Onno Wesseling

Suiker

Uitgeverij De Geus

breda 2016

Deze uitgave kwam tot stand door bemiddeling van Sebes & Bisseling Literair Agentschap te Amsterdam. Zie ook www.sebes.nl.

© Onno Wesseling, 2016

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Getty Images/Lonely Planet Images

isbn 978 90 445 2823 7

nur 301

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2016.

#

Haar lippen trilden toen ze zich vooroverboog en het kind in de wieg legde. Ze zonk weg in het blauw van haar zoons ogen, zoekend naar iets wat ze voor altijd bij zich kon houden. Een anker dat haar op ieder moment terug kon voeren naar dit ogenblik en de herinnering zou beschermen tegen de wisser van de tijd.

De vader van het kind, August Georg Otto Graf von Schauenstein-Hirschbach, stond bij de raampartij, die de hele breedte van de kamer besloeg. Zijn ogen gleden rusteloos van de rozen in de zomertuin naar het frisse groen van de linden, volgden het zigzagpad van een hagedis op de buitenmuur naast het raam en spiedden naar het klokje in zijn linkerhand. Zijn snor welde als een grijze springgolf uit zijn bovenlip op en overspoelde het grootste deel van zijn mond. Verscholen prevelden zijn dunne lippen de woorden van een lied waarvan zijn vuist met minieme wiegende bewegingen het ritme volgde.

Aan de andere kant van de kamer leunde zijn vrouw Amanda tegen het dressoir om haar pijnlijke heup te ontlasten. Glimlachend bekeek de gravin het tafereel bij de wieg. De gravin glimlachte eigenlijk altijd. Maar meestal was het een droeve lach. Een uitdrukking van overgave aan een lot waaraan ze minder kon veranderen dan ze zou willen.

Haar blik gleed langs de vrouw bij de wieg naar haar echtgenoot. Ook zonder dat ze zijn lippen zag bewegen wist ze welk soldatenlied hij daar in stilte stond te dirigeren. Al te vaak had ze dat gebral over eer en trouw aangehoord. Ze wist zeker dat het kind in de wieg niet zijn enige bastaard was. Eer en trouw. Maar zijn overspel beroerde haar niet meer dan het wisselen van de seizoenen.

Bij toeval had Amanda een paar dagen geleden gehoord wat haar echtgenoot het kamermeisje had toegevoegd in een van de salons op de benedenverdieping van het kasteel. Hij had de deur zo stil mogelijk gesloten, maar vergat achter het kamerscherm bij het raam te kijken. Met een opengeslagen boek in haar schoot hoorde Amanda daar hoe hij het leven van de dienstmeid zou treffen met een gesel van haast bijbelse omvang als ze iemand zou vertellen wie de verwekker van het kind was. Het meisje begon te snikken toen August haar duidelijk maakte dat ze geen andere keus had dan te verdwijnen. Die dag nog, met het kind. Dat was het moment waarop Amanda het kamerscherm opzijschoof. De meid verstijfde van schrik en gaf geen kik meer. Amanda keek glimlachend naar haar man. Zijn adellijke houding, die ze zo haatte, leek opeens te wringen als een krappe schoen.

‘Hij heeft gelijk, je kunt hier niet blijven’, zei ze tegen het kamermeisje zonder haar blik van haar man af te wenden. August stemde in met een kort knikje. Las ze dankbaarheid in zijn ogen? Hij strekte zijn rug en duwde zijn borstbeen naar voren. Als hij helemaal stram stond zouden zijn handen tot slot achter zijn rug met tergende beheersing in elkaar grijpen.

Die pose had ze voor het eerst gezien toen hij zich op het landgoed in Derbyshire, waar ze geboren en getogen was, aan haar voorstelde. Aansluitend vroeg hij om haar hand. Erg veel moeite om te verhullen dat ze niets meer dan een toegift was bij de steenkooltransactie die hij met haar vader, Lord Willoughby, gesloten had, deed hij niet. Een buitenkansje voor de Engelsman, want door een aangeboren defect aan haar heup stond Amanda aan de rand van de huwelijksmarkt. In het zog van een paar duizend ton steenkool vertrok ze een paar weken later naar Duitsland.

Nog terwijl August zijn ongenaakbaarheid aan het herstellen was, vervolgde Amanda tegen de meid: ‘Maar buiten dit slot hebben jij en dat kind geen toekomst. Niemand neemt je zo in dienst: ongetrouwd en met een bastaard. Zonder een betrekking zal het niet lang duren voordat dat joch in de goot ligt te creperen. Als je het beste voor hem wilt, laat je hem hier.’

August wilde zeggen dat hij nog liever een geit in zijn huis zou opnemen, maar hij hield zijn mond en draaide zijn nek in de stijve boord.

‘Ook voor jou zal gezorgd worden’, maakte Amanda zijn vernedering compleet. ‘Een dienstmeid die geen enkel voorbehoud kent in de toewijding aan haar heer, behoort ten minste een half jaar loon mee te krijgen.’ Ze mankte naar de deur, die ze achter zich sloot, het gesnik van de meid en het protest van haar man negerend.

In de gang was het een stuk koeler. Met haar hand streek ze langs het pleister van de buitenmuur, dat wit stof op haar vingertoppen achterliet. Het geruzie van Gottfried en Ludwig, de zoontjes van August uit een eerder huwelijk, drong de gang binnen. Hun moeder was vijf jaar geleden gestorven bij een onduidelijk ongeluk met een paard, niet lang na de geboorte van de jongste.

Toen Amanda de jongetjes leerde kennen waren het een schattige baby en een vrolijk brabbelende, wat eigenwijze peuter. In de vier jaar daarna begonnen ze steeds meer op hun vader te lijken. Amanda deed desondanks haar best van ze te houden. August had iedereen in het slot verboden ooit nog met één woord over hun lijfelijke moeder te reppen. Dus dwong Amanda zich een liefde voor de kleintjes te koesteren alsof het kroost uit haar eigen schoot was. Maar de jongens leken de moeite die haar dat kostte te voelen.

Gedurende die jaren vrat het besef aan Amanda dat zijzelf kinderloos zou blijven. Die pijn begon om te slaan in bitterheid nu het moment naderde waarop het definitief te laat zou zijn. De vijfendertig was ze gepasseerd en over zijn afkeer van haar gehandicapte lichaam had August nooit enige twijfel laten bestaan.

Gottfried en Ludwig waren inmiddels de hoek in de gang omgeslagen, waar ze tegen Amanda opliepen. Zonder een groet of verontschuldiging liepen ze bekvechtend en elkaar duwend door. Haar eigen kind, een meisje het liefst, dat was haar onvervulde wens. Een schone lei, die zij kon beschrijven met mooie zinnen, beschilderen met schitterende beelden waarmee het kind op haar beurt weer de wereld zou kleuren.

En nu was het uitgerekend een jongetje dat haar droom zou vervullen.

*

Slot Schauenstein was een pompeus bakstenen bouwwerk in neogotische stijl, met torens en kantelen als op een kindertekening. Het hield zich diep in het Beierse Woud verscholen voor de wereld. De grootvader van graaf August had het in 1824 laten bouwen nabij het dorpje Hirschbach, op de ruïnes van een landhuis dat tijdens een napoleontische oorlog in de as was gelegd. Met veel bombarie wijdde hij het slot in. Zelfs de ridderspelen en behoeftige maagden die in torenkamers op redding wachtten ontbraken niet.

Van de strategische positie die de naam deed vermoeden was geen sprake. Het stond midden in een vergeten dal, niet eens op een rots. Toch hield August vol dat de fundamenten van een oorspronkelijk ridderkasteel waren, waar ooit de adellijke voorvaderen van de Von Schauenstein-Hirschbachs zich verschanst hadden. Dat de adellijkheid van de familie net zo oud was als de nepburcht zelf kon iedereen in het Adelsboek nalezen. Koning Maximiliaan i Jozef had pas een jaar voor de voltooiing van het slot Augusts grootvader in de adelstand verheven. Een bedankje voor een obscure gunst, werd gefluisterd.

Nu keek zijn kleinzoon August woedend over de gedekte tafel naar zijn vrouw. De punt van zijn sabel rustte op de borst van een gebraden auerhoen dat hij er juist mee wilde aansnijden. Hij dacht indruk te maken door het vlees aan tafel met zijn wapen te trancheren of er bij gelegenheid champagneflessen mee open te slaan. Verder gebruikte hij het ding alleen om lijfstraffen uit te delen aan zijn zoons.

‘Lenz.’ De graaf liet de laatste klank van de naam sissen tussen zijn tong en voortanden toen zijn vrouw hem vroeg of hij al wist hoe hij de jongen wilde noemen. Het was de naam van de broer van het kamermeisje dat die middag haar ontslag had gekregen. Een stevige knaap die mest ruimde in de stallen. Voor andere taken was hij ongeschikt. Het enige waar hij echt goed in was, was de omgang met paarden. Hij leek ze te verstaan en er was niemand die ze met zo veel gratie en zo weinig kracht of dwang bereed.

