Halldór Laxness

Het visconcert

Uit het IJslands vertaald door Marcel Otten

Met een nawoord van de vertaler

Uitgeverij De Geus

breda 2012

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Brekkukotsannáll, verschenen bij Vaka-Helgafell

Oorspronkelijke tekst © Auður Laxness

Published by agreement with Licht & Burr Literary Agency, Denmark

Eerste Nederlandstalige uitgave © Marcel Otten en De Geus bv, Breda 2004

Deze editie © De Geus bv, Breda 2013

Omslagontwerp Robert Nix

Omslagillustratie © Paul A. Soulders/Corbis/tcs

isbn 978 90 445 2820 6

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2004.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1
==

1 - Een merkwaardig dier

Een wijs man heeft ooit gezegd dat behalve het verlies van een moeder er niets gezonder is voor een kind dan het verlies van zijn vader. En hoewel het niet bij mij zou opkomen zo’n uitspraak volledig te onderschrijven, ben ik toch de laatste die hem categorisch afwijst. Zelf zou ik zo’n stelling zonder wrok tegenover de wereld uitdragen, of liever, zonder de pijn die in de klank van die woorden besloten ligt.

Maar wat je ook van deze gedachtegang mag vinden, het lag nu eenmaal op mijn weg dat ik het hier op aarde zonder ouders moest stellen. Ik wil niet zeggen dat dat mijn geluk was, zoiets zou te boud gesteld zijn. Maar ik kan het geen ongeluk noemen, tenminste niet wat mijzelf betrof, omdat ik een opa en oma ervoor terugkreeg. Het is misschien dichter bij de waarheid dat het ongeluk meer mijn vader en moeder trof: niet omdat ik voor hen de ideale zoon geweest zou zijn, integendeel, maar omdat kinderen nu eenmaal nuttiger zijn voor ouders dan ouders voor hun kinderen. Maar dat is een andere zaak.

Om een lang verhaal kort te maken: ik moet vertellen dat zuidelijk van het kerkhof van onze toekomstige hoofdstad – daar waar de helling op gelijke hoogte komt met het zuideinde van het meertje, precies op de plek waar Gudmund Gudmunsen, de zoon van Jon Gudmundszoon, de eigenaar van de Winkel van Gudmunsen, uiteindelijk zijn prachtige huis bouwde – eens een kleine uit turf opgetrokken boerderij stond, die met haar twee houten puntgevels op het zuiden van het meertje uitkeek. Dit boerderijtje heette de Hellinghut. Deze boerderij was het thuis van mijn opa, Björn zaliger van de Hellinghut, die soms in de lente op snotolf ging vissen, en bij hem leefde de vrouw die mij nader is geweest dan de meeste andere vrouwen, ook al kende ik haar amper, mijn oma. Dit kleine lemen huis was een gratis pension voor iedereen die onderdak wou hebben. In de tijd dat ik op de wereld kwam, was de hut overbevolkt met lui die je heden ten dage vluchtelingen zou noemen, mensen die hun land ontvlucht waren, die met tranen in hun hart huis en haard hadden verlaten, omdat de omstandigheden thuis zo slecht waren dat hun kinderen de kleutertijd niet overleefden.

Op een dag kwam – naar ik heb gehoord – een jonge vrouw het erf op lopen van ergens uit het westen, of het noorden, of misschien zelfs wel uit het oosten. Deze vrouw, berooid en in de steek gelaten, was op weg naar Amerika, op de vlucht voor degenen die IJsland in hun macht hadden. Men heeft mij verteld dat haar overtocht door de mormonen was betaald, en ik weet uit betrouwbare bron dat in Amerika onder hen de voortreffelijkste mensen zijn te vinden. Deze vrouw nu, die ik in dit verhaal vermeld, baarde terwijl ze tijdens haar verblijf op de Hellinghut op haar schip wachtte, plompverloren een kind. En toen de vrouw van haar kind bevallen was, keek ze naar het knaapje en zei: ‘Deze jongen zal Alf heten.’

‘Ik zou hem Grim laten dopen’, zei mijn oma.

‘Dan noemen we hem Alfgrim’, zei mijn moeder.

En het enige wat de vrouw mij heeft gegeven, behalve lichaam en ziel, was die naam: Alfgrim. Zoals alle vaderloze kinderen op IJsland werd ik Hanszoon genoemd: ‘Zijn Zoon’. Vervolgens liet ze me met die rare naam naakt achter in de armen van Björn zaliger, de snotolfvisser van de Hellinghut, en ging ze op weg. Deze vrouw is nu uit het verhaal.

En nu begin ik dit boek met onze oude klok, die thuis in de woonkamer van de Hellinghut stond en de tijd wegtikte. In deze klok zat een zilveren bel. Hij sloeg de uren met een heldere klank, die niet alleen bij ons op de hele boerderij te horen was, maar zelfs tot op het kerkhof. En op het kerkhof stond een andere klok die van koper was, waarvan het diepe, verre geluid de hele weg naar ons op de boerderij werd gedragen. Als de wind uit de goede hoek kwam kon je in dat lemen huisje de harmonie van twee klokken horen, de een van zilver, de ander van koper.

Onze klok had een versierde wijzerplaat, waar in het midden te lezen viel dat die klok was gemaakt door Mr. James Cowan, die leefde in Edinburgh in het jaar 1750. De klok was ongetwijfeld gemaakt om in een ander huis dan de Hellinghut te staan, want de sokkel was eraf gehaald zodat hij onder ons plafond paste. Deze klok tikte langzaam en waardig en ik had algauw in de gaten dat je andere klokken niet serieus hoefde te nemen. Vergeleken met deze klok leken zakhorloges mij onmondige kinderen. De seconden van klokken van anderen waren wriemelende insecten die met zichzelf een wedloop hielden, maar de seconden in het uurwerk van mijn opa en oma waren koeien, die steeds zo traag mogelijk voortbewogen zonder feitelijk stil te staan.

Het spreekt vanzelf dat je de klok nooit hoorde als er iets in de woonkamer gebeurde; het was alsof hij niet bestond. Maar wanneer alles stil was, de gasten weg, de tafel afgeruimd en de deur dicht, begon hij weer en hij liet zich niet afleiden en als je goed genoeg luisterde, kon je soms een zangtoon in het slagwerk horen of iets wat leek op een echo.

