Onno Wesseling

De eeuw van Carlos Moreno Amador

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Deze uitgave kwam tot stand door bemiddeling van Sebes & Van Gelderen Literair Agentschap te Amsterdam

© Onno Wesseling, 2013

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © G. Monteleone/Corbis/Hollandse Hoogte

isbn 978 90 445 2824 4

NUR 301

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2013.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Antonio Moreno

1899

#

De maan kleurde de nevel grijs, die als gescheurde gordijnen in de nacht hing. De flarden werden steeds donkerder naarmate ze lager hingen, net boven het zwarte water van de zee, die ik niet kon horen en die dus bijna glad moest zijn. Over het strand waaraan ons huis stond, kroop de mist omhoog tot aan de veranda. Daar slingerde hij zich koud om mijn blote kuiten. Het was een perfecte laatste nacht.

Ik vroeg me af wat ik aan het eind van mijn reis zou kunnen ruiken. Zou de geur van het zout en de vissen in de zee daar ’s nachts ook minder sterk zijn dan overdag? Zou je er soms ook de aarde en de bomen ruiken wanneer het onweer de lucht uit de bergen naar zee drukt? Zouden er sterren naar beneden prikken en zou de maan dronken dansen in de golven zoals hier in een zomerse nacht? Of zou het te ver weg zijn om de maan te kunnen zien? Hoe klonk de wereld daar?

Ik vroeg me dat alles af en nog honderd andere dingen om mezelf maar niet die ene vraag te stellen: zou ik het hier missen? Maar het gesnurk van mijn vader uit de kamer achter me suste de angst voor heimwee. Het feit dat ik voor altijd van hem en klootzakken zoals hij verlost zou zijn, woog zwaarder dan het missen van mijn moeder en mijn drie broers en twee zussen. Schuldgevoel dat ik hen bij die ontevreden zak achterliet had ik niet. De goedheid van onze Heer scheen over de aarde, dus Hij zou binnenkort wel met mijn vader afrekenen. Dat had Hij namelijk ook met meneer pastoor gedaan, en padre Basilio was, in tegenstelling tot mijn vader, geen werkelijk slecht mens.

Ik geloof niet dat de padre ooit een mis door een ander moest laten opdragen en met zijn levensstijl was dat een wonder van Onze-Lieve-Heer zelve. Iedere lezing en homilie was een aansporing tot inkeer, zuivering van het geweten voor de Allerhoogste en sober leven als de Heilige Martinus. God hield niet van ‘luiaards, leugenaars en zij die zich overgeven maar geen maat kennen’, donderde de zieleherder vanaf zijn preekstoel.

Ik wist dat hij, zodra zijn kudde naar huis was gegaan, naar de sacristie beende, zijn lofkledij over een stoel hing en bijna in één teug een pul bier leegde. Ik had hem daar als koorknaap ooit op betrapt, waarna hij niet eens meer de moeite nam om het voor mij te verbergen. Misschien was het juist omdat ik al zo lang getuige was van wat hij het ‘toegevoegd gezang’ noemde, dat hij mij erop uitstuurde om zijn lege kruiken te vullen. Of misschien was het gewoon omdat hij wist dat mijn vader een beslagkuip en twee brouwketels in zijn schuur verborgen hield.

‘Mocht je oude heer en goede vader je in de kraag vatten, dan zeg je hem maar dat hij het als afdracht van tienden moet zien’, zei padre Basilio. ‘De goede man is vast te godvruchtig om daar bezwaar tegen te hebben.’ Te dronken zult u bedoelen, verbeterde ik hem in gedachten en daarop vertrouwend stal ik met genoegen iedere week zeker tien liter van het illegaal gebrouwen bier van mijn vader.

In ruil voor die diefstal, die ik zonder angst pleegde omdat ik hoe dan ook wel een pak slaag zou krijgen ook al had ik niets gedaan, gaf de padre me les in lezen en schrijven. Toen ik een jaar of dertien was en ik hem op een avond zijn bier had gebracht, had hij me met zware tong verzekerd dat hij het Ware Licht in mijn ogen zag schijnen. Hij beweerde dat zelfs iemand uit een gat als Crevari, ja, zelfs iemand zoals ik, naar het seminarie zou kunnen. Slechts twee dingen waren daarvoor nodig, zei hij en hij liet met een donker geluid een enorme boer, namelijk Gods wil en kunnen lezen en schrijven. Toen ik opmerkte dat er dus drie dingen voor nodig waren, knipperde hij even met zijn ogen, hief zijn vinger omhoog en zei: ‘Zie je nou? Jij komt er wel.’

Wat dat seminarie precies was wist ik niet, noch waar het zich bevond, behalve dat het niet in Crevari was. Mijn redding dus. Weg van mijn vader, weg van het touw waar hij mee sloeg als hij dronken was en weg van mijn moeder, die alles zag en niets deed.

Er ging een nieuwe wereld voor me open toen ik kon lezen wat er op borden langs de kant van de weg stond of op de blikken op de plank bij de kruidenier. Maar het was meer dan lezen en schrijven wat de padre me leerde. Ook begon hij me bijbelles te geven. Daarin leerde ik vooral waar je de dreigementen uit zijn preken kon vinden en al snel knikte hij goedkeurend wanneer ik de zonden herkende met bijbehorende hel en verdoemenis. Daarin zag hij kennelijk een zekere rijpheid, want niet lang na mijn vijftiende verjaardag liet hij me bij zich komen. Het was de tweede avond van een van de dorpsfeesten, die de padre een doorn in het oog waren.