Toen Amanda de naam als vanzelfsprekend met ‘Von Schauenstein-Hirschbach’ aanvulde, kliefde de sabel het borstbeen van de vogel in tweeën. August veegde de kling schoon aan het tafellaken en stak het wapen weg. Ze zag hem trillen van beheersing toen hij zijn glas leegdronk. Met het lege glas nog in zijn hand liep hij naar de deur. Hij smeet het met een korte beweging in de haard.

‘Lennart.’ Amanda proefde zijn naam. ‘Yes, what a splendid name that is, my dear.’ August rukte de deur open. ‘En breng je me morgen zijn geboortebewijs? Hij is tenslotte jouw wettige erfgenaam, darling.’

Tegen de duistere achtergrond van de gang verkrampte August. Het duurde even voordat er genoeg woede uit zijn spieren was gevloeid om weer te kunnen bewegen. De dreun van de deur was door het hele kasteel te horen.

Het bloed van de pasgeborene verschoot van rood naar blauw.

*

Het was nog donker toen Lennart negen jaar later op een winterochtend zijn broers de trap naar zijn verdieping op had horen lopen. Op het zachtjes rammelen van de wind aan de luiken van zijn slaapkamer na was het tot dan toe stil geweest.

Lennart wist dat hij geen seconde te verliezen had. Hij was uit zijn bed gesprongen en in zijn fladderende hemd de trap aan de andere kant van de gang af gerend. De stenen vloer beneden verried zijn stappen niet. Hij had zich verstopt in een loze ruimte die hij ooit ontdekt had achter de houten panelen tegen de buitenmuur. Het was lastiger dan hij dacht om het schot geruisloos weer op zijn plaats te brengen en het geluid had zijn broers naar hem toe geleid. Nu waren ze maar een paar meter bij hem vandaan. Hij herkende het geluid van de sabel, het gezang van de kling na iedere tik. Een onstabiel ritme dat een treiterige uitnodiging begeleidde: ‘Ettertje, kom tevoorschijn …’

In een zeldzaam moment van verbroedering speelden de drie jongens weleens met het officierswapen van hun vader. Een ontwijding waar ze gelukkig nog nooit op betrapt waren. Het ontzag voor zijn vader was er bij Lennart in geramd. Hij zou er dan ook een lief ding voor geven als August op dat moment was verschenen om zijn zoons met zijn wapen te betrappen.

‘Hé, rotjoch, kom tevoorschijn!’ schreeuwde Gottfried opeens. Ludwig gaf een gilletje van schrik. ‘Laat je zien, dan gebeurt je niets.’ Hij zette zijn leugen kracht bij met een harde slag van het staal op een paneel, precies ter hoogte van Lennarts schuilplaats. Hij schrok toen hij de angst uit zijn eigen keel hoorde ontsnappen.

Stilte.

Gekras op hout. Lennart zag een klein spleetje licht ontstaan. Een stalen punt drong erin en wrikte het paneel moeiteloos open.

‘We hebben hem!’ riep Ludwig toen het houten schot met een doffe klap op de grond viel. Gottfried zette de punt van de sabel op Lennarts borst. Met de wijsvinger van zijn vrije hand gebaarde hij Lennart uit zijn hol te komen.

In zijn schuilplaats waren de geluiden griezelig en dreigend geweest, maar toen Lennart eenmaal bibberend van de kou in de gang stond, wist hij niet of het spel of ernst was.

‘Bang was je, hè?’ zei Gottfried. ‘Nou? Je verstoppen als een lafaard!’ Met open mond stond Ludwig naar de barse taal van zijn broer te luisteren. ‘Wat moet dat?’ brulde Gottfried zijn gevangene in het gezicht. ‘Ben jij een Von Schauenstein? Von Schauensteins zijn niet bang! Nooit! Waar is je eer?’ Ludwig knikte beslist naar Lennart en zei: ‘Ja!’

Lennart gaf geen antwoord. Hij had net als Ludwig, die vijf jaar ouder was, geen duidelijk idee wat ‘eer’ precies was. Hun vader sprak er geregeld over, maar het werd nooit duidelijk waar hij precies op doelde. Het moest iets vervelends zijn, want hij trok er het donkere gezicht bij dat hij altijd opzette als hem iets dwarszat. Andere mensen bijvoorbeeld, of darmgas.

Gottfried legde de sabel op Lennarts linkerschouder, de kling naar zijn nek gericht.

‘Misschien is het tijd dat je eens leert wat het betekent om ridderbloed te hebben. Alhoewel jij verdomd weinig van een jonker hebt.’ Ook dat had Lennart zijn vader meer dan eens horen zeggen, en ook daar begreep hij niets van.

‘Een teken moet hij krijgen’, zei Gottfried tegen Ludwig.

Zijn broertje knikte.

‘Misschien lijk je dan wat meer op een man, Lenzzzz.’ Gottfried keek hem scheel aan. Ze pestten hem vaak met zijn naamgenoot. Ze beweerden dat de naam ‘strontschepper’ betekende.

‘Waarom noemt mama hem eigenlijk nooit “Lenz”?’ vroeg Ludwig zich af.

‘Omdat het zo’n rare naam is natuurlijk. En omdat hij zo lelijk is. Met je zwarte haren en die blauwe ogen’, richtte Gottfried zich weer tot Lennart. ‘Niemand op het kasteel heeft van die rare ogen. Hier,’ hij wees op een plaats onder zijn rechteroog waar niets te zien was, ‘zo een kan ik jou ook geven.’ Lennart begreep dat hij op het witte streepje onder zijn andere oog doelde. ‘Het teken van de sabel. Alleen echte mannen hebben dat.’

‘Ja’, zei Ludwig, wiens gezicht nog net zo ongeschonden als dat van Lennart was.

Lennart wist dat er geen sabel in de buurt was geweest toen Gottfried die wond had opgelopen. Trots op het eerste plukje mannendons op zijn kaak had zijn broer zich al spelend aan het scheermes van zijn vader gesneden. Net als met de sabel had August zijn zoons verboden om met het vlijmscherpe ding te spelen. Lennart herinnerde zich zijn teleurstelling toen hij zag om wat voor een miezerig wondje het ging. Het pak rammel dat hun vader Gottfried daarna had gegeven moest veel meer pijn hebben gedaan. Lennarts knieën begonnen te trillen.

‘Alweer bang, hè? Laat het maar niet lopen’, zei Gottfried en hij gaf Lennart een tik met de botte kant van de sabel in zijn kruis. De jongen klapte dubbel.

‘Mee naar buiten’, sommeerde Gottfried. In de pas marcheerde Ludwig achter hem aan door de eindeloze gang, gevolgd door een strompelende Lennart, die zijn handen voor zijn kruis hield. Tot bij de ‘Gouden Deuren’. Daar vergat Lennart even zijn pijn.

De Gouden Deuren, die samen een indrukwekkende poort vormden, werden alleen door Lennart zo genoemd. Eigenlijk waren het gewoon houten deuren, met wat mat geworden goudverf op de ornamenten en langs de posten. Veel indrukwekkender was wat ze afsloten en konden openen: een vreselijke plaats. August had het Gottfried en Ludwig ingeprent toen ze nog heel jong waren: ‘Daar is jullie grootvader zijn verstand kwijtgeraakt. Daar, achter die deuren.’ Precies dat hadden de broers jaren geleden op hun beurt Lennart verteld, aangevuld met flink wat griezelige fantasieën.

‘Hij is opgeslokt door een monster dat hem al zijn geld heeft afgepakt’, zei Gottfried met holle stem. ‘Daarna dwong het hem dag en nacht in die kamer te zijn. Het beest moet een waanzinnig enge kop hebben gehad, want grootvaders ogen schijnen steeds kleiner te zijn geworden – hij durfde het beest niet aan te kijken, snap je’, onderbrak Ludwig zijn broer – ‘en op het laatst kon hij nauwelijks nog zien. Wat het ook is, het zit er nog steeds. Daarom mag je daar niet naar binnen, je wordt er eerst gek en daarna verscheurd.’

August knikte toen Lennart hem vroeg of de oude Von Schauenstein-Hirschbach daar echt zijn verstand verloren had. Hij mompelde dat zijn vader het laatste deel van zijn leven ‘geen gezonde man’ meer was en verbood Lennart ten strengste daar ooit naar binnen te gaan. Daarna sliep Lennart nachtenlang op één oor. Met het andere luisterde hij naar geluiden die een monster zo maakt als hij door de gangen van een kasteel sluipt, op zoek naar kleine jongetjes. Pas weken later kon hij zichzelf wijsmaken dat de vervaagde woorden die boven de poort stonden en waarin hij slechts een L, een S en een M in herkende, een bezwering waren, sterk genoeg om het kwaad tegen te houden als hij maar snel voorbijliep. Dus toen hij die ochtend werd opgebracht door zijn broers, trotseerde hij de dreiging van de sabel, vergat zijn pijn en deed een paar snelle passen. Het werkte.

