 774.

[19] Ibid., blz. 715.

[20] Ibid., blz. 722.

[21] Ibid.

[22] Ibid., blz. 729.

[23] Ibid., blz. 727.

[24] Ibid., blz. 730.

[25] Ibid., blz. 731.

[26] Ibid., blz. 883.

[27] Ibid.

[28] Ibid., blz. 884.

[29] Ibid.

[30] Ibid., blz. 886.

[31] William Marx, Naissance de la critique moderne, db +, Artois Presses Université, 2002, blz. 25.