Na een paar pullen bier ‘om niet al te mistroostig te worden van het sodom en gomorra daarbuiten’, nam hij me mee de straat op om me de zonde te laten zien. Opeens zag ik hoe het gedans en gehos dat ik vroeger voor vrolijk en leuk had gehouden, in werkelijkheid een droevige vertoning was van de leegheid van de zielen van de dorpsbewoners. En bovendien niet zonder gevaar.

‘Weet je, jongen, waarom God daar aanstoot aan neemt?’ vroeg hij en hij wees op een jong stel dat dicht tegen elkaar aan danste. ‘Kijk maar eens hoe ze naar elkaar kijken. In de ogen begint de begeerte, mijn zoon. Weet je wat dat is, begeerte? Dat je heel erg naar iets verlangt, zo erg dat je het móét hebben.’

‘Zoals u naar bier?’ flapte ik eruit. Hij keek me streng aan, maar liet het daar verder bij.

‘Weet jij al hoe mensen zich voortplanten?’ Het vorige jaar had ik samen met mijn twee oudste broers door een gat in het achterschot van de schuur gekeken hoe onze vader op de vrouw van Alberto Agnoli de visser probeerde te klimmen. Na een paar stotende bewegingen, waarbij mijn vader een lelijk gezicht trok, maar de vissersvrouw nog lelijker keek, waren ze vrij plotseling gestopt en had mijn vader haar een muntstuk in de hand geduwd. Mijn broers legden me fluisterend de details uit van wat ik zojuist gezien had. Van het idee dat ikzelf op die manier gemaakt was, werd ik misselijk.

Padre Basilio leek opgelucht toen ik knikte. ‘Het staat een man vrij een vrouw te begeren, zolang hij de voortplanting maar voor ogen heeft. Maar als de lust het doel wordt, dan gaat hij tegen de bedoeling in en ontspoort hij. Daarvoor heeft de Heer dát niet geschapen.’ Bij die laatste zin keek hij even naar het kruis van mijn broek. Daarna knikte hij weer in de richting van het dansende stelletje en zei: ‘Denk niet dat God niet ziet hoe die twee naar elkaar kijken, want Hij kijkt ook door de ogen van zondaars.’

Het idee dat God door begerende ogen keek naar iets wat ontspoorde en wat Hij zelf gemaakt had, was behoorlijk verwarrend. Maar wat de padre wilde uitleggen was me duidelijk. Een duivelsnest was dit dorp! Overal zag ik mannen en vrouwen elkaar naar het bed of de hooiberg dansen, en toen ik me bedacht hoeveel keer ik zelf de lust voelde, was ik blij dat op zo’n donkere avond mijn rode wangen waarschijnlijk niet te zien waren. Padre Basilio drukte me nog eens op het hart dat de Heer werkelijk geen zonde ontging: ‘God is het menens, jongen!’

En dat bleek. Want niet veel later sloeg Hij de padre dood met een bliksem tijdens een heftig onweer. Vlak voor de kerk verschroeide Zijn dienaar tot stof. Het waarom was mij duidelijk geworden door de lessen van de padre zelf. Want hoezeer hij ook tekeerging tegen luiheid, leugens en onmatigheid – twee daarvan zelfs hoofdzonden – het verborg zijn eigen drankzucht niet voor de ogen van de Alziende. Vandaar dat ik op Zijn rechtvaardige hand mocht vertrouwen en zeker wist dat Hij ook met mijn vader korte metten zou maken.

Nu zo duidelijk was dat Gods waakzaamheid en Zijn toorn absoluut waren, zoals beschreven in het boek ‘Openbaringen’, durfde ik mijn weg naar het seminarie niet meer te vervolgen. Want Hij was er natuurlijk allang achter dat ik daarbij meer aan mezelf dacht dan aan Hem, en als het even kon wilde ik de bliksem graag ontlopen. Ik geloof dat het een blijk van Zijn waardering voor die eerlijkheid was, toen Hij een nieuwe redder in mijn leven bracht.

Ik ontmoette hem op de avond van 3 oktober 1899. Ik struinde wat over de loskades in de haven, op zoek naar iets van waarde wat op een eerlijke vinder lag te wachten. Opeens stond hij voor me, hij nam zijn witte hoed licht af en stelde zich voor als Peppo. Meer niet, gewoon Peppo.

Hij zal ongeveer zo oud als mijn vader zijn geweest maar hij had, in tegenstelling tot mijn vader, een betrouwbaar gezicht, waar een soort gelukkige rust van uitstraalde. Zijn groet was vriendelijk maar ook wat vreemd; alsof ik een oude bekende van hem was. Op mijn zwijgen reageerde hij met een glimlach. Toen richtte hij zijn blik op de aangemeerde schepen en de zee daarachter. Een volle lach verscheen op zijn gezicht en hij maakte een weids armgebaar, alsof hij al die schepen en het water bijeenveegde.