Hoe komt het, vraag ik me af, dat ik het idee kreeg dat in die klok een merkwaardig dier huisde dat de eeuwigheid was? Op een dag kwam het namelijk bij mij op dat het woord dat hij zei als hij tikte, een tweelettergrepig woord was met de nadruk op de eerste lettergreep: eeu-wig, eeu-wig. Kende ik dat woord toen?

Eigenaardig dat ik de eeuwigheid op die manier ontdekte, lang voordat ik wist wat eeuwigheid was en zelfs voordat ik de stelling had geleerd dat alle mensen sterfelijk zijn, ja, terwijl ik eigenlijk in de eeuwigheid zelf leefde. Het was alsof een vis plotseling het water ontdekte waarin hij zwom. Ik vertelde dit ooit aan mijn opa toen we toevallig alleen in de woonkamer waren.

‘Snap jij iets van de klok, opa?’ vroeg ik.

‘Wij hier begrijpen die klok maar een heel klein beetje’, zei hij. ‘We weten alleen dat-ie de dagen laat zien en de uren precies tot op de seconde. Maar de oudoom van je oma, die deze klok vijfenzestig jaar had, zei me dat de vorige eigenaar had verteld dat hij vroeger ook de maanstanden liet zien voordat een klokkenmaker zich ermee bemoeide. Oud volk uit de familie van je oma beweerde dat deze klok huwelijken en sterfgevallen kon voorspellen. Maar daar hecht ik niet zoveel geloof aan, knulletje.’

Toen zei ik: ‘Maar waarom zegt de klok altijd “eeu-wig, eeu-wig”?’

‘Dat moet je verkeerd gehoord hebben, mijn kind’, zei mijn opa.

‘Is er dan geen eeuwigheid?’ vroeg ik.

‘Geen andere dan die je hoort in het avondgebed van je oma of van mij op zondagen uit de Kanselpreken, knulletje’, antwoordde hij.

‘Hoor ’ns, opa’, zei ik toen. ‘Is de eeuwigheid een dier?’

‘Ga nou geen onzin verkondigen, knulletje’, zei opa.

‘Hoor ’ns, opa, zijn andere klokken dan de onze serieus te nemen?’

‘Nee’, zei mijn opa. ‘Onze klok loopt goed. En dat komt omdat ik er lang geleden mee ben opgehouden klokkenmakers ernaar te laten kijken. Want ik ben nog nooit een klokkenmaker tegengekomen die van deze klok verstand had. Als ik hem zelf niet kan maken, laat ik een beunhaas ernaar kijken. In beunhazen heb ik altijd meer vertrouwen gehad.’

2
==

2 - Mooi weer

Als ik niet in de woonkamer was om te luisteren naar het merkwaardige dier in de klok, speelde ik vaak buiten in de moestuin. De graspollen tussen de stenen op het erf kwamen tot mijn middel, maar de veldzuring en de varens waren net zo hoog als ikzelf, het engelkruid was zelfs hoger. De paardebloemen die in onze tuin groeiden waren groter dan waar ook. We hadden een paar kippen die eieren legden die naar vis smaakten. Die kippen begonnen te tokken als ze ’s ochtends vroeg rondom het huis naar voedsel pikten. Dat was een vertrouwd geluid, dus algauw daarna viel ik weer in slaap. En soms, midden op de dag, begonnen ze weer met hun getok terwijl ze in hun ren paradeerden en ik raakte dan door dat geluid en de geur van de varens in trance. Ik moet ook niet vergeten onze bromvliegen te bedanken voor hun aandeel in deze midzomertrance; ze waren zo blauw dat de zon ze groen liet glanzen en de vrolijke toon van het aardse leven bleef onophoudelijk klinken op zijn goedgestemde snaar.

Maar of ik nu in de moestuin speelde, of op het erf of op het pad, mijn opa was altijd ergens in de buurt, zwijgend en alwetend. Er stond altijd wel ergens een deur open of op een kier, de deur van de boerderij of van het vishok of het hutje voor de netten of de koeienstal en hij zat dan daarbinnen te rommelen. Soms ontwarde hij een net op de tuinmuur of hij zat ergens op te timmeren; zijn handen waren altijd bezig, alhoewel hij nooit echt scheen te werken. Hij liet door niets merken dat hij wist dat de jongen in de buurt was en ik lette ook niet zo op hem, maar toch was ik me op de een of andere manier steeds onwillekeurig van hem op de achtergrond bewust. Ik hoorde hem met lange tussenpozen z’n neus snuiten om vervolgens een snuif te nemen. Zijn zwijgende aanwezigheid zat in alle hoeken en gaten van de Hellinghut – het was alsof je voor anker lag, je ziel kon bij hem de veiligheid vinden waar ze naar verlangde. Tot op de dag van vandaag heb ik nog vaak het gevoel alsof een deur op een kier staat, ergens schuin naast of achter mij, of zelfs vlak voor mij en dat mijn opa daarachter aan iets zit te prutsen. Dus ik denk dat, als ik het over mijn wereld heb, het alleen maar terecht is allereerst wat over mijn opa mee te delen.