Aan het eind van de gang daalden ze een kleine wenteltrap af naar de personeelsverdieping, waar ze in een van de berghokken een oude jas en een paar laarzen vonden, die Lennart moest aantrekken. Als een levende vogelverschrikker werd hij daarna door de gang gejaagd. De afgelopen dagen had het flink gesneeuwd en slechts met heel veel moeite kon Gottfried een zijdeur openduwen.

In de ochtendschemer was de wereld versomberd tot blauwgrijze, zwarte en witte tinten. Op de donkere muurtjes die het landgoed van het bos scheidden, lagen dikke strepen wit. Net als op de bomen, waarvan de takken slechts schaduwen van sneeuwlijnen waren.

Gottfried plantte de sabel in de sneeuw en ploeterde naar een van de bijgebouwtjes. Soms zakte hij er tot zijn middel in. Hij kwam terug met twee scheppen. ‘Graven.’

De twee jongens togen aan het werk tot ze tot aan hun schouders in de sneeuw stonden. Van een afstandje werden ze glimlachend gadegeslagen door Lenz de knecht. Hij was net begonnen met het schoonmaken van de stallen en had een halfopgebrande peuk gevonden. Die stond hij nu vreedzaam op te roken terwijl hij tegen de onderste helft van een deur leunde. Een beetje vreemd vond hij het wel dat die kinderen zo vroeg al buiten waren. Het vroor dat het kraakte. En wat moest dat met die sabel? Nou, nou, dacht hij bij zichzelf en hij draaide zich om. In de stal kon hij Gottfrieds bevel niet horen.

‘Liggen!’ Ondertussen gebaarde hij Ludwig uit het gat te komen. ‘Liggen en mond dicht. Laat maar eens zien of je dat durft, onderkruipsel.’

‘Ja’, hijgde Ludwig toen hij naast zijn broer stond. Samen begonnen ze het gat te dichten met de opgegraven sneeuw. Toen ze halverwege waren schrok Gottfried van Lenz, die vriendelijk groetend van de stal naar de binnenplaats liep.

‘Goedemorgen Hoogwelgeborenen, u bent er vroeg bij vandaag.’

Gottfried zocht naar een repliek. Een bevel misschien? Hij was immers al zestien. Zo hooghartig mogelijk zei hij: ‘Goedemorgen’. Dat klonk nergens naar.

‘Waar is uw andere Hoogwelgeborene gebleven? Jonkheer Lenz?’ Dat hij een adellijke naamgenoot had, behoorde tot de weinige parate kennis van de knecht.

‘Daar’, zei Ludwig en hij wees behulpzaam naar het sneeuwgraf. Zijn oudere broer haalde met zijn schep naar hem uit.

‘Nou, nou’, zei Lenz, die dacht dat de jongens een grap met hem uithaalden. Hij knikte bewonderend naar de halfgevulde kuil, waarin Lennart geen geluid durfde te maken.

‘En nu, scheer je weg’, zei Gottfried. Dat klonk al beter.

‘Nou, nou’, glimlachte de knecht en hij deed wat hem gezegd was. Halverwege de binnenplaats vroeg hij zich af of het misschien toch waar was. Was het daar in die kuil niet veel te koud voor zo’n kleine jongen? Het was tenslotte sneeuw. Ondanks het bevel dat de jongeheer hem gegeven had, rende hij met grote passen terug naar het bijna opgevulde sneeuwgraf.

De dekens en het haardvuur lieten het blauw van Lennarts lippen langzaam overgaan in paars en uiteindelijk in rood. Zijn ogen volgden de scherpe verwijten die Amanda afschoot op August. Gottfried en Ludwig stonden er onbewogen bij.

‘Ach Mensch! Iss doch nur a bissl Spielerei.’

‘Hij had dood kunnen zijn! Welke idioot vindt zoiets een spelletje? Wat ben jij voor vader dat je dat niets doet?’ August streek over zijn snor en bromde dat Lenz beter moest uitkijken. Amanda hinkte driftig naar hem toe.

‘Zou je ook zo reageren als Lenz de kuil dicht zou gooien boven een van hen?’ Ze wees naar de twee broers en hinkte naar het dressoir. Ze schonk zichzelf een glas in van de sherry die ze met vaten tegelijk direct uit Jerez de la Frontera in Andalusië liet komen. In twee teugen was het glas leeg. Het was haar medicijn tegen de pijn, had ze de jongens verteld. En dat was ook zo. Tegen alle pijn. Het tweede glas leegde ze in één beweging.

‘Ik ben hun moeder, nietwaar?’ Ze draaide zich naar August toe en verloor bijna haar balans. ‘Nietwaar?’ schreeuwde ze.

August stond achter Gottfried en Ludwig als een officier achter zijn soldaten.

‘Het was maar een spelletje. Lenz zal voortaan beter oppassen, nietwaar, jongen?’ Lennart keek naar de grond en knikte.

*

Die zomer werd Lennart tien. Gelaten wachtte hij op de dag waarop zijn leven in vrijheid zou eindigen en hij, net als zijn broers, oud genoeg was om les te krijgen van de schrale huisonderwijzer Herr Ochsenfurt.

Ochsenfurt leek met ieder verstreken schooljaar wat van zijn gezondheid in te leveren. Zijn lichaam werd magerder, zijn wangen meer ingevallen. In zijn gezicht liepen alle rimpels kriskras door elkaar alsof het maandenlang weggemoffeld in een kast tussen de poetslappen had gelegen. De gedachte dat het hele lichaam van de onderwijzer weleens bedekt zou kunnen zijn met die rimpelhuid, bezorgde Lennart koude rillingen. Op de dunne rubberachtige lippen lagen altijd een paar belletjes speeksel, die er soms vanaf spetterden wanneer hij zich opwond.

Iedere ochtend kamde de leraar zijn haren strak naar achteren. Omdat hij geen pommade gebruikte, dat glansde hem te uitbundig, bleef zijn grijze dos maar kort plat op het schedeldak liggen. De rest van de dag liep hij met een dwarse Romeinse borstel rond die van het ene, wat spits toelopende oor naar het andere liep. Ochsenfurt ontging niets. Op iedere dwaling die hij constateerde volgde steevast een kort gebaar van zijn rechterarm, alsof hij zichzelf naar de keel greep.

Gottfried, voor wie Ochsenfurt in dienst genomen was toen hij tien werd, vroeg zijn vader eens om uitleg van die beweging. August vertelde hem in vertrouwen wat hij uitgevonden had toen hij de doopceel van de leraar lichtte. Het bleek dat Ochsenfurt priester was geweest. Het kruis dat hij gewoon was te slaan, probeerde hij te onderdrukken uit boosheid jegens zijn kerk, die hem de klerikale staat had ontnomen. Dat gebeurde nadat een minderjarige dief van een half pond snoepjes een paar dagen na zijn daad in de kraag werd gevat door de kruidenier op aanwijzing van Ochsenfurt. Bungelend aan de arm van de grutter riep de jongen verontwaardigd dat hij in de biecht zijn zonde had beleden en maar liefst twee keer de opgelegde boete had gebeden. Na te zijn geëxcommuniceerd wegens die schending van het biechtgeheim keerde Ochsenfurt de kerk en diens gebruiken en symbolen de rug toe, maar niet zijn Heer. De zonde gedogen was werk van de mens, niet van God. Verbeten ging Ochsenfurt op zoek naar een andere manier om Zijn kinderen voor het kwade te behoeden.

Gottfried, die zelf al het nodige kattenkwaad aan priesters had opgebiecht, trok bleek weg toen hij het verhaal hoorde. Hij smiespelde in vertrouwen zijn kennis door aan Ludwig en, geheel tegen zijn normale doen in, later zelfs aan Lennart.

Lennart kende Ochsenfurt al sinds zijn vijfde, toen hij voor het eerst met de leraar en zijn twee broers op een driedaagse ‘Natuurstudie’ werd gestuurd. Een excursie die een traditie zou worden en samenviel met het driedaagse galafeest dat August tegen het eind van de lente organiseerde voor de adel uit Beieren. Slechts één keer mocht Lennart aanwezig zijn op dat bal. Hij was nog geen jaar oud en werd officieel door August en Amanda voorgesteld als hun zoon en wettig erfgenaam. Amanda deed het woord, August toonde met een pijnlijke grimas hun trots. De jaren daarna moesten de drie jongens met een dienstmeid op de zolderverdieping verblijven wanneer het gala in volle gang was. De deur mocht pas weer open als de laatste koets vertrokken en uit het zicht verdwenen was.