‘Il mare è bellissimo, non è vero?’ Hij zei het op een toon alsof zo veel schoonheid hem pijn deed, en even leek het alsof hij als een Napolitaanse zanger zijn hart zou gaan uitstorten in een lied, dus hield ik nog steeds mijn mond.

Maar in plaats daarvan deed de vreemdeling er ook het zwijgen toe. Zijn glimlach was aangenaam en griezelig tegelijk. Toen opeens, zonder duidelijke aanleiding, begon hij te vertellen over een land, ver van Genua. Hij vroeg of ik weleens van Argentinië had gehoord. Hij was er namelijk kortgeleden uit teruggekeerd en stak niet onder stoelen of banken dat hij daar meer geld had verdiend dan hij nodig had, wat niet erg verstandig is op een verlaten havenkade in de avond.

Ik vond hem direct een stuk minder sympathiek. Ik woonde in een krot aan het strand en behalve twee ossen en een stukje land achter het dorp bezaten wij niets. Meer nog dan aan bezittingen dacht ik aan het eten, echt eten in plaats van de afschuwelijke polenta die wij iedere dag voor onze neus kregen. Met zo veel geld zou je goed eten kunnen kopen, dat nog lekker zou smaken ook. Mocht God ook mij maar zo rijk maken, dacht ik en ik sloeg snel een dubbel kruis om mezelf te bestraffen voor die gedachte.

‘Ah, de Heer heeft mij een broeder gezonden met wie ik in Hem deel’, zei Peppo met een tikje tegen de rand van zijn hoed en hij bekruiste daarop zichzelf.

‘Sta mij dan toe je een maaltijd in de taveerne aan te bieden. Met wie heb ik eigenlijk het genoegen?’

‘Wat wilt u?’ vroeg ik.

‘Hoe heet je?’

Even aarzelde ik, maar ik durfde niet te zeggen dat mijn naam hem niets aanging, dus prevelde ik: ‘Antonio. Antonio Moreno, signore.’

‘Wel dan, Antonio Moreno, staat niet geschreven dat de vreemdeling geherbergd dient te worden? De Heer verdeelt niet alleen geestelijke gaven, mijn vriend. Kom, ik hoor je maag smeken.’ Ik had werkelijk niet kunnen zeggen waar dat dan geschreven stond, maar hij nam me mee naar een taverna, en Lieve Heer in de hemel, wat heb ik daar zitten bunkeren.

Eerst een groot bord bonensoep met zwoerd. Het liefst had ik er mijn gezicht in geduwd om het op te slobberen als een varken. Zonder onderbreking vrat ik door en werkte een boterpoot met tomatensaus naar binnen en propte er nog een onbehoorlijk groot stuk broodpudding achteraan. Pas na afloop van de schranspartij keek ik weer op en zag ik de verbazing op het gezicht tegenover me. Het kon ook weerzin zijn geweest.

‘Ik hoop dat het je goed bekomt, jongeman. Ik zou er persoonlijk een indrukwekkende indigestie aan overhouden, maar een jong gestel als het jouwe kan vast wel wat hebben.’ Ik knikte vriendelijk en bedankte hem voor het compliment. Peppo verkreukelde zijn half opgebrande sigaret in de asbak – hij had er een stuk of vier opgerookt tijdens het eten – en legde zijn hand op mijn arm. Hij voelde klam aan.

‘Laten we er geen doekjes om winden, jonge vriend.’ De stank van tabak walmde uit zijn mond toen hij zich naar me toe boog.

‘Heb je werk?’ Ik schudde mijn hoofd. ‘Heb je geld om te eten en later misschien een vrouw te verzorgen?’ Weer schudde ik mijn hoofd. ‘Nee, signore, ik woon nog bij mijn ouders en een vrouw heb ik niet.’

Hij sloeg met zijn vuist op tafel. ‘Zelfs voor sterke jonge kerels zoals jij is er geen droog brood te verdienen. Zou dat zomaar zijn, denk je? Wat je net hebt gegeten krijgen ze in Argentinië elke dag. En wat zetten ze jou hier voor? Polenta? Twee keer per dag?’ Ik werd een beetje misselijk bij de gedachte aan polenta en antwoordde: ‘Drie keer.’

Peppo sloot zijn ogen en sloeg nogmaals op tafel als protest tegen zo veel onrecht op één avond. Bij de ober, die verschrikt opkeek, bestelde hij twee glazen bier.

‘Jij bent een gelovig mens, mijn zoon. Vind je het erg als ik je zo noem? Jij bent zoals God bedoeld heeft.’ De boosheid op zijn gezicht maakte plaats voor vriendschap en bezorgdheid.

‘O’, zei ik en ik keek naar het bier dat de ober voor mij neerzette. Peppo stak nog een sigaret op. Terwijl hij de rook langzaam uit zijn neusgaten blies, keek hij me nadenkend aan.

‘Ja,’ zei hij ten slotte en hij knikte, ‘ik denk dat jij het daar geweldig zou doen.’ Ik trok mijn wenkbrauwen op.

‘Buenos Aires, Argentinië!’ riep hij uit alsof ik niet opgelet had. Toen begon hij vol enthousiasme te vertellen dat de mensen in Buenos Aires nog ver van het Ware Geloof stonden en dat ‘wij die het licht kennen’ – hierbij ging zijn wijsvinger heen en weer tussen hem en mij – zijn woord onder de mensen moesten verbreiden.