Björn zaliger van de Hellinghut was geboren en getogen in dit deel van de wereld; zijn vader had hier bij de Hellinghut geboerd in de tijd dat het een boerderij was met weilanden op de zuidkant van het meertje, daar waar later turf werd gestoken voor de toekomstige hoofdstad. Toentertijd waren er hier Deense gouverneurs. Maar tegen de tijd dat mijn verhaal begint was er een IJslandse landsbestuurder benoemd die ’s konings minister werd genoemd, omdat hij onder het gezag van de Deense koning stond, net zoals het Alding, dat de naam van parlement eigenlijk helemaal niet verdiende. Toen mijn opa geboren werd, woonden er amper tweeduizend mensen in die hoofdstad. In mijn kindertijd waren het er bijna vijfduizend. In de kindertijd van mijn opa waren de enige mensen die in die plaats ertoe deden een handjevol ambtenaren – die hetzij ‘de betere kringen’ hetzij ‘de overheid’ werden genoemd – en een paar buitenlandse handelaren, voornamelijk joden uit Schleswig en Holstein die Nederduits spraken en zichzelf Denen noemden; toentertijd mochten joden geen handel drijven in Denemarken zelf, maar alleen in de Deense hertogdommen en op IJsland. De andere inwoners van die plaats waren dagloners die bij tijd en wijle gingen vissen en vaak met vele anderen een koe erop na hielden of een paar schapen bezaten. Ze hadden kleine roeiboten waar ze een zeil op konden zetten. In de kindertijd van mijn opa voorzag iedereen zichzelf van vis, behalve de betere kringen en de handelaren, die echter meestentijds vlees aten. Maar toen de plaats groeide en zich in de richting van iets met een stadsleven begon te ontwikkelen met een zekere mate van arbeidsverdeling, kwamen ambachtslieden opzetten en havenwerkers die zelf geen kans hadden de zee op te gaan en toen er een klein beetje geld ging circuleren, begon een enkeling er een beroep van te maken te vissen voor de kookpot van zijn buren. Iemand die zoiets voor zijn beroep deed was mijn opa. Hij was niet zoals anderen die hun nering tot iets groots uitbouwden; hij viste niet samen met anderen wie hij een aandeel in de vangst moest afstaan en die reders werden genoemd. Hij hoorde ook niet tot het soort vissers dat op grote schaal stokvis produceerde om deze bij de handelaren af te leveren en zilver of goud in een kist ophoopte en plotseling boerderijen of stukken land opkocht of een aandeel nam in een viskotter zoals toen mode werd. Het was zijn gewoonte om ’s ochtends vroeg de zee op te roeien vanuit Grof of de Bot, met in zijn boot een of twee hulpen en hij wierp dan zijn netten uit ergens net voorbij de eilanden, hoogstens peddelden ze tot Svid. Als hij terugkwam stonden oma en ik op de steiger met een koffiekan gewikkeld in een sok en een snee roggebrood in een rode zakdoek. Opa ging dan met de vangst in een kruiwagen op weg en verkocht hem contant in de benedenstad, of op straat of van deur tot deur. In de winter of laat in de zomer was de vangst meestal kabeljauw en schelvis, maar soms ook schol en zelfs bot; andere vis telde niet mee. Als iets van de vangst niet meteen verkocht werd, maakte opa de vis thuis schoon en hing ze in het vishok aan latten om ze tot stokvis te drogen. In de laatste wintermaanden roeide hij er niet meer op uit naar de visgronden – zoals deze genoemd werden – en legde zich toe op snotolf. Hij zocht die tussen het zeewier in Skerjafjord of buitengaats bij Grandi. Ik weet niet of het verschil tussen de vrouwtjessnotolf en de mannetjessnotolf algemeen bekend is. Het mannetje, de roodbuik, is een van de fraaist gekleurde vissen die er te vinden is en hij is naar verhouding heel smakelijk, terwijl het vrouwtje, de grauwkwabaal, voor minder goed doorgaat en voornamelijk wordt ingezouten. De lui die op snotolf vissen worden nooit roodbuikvissers genoemd, maar altijd grauwkwabaallieden, en mijn opa was er ook zo eentje. Op de nessen in het zuiden zegt men dat de lente is gekomen als er roodbuik wordt gevangen en de looirode zeilen van de Fransen buiten in Floi oplichten. Vanaf midden maart was mijn opa ’s ochtends, net als de mensen opstonden, altijd met zijn kruiwagen in de benedenstad om verse roodbuik te verkopen. Mensen die zo’n klein stukje de zee op roeiden werden gewoonlijk op IJsland geen vissers genoemd – ik betwijfel het of mijn opa ooit in zijn leven de open zee heeft gezien. En je kon ook niet zeggen dat hij in de visvangst zat, alleen omdat hij met een hulpje in het zeewier peddelde of op een steenworp afstand van het strand zijn netten uitzette. In andere landen zou iemand een visser heten, die ’s ochtends in alle vroegte in een roeibootje erop uit roeit en met de vis aan huis komt als de mensen net opstaan. Inderdaad leek mijn opa een beetje op de vissers die je op buitenlandse schilderijen zag, behalve dat hij nooit laarzen aan had, laat staan klompen, maar altijd die traditionele mocassins die ‘IJslandse schoenen’ of ‘dunschoenen’ worden genoemd, en die in de huisindustrie werden gemaakt uit aluingelooide huid. En als hij bij regen of op ruwe zee viste, trok hij een overbroek en een jak aan, beide van leer en ingevet met traan. Als hij naar de stad onderweg was, droeg hij die groene IJslandse dunschoenen, blauwe wollen sokken met boven een witte rand die mijn oma breide. Als het nat was trok hij de sokken over de broekspijpen heen en hoeveel modder er ook op straat lag, op de schoenen en sokken van mijn opa was er nooit iets van te zien. Hij had bakkebaarden als een kraag rond zijn kin zoals op prenten Hollandse of Deense vissers en witgelokt haar dat onder recht was afgeknipt en als hij niet zijn zuidwester op had, droeg hij een breedgerande zwarte hoed van het soort dat in Duitsland een theologenhoed en in Denemarken een kunstenaarshoed wordt genoemd, met een lage, gedeukte bol en van binnen gevoerd met rode zijde. Die hoed was nooit nieuw, voorzover ik me kan herinneren, en hij werd ook nooit echt oud en hij had altijd dezelfde deuken. Eenmaal waaide hij van opa’s hoofd en toen liet hij mijn oma twee banden eraan vastmaken, die hij onder zijn kin vastbond als het waaide.

In ons vishok, dat voor de helft door vistuig in beslag werd genomen, hing tot ver in het voorjaar halfgedroogde grauwkwabaal; daar werd ook zeewolf, heilbot en schelvis gedroogd. Soms kookte mijn opa levertraan boven een open vuur aan de zuidkant van het hok. De ranzige lucht van grauwkwabaal, samen met de reuk van lever, traan en walvisvet, vermengde zich met de geur van spruitend gras, varens en engelkruid en met de turfwalm van oma’s schoorsteen, maar rond de tijd dat de vliegen hun eieren legden moest de stokvis helemaal klaar zijn, want dan werd het vishok leeggeruimd. Elke steen in de muren van onze boerderij glinsterde van de visschubben en zo ook de latten in het vishok en de brokken turf op onze turfstapel aan de noordzijde van het hok. Er glinsterden ook schubben in de modderpoelen die tussen het vishok en de boerderij lagen als het nat was, en elk ding op ons stuk land was besmeerd met lever en traan, te beginnen met het draaihekje dat horizontaal om zijn as draaide in ons tuinhek achter de boerderij. Op het zuidelijkste puntje van ons grondstuk, zo ver mogelijk weg van het huis, stond het schuurtje van mijn opa; ook dit was in tweeën gedeeld: in het ene deel lag een planken vloer, waar allerlei voorraden werden bewaard, want bij ons was het gebruikelijk om alles voor het huishouden halfjaarlijks in te kopen. Vlees zoutten wij voor een heel jaar in in een ton. In het andere deel van het schuurtje stonden ons paard Grani en Bontekoe. De lucht van walvisvet en de walm bij ons was daarom niet alleen vermengd met de geur van gras, maar ook met die van het paard en de koe.

En ook deze zomerdag verstrijkt.

En toen, terwijl ik daar in de moestuin op die zomerdag in mijn eentje zat te spelen, met de vlieg die zoemde, de kippen die tokten en het hutje voor de netten van mijn opa met het deurtje halfopen en de zon die zo helder aan een wolkeloze hemel scheen als een zon in dit aardse leven maar kon schijnen, zag ik hoe een man aan kwam lopen langs de kerkhofmuur, wankelend met een onmogelijke last op zijn schouders, een barstensvolle honderdkilozak. De man met de zak wrong zich met de ellebogen door ons draaihekje, dat misschien maar een el breed was, dus er kon geen twijfel over bestaan dat hij naar ons op weg was. Ik kan me echter niet meer herinneren of ik hem toen al kende, maar ik herkende hem telkens als ik hem daarna zag. Hij was een van degenen die je ’n klusjesman noemde, of een hulp, en hij roeide soms met mijn opa erop uit, of hij hielp hem met het schoonmaken van de vis. Hij had een klein boerderijtje in het binnenland in het gehucht Skugga en moest het zien te redden met een grote schare kinderen, wat echter met mijn verhaal niets van doen heeft. Ik geloof dat hij Jon van Steengaard werd genoemd. Ik vertel hier over zijn belevenissen, omdat hij sindsdien steeds in mijn hoofd zit en mijn verhaal zou op de een of andere manier niet compleet zijn als ik het niet zou vermelden. Ik wil echter voor ik het verhaal vertel de mensen er nadrukkelijk voor waarschuwen te geloven dat het hierbij om iets heel belangrijks zou gaan of stof zou zijn voor een heldenlied. De man legde zijn zak neer op het pad, ging erop zitten en wiste met zijn mouw het zweet van zijn voorhoofd. Hij sprak mij, een jongen, aan en vroeg: ‘Is Björn de schipper, je opa, in de buurt?’

Toen mijn opa uit het hutje voor de netten was gekomen en op het pad stond waar de zon op de visschubben scheen, kwam de bezoeker overeind van de zak, viel naast zijn last op de knieën, nam zijn hoed af, zat ermee te friemelen, liet het hoofd zakken en zei: ‘Ik heb deze turf van je gestolen vannacht, beste Björn, van je turfstapel hier aan de noordkant van de hut.’

‘Zo, zo,’ zei mijn opa, ‘dat is een kwaaie zaak. En daarbij is het nog amper een week geleden dat ik je een zak turf heb gegeven.’

‘Ja, en ik heb ook uit wroeging de hele nacht geen oog dichtgedaan’, zei de dief. ‘Ik had vanochtend zelfs geen trek in m’n koffie. Ik weet dat ik geen prettige dag meer zal hebben, voor je het mij vergeven hebt.’

‘Ja, dat is een probleem’, zei Björn van de Hellinghut. ‘Maar je kunt ten minste proberen overeind te komen terwijl we met elkaar praten. En je hoed opzetten.’

‘Ik geloof dat ik nooit van mijn leven recht overeind kan staan’, zei de dief. ‘Laat staan mijn hoed opzetten.’

Mijn opa nam plechtig een snuif. ‘Tja, het is niet te verwachten dat je je op je gemak voelt na zo’n daad’, zei hij. ‘Kan ik je een snuif aanbieden?’

‘Dank voor het aanbod,’ zei de dief, ‘maar ik vind niet dat ik hem heb verdiend.’

‘Zo, zo, jammer dan, arme kerel’, zei mijn opa. ‘Maar in zo’n geval moet ik even nadenken. Wil je niet binnenkomen en een kop koffie drinken, terwijl we het erover hebben?’

Ze lieten de gestolen waar midden op het pad achter en gingen naar binnen. En de zon scheen op de zak turf.

Ze gingen de huiskamer binnen.

‘Ga zitten en laat merken dat je vrolijk bent’, zei mijn opa. De dief legde zijn verfrommelde en versleten hoed onder de stoel en ging zitten.

‘Ja, dat is me toch een prachtig weertje,’ zei mijn opa, ‘volgens mij hebben we sinds april elke dag kunnen vissen.’

‘Ja,’ zei de dief, ‘echt een prachtig weertje.’

‘Ik heb zelden zo’n voorjaarsschelvis gezien als in deze lente,’ zei mijn opa, ‘rood, als je hem opensnijdt, en geurig.’

‘Ja, die heerlijke schelvis’, zei de dief.

‘En hoe het gras op de weide groeit!’ zei mijn opa.

‘Ja, daar zeg je me wat’, zei de dief. ‘Hoe dat groeit!’

Mijn oma bediende ze. Ze bleven verder praten over het weer op zee en op het land, terwijl ze koffie slurpten. Toen ze de koffie op hadden, stond de dief op en bedankte met een handdruk. Hij pakte zijn hoed op van de vloer en maakte aanstalten afscheid te nemen. Mijn opa begeleidde hem naar buiten het pad op en de dief bleef maar met zijn hoed tussen zijn vingers draaien.

‘Wil je misschien nog iets tegen me zeggen voordat ik ga, beste Björn?’ vroeg de dief.

‘Nee’, zei mijn opa. ‘Je hebt iets gedaan wat God niet vergeven kan.’

De dief zuchtte diep en zei zachtjes: ‘Nou, beste Björn, ik dank je hartelijk voor de koffie, tot ziens, en dat God je altijd bijstaat.’

‘Tot ziens’, zei mijn opa.

Maar toen de bezoeker met zijn hoed door het draaihekje ging, riep mijn opa hem achterna en zei: ‘Och, waarom neem je die zak niet gewoon mee, met wat d’r in zit, arme donder. Een zak turf meer of minder maakt mij geen ene moer uit.’

De dief draaide zich om in het draaihekje, kwam terug en reikte mijn opa uit dankbaarheid de hand, maar hij kon geen woord uitbrengen. Hij wendde zijn hoofd af toen hij zijn hoed opzette. Toen legde hij de zak turf opnieuw op zijn schouders, schuifelde ermee door het draaihekje en ging dezelfde weg terug als hij gekomen was in dat prachtige weer.

3
==

3 - Een bijzondere vis

Ik heb nu verteld dat mijn opa orthodox was, zonder dat het bij hem opkwam God te vragen de mensen tot voorbeeld te nemen, overeenkomstig dat vreemde verzoek in het onzevader waar het heet: ‘En vergeef ons onze schuld, zoals wij ook hen vergeven.’ Mijn opa zei netjes tegen die man van Steengaard: ‘God kan het je niet vergeven, maar mij, Björn van de Hellinghut, maakt het geen moer uit.’ Dus ik heb het vermoeden dat mijn opa voor de meeste dingen die een visser in het leven kunnen overkomen een bijzonder tarief had.

Om dit te staven zal ik nu kort het visvraagstuk behandelen, zoals men bij ons de zaak bekeek, of beter gezegd, het morele principe in samenhang met vis. Je kon zeggen dat opa’s ideeën over het visserijbedrijf slechts in beperkte mate overeenstemden met de maatschappij, zoals die zich in mijn jeugd voorbij het draaihekje van de Hellinghut razendsnel ontwikkelde; van de andere kant was het er nog niet van gekomen dat wij deze maatschappij, die om ons heen was begonnen te gisten, daadwerkelijk gewaar werden. Ik kan tenminste beweren dat ik ben opgegroeid met een waardering voor geld die ver van de bankkoers afstond.

Ik geloof dat onze standaard erop berustte dat mijn opa overtuigd was dat geld, dat de mensen als het hunne beschouwden, onrechtmatig was vergaard of vervalst als het een gemiddeld inkomen van een werkend mens oversteeg, en daarom waren alle grote geldsommen onverenigbaar met het gezond verstand. Ik herinner me dat ik hem meermaals hoorde zeggen dat hij nooit méér geld aannam dan hij had verdiend.

Maar hoeveel verdient een mens, zullen velen vragen. Hoeveel komt een mens toe? Hoeveel mag een visser aannemen? Het is te vrezen dat hier moeilijk een bevredigende oplossing voor te vinden is. Heden ten dage moet iedereen die de beurskoers van de bank afwijst, dagelijks op eigen initiatief meerdere malen gecompliceerde morele puzzels oplossen. Maar mijn opa leek nooit problemen met deze raadsels te hebben noch maakte hij zich er druk over. Kwesties die de meeste mensen voorkwamen als het begin van eindeloze complicaties werden door hem opgelost bijna zonder erbij na te denken, met dezelfde zelfverzekerdheid waarmee een slaapwandelaar zijn weg vindt ergens omlaag langs een richel halverwege een zestig meter hoge rotswand – ja, ik ben ertoe geneigd te zeggen met dezelfde verachting voor de natuurwetten als een spook dat ongeschonden door muren gaat.

Ik was nog niet zo oud toen ik in de gaten kreeg dat sommige vissers nogal verbitterd jegens mijn opa waren, omdat hij verse vis soms goedkoper dan anderen verkocht; ze zeiden dat het achterbaks was met fatsoenlijke mensen tegen lagere prijzen te concurreren. Maar wat is een roodbuik waard? En wat is een pond schelvis waard? Of schol? Je kunt net zo goed antwoorden met de wedervraag: wat kosten de zon, de maan en de sterren? Ik neem aan dat mijn opa dit onbewust voor zichzelf zo beantwoord heeft, dat de juiste prijs van bijvoorbeeld roodbuik de prijs was die de visser ervan weerhield meer geld op te hopen dan hij voor zijn noodzakelijke levensbehoeften nodig had.

Overeenkomstig de economische wetten van vraag en aanbod neigde men ertoe de prijs van vis te verhogen als de vangst mager was of het weer niet gunstig – iedereen, behalve Björn van de Hellinghut. Als iemand naar hem toe kwam en zei: ‘Ik koop alles wat je vandaag op je kruiwagen hebt, voor het dubbele of zelfs drievoudige van de gebruikelijke prijs’, dan zou hij degene die dat aanbod deed onverschillig aankijken en doorgaan met het afwegen op zijn weeglat van het ene pond na het andere of hij reikte de mensen de roodbuik uit zijn kruiwagen een voor een aan overeenkomstig wat ze voor hun maaltijd nodig hadden en tegen dezelfde gebruikelijke prijs. Nu waren er ook dagen met goed weer en een overvloedige vangst en dan was er een rijk aanbod van allerhande goede vis. Die dagen werden in de loop der tijd steeds talrijker, vooral nadat de kotters buiten in de Floi hele ladingen ophaalden, om van de trawlers nog maar te zwijgen. Maar als het aanbod groot was en de meeste vissers zich gedwongen voelden hun prijzen op straat te verlagen, kwam het bij mijn opa nooit op de zijne te verlagen, nee, hij verkocht zijn vangst tegen dezelfde prijs die hij gewend was en daarom was de vis bij hem veruit het duurst. Op deze manier verloochende mijn opa, Björn van de Hellinghut, alle economische beginselen. Deze man droeg een geheimzinnige maatstaf voor geld in zich. Was die maatstaf juist of onjuist? Was de maatstaf van de bank misschien juist? Of de maatstaf bij de Winkel van Gudmunsen? Het kan zijn dat die van mijn opa onjuist was, maar niet zo onjuist om de meeste van zijn trouwe klanten aan zijn kruiwagen ervan te weerhouden met hem handel te drijven, ook op de dagen dat de vis bij hem duurder was dan bij anderen. Overal in de stad, zelfs tot bij Arni de postbode, en, nog belangrijker, helemaal tot boven in het gewest van Mosfel, hoorde je mensen beweren dat de vis van Björn van de Hellinghut smakelijker was dan andere vis; men geloofde dat Björn van de Hellinghut op de een of andere geheimzinnige manier betere en mooiere vis uit zee ophaalde dan de anderen. En daarom wou iedereen vis kopen bij Björn van de Hellinghut, zelfs op de dagen dat de vis bij hem duurder was dan bij de anderen.

4
==

4 - Hoeveel is de bijbel waard?

Ik heb nu het een en ander over vis verteld, maar ik heb nog niets over de bijbel gezegd. Ik kan dit onderwerp niet laten liggen zonder kort te verwijzen naar de waarde van de bijbel bij ons thuis.

Mijn opa, Björn van de Hellinghut, was geen boekenman, ik kan me niet herinneren dat hij een ander boek las dan de Stichtelijke werken van bisschop Jon Vidalin, of je moet ook meetellen dat hij soms een blik wierp in de advertenties uit De IJsgrond. Op zondagen na het middaguur las hij voor uit de Werken van Vidalin. Hij las meestal goed voor – hoewel hij soms fouten maakte – maar nooit echt goed en hij legde speciaal de nadruk op twee dingen: hij wou de juiste kanseldreun in het voorlezen krijgen en daarnaast sloeg hij nooit de getallen over als er werd verwezen naar het boek, hoofdstuk en vers van citaten uit de Heilige Schrift, vaak meerdere malen in een enkele zin. Hij verklaarde nooit de afkortingen als hij ze voorlas, maar hij zei bijvoorbeeld ‘Mar’, ‘Rom’, ‘Kor’ en ‘Hab’. Ook gebruikte hij nooit rangtelwoorden bij de cijfers die altijd op de citaten volgden en lette niet op komma’s of andere leestekens die tussen de getallen stonden. In plaats van bijvoorbeeld te lezen ‘Eerste brief aan de Korinthiërs, dertiende hoofdstuk, vijfde vers’, (geschreven als 1 Kor. 13:5) las hij ‘één kor honderdvijfendertig’. Hij week ook nooit af van die bijzondere stijl van voorlezen waar de mensen hier zich vroeger bij Gods Woord van bedienden, die monotone, plechtige toon in een hoog stemregister, die op het einde van de zin een kwarttoon omlaag gaat. Deze manier van voorlezen had niets aards, maar leek eerder een beetje op de spreektrant van sommige geestelijk gestoorden. De kunstenaar, die deze toon kent, kom je tegenwoordig op IJsland niet meer tegen.

Ik kan met de beste wil van de wereld niet zeggen welke gedachten opkwamen bij mijn opa, Björn van de Hellinghut, met deze citaten uit de Kanselpreken over antieke excentriekelingen uit de uithoeken van de Middellandse Zee, vermeerderd met de rigide systematische theologie van Duitse provincialen zoals meester Jon. Velen zullen de geestelijke bezigheid zoals zijn manier van voorlezen als een lege formaliteit beschouwen. Ik kan zweren dat ik hem nooit over iets heb horen spreken dat in de Kanselpreken stond, noch heb ik van zijn kant andere godvrezende activiteiten meegemaakt behalve die zondaglezingen. Ook is het mij niet gelukt iemand te vinden die zich kon herinneren dat Björn van de Hellinghut in theologische, morele of filosofische zaken zich ooit op de leer van de Kanselpreken heeft beroepen. Het is mij een raadsel of mijn opa alles serieus nam wat erin stond, of helemaal niets. Als hij alles had geloofd dan zou hij tot het soort theologen behoren die de theologie ergens in een afgesloten ruimte van hun brein bewaren, of misschien nog eerder als die reizigers die een flesje jodium in hun bagage bij zich hebben en erop letten dat de dop goed dicht zit, zodat er niets uit loopt en hun spullen ruïneert. Om eerlijk te zijn geloof ik dat mijn opa, Björn van de Hellinghut, niet wezenlijk anders geweest zou zijn als hij hier op IJsland in de tijd van de heidenen had geleefd of ergens anders op aarde had gewoond waar de Kanselpreken niet worden gelezen, maar waar men gelooft in de stier Apis, de god Ra of de vogel Kolibrie.

Uit het voorafgaande is duidelijk op te maken dat wij geen boekenwurmen waren. Het lezen van boeken werd bij ons voornamelijk door gasten gedaan die zelf boeken bij zich hadden. Soms waren dat verhalen die ze hardop aan iedereen voorlazen of ze zongen balladen. Bezoekers die overnachtten lieten vaak boeken bij ons achter, soms als betaling voor het onderdak en op die manier moet onze bibliotheek zijn ontstaan, deze kleine, lukrake verzameling boeken. Ik zal hierop later terugkomen. Maar hoewel allerlei verschillende boeken bij ons thuis belandden, ontdekte men pas dat wij op de Hellinghut geen bijbel hadden toen Thord de Doper bij ons langskwam en daarmee ben ik eindelijk gekomen bij de zaak waar mijn hoofd zo vol van is.

Het is algemeen bekend en het hoeft eigenlijk helemaal niet vermeld te worden dat volgens de oude IJslandse prijsindex een bijbel evenveel kost als een koe, en wel eentje die in de herfst kalft, of van zes ongeschoren, drachtige ooien. De prijs staat op het titelblad van de bijbel die gedrukt was in een afgelegen bergdal op Noord-IJsland in het jaar 1584 en het is bekend dat IJslanders nooit in een andere bijbel dan deze hebben geloofd. Die bijbel is met kunstzinnige initialen en houtgravures versierd, weegt vijf pond en heeft een vorm die veel weg heeft van een rozijnenkistje. Dat boek was altijd in de betere kerken op IJsland voorhanden.

Het gebeurde eens – zoals zo vaak in de zomer – dat een bezoeker het erf van de Hellinghut opkwam en zei dat hij net met de stoomboot was aangekomen. Hij was in de twee of drie zomers die daarop volgden telkens een paar weken lang onze gast. Ik kan me nog steeds herinneren hoe hij kwam aanlopen langs het kerkhof in een predikantentoog – zoals een geklede herenjas op IJsland genoemd werd – met een stijve hoed van het soort dat een halve kachelpijp heette om het te onderscheiden van een hele kachelpijp, zoals de hoge hoeden heetten. Die man had een gesteven perkamenten boord om dat in de nek was vastgehaakt. Dit was de oude Thord de Doper, of zoals hij zichzelf noemde: Thord de Baptist. Maar de reden dat het bij me opkwam dat er weer een turfdief onderweg was, was de merkwaardige omstandigheid dat deze in een toog geklede man, die van een afstand in ieder opzicht het uiterlijk van een welgesteld man had, op zijn rug een jutezak droeg volgepropt met iets wat mij brokken turf leken. Maar om een lang verhaal kort te maken, het was geen turf wat hij op zijn rug droeg, het waren louter bijbels; andere bagage had hij niet. Ik ga niet vertellen hoe het kwam dat een in een toog geklede man die met de stoomboot vanuit het buitenland was gekomen, rechtstreeks naar het zuiden naar ons kwam in dat lemen huis helemaal aan de rand van de beschaafde wereld waar de paardebloemen op het dak groeiden, in plaats van zijn intrek te nemen in Hotel d’Islande, waar hij goed gepast zou hebben tussen de buitenlanders en het voorname volk.

Thord de Doper was een lange, waardige man met een gezicht dat eruitzag alsof de kin met geweld van onderen omhoog geperst was, terwijl de buitengewoon welgevormde adelaarsneus omlaag wees naar het kuiltje in de kin. Als hij niet toevallig een preek hield was zijn mond zo stevig gesloten, dat zijn lippen ergens binnenin verdwenen en van de buitenkant helemaal niet te zien waren, maar op de bovenlip – die het zwakste en onbeduidendste gedeelte van de hele man was – zat een korte en uiterst zorgvuldig bijgehouden snor. Hij kneep zijn ogen tot spleetjes zodat ze het licht leken te zeven.

Wat de bijnaam ‘de Doper’ met de oude Thord van doen had, wisten we niet precies op de Hellinghut en we deden ook geen moeite het te weten te komen, want we hebben hem nooit een levende ziel zien dopen. Er werd verteld dat hij leden van een religieuze sekte in Schotland en Canada had leren kennen, zich bij hen had aangesloten en door hen financieel werd ondersteund, maar van die ondersteuning kan niet veel zijn overgebleven, omdat hij onderdak zocht in een van die weinige gratis hotels die in deze eeuw of de eeuw ervoor op de wereld hebben bestaan. Het lag waarschijnlijk binnen zijn missie om in zijn geboorteplaats het woord van die Heer te verkondigen die op baptisten vertrouwt. Het kwam nooit bij me op te betwijfelen dat de oude Thord werd gedreven door goddelijke inspiratie, als dat al ooit bij een mens mogelijk is. Maar zijn inspiratie en vervoering bij het preken waren zodanig dat het hem niet kon schelen of er iemand in de buurt was als hij preekte; ik vermoed zelfs bijna dat hij liever had dat niemand aanwezig was en het gebeurde inderdaad ook zelden dat hij toehoorders had, behalve wat knapen die zich vlakbij in een ton verstopten om erachter te komen wat zo’n voortreffelijk geestelijke met zoveel enthousiasme tegenover niemand verkondigde. Ik had jammer genoeg niet het verstand noch de rijpheid, en misschien ook wel niet de benodigde nieuwsgierigheid, om te proberen tot de kern van de boodschap van Thord de Doper door te dringen, zoals ik er ook niet naar verlangde de Kanselpreken van mijn opa te doorgronden. Het is nu eenmaal zo dat de IJslanders om hun onverschilligheid bekendstaan en het is mogelijk dat Thord zijn landgenoten heel goed doorhad en zelf zeer IJslands was, want als het gebeurde dat een of meerdere manspersonen zijn kant op kuierden als hij in z’n eentje op een verlaten plein stond te preken, draaide hij zich steevast om en liet het hooggeëerde publiek zijn rug zien. Deze methode was naar zijn mening de meest bruikbare als het erom ging IJslanders te bekeren. Ik herinner me dat ik hem op een avond bij een ijzige noordenwind in de motregen beneden aan de haven met overtuiging zag preken op een omgekeerde kruiwagen. Hij stampte met beide voeten om zijn woorden nadruk te geven en sloeg met zijn knokkels op de bijbel om zijn argumenten kracht bij te zetten en het schuim vloog in alle richtingen van zijn lippen. Hij preekte tegen de kwalijke en schandelijke praktijk van het dopen van kinderen: ‘Nergens staat in dit Heilige Boek geschreven,’ zei hij, terwijl hij op het boek sloeg, ‘niet met een woord of een letter, noch met een streepje of een punt vind je in het Heilige Boek geschreven dat onnozele kinderen gedoopt moeten worden. Degene, die beweert dat ergens in het Heilige Boek staat geschreven dat onnozele kinderen gedoopt horen te worden, doet dit op eigen verantwoording – en moet de consequenties aanvaarden.’

Wanneer de oude Thord de Doper zijn baptistische plicht hier op IJsland had verricht, was het zijn missie om naar Noorwegen te gaan om daar een tijdje te preken. En het bewijst hoezeer IJslanders en Noren van elkaar verschillen, want toen Thord de Evangelist koud in Bergen voet aan land zette verdrong zich een grote menigte om naar zijn boodschap te luisteren, zodat de politie en zelfs het leger herhaaldelijk moesten worden ingeroepen om te verhinderen dat ouderen en gebrekkigen onder de voet werden gelopen of dat groepen voor- en tegenstanders van deze gezant van de Heer elkaar in de hitte van het gevecht zouden afslachten.

Afgezien van het kleine salaris dat de oude Thord mogelijkerwijs genoot van de Schotten en Canadezen om de IJslanders en Noren van de kinderdoop af te brengen, heeft de Baptist volgens mij niets anders bezeten dan de bijbels die hij op zijn rug in een jutezak van het ene land naar het andere droeg. Niemand wist tenminste dat de oude Thord nog iets anders van waarde bezat.

Nu naderde de dag dat de Doper IJsland zou verlaten en naar Noorwegen zou gaan om allen in dat land die de kinderdoop praktiseerden met vuur en zwavel te bedreigen.

Telkens als hij op zijn zomerreizen een maand of zes weken op de Hellinghut had overnacht, probeerde hij de gastvrijheid met een bijbel te vergoeden, maar Björn, mijn opa, wees een dergelijk geschenk steevast af met de mededeling dat het op de Hellinghut niet gebruikelijk was om kostbaarheden van mensen aan te nemen alleen om ze te laten slapen. Van de andere kant had mijn opa bij een eerdere gelegenheid een onbeduidend christelijk pamflet als eerbewijs van Thord de Baptist niet afgewezen. Maar nu was Thord het beu kleine geschenken te geven en wou het zelfs niet overwegen bij zijn vertrek een kleiner geschenk dan een bijbel achter te laten.

‘Als je deze herfst geen bijbel van mij aanneemt, Björn,’ zei hij, ‘dan ga ik ervan uit dat jij jezelf niet langer als mijn vriend beschouwt en bovendien zou ik nooit kunnen zeggen dat ik je ooit nog thuis heb opgezocht.’

‘Ik weet niet hoe echt jouw bijbels zijn, mijn jongen,’ zei Björn van de Hellinghut, ‘maar in mijn tijd gebeurde het niet dat bijbels in priegellettertjes op velletjes pleepapier werden gedrukt.’

‘Mijn christelijk geweten staat er borg voor dat deze bijbel die ik heb meegebracht goed en echt is, legaal gedrukt en getrouw vertaald uit de originele talen door het Bijbelgenootschap in Londen.’

‘In … watte?’ zei mijn opa.

‘Londen’, zei de Baptist.

‘Wat is dat?’ vroeg mijn opa.

‘Dat is de hoofdstad van het Britse Rijk’, zei de Baptist.

‘Ja, dat kan dan wel wezen,’ zei mijn opa, ‘maar daar weet ik niks van. De echte bijbel hier op IJsland is vertaald en gedrukt door bisschop Gudbrand zaliger uit Holar in het noorden. Ik heb die bijbel met eigen ogen gezien hier in de Domkerk. Daar staat in dat hij een koe kost. Dat is onze bijbel.’

Thord de Doper zei: ‘Ik blijf erbij dat mijn Londense bijbel een geautoriseerde bijbel is, ook al kost-ie niet meer dan vijfenzeventig öre.’

‘Denk je dat bisschop Gudbrand ons hier op IJsland heeft belazerd toen hij de prijs van een bijbel op één koe stelde?’ zei mijn opa. ‘Nee, mijn jongen, de bijbel die bisschop Gudbrand uitgaf had de juiste prijs. Als de bijbel vroeger zoveel waard was als een in de herfst kalvende koe, dan is dat nog steeds zo. Een bijbel die een halve kip kost, ammehoela!’

‘En mijn zielenheil dat voor mijn bijbel borg staat, is dat soms geen zak waard?’ zei Thord de Doper.

‘Daar kan ik me niet mee bezighouden’, zei mijn opa. ‘Je moet je daar maar zelf uit zien te lullen, beste man. En wij blijven even goede vrienden, of het met jou nou bergop of bergaf gaat.’

Thord de Doper was van plan de dag erop met de stoomboot te vertrekken. Maar toen mijn opa ’s avonds onze klok voor de week wou opwinden, vond hij warempel een van Thords goedkope bijbels binnen in de klok.

Mijn opa haalde zonder een woord te zeggen het boek uit de klok. Dat zal rond de tijd geweest zijn dat onze Bontekoe voor de eerste of tweede keer zou kalven. Maar de ochtend erop, toen de Doper iedereen ten afscheid had gekust en naar buiten was gegaan met de rest van de bijbels die hij nog voor de Noren in zijn zak had, en al bij het draaihekje was aangekomen – wie stond daar op het pad buiten het hek te wachten met een koe aan een touw? Björn van de Hellinghut, mijn opa.

‘Ja, goed dat ik je op tijd tref om je een afscheidskus te geven’, zei de Doper.

‘Dat God je een mooie dag moge geven, mijn jongen’, zei mijn opa. ‘En omdat je – zoals je zelf zegt – een echte bijbel hebt achtergelaten, wil ik je nu een echte koe geven, want een geschenk vraagt altijd om een wedergeschenk.’

‘Ja, je bent altijd al een grappenmaker geweest, beste Björn’, zei de Baptist, die door het draaihekje was gekomen, en hij probeerde mijn opa in het voorbijgaan te kussen, maar kon hem niet bereiken.

‘We kussen elkaar pas als we quitte staan’, zei mijn opa.

De tegenwaarde van de Heilige Schrift keek snuivend in zuidelijke richting naar het moeras en zwiepte met haar staart in de ochtendrust.

‘Mijn schip vertrekt’, zei de Doper.

‘Hier is het touw van Bontekoe’, zei mijn opa.

Vervolgens kusten ze elkaar en mijn opa legde ondertussen het touw in de hand van de Doper. Mijn opa ging door het draaihekje. Maar toen de Doper de koe een steenworp afstand had meegevoerd, liet hij het touw los en lichtte zijn hielen in de richting van de benedenstad.

Toen haalde mijn opa de Londense bijbel uit zijn broekzak en zei tegen mij: ‘Jij kunt hard lopen, knulletje, ren Thord de Doper achterna en geef hem zijn boek terug.’

De Doper was niet meer een van de jongsten en kortademig, zodat ik hem algauw had ingehaald. Ik gaf hem zijn boek, hij stopte het zwijgend in zijn zak en liep verder naar het schip.