Dat hij met enige argwaan door zijn soortgelijken werd bekeken, was ook August wel duidelijk. Van de aanwezigen kwam bijna niemand buiten het bal ooit op het kasteel. De enkeling die dat wel had gedaan had vast opgemerkt dat Amanda er nooit zwanger uit had gezien. Dat Lennart zwart haar had en zijn broers lichte Germaanse koppen, voedde de geruchten. Nu had August er niets op tegen wanneer men dacht dat hij af en toe een groen blaadje snoepte. Een zonde waaraan men de ridder herkent, vond hij als edelman. Maar nu Amanda hem juist als straf daarvoor had gedwongen het joch te presenteren als hun wettige zoon en zijn erfgenaam, zouden zijn gasten de geruchten voor waar kunnen houden. August moest dus liegen en blijven liegen. En liegen, zeker over iets wat de meeste heren als een ongeschreven adellijk recht zagen, werd gezien als een noodzaak waarvan alleen volkse lieden last hadden. Dat August hen belogen had, zich verlaagd had tot een gewone burger kortom, zou hem zijn naam en zijn vrienden kosten. En zijn naam was hem dierbaarder dan zijn leven, dat zonder zijn aanzien en titel namelijk toch niets waard was. Om te voorkomen dat de uiterlijke verschillen tussen Lennart en zijn broers, die met de jaren steeds duidelijker zouden worden, tot gespreksonderwerp van zijn gasten werd, was het dus zaak dat de jongens gedurende het gala uit het zicht bleven.

Toen Lennart vijf was geworden, vond August het risico te groot dat hij en zijn broers ’s nachts stiekem van de zolder af slopen, of ergens in de tuin zouden spelen waar ze dachten niet gezien te worden. Even overwoog hij de zolder af te sluiten, maar je zou net zien dat zoiets uitkwam en om de een of andere reden verkeerd viel. Liever zorgde hij ervoor dat zijn zoons verder bij zijn gasten uit de buurt waren dan een paar verdiepingen. Het bos in. Of wat daarachter lag.

Na de eerste keer smeekte Lennart zijn vader aan de vooravond van elk gala om niet mee op die expeditie te hoeven. De eerste jaren omdat hij doodsbang was in het donkere bos en later omdat hij het ‘sneeuwgraf’ van zijn broers niet vergeten was en wie wist waar de vrije natuur ze verder nog toe zou inspireren?

‘Het is goed voor je, Lenz. Voor jonge jongens is er niets beter dan de vrije natuur. Gezond en sterk word je ervan. Dus stop nu met huilen, want dat doet een echte Duitse knaap niet.’

‘Ik wil geen knaap worden’, snotterde Lennart.

‘Maar ik wil dat wel. En jij wilt toch wat je vader wil?’ Lennart droop af.

Nu de jongen tien werd en net als zijn broers onderwezen zou worden, voorzag August veel grotere problemen dan het jaarlijkse gemekker. Stel dat de bastaard, die nu al het instrument was waarmee zijn vrouw hem het leven zuur maakte, zijn broers zou overvleugelen. Hij huiverde bij het beeld van Amanda’s vernederende blik. En het kon nog erger worden. Ochsenfurt gaf de jongens namelijk niet alleen les in de normale schoolse zaken, hij nam ze ook mee naar buiten om paard te rijden, te schermen en te boogschieten, en leerde ze vaardigheden om te overleven in de natuur. Gottfried en Ludwig hadden een flinke voorsprong op Lennart, maar hoelang bleef dat zo? August begreep wat hem te doen stond. Op de dag voor Lennarts verjaardag riep de graaf de huisleraar bij zich.

‘Dus jonkheer Lenz mag niet naar buiten?’ herhaalde Ochsenfurt de instructie. August keek hem lang aan van achter zijn bureau.

‘Het gaat niet om binnen of buiten. De jongen is nog niet toe aan werkelijke lichamelijke tuchtiging.’

‘O nee, dat ziet u verkeerd, Uwe Doorluchtigheid.’ Direct schrok de leraar van zijn eigen woorden en bond in. ‘Ik bedoel slechts te zeggen dat wat ik buiten met de jonkheren doe meer ter vermaak dan ter lering is. Ehm, vermaak waarbij men leert’, mompelde hij er verloren achteraan.

‘Te jong.’ August streek over zijn snor. ‘En aan leeftijd valt niets te veranderen. Of misschien meent u iets anders?’

Ochsenfurt schudde zijn hoofd, likte wat speeksel van zijn onderlip en kuchte een paar keer voor hij de moed vond om te vragen: ‘Maar mocht de jonkheer van zijn positie gebruikmaken, nou ja, jengelen zogezegd, dat hij hetzelfde onderwijs wil genieten als zijn broers en niet alleen in de schoolbank, wat zou Uwe Hoogwelgeborenheid mij in dat geval adviseren?’

Het grommen achter de adellijke snor was zacht maar onheilspellend: ‘Broers.’ August schoof net zo lang met papieren op zijn bureau tot de onderwijzer hem klein genoeg was geworden en zei: ‘Als Lenz gaat zeuren zegt u hem maar dat hij mag paardrijden en worst braden als hij de tafels van een tot twintig op kan dreunen in het tempo van een vlotte draf. U verzint wel iets. Voorlopig is het “vermaak”, zoals u dat noemt, uitsluitend voor zijn broers.’

Zwijgend keek August hoe de onderwijzer al buigend achterwaarts de kamer verliet.

Van Lennarts haperende verslag had Amanda niet veel meer dan de helft verstaan. Dat was genoeg. August was ongetwijfeld de architect van deze pesterij. Ze nam de handschoen graag op.

Tussen de snikken door gooide Lennart zijn kont tegen de krib: als hij niet hoefde te leren paardrijden, zwemmen en hutten bouwen, dan had hij ook geen rekensommen nodig of stomme verhaaltjes over vroeger.

‘Maar mensen waren vroeger helemaal niet zo stom als je misschien denkt, Lennart.’

De jongen haalde zijn schouders op en haalde hortend adem. ‘Wel’, zei hij.

‘Scientia potentia est’, sprak Amanda met een vet Engels accent. Lennart keek haar aan, zijn blik nog boos. ‘Dat betekent dat kennis macht is.’

Weer haalde Lennart zijn schouders op en zei: ‘Niet sterker dan de zwarte hengst uit de stal en een echt zwaard.’

‘Veel sterker zelfs. Langgeleden leefde er een volk in Italië dat zo machtig werd dat hun legers heel Europa veroverden en zelfs een deel van Afrika.’

‘Met paarden en zwaarden?’ Amanda knikte. ‘Zie je wel’, zei Lennart en hij smeerde met de rug van zijn hand een nieuwe traan over zijn wang uit.

‘Maar dat waren de sukkels. Hun generaals zaten rustig in een tent, thee te drinken of zoiets.’

‘Nee, bier’, zei Lennart, en hij maakte zich los uit zijn moeders omhelzing.

‘Of bier. In ieder geval hoefden zij niet te vechten. En weet je waarom?’

Lennart dacht na. ‘Omdat ze heel veel spieren hadden?’ Hij wees op de spierbal die hij probeerde te maken. ‘Dat ze te sterk voor andere mannen waren?’

‘Dat laatste, ja. Zo kun je het zeggen. Maar weet je wat ze zo machtig maakte? Niet hun spieren.’

‘Nuh?’ schudde Lennart gefascineerd zijn hoofd.

‘Scientia. Kennis. Kennis is macht. Wie slim is, hoeft niet te vechten.’

‘En hoe werden ze dat dan?’

Amanda hield haar wijsvinger tegen haar hoofd en wees daarna op dat van Lennart.

De volgende zomer had Lennart al een grondige hekel aan de ochtenden gekregen. Met onbegrijpelijk fanatisme liet zijn moeder hem tot aan het middageten tafels opdreunen, sommen maken en dicteerde zinnen die bol stonden van de moeilijke woorden en nergens op leken te slaan. Van de middagen begon hij steeds meer te houden.

Languit liggend op een bank of tijdens korte wandelingen luisterde hij naar haar verhalen. De eerste keer wilde hij er niets van weten en het duurde een paar dagen voordat hij kon toegeven dat hij het leuk vond. Zo had Lennart Napoleon en zijn troepen al eens zien vechten op de open vlakte in het bos tegenover het slot en herkende hij de werking van verschillende Griekse goden in de natuur.

Op een winteravond nam Amanda hem mee naar buiten en liet hem de sterrenhemel zien, waaraan scheepslui zich oriënteerden, waardoor het leven van Galilei onderwerp van gesprek werd. Met een omweg leidde dat de volgende dag tot een griezelverhaal in de donkere kelders over de Spaanse inquisitie. Hij was er eigenlijk nog te jong voor, zei Amanda, maar omdat hij bleef aandringen vertelde ze hem over Torquemada en de katholieke rechtbank. Toen Lennart die middag Ochsenfurt in de gang tegenkwam, keek hij de ex-priester achterdochtig na.

Net als zijn broers werd Lennart onderwezen in twee talen. De jongens benijdden hem dat hij niet op Latijnse kronkels hoefde te zwoegen. Maar Lennart ontkwam niet aan de Duitse grammatica en interpunctie. Ook daarin spreidde Amanda een bijna militaire discipline tentoon, wat bijzonder was omdat ze niet van de Duitse taal hield. Ze compenseerde haar weerzin met het tweede deel van het taalprogramma: haar moedertaal.

‘How sweet I roamed from field to field’, begon ze bijvoorbeeld het gedicht van William Blake en ze hinkte met Lennart door de tuinen van het kasteel, de pijn in haar heup trotserend. Ze trok wat pruimen van een boom, plukte verderop een trosje druiven en hield het op haar handen als dienbladen onder zijn neus: ‘… And tasted all the summer’s pride.’ Toen bleef ze stilstaan, bracht een vinger voor haar lippen en fluisterde: ‘Till I the prince of love beheld’, en langzaam wees ze omhoog naar een tak waarop een eekhoorn hen roerloos in de gaten hield. Amanda knipte met haar vingers, waarop het dier met twee sprongen verdween in het zonbeschenen bladerdek. ‘Who in the sunny beams did glide’, beëindigde ze het eerste couplet. Er hoefde verbluffend weinig uitgelegd te worden.

Aangezien hij de jongste was, moest Lennart ’s avonds na het eten als eerste van de drie jongens naar bed. Op de rand gezeten citeerde Amanda dan Elizabeth Browning’s: ‘How do I love thee? Let me count the ways.’ Lennart moest daarna, in het Engels uiteraard, manieren van ‘houden van’ verzinnen. Geen woord, hoe raar, schuin of vies was daarbij verboden, zodat Lennart met een glimlach onder de dekens gleed. Tot voorbij het moment waarop de jongen in slaap viel, vertelde ze dan over Derbyshire, het graafschap waar zij háár jeugd had doorgebracht.

In de tijdsspanne waarin Lennart van waak naar droom dreef, beklom hij de meters brede trappen van Buxton Hall, het landhuis van de Willoughby’s, en rolde naar beneden over het geschoren, glooiende gazon in het omringende park. Samen maakten ze denkbeeldige wandelingen over de heidevelden, volgden de jacht op korhoenders en dronken water uit beekjes die beneden in de dalen kwispelden. Boven op de heuvels keken ze uit over de ochtendmist, waar andere toppen als groene reuzenbuiken doorheen prikten. Ergens daar, tussen al dat Engelse groen, verdween Lennart op zijn weg naar morgen.

Half tegen de muur geleund hinkte Amanda daarna de trappen af, tot ze het laagste punt van het kasteel bereikt had. Daar in de kelder lagen op houten stutten de vaten sherry. Achter het derde van links wist ze haar glas. Ze schonk zichzelf in en dacht na. Ze genoot van het lesgeven. Niet alleen vanwege Lennarts gezelschap, maar tussen zijn protesten door was hij ook een leergierig baasje. Leren zou een spel moeten zijn, daar was ze van overtuigd. Een opvatting waarvan haar eigen onderwijzers gegruwd zouden hebben. Daarom begreep ze de smoelen zo goed die Gottfried en Ludwig trokken wanneer ze weer eens op Lennart moesten wachten die zo veel te vertellen had dat hij altijd als laatste zijn bord leeg had. Wat konden hun die goden, natuurrampen, slavernij en ijstijd nou schelen? Indianen in Noord-Amerika, die scalpeerden hun vijanden tenminste, maar wat kon een suffe Eskimo daartegenover stellen, laat staan een handvol stoffige farao’s die al eeuwen dood waren? Ze vonden het allemaal één pot nat, net zo grijs als de lessen van een priester die niet meer welkom is in de kerk.

Maar Amanda wist dat, juist omdat ze er zo van genoot, de jaren waarin ze Lennarts ontwikkeling onder haar hoede had, voorbij zouden vliegen. Met het glas in de hand keek ze de kelder rond. Misschien moest ze er maar een bank neerzetten en een kandelaar. Er iets gezelligs van maken ter voorbereiding op de tijd dat ze niet meer nodig was, slechts nog ongewenst door een echtgenoot die haar in haar kelder niet zou missen.

*

August von Schauenstein-Hirschbach deed zijn werk, het dagelijks beheer van het landgoed, met haast verlammende traagheid zodat hij de leegte van zijn dagen zo min mogelijk voelde. Tussen het schuiven van papieren, het geven van opdrachten, pachters op veranderde regels wijzen en het terugschuiven van papieren, keek hij naar buiten. Staand voor het raam dreef hij zo ver mogelijk weg van alles wat er in het kasteel gebeurde.

Die herfstochtend keek de graaf hoe de lucht betrok. Hij speelde met het horloge in zijn vestzak. Straks zou hij beginnen met het opstellen van de eerste uitnodigingen voor zijn jaarlijks lentegala, maar eerst moest hij een corrigerend gesprek met Ochsenfurt hebben. De eerste helse flits sloeg in, ergens in zijn land, waarna de wereld één moment lang bijna zwart was. De verlegen klop op de deur ging verloren in de donderklap. Aan de andere kant van de deur hoorde ook Ochsenfurt niets anders dan de donder en nam aan dat hij het ‘binnen’ had gemist.

Zo stond de leraar opeens naast de graaf. Met een afkeurende vloek stelde August vast dat de man inmiddels zo dun was dat geen vloer zijn komst meer aankondigde. Mogelijk was hij ziek. Dat zou goed uitkomen, want dan zou de tijd het probleem vanzelf oplossen. Maar navraag doen naar Ochsenfurts welvaren vond August beneden zijn stand en voor je het wist ontstond er een gesprek over gezondheid en ziekte.

‘Als een leerling u vraagt of de zon om de aarde draait of vice versa,’ vroeg hij in plaats daarvan, ‘wat is dan als onderwijzer uw antwoord?’

‘Dat uiteindelijk God het middelpunt van alles is.’

‘Weet u het antwoord?’

‘Natuurlijk. Mag ik vragen waarom Uwe Hoogwelgeborenheid mij heeft ontboden?’

‘Omdat Lenz zijn oudste broer, uw leerling, moest uitleggen dat de zon niet om de aarde draait. Een snotjoch van twaalf wijst een bijna volwassene terecht? Het is bovendien niet de eerste keer. Hij wordt steeds arroganter. De Heer verhoede dat hij straks uw leerlingen overvleugelt, Ochsenfurt. Ik hoef u vast niet voor te spiegelen hoeveel plezier de gravin aan zoiets kinderachtigs zou beleven, laat staan wat zulks voor mijn persoon zou betekenen. Tijd voor wat minder vertier en wat meer serieuze studie. En daar bedoel ik niet Latijn of de Bijbel mee.’

Ochsenfurt onderdrukte de greep naar zijn keel, zijn verkreukeld gezicht fel verlicht door een nieuwe bliksem.

‘Met alle respect voor mevrouw de gravin,’ sprak de huisonderwijzer monotoon, ‘ze onderwijst de jongen weinig anders dan dat soort wereldse en nutteloze weetjes. Wanneer ik de jonkheer zo af en toe tegenkom in de gangen, U Edele, getuigen zijn woorden niet van enig besef van de exegese of andere ethische notie’, boog hij kort. ‘Niet alleen daarom maak ik mij zorgen over zijn lerares. Met uw welnemen.’

August wist waar hij op doelde. Iedereen in het kasteel kende Amanda’s passie voor sherry. Dat die liefde springlevend was, bleek ook uit het steeds latere tijdstip waarop Amanda de dag aanving. Ook Lennarts lessen waren inmiddels verschoven naar het middaguur.

‘Mag ik mij verstouten Uwe Hoogwelgeborenheid voor te stellen dat de jonkheer toch eens deelt in de lichamelijke tuchtiging van zijn broers? Gezien het feit dat zulks in de middag plaatsvindt, zou de gravin dan de goedheid moeten vinden haar lessen voor onbepaalde tijd op te schorten.’

Met een ruk draaide August zich naar de onderwijzer. Hij knikte. Bedachtzaam maar goedkeurend.

*

Toen Lennart zijn ogen opende, vlogen de vogels zijn blikveld binnen. Verderop verlieten ze het weer achter het puntje van zijn neus. De prachtige ranke lichamen werden gedragen door wijde vleugels die uitliepen in gespreide penveren. Handen die wuivend afscheid van hem namen, onderweg naar betere oorden. Maar hem verboden mee te gaan. Lennart begon zich langzaam te herinneren wat hij daar deed op zijn rug in de modder.

Hij zag weer hoe Amanda hem verbeten passeerde in de gang van het kasteel en hoorde haar opnieuw tekeergaan in de werkkamer van de graaf.

‘Die tartuffe denkt dat ik simpel ben. En jij kennelijk ook. Geloven jij en die stiekemerd nu echt dat jullie Lennart of mij dwarszitten door ’s middags stoere dingen met hem te doen zodat ik hem in die tijd niets kan leren?’ Lennart had zijn oor tegen de deur gedrukt. Haar lach klonk vreemd toen ze riep dat ze haar zegen hadden. ‘Hij is al veel verder dan je denkt. En misschien accepteren Gottfried en Ludwig die jongen dan eens als ze samen dingen doen.’

Diezelfde middag waren ze vertrokken, ondanks de sneeuw, die zo zacht viel dat de vlokken bijna stil hingen in de lucht. In de zompige bodem zonken de paardenhoeven vuistdiep weg. Gottfried en Ludwig gniffelden om het slurpende geluid waarmee de dieren ze weer uit de smurrie trokken.

Lennart kon nergens om lachen. Hij zat op Sarastro, een enorme zwarte hengst. Amanda had het dier jaren geleden gekocht op een veiling. Ze wist dat ze er waarschijnlijk nooit op zou rijden, maar zijn mysterieuze hoofd fascineerde haar. Alsof hij de wereld begreep. Ze noemde hem naar een wijze figuur uit een van de opera’s waar ze zo dol op was.

Nooit had Lennart zich gerealiseerd hoe groot het beest eigenlijk was. Hij vond het dier altijd al het mooiste uit de stal en toen Ochsenfurt zei dat ze die middag uit rijden gingen, had hij de leraar bijna gesmeekt om Sarastro te mogen berijden.

Ochsenfurt had direct ingestemd. Het hoofdschudden en ‘Nou nou’ van stalknecht Lenz ten spijt. Toen Lennart eenmaal in het zadel gehesen was, begreep hij dat Sarastro een machtig monster was in plaats van het edele dier uit zijn dagdromen. Nu had hij opeens een heel duidelijke voorstelling van zo’n centaur uit Amanda’s Griekse verhalen. Ver beneden hem maakte de leraar een korte buiging en zei dat de andere jonkheren zijn aandacht nodig hadden.

‘Nou, nou’, zei de knecht nogmaals toen hij Lennarts trillende lippen zag. Het leek alsof hij nog meer wilde zeggen maar niet wist waar hij de woorden gelaten had.

Ochsenfurt wilde naar de open vlakte in het bos rijden. Om een onduidelijke reden kwamen ze op een heel ander veld terecht, kilometers verder, waar de modder inmiddels bedekt was met een dun laagje wit.

De leraar had de kleine colonne halt laten houden en verbaasd door zijn haardos gestreken, die onder de sneeuw roemloos in elkaar was gezakt. Zwijgend keken ook de kinderen naar de honderden vogels op het veld die een verwaaid rouwkleed van grijze en zwarte veren droegen. Hun steltvoeten prikten door de groezelige sneeuw in de akker, waar hun snavels zochten naar leven. Maar aan hun geschreeuw te horen was de dood al in de akker getrokken.

‘Kraanvogels’, zei de onderwijzer. Op gedempte toon legde hij uit wat trekvogels waren en dat hun route eigenlijk een paar honderd kilometer naar het westen lag. Soms echter, niemand wist waarom, weken ze af van hun normale route. Lennart was jaloers op de vogels, die volgens Ochsenfurt onderweg naar Spanje waren. Of misschien wel Engeland, dacht Lennart. Een trekvogel trekt.

Toen hij hun lugubere geluid hoorde, vroeg hij zich af wat de beesten hiernaartoe had geroepen. Het vijandige, maar ook door en door treurige schreeuwen bakende de akker af tot iets wat bij deze wereld hoorde zoals de dood bij het leven. Wat zochten ze in de buurt van Hirschbach? Wie zochten ze?

Misschien voelde Sarastro Lennarts ongemak. De kolos had zijn oren plat naar achteren gelegd en snoof nerveus. Lennart prevelde wat kalmerende woorden. Toen het dier met de voorpoot in de aarde begon te slaan, vloekte hij op dezelfde sussende melodie.

Aan de rand van het veld zaten Gottfried en Ludwig op hun pony’s. Lennart zag hun grijns en begreep direct wat ze van plan waren.

‘Nee!’ gilde hij toen zijn broers hun pony’s de sporen gaven en op de troep vogels afstormden, die krijsend opvlogen als een stofwolk. De hengst schrok van de schreeuw, draaide zich met een paar sprongen om en galoppeerde er in tegenovergestelde richting vandoor. Lennart kon zich nog net vasthouden aan de teugels maar hing te ver uit het zadel om Sarastro tot stilstand te kunnen brengen. Bonkend werd hij meegesleurd, recht op een hek af. In plaats van erover te springen zette Sarastro zich schrap, zodat Lennart naar voren werd gesmakt en tegen de hals van het paard sloeg. Hij voelde het bloed uit zijn neus stromen terwijl Sarastro terugstormde naar de plek waar Gottfried en Ludwig tussen de kraanvogels tekeergingen. Bij de aanblik daarvan hield Sarastro weer met een ruk stil. Hij maakte een zijwaartse sprong en bokte. Lennart vloog uit het zadel.

Dat was het laatste wat hij zich kon herinneren toen hij zijn ogen weer opendeed en de vogels zag overtrekken. Langzaam werd hij de ijskoude modder gewaar onder zijn rug. En een gemeen lachen dat zich met het gegil van de kraanvogels mengde.

Hij probeerde overeind te komen. Een stekende pijn trok door zijn borstkas en benam hem de adem. Tranen sprongen in zijn ogen, zijn broers konden hun lol niet op.

Maar Lennart huilde niet van pijn maar van opluchting. Hij was gewond. Dat kon zelfs Ochsenfurt met zijn gladde uitvluchten niet voor Amanda verbergen. Het zou natuurlijk weer geruzie met zijn vader opleveren, maar ze zou niet toestaan dat hij ooit nog op die knol moest klimmen. Maar het moederhart bleek van steen.

Lennart moest haar die avond smeken niet meer op te hoeven stijgen, of als het moest dan op een pony, net als zijn broers. Amanda duwde hem van zich af en mankte naar het dressoir. Ze trok de glazen stop van de karaf met sherry en onderbrak Lennarts gejammer.

‘Was je van plan je klein te laten maken en af te druipen op een babypaardje?’

‘Maar Herr Ochsenfurt vond ook dat …’ protesteerde Lennart met watten in zijn neus.

‘Die weet toch verdomme niet uit wat voor hout jij gesneden bent? We hebben niet zo hard gewerkt om het nu af te laten weten. Je ligt op alle fronten voor, laat je niet zo op je kop zitten, kerel.’

‘Maar mama, het is toch niet eerlijk?’ pruilde Lennart. ‘Ik moet op het grootste paard maar bij het schermen geven ze me de kortste floret. Ik ben te jong voor een echte, zeggen ze.’

‘Eerlijk? Denk je dat de wereld eerlijk is?’ schreeuwde Amanda opeens. Ze sloeg zo hard met de stop op het dressoir dat er een barst in het massieve glas kwam. ‘Denk je dat?’ Angstig keek Lennart hoe ze op hem afkwam. Hij schreeuwde van de pijn toen ze hem aan zijn arm omhoog trok en hem door elkaar schudde. ‘Denk je dat je zomaar krijgt wat je wilt? Dat jouw geluk iemand wat kan schelen? Dacht je soms dat ik hierom gevraagd heb? Om mijn pijn? Mijn leven lang hink ik overal achteraan.’ Lennart deed een stap naar achteren. ‘Ik weet hoe het is als anderen alles krijgen, als er van het geluk niets voor je overblijft. Alsof ik het niet net zo hard verdiende! Jij weet niks, jongen. Niets van hoe ik hier …’ Ze gebaarde om zich heen, maar kwam niet meer uit haar woorden. Lennart durfde haar niet meer aan te kijken.

‘Zelfs liefde was niets meer dan koehandel!’

Bijna onhoorbaar fluisterde Lennart: ‘Maar ik hou van je, mama. En papa houdt van jou, niet van koeien.’

Amanda lachte bitter om de onschuld waarmee de jongen haar woede en verdriet probeerde pootje te lichten. En waarin hij ook nog zo makkelijk slaagde.

‘Dat weet ik, Lennart, ik weet dat je van me houdt. En ik hou van jou. En ook van Gottfried en Ludwig, al zijn ze een beetje anders dan jij. Vergeet alles wat niet écht belangrijk is, Lennart, dan loopt niemand je voorbij. Laat je niet afleiden door verdriet of pijn, denk aan iets anders.’

Was het maar zo makkelijk, dacht Lennart. Hij kon nauwelijks aan iets anders denken dan de pijn in zijn borst.

‘Waaraan denk jij dan als je loopt?’

‘Aan mijn andere heup. Ik doe zo hard mogelijk mijn best dáár iets te voelen, alleen nog aan dat gewricht te denken. Ik moest er eindeloos voor oefenen maar opeens bestond de pijnlijke kant niet meer.’ Lennart keek naar haar slechte heup, maar die was er toch echt nog.

‘Al sinds mijn geboorte heb ik die handicap. Daardoor had ik nooit dezelfde kansen als de anderen. Als ik thuis in Engeland van het paard af viel, lag ik daarna vaak dagen in bed en als ik niet afgevoerd moest worden, hielp niemand me weer op het paard. Ik moest een andere manier van leren vinden, iets onder de knie krijgen zonder het steeds te proberen. Dus leerde ik kijken. Con-cen-tratie. Begrijp je dat woord?’ Lennart knikte, maar zijn glazige blik verried het tegendeel.

‘Als je al je aandacht richt op wat je wilt leren, kun je bijna iedere vezel in je lichaam je wil opleggen. Soms zelfs wat daarbuiten is. Je kunt je concentreren op wat je níét kunt of wilt: pijn of angst, maar een slimme jongen kijkt naar wat hij wél wil. Duik daar in, voel hoe het is, droom niet maar beleef het echt. Maar dat moet je oefenen, oefenen, oefenen.’ Ze hield hem bij zijn schouders vast en zag dat haar uitleg hem niet helemaal bereikte.

‘Wil je rijden als een koning? Niet op een suf knuffelpaardje maar op een stampende spierbundel zoals Sarastro?’ Lennart haalde één schouder op. ‘Je zou de enige zijn die dat durfde’, fluisterde ze. Langzaam knikte Lennart. ‘Kijk dan naar Lenz. Hij mag misschien te dom zijn om zijn hoofd van zijn billen te onderscheiden, maar niemand rijdt zoals hij. Ik heb nog nooit een gracieuzer ruiter gezien. Hij zal je nooit kunnen uitleggen hoe hij dat doet en dat hoeft ook niet. Kijk. Niet alleen met je ogen, maar ook met je hoofd, je hart en je buik. Vraag jezelf niet af wat jij fout doet, maar wat hij goed doet. En als je eenmaal in zijn huid gekropen bent, voel dan hoe fijn het is om te kunnen wat hij kan. Als je dat oefent en nooit opgeeft, is er maar weinig in de wereld echt onbereikbaar.’

De vraag in hoeverre zijn moeder haar eigen theorie in praktijk bracht, stelde Lennart zich niet. ’s Avonds in bed vroeg hij zich af waarom hij daar niet de hele dag kon blijven liggen. Hij sloot zijn ogen en stelde zich voor dat ook zijn kamerdeur een ‘Gouden Deur’ zou zijn, net als die in de gang beneden met de bezweringsspreuk met een L, S en een M erin. Een kamerdeur met de kracht om iedereen af te schrikken, hij zou er wat voor geven. En desnoods zou hij gek worden, zoals zijn grootvader, wat dan nog? Hij zou er tenminste veilig kierewiet worden, buiten het bereik van zijn broers. Onzichtbaar.

Maar hij moest nog maanden wachten op het moment waarop hij begreep hoe hij zich onzichtbaar kon maken. Het was op een ochtend, terwijl hij de trap af liep en de geur van versgebakken brood rook.

*

Niet alleen vanwege de vettige grijze krullen en de dubbele onderkin die bijna als een kraag om haar nek lag, kon de kokkin geen klassieke schoonheid genoemd worden. Het vetkussen walste onder haar huid door over haar hele lichaam, tot en met het laatste kootje van haar vingers en tenen. Ook haar gebit werkte niet in haar voordeel. Lennart was de eerste keer flink geschrokken toen ze vriendelijk naar hem lachte. Waar ooit de linker bovenste snijtand had gezeten was nu een duistere spelonk tussen brokken verkleurd kalksteen. Gespleten door een stuk bot, had zijn moeder gezegd. Maar ondanks dat alles kon Lennart eindeloos rondzwemmen in haar bruine hondenogen.

Bijna iedere week kwam hij een keer in de keuken, waar Amanda de maaltijden bestelde voor de komende zeven dagen. Gelukkig voor de kokkin speelde het sociale leven van de Von Schauensteins zich in de luwte af, want wanneer er gasten kwamen moest ze altijd twee verschillende menu’s koken. Eén uitgebreid diner en één boerenpot. Die laatste was voor Lennart en zijn broers, die op dat soort avonden steevast naar een kamer op de bovenste verdieping verbannen werden.

Niet alleen voor de ogen van de kokkin kwam Lennart graag in de keuken. Vooral vanwege de geur van versgebakken dingen en van sauzen die dag en nacht stonden te pruttelen. Soms keek de kokkin hem een beetje vreemd aan. Ze kneep haar ogen een beetje dicht en hield haar hoofd schuin, net zoals ze deed als ze van een van de zachtjes ploffende sauzen proefde.

Precies zo keek ze toen hij opeens alleen op de drempel van de keuken stond en zijn vraag stelde. Het gekletter van pannen en de doffe slagen van de deegroller waarmee een kokshulp het vlees platsloeg, stopten abrupt. Zelfs de afwasser brak de schuine mop af die hij aan het vertellen was, midden in de clou. Lennart wachtte af als een insect dat een spinnenweb was binnengevlogen en bang was de eigenaar gewekt te hebben. Straks zou de kokkin hem in een zucht door het zwarte gat in haar gebit naar binnen zuigen.

‘Ik denk het eigenlijk wel’, zei ze daarentegen, als voorzichtig antwoord op Lennarts vraag.

‘Wat? Hij kan hier toch niet blijven?’ vroeg de afwasser met zijn armen in zijn zij. De twee kokshulpen, onzichtbaar achter zijn brede rug, deelden in de verontwaardiging.

‘De keuken hoort bij het slot. En dat is van de familie, wij werken er maar. Als hij hier wil zijn is dat zijn goed recht.’ Tien dikke vingertjes gingen hulpeloos de hoogte in. Meer kon ze er niet van maken.

‘Wee je gebeente als je in de weg loopt, jongen.’ Lennart schrok toen de afwasser de vochtige doek in zijn hand liet knallen als een zweep.

‘Jonkheer’, verbeterde de kokkin. ‘En zelfs als hij óp je voeten zou willen staan, dan mag hij dat’, sarde ze hem.

Lennart schudde haastig zijn hoofd. De afwasser, die luisterde naar de naam Karl, was een gigant. Iedere ochtend was hij als eerste in de keuken met hout voor de ovens. Lennart had zijn oudste broer horen beweren dat hij de boomstammen met zijn tanden doorknaagde en daarna met blote handen tot brandhout sloeg. Voor hij het wist had de bonk hem met één hand aan zijn jasje opgetild en hem op een hoge plank in een nis neergekwakt.

‘Karl!’ riep de kokkin.

‘Daar loopt hij zeker niemand in de weg’, zei Karl en hij trok de kokkin mee naar het andere eind van de keuken. ‘Je weet toch wat voor een hufter die vader van hem is? Misschien heeft hij die jongen gestuurd om ons te bespioneren.’

‘Sst!’ schrok de kokkin.

‘Ach wat. Die vent vertrouwt ons vast net zomin als wij hem’, hoorde Lennart Karl zeggen. ‘En je weet wat hij met de moeder van dat joch heeft gedaan. Ik waarschuw je maar.’

Langzaam kwamen ondertussen de geluiden weer op gang. Een van de kokshulpen greep vloekend naar een pan op het vuur. Een blauwige walm ontsnapte aan de deksel. Ze wierp Lennart een donkere blik toe op zijn plank en begon met de kokkin te smiespelen.

‘Stelde je vader voor om ons eens te bezoeken?’ vroeg de kokkin opeens aan Lennart. Hij schudde verwonderd zijn hoofd. Ze kende zijn vader kennelijk niet erg goed.

‘Iemand anders soms? Die lange griezel met dat rare haar?’ vroeg Karl.

Lennart begon zich af te vragen of de keuken als schuilplaats een verstandige keuze was geweest. Overal argwanende gezichten. Verlegen keek hij naar de rij boeken naast hem. Voorzichtig stak hij een hand uit naar het eerste boek, maar niemand op de keukenvloer reageerde daarop. Het boek bleef even aan de kaft van zijn buur kleven toen Lennart het naar voren trok. Met zijn wijsvinger gleed hij langs de titel.

‘Invoering in de huishoudkunde voor bruiden en jonge vrouwen’, ontcijferde hij stilletjes de letters die steeds door elkaar heen dansten. Een idiote titel. Niemand kon een huis vasthouden en een bruid of een jonge vrouw zag hij daar al helemaal niet toe in staat. Hij keek even naar de kokkin. Zou het boek van haar zijn? Hij kon zich haar onmogelijk voorstellen met muiltjes onder een kanten jurk en een diadeem tussen de vette sliertjes op haar hoofd.

Hij sloeg het boek open op een recept voor ‘Marmorgugelhupf’. De zoete geur van oud papier leek rechtstreeks uit het hart van de tulband op de afbeelding te komen. De lap tekst eronder sloeg hij over en hij bladerde door naar de volgende tekening: een ‘Bienenstich’. Die taart kende hij. Hij was er dol op. Het amandeldeeg dat kraakte met daaronder een heerlijke gele smurrie. Langzaam spelde hij de lijst met ingrediënten: gist, eieren, boter, zout, meel, suiker …

Nogmaals keek hij naar de afbeelding en weer terug naar de lijst en legde een verband dat hij nooit eerder had gezien. Zou iemand in de eetzaal daarboven weten wat hij zojuist begrepen had? Die gerechten werden niet zomaar besteld in de keuken, maar ze werden er gemaakt. Hij sloeg een nieuwe bladzij om. Een recept voor ‘Liebesknochen’. Gebakjes voor geliefden? Hij voelde zijn wangen warm worden. Jasses. In het kasteel kreeg hij nauwelijks te maken met meisjes, maar toch spelde hij met volle concentratie het hele recept. Je kon nooit weten. Toen pas werd hij zich de stilte gewaar.

‘Ik wil eraf’, zei Lennart met een vuurrood gezicht tegen de afwasser, die hem direct ter wille was en hem pas achter op de gang weer op de grond zette.

De volgende ochtend was Karl de kleine indringer al bijna vergeten. Toen hij met een kist hout de keuken binnenkwam, wees de jongen naar de plank met de boeken. Karl tilde hem in één beweging op de plank. Lennart dacht hem te horen grommen. De warmte van het vuur begon zich al door de keuken te verspreiden toen de kokkin binnenkwam. Weer keek ze Lennart zo raar aan.

‘Ja, ik zie heel duidelijk haar trekken in hem’, zei ze voor zich uit.

‘Hou je mond’, riep Karl. En toen zachtjes: ‘Wil jij soms ook buitengesmeten worden?’

Lennart stelde vast dat het er in een keuken nogal hardhandig aan toeging. Hij werd op een plank gekwakt, anderen ergens uit gesmeten. Maar hij vroeg niet naar wie of naar waar. Voor hij het wist zou hij het zelf zijn die uit de keuken gezet werd. De volgende dag kwam hij weer terug en hield zich stil. En ook de dagen van de volgende week en die daarop. Langzaam werd hij onzichtbaar.

Leren is kijken, zo had hij van zijn moeder begrepen en dus keek hij hoe de kokkin in het vlees kneep, zo heel voorzichtig met duim en wijsvinger. Hoe ze aan groente snuffelde en het versgebakken brood aan de onderkant met haar knokkels beklopte. Soms, als hij alleen was, deed hij haar na en rook aan een leren bal of drukte zachtjes op het kussen op zijn bed.

‘Nee, dat heeft nog even nodig’, sprak hij haar geluidloos na en: ‘Dat moet nú uit, vergeet de coulis niet, kluns!’

Toen niemand zich meer aan hem stoorde, durfde Lennart in een onbewaakt ogenblik van zijn plank te springen. Het leek niemand op te vallen dat hij op de werkvloer tussen hen door schoof. Zelfs buiten de keuken leek hij doorzichtig te zijn geworden. Ochsenfurt bemoeide zich niet meer met Lennart sinds hij van het paard gevallen was. Hij nam aan dat het joch als een jonge fuut weer weggekropen was in het verenkleed van zijn moeder. Slechts af en toe zag hij de jongen bij de keuken rondhangen, meer niet. Amanda veronderstelde dat Ochsenfurt Lennart nog steeds in zijn klas had en ’s avonds bij het diner zag het er nooit naar uit dat hij daaronder leed. Ze wist echter precies dat Ochsenfurt andere literatuur dan de Bijbel volstrekt onbelangrijk vond, dus bleef ze haar taak om Lennart kennis te laten maken met de grote schrijvers op zich nemen. Omdat ze de hele ochtend moest herstellen van de kleine uurtjes in de kelder, stelde ze Lennart voor om voor het slapen nog samen wat te lezen. Hij mocht dan een half uur langer opblijven.

Zo leerde hij de romans van grootheden als Dickens, Austen en Defoe kennen. Om de beurt las de een de ander voor. Lennart was dol op die momenten, en niet alleen vanwege zijn verlate bedtijd. Ook omdat zijn moeder altijd wel een link tussen de Engelse literatuur en het prachtige land van haar jeugd wist te leggen.

Om een stiekeme vinger aan de pols te houden waar het zijn Duits betrof, schoof ze hem soms ook Karl May’s Winnetou onder zijn neus. Ze verborg haar verbazing over zijn vooruitgang niet en perste er zelfs een paar woorden van waardering voor de onderwijzer uit, die toch kennelijk meer in zijn mars had dan ze dacht. Lennart knikte zwijgend, verrast dat het Oberrheinisches Kochbuch – aanwijzingen voor jonge huismoeders en dochters die in het koken enige vaardigheid willen ontwikkelen ook het lezen van andere boeken makkelijk maakte.

Ergens voorbij zijn besef deden de kook- en leesboeken nog meer. Eerst was het nog een vaag gevoel, als een opkomende honger. Gaandeweg begon hij het bereiden van eten en literatuur met elkaar te verbinden. Hoe zou de beer die Old Shatterhand met zijn bowiemes had gedood smaken? En hoe bereid je beer? En Robinson op zijn eiland, hoe wist hij wat hij wel of niet kon eten? Hoe ruikt iets wat giftig is?

In de keuken, op een stoel onder de dreiging van loodzware koperen pannen, was hij begonnen aan een boek met de titel Zoete Spijzen en Zoete Sauzen uit alle landen. Met elke pagina die hij omsloeg groeide de wereld. Eerst tot aan de muren van de keuken, daarna gleed zijn verbeelding naar Egypte, waar de sultan gebak met dadels at, met liefde bereid door zijn harem. Hij herinnerde zich het recept van de Liebesknochen, dat hij op zijn eerste dag in de keuken op de boekenplank had gelezen. Daar zouden ze er in die harem vast veel van maken. Door het lage raam bij het hakblok droomde hij weg en vroeg zich af hoe Siciliaans cassata-ijs koud bleef op een snikheet eiland dat vergeven was van zeerovers. En alhoewel hij geen precieze voorstelling had van de Seine, wist hij dat verliefde stelletjes langs die rivier liepen met kiespijn van een karamelsaus die zo lekker was dat je er maar van door bleef snoepen.

Maar niet alle lectuur die hij op de plank vond was vermakelijk. Dat gold ook voor het kookboek waarin de auteur beschreef hoe je getruffeerde kalfstong in darm moest bereiden en in bijna lyrische bewoordingen de gevulde varkensmaag bezong of de lamshersentjes, waar nog een beetje vocht uit moest druipen. Wat voor vocht?

Daarmee was de kok nog niet uitgejuicht. Op de laatste pagina stonden instructies voor het bereiden van lichaamsdelen waarmee Lennart niet eens mocht schelden. Te smerig voor woorden, dacht hij. Misschien dat hij het recept daarom toch maar even doornam.

Vooral de kokkin kon zijn interesse waarderen. Soms vroeg ze hem expres naar de bekende weg. Met steeds minder schroom gaf hij antwoord.

‘Ik zie haar zo duidelijk in je’, zei ze, steeds vaker. Toen hij haar een keer vroeg wie ze bedoelde, zei ze onomwonden: ‘Je moeder.’ Flauw, vond Lennart. Op een ochtend stond hij naast haar aan het fornuis toe te kijken hoe ze, fluitend door het gat in haar gebit, Kaiserschmarrn bereidde. Een gerecht van deeg, rozijnen en veel, heel veel suiker. Hij stapte over de onzichtbare lijn toen hij haar bezwoer wat geklaarde boter en zoete room bij de Schmarrn te doen. Het vuur niet te hoog voor een fluwelen resultaat, waarschuwde hij nog. Zwaaiend met een koperen theepot joeg ze hem de keuken uit en sloeg de deur achter hem dicht.

Op de gang struikelde hij over het been dat Ludwig in alle gauwigheid had uitgestoken. Gottfried ving hem op en trok hem aan zijn oksels omhoog.

‘Wat doe jij daar, strontschepper? Hou jij je soms schuil onder de rok van die vette kokkin, Lenzzzzz?’ De beide jongens trokken een vies gezicht en barstten in lachen uit. ‘Lezen jullie elkaar ook kleuterverhaaltjes voor, net als je met mama doet? Jij met je hoofd op haar schoot?’ Ze maakten wat smerige geluiden en gierden het weer uit.

Die avond hoorde Lennart ze zoals zo vaak over hem praten op de gang, toen ze zijn kamerdeur voorbijliepen.

‘Waarom heb ik zwart haar en blauwe ogen?’ onderbrak hij een spannende passage uit De graaf van Monte-Christo. Amanda las nog één zin door en keek hem lang aan, waarna haar ogen van de dekens naar de vloer gleden. Ze vouwde het boek dicht, de wijsvinger ertussenin geklemd bij de onderbroken alinea. Het verhaal over wraakneming liet haar even met de gedachte spelen de waarheid te vertellen. Op een toon die suggereerde dat de uitleg zeer eenvoudig was, beloofde ze dat later te doen en ging vlug verder waar ze gebleven was, voordat Lennart kon vragen wanneer ‘later’ precies was.

Toen Lennart eindelijk in slaap gevallen was, bleef Amanda nog lang in haar stoel zitten in plaats van naar de kelder af te dalen. De gedachte dat ze het moment waarop ‘later’ aanbrak nergens kon ontlopen, maakte haar bang.