‘Je bent te jong om voor priester door te gaan, maar er is daar nog zo veel ander werk voor de Heer te doen. Kerken moeten gebouwd worden, bijbels verkocht, om maar een paar dingen te noemen.’

Ik hoorde de rest niet meer. Priester durfde ik niet meer te worden en van verkopen hield ik niet, maar een kerk te bouwen voor Gods eer en glorie leek me een geweldig idee. Aan de enorme smak geld die me dat zou opleveren, waar Peppo op bleef wijzen, probeerde ik niet te veel te denken. Voor je het wist had de bliksem je te pakken.

Peppo wist kennelijk wanneer hij beethad.

‘Misschien is dat Zijn plan met jou. Hoe je daar komt is wat Hij aan mij overlaat.’

Hij knikte gewichtig alsof hij die zware verantwoordelijkheid bereidwillig op zich nam en dronk zijn glas in één teug leeg. Toen hij me vroeg hoe oud ik was, antwoordde ik eerlijk.

‘Zeventien.’ Even tuitte hij zijn lippen.

‘Je zou ook achttien kunnen zijn. Dan kan ik ervoor zorgen dat je gratis reist, geheel en al op kosten van het land dat jou zo graag ziet komen.’ Zijn grijns had niets vriendelijks.

‘Drink je bier op’, zei hij toen en hij wees naar zijn eigen lege glas. ‘Achttienjarigen doen dat.’

De ochtend na mijn ontmoeting met Peppo stommelde ik naar de ontbijttafel. Door de lange tocht van Genua terug naar Crevari had ik maar een paar uur geslapen. De rest van mijn familie zat al zwijgend aan. Op tafel stond de eeuwige polenta, met reuzel dit keer, in een kom waar iedereen zijn eigen lepel in stak. Ik kreeg geen hap naar binnen, mijn darmen zaten nog vol van de vorige avond. Of was het vanwege de zenuwen?

Toen mijn vader me met zijn bloeddoorlopen ogen aankeek en argwanend vroeg waarom ik niet vrat, verborg ik mijn geluk niet meer. Waar ik het lef vandaan haalde weet ik niet, maar ik vertelde in geuren en kleuren (en ook de smaken van de vorige avond liet ik niet achterwege) over Peppo, Argentinië en vooral ook over de aanstaande verlossing uit onze armoede. Want dat ik mijn bloedeigen broers en mijn zus niet zou laten creperen terwijl ik in weelde leefde was vanzelfsprekend. Had God het niet zo bevolen?

Tijdens de stortvloed van fantasieën die voor mij al feiten waren, bleef mijn vader me aankijken. Ook toen hij langzaam zijn lepel in de kom maïspap plantte lieten zijn ogen me niet los, zijn ongeschoren smoelwerk zoals altijd in een ontevreden moment bevroren. Hij stond op, maakte het touw dat zijn broek ophield los en sloeg vanaf het andere eind van de tafel twee rode striemen op mijn gezicht, een links en een rechts. Toen ging hij weer zitten en at zwijgend verder, speekseldraden trekkend tussen kom en mond.

Mijn moeder staarde naar haar handen, die ze kuis in haar schoot gevouwen had.

De volgende ochtend legde Peppo met een serieus gezicht een voor een de papieren op tafel. Ook mij was het ernst, bittere ernst. De slagen van gisteren moesten mij iets leren en eerlijk gezegd heb ik in mijn leven zelden zulke duidelijke taal gehoord, al was het niet de boodschap die mijn vader had bedoeld. Helemaal onder aan het laatste blad schreef ik in dikke letters mijn naam, zoals padre Basilio me dat geleerd had.

Het voelde machtig. Alsof ik een enorme dreun uitdeelde.

En daarmee was het tijd geworden om afscheid van mijn huis en het dorp te nemen. Ik liep de veranda af en langs de zeeweg het dorp uit, zonder nog één keer om te kijken. Vroeg in de ochtend zou ik in Genua mijn reispapieren krijgen en aan boord van het stoomschip gaan. Zachtjes begon de mist te verregenen.

De haven klonk als één groot marktplein. Overal lagen balen, tonnen en kisten om als vracht aan boord gesjouwd te worden. Langs de kade stonden zelfs kooien met levende dieren opgestapeld. De beesten maakten een enorme herrie en scheten en plasten van angst zodat de dieren in de laagste kooien de volle laag kregen. Maar hun kabaal was nog niets vergeleken bij het gevloek en getier van het havenpersoneel aan wal en de bemanning die hun instructies vanaf het dek naar beneden schreeuwde. Daartussendoor werden stille tranen vergoten, vooral door vrouwen die afscheid namen van hun mannen. Tranen waar ik niets van begreep. Hadden die stoere kerels aan dek dan geen man als Peppo ontmoet? Wat zou je anders kunnen zijn dan blij, overgelukkig zelfs omdat je dit hier achter je kunt laten om nooit, nooit meer terug te hoeven keren? Begrepen die domme ganzen van vrouwen niet dat ook zij over een paar maanden de hel van Italië konden vergeten als het hun beurt was om in te schepen?

Van plezier verfrommelde ik in mijn broekzak bijna de reispapieren die ik van Peppo had gekregen. Het was nog maar nauwelijks licht toen hij opeens voor me stond en me in mijn handen drukte wat ik nodig had voor de overtocht. Daarna had hij zich oprecht verontschuldigd dat hij niet kon blijven wachten tot het schip zou uitvaren. Ik begreep dat een belangrijk man als hij veel andere zaken te doen had en wenste hem succes met zijn goede werk. Van Gods zegen kon hij zeker zijn.

Kort na het verlaten van de haven voelde ik het slijm al in mijn mond opkomen. Struikelend over hutkoffers en rondslingerende bezittingen kon ik de reling nog maar net op tijd bereiken. Meeuwen stortten zich krijsend en vechtend vanuit het want op de half verteerde klodders. Toen ik ze nakeek zag ik de contouren van Genua verdwijnen. En mijn leven tot dan toe.

De eerste dagen van de reis werd er nauwelijks gesproken. Benedendeks luisterden de passagiers – bijna uitsluitend mannen; ‘echte’ mannen – naar het metalen gedreun van de zuigers in de machinekamer. Ik hoorde iemand zeggen dat we wel met zeshonderd mensen waren in de derde klasse. De geur van olie en smeer drong langzaam maar zeker in alles wat van stof was en het roet tekende rouwrandjes op vinger- en teennagels.

Niemand raakte de rantsoenen aan, of het moest de straffe maïsbrandewijn zijn, waar enorme hoeveelheden van meegebracht waren. De angst was te ruiken. Vooral de eerste paar dagen vroeg iedereen zich af of ze het thuisland ooit nog zouden terugzien – wie zou dat willen? – of hun familie het alleen zou redden en natuurlijk wat de nieuwe wereld hun zou brengen. Ik moest stilletjes lachen als ze ’s avonds op hun brits met vochtige ogen naar foto’s keken. Niet uit leedvermaak trouwens, meer uit medelijden. Ik beklaagde hun zwakke geloof in de Heer.

Maar naarmate de oude wereld verder verdween en de nevel oploste in blauwe lucht, klaarde ook de stemming aan boord wat op. Verhalen over beloofde stukken land, geld en zelfstandigheid werden gepredikt – niet verteld – alsof het getuigenissen uit de eerste hand waren. Hoe hoger de golven, des te luider de stemmen werden. Na iets meer dan twee weken op zee kwamen we in een storm terecht. Ik herinner me hoe de mannen hun liederen meer schreeuwden dan zongen om de trilling van de angst in hun stemmen te verbergen. Dat was de eerste keer dat ik een slok brandewijn nam. Het smaakte naar niets wat ik kende en het trok een gloeiende streep door mijn borst naar beneden. Bang om te moeten overgeven was ik niet meer. Bijna om de dag hing ik over de reling en sinds ik het gezouten vlees en de gort met pruimen van twee dagen geleden in de Atlantische Oceaan had gespuugd, had ik niets meer gegeten, dus kon er ook niets uit.

Toen de zee kalmer werd en we weer zonder kunstgrepen op onze britsen bleven liggen, kwamen er muziekinstrumenten tevoorschijn om de sfeer nog wat op te krikken. In het begin deed ik er niet aan mee. Ik heb nooit veel met muziek opgehad, maar naarmate ik meer van de brandewijn dronk werd ook mijn tong losser en kweelde ik de paar liederen die ik kende mee en deed alsof bij de rest.

Dat ik niet voor de andere mannen onder probeerde te doen wat het drinken betreft, was pure noodzaak. Eerdere weigeringen bij het rondgaan van de fles hadden al het nodige gefrons opgeleverd.

‘Mag het niet van je mammie? Ben je een kerel of een wijf?’ Er werd flink wat gelachen door kerels die niet wisten dat ík het was die hén voor de gek hield. Maar mijn werkelijke leeftijd mocht niemand te weten komen. De voorwaarde voor mijn gratis oversteek was dat ik achttien jaar was en ik moest er niet aan denken om, eenmaal aan de overkant, weer op transport naar Italië gezet te worden. Ik zorgde er dus voor zo veel mogelijk een van hen te zijn. Aan pijn in mijn hoofd en misselijkheid ontkwam ik kennelijk toch niet, en na een week van meedoen met de mannen begon ik me af te vragen wat padre Basilio eigenlijk tegen drank had gehad. Ik voelde me er in ieder geval niet slechter door.

Naarmate de reis langer duurde werd alles zwaarder. In de lucht in het ruim kon je de geur van urine en braaksel bijna zien hangen. De enigen die zich daar niets van aantrokken waren de ratten. Nu ze een beetje aan ons gewend waren werden ze steeds brutaler, en het was bijna griezelig hoe ze leken door te hebben wie er te zeeziek was om naar ze uit te halen.

Toen ik op een ochtend wakker werd omdat er een over mijn blote been klom – sinds ik meedronk werd ik veel later wakker dan thuis – merkte ik dat ik alleen was, op iemand die in een hoekje lag te kreunen na. Het leek alsof we stillagen. Ik klom via het tussendek naar boven, waar het een enorme drukte was. Maar zonder herrie. Zwijgend probeerde iedereen zich een plaatsje te veroveren aan de reling. De enigen die kabaal maakten waren de potige zeelui die passagiers achternazaten die in het want of in de hangende sloepen klommen.

Het duurde even voordat ik me ver genoeg naar voren had gewerkt, maar uiteindelijk had ik tussen twee hoeden door vrij zicht. Het schip lag een paar mijl uit de kust van wat de Rio de La Plata moest zijn. De golvende hitte maakte het onderscheid tussen de zee en de kust tot een trillende waas. Ik voelde me licht in het hoofd toen ik besefte dat de reis achter de rug was. We lagen beschut in een baai en van verschillende passagiers vernam ik wat er aan de hand was. Kennelijk was de net geopende haven gesloten vanwege een dwarsliggend schip en moesten we hier voor de kust wachten op de sloepen die ons naar land zouden brengen.

Die avond zag ik in het immigrantenhotel, waar iedere man die een certificaat kon laten zien zoals ik van Peppo had gekregen, terechtkon voor een bed en een maaltijd, in de afgelopen dag een nieuw bewijs van Gods instemming met mijn plan. Ik kon in een van de eerste sloepen mee naar wal en kwam bijna vooraan te staan in de rij bij de immigratiehal. Toen ik aan de beurt was liep ik met knikkende knieën naar voren.

‘Achttien jaar dus? Zo zo. Vroeger zaten er nog twaalf maanden in een jaar’, zei een oude man. Hij stond op uit zijn stoel om over de balie voor hem te kijken naar mijn wankelende benen.

‘Komt van de zee, meneer’, zei ik.

Voordat hij met een klap een stempel zette op een formulier zei hij: ‘Succes dan, jongen, mogen die zeebenen sterker zijn dan ze lijken.’ Hij schoof me het papier toe en keurde me geen blik meer waardig.

Na een rampzalige nacht, waarin ik me de eerste uren niet aan de slaap kon overgeven, werd ik wakker door een zonnestraal die precies in mijn oog prikte. Even dacht ik dat ik daar die stekende hoofdpijn aan te danken had, maar de stank van twintig slapende mannen in één kamer zonder ventilatie was waarschijnlijk de echte schuldige.

Nadat ik me snel had aangekleed liep ik voorzichtig de trap af. Beneden stond een rij voor een doorgeefluik, waarachter waarschijnlijk de keuken was. Met rammelende maag sloot ik achter aan. Toen ik aan de beurt was werd mij, nog voordat ik iets kon vragen, een homp brood toegeschoven en een tot de rand toe gevulde houten beker dampende vloeistof die op thee leek. Bijna had ik er een slok van genomen, maar net op tijd drong de stalen geur van oude sigarenrook in mijn neusgaten. Na een paar niezen schoof ik de beker terug door het luik.

De twee mannen aan de andere kant leken als door een horzel gestoken en ook de mannen in de rij achter me keken elkaar ontzet aan, alsof ze hun vrouw met een ander zagen kussen. Ik voelde het zweet op mijn bovenlip.

‘Disculpelo!’ donderde iemand achter mij.

‘Zeg “bueno” en pak die beker terug!’ siste hij in mijn oor. Ik deed wat me gezegd werd, waarna ik aan mijn elleboog bij het luik werd weggetrokken. Het hete brouwsel gutste over mijn vingers. Bij de deur van de eetkamer liet een reus van een vent mijn elleboog los.

‘Argentijnen nemen hun maté ernstiger dan de paus zijn Bijbel,’ zei hij nu vriendelijker en hij wees op mijn beker, ‘en die weigeren is zoiets als je mond dichtdoen voor de heilige hostie. Ettore Zavattoni, deskundige in Argentijnse rariteiten’, stelde de boom zich voor.

Het koude blauw van zijn ogen kwam overeen met de manier waarop hij me aankeek, ondanks zijn glimlach en de aangename klank van zijn stem. Hij had iets van een roofvogel. Vanaf zijn neusvleugels liepen diepe voren naar zijn mond, als verse ploegsneden in een akker.

En toch vond ik het geen onprettig gezicht. Misschien vanwege de kracht die het uitstraalde, net zoals de rest van zijn lichaam en niet in het minst de kolenschoppen van handen. Eén klap daarvan zou een volwassen os van zijn poten slaan, alsof het een witje was. Hij had de kracht die ik nodig had.

‘Antonio Moreno, bouwvakker.’ Ik stak mijn hand uit, liet me heen en weer schudden en vroeg me af wat ‘Argentijnse rariteiten’ waren.

‘Bouwvakker? Treinrails zeker?’ vroeg de boom en hij hield de deur van het hotel voor me open.

‘Nee, een kerk’, zei ik en ik stapte over de drempel. Onder een overhangende struik met witte bloempjes die naar kattenpis stonken stond een houten bankje.

‘Een kerk?’ vroeg Zavattoni verwonderd toen we eenmaal zaten. ‘Maar er wordt hier helemaal geen kerk gebouwd.’

‘Toch wel. Want daarom ben ik hiernaartoe gekomen. Op uitnodiging van Argentinië zelf. Peppo uit Genua heeft de papieren voor me in orde gemaakt. Met stempel van de regering en al’, zei ik en ik klopte op mijn broekzak waar ik het bewijs bewaarde. Zavattoni knikte, maar niet erg overtuigd. Ik dacht dat hij misschien jaloers was op iemand met zo veel geluk.

‘Peppo uit Genua …’ hoorde ik hem mompelen. Er lag een eigenaardige klank in zijn stem.

Die middag nam mijn nieuwe vriend me mee naar het Oficina de Trabajo.

‘Mensen die andere mensen aan werk helpen’, zo vertaalde Zavattoni de Spaanse woorden. Dat klonk naar meer dan de houten keet deed vermoeden. Onderweg daarnaartoe had ik me geen moment verveeld. Wat een wereld!

Bij ons thuis waren de meeste huizen gepleisterd met mortel, waarvan de kleur varieerde van lichtgeel tot een donkere zandkleur, maar hier was ieder huis weer anders. Sommige van hout, andere van steen, gepleisterd of geverfd, met of zonder kleur en soms met wel vijf of zes kleuren die absoluut niet bij elkaar pasten. Onder het maken van aansporende gebaren om in hemelsnaam door te lopen, legde Zavattoni uit dat veel van de bewoners van zo’n huis in de haven werkten en met gestolen bootverf hun muren alle kleuren van de regenboog gaven. Als er maar iets op zat.

Overal hingen mensen uit de ramen of over balkonhekjes. Zwijgzaam sloegen ze het gekrioel in de vochtig hete straatjes gade, waar ratelende karren de voetgangers zonder pardon tegen de muren drukten. Niemand scheen het veel te kunnen schelen. Of misschien was het gewoon te heet voor opwinding.

Onderweg vertelde Zavattoni hoe hij bijna tien jaar geleden uit Napels naar Buenos Aires was gekomen. Van de reden voor zijn komst begreep ik niets, maar het kon me ook erg weinig schelen. Via het Oficina had hij werk gekregen in een van de barracas: grote hallen waar huiden, vlees en wol klaar werden gemaakt om verscheept te worden naar Italië, Frankrijk en Spanje. Het was prachtig werk, zo benadrukte hij een paar keer, maar toen hij op een avond zonder enige reden in zijn rug gestoken werd, was het afgelopen met de pret.

‘Een gaucho’, zei hij veelbetekenend en hij sperde zijn ogen griezelig wijd open alsof hij een geest zag. ‘Gaucho’s zijn het vuil van de pampa’, fluisterde hij en hij keek schichtig om zich heen.

‘Smerige messentrekkers, bij wie je beter uit de buurt blijft. Onbetrouwbaar tuig dat je met één hand een geroosterde geitenbout aanbiedt en je met de andere neersteekt. En waarom? God mag het weten.’

‘God weet altijd waarom’, sprak ik padre Basilio na. Daar had ik direct spijt van. Zavattoni’s pupillen bevroren.

‘Toen Onze-Lieve-Heer me dus in de rug had laten steken,’ vervolgde hij zijn verhaal, ‘lag ik op straat dood te bloeden.’ Weer werd hij onderbroken, maar dit keer door een passerende mestkar. Toen we ons weer losmaakten van het warme pleister van de muur rekte hij even zijn rug en masseerde een plek onderin, naar ik vermoedde daar waar het staal zijn vlees was binnengedrongen.

‘Ik kon het gelaat van mijn moeder zaliger al bijna kussen toen Don Pedro, de baas van het hotel, me vond en de dood bij mijn lichaam vandaan joeg.’

‘Hebben ze de gaucho gepakt? Moest hij aan de galg?’ vroeg ik voorzichtig.

‘Gaucho’s worden niet gestraft. Niet door ons in ieder geval. De enige die dat tuig zijn verdiende loon kan geven is een andere gaucho in een duel. Hun linkerbenen binden ze aan elkaar en geknield steken en hakken ze erop los tot een van hen dood is.’ Zavattoni rilde.

Een vreugdeloze drukte heerste voor de houten keet waarin het Oficina gevestigd was. Zelfs een koel briesje, waarin zee en vis te ruiken waren en dat aan beide kanten om het gebouwtje heen speelde, veranderde daar niets aan. Ik vroeg Zavattoni wat al dat trieste volk daar deed.

‘Wachten. Op eenzelfde mirakel als waar jij op hoopt.’

Met mijn ogen naar de grond gericht schoof ik achter hem aan. Een paar meter achter hem stapte ik voorzichtig de barak binnen. In een reflex dook ik weg voor iets wat mij uit het schemerduister leek aan te vallen. Geluidloos en bliksemsnel, als een mes. Zavattoni’s woorden over gaucho’s schoten door mijn hoofd. Toen barstten onzichtbare mannen in lachen uit.

Zavattoni wees in de richting van waar het gevaar was gekomen. Op een stang zat de grootste vogel die ik ooit had gezien, tenminste, hij had veel weg van een vogel. Het ondier had, net als de huizen in de steegjes, wel vijf of zes kleuren en een monsterlijke snavel. Krom, goudgeel en bijna zo groot als zijn hele lijf. Met een boog liep ik om het beest heen en stond midden in het schaarse, zachtgele licht dat door twee vuile ramen naar binnen scheen. Miljoenen stofdeeltjes dansten om me heen. Aan het eind van de ruimte stond een lange tafel, vol met stapels papier en kartonnen dozen. Het stonk er naar tabak en oud zweet.

Zavattoni stond half over de tafel gebogen en voerde op gedempte toon een gesprek met een schemerige gedaante. Nieuwsgierige ogen bekeken mij. Een rauwe stem sprak half hoorbaar twee of drie zinnen in het Spaans: ‘Nada, nada, señor.’ Het gesprek was ten einde.

Buiten beschermde ik mijn ogen tegen het felle licht.

‘Geen kerk, geen werk, mijn vriend. Welkom in het beloofde land.’

Omdat je tegenslagen het beste kunt vieren – dat ontmoedigt ze, meende Zavattoni – waren we even later op weg naar een fles goede rum. De beste zou worden gestookt door een vriend van hem, die hij ‘de Portugese rat’ noemde. Zavattoni nam rustig de tijd om uit te leggen hoe zijn vriend aan die naam gekomen was.

‘Hij kroop, naar eigen zeggen, in Porto ongezien een scheepsruim binnen en kwam bij de Rio de la Plata pas weer tussen de ratten vandaan. Vandaar. Eenmaal aan land stal hij overal en nergens wat hij nodig had om een destilleerketel in elkaar te hameren en …’ Van de rest van de zin verstond ik niets meer. Ik keek Zavattoni aan en even leek het alsof dat koude blauw in zijn ogen week werd. Het was een raar gezicht. Hij siste nog een paar onverstaanbare woorden en maakte met zijn hoofd kleine knikjes alsof er iets achter mij was wat hij niet aan durfde te wijzen. Toen ik me omdraaide begreep ik dat het geen angst was in de ogen van mijn vriend, maar opwinding over een schouwspel waarvan hij vond dat ik het niet mocht missen.

Ik hield mijn lachen in toen ik de ruiter zag, ook al nam ik aan dat het een dorpsgek was die het wel gewend was dat er om hem gelachen werd. Hij zat als een zak maïs op zijn paard en had een paar vloerkleden om zijn lichaam gevouwen als kleding, bijeengehouden door een leren riem waar een enorm mes met een witgebleekt benen heft in stak. Het was veel te groot om echt te zijn. De riem was versierd met zilveren muntjes, of iets wat daarop leek, net als de manen van het paard en de teugels. Overal waar ik keek blonk het zilver; een rijdende bedelarmband. Onder het bovenste kleed, dat gestreept en kleurig was als een regenboog, bungelden twee leren ballen koddig aan een koord. Erbovenuit stak het hoofd, met een zwarte hoed waarvan de randen naar beneden hingen, zodat ik het koffiekleurige gezicht pas kon zien toen de man tot op een paar passen genaderd was.

Was het de dorpsgek niet, dan had hij dat wel moeten zijn. Ik stapte naar hem toe en nam een denkbeeldige hoed af met een zwierige buiging tot bijna in het zand. Toen hield ik mijn lachen niet meer.

Zavattoni maakte een geluid alsof hij zich verslikt had.

De grappenmaker hief zijn hoofd slechts een paar centimeter op, genoeg om me in de zwartste ogen te laten kijken die ik ooit gezien had. Een gerafeld litteken liep van zijn linkeroor tot de linkermondhoek. Soms is de geest sneller dan het begrip, want ineens zag ik het beeld van mijn vader die zijn lepel in de pot polenta stak en langzaam opstond. Ik draaide me om naar Zavattoni.

De scheurende pijn in mijn schedel benam me de adem toen de ruiter mij aan mijn haren naar zich toe trok. Met een vochtige klets klapte mijn rug tegen het bezwete paard aan. Ik voelde de flinterdunne scherpte van het staal tegen mijn keel. Mijn ogen schreeuwden naar Zavattoni, die zich afwendde alsof ik hem in verlegenheid bracht. De gespierde schouder van het paard bewoog onrustig en toen het beest een paar nerveuze passen zijwaarts maakte, werd ik meegesleurd.

Net zo snel als het mes op mijn keel gezet was verdween het weer. Gek genoeg duurde het even voor ik de pijn voelde. Pas na de warmte, die traag over mijn keel naar beneden gleed. Achter in mijn hersens trok iets samen alsof het bloed eruit gewrongen werd.

Ik moet op mijn rug gevallen zijn, want het laatste wat ik zag was een grijns onder de zwarte hoed. Hij had rotte tanden.

Bonte lappenpoppen dansen om me heen. Af en toe springt een ervan naar voren en steekt met een bebloed lemmet op me in. Maar wanneer de punt mijn vlees al binnen is gedrongen en dikke druppels bloed uit de wond opwellen, stoot hij niet door.

In hun gezichten, die telkens vlak bij het mijne komen, zie ik niets anders dan holle ogen, zwart en peilloos als de nacht. Ik gil van de pijn en smeek om mijn leven, wat ze geluidloos doet grijnzen met bruine tanden als afgebrokkelde grafstenen. Dan, met de snelheid van een zweepslag, worden ze weer opgezogen in de dansende groep, waaruit even later de volgende demon op me afspringt.

Sneller en wilder draaien ze om me heen, terwijl hun kring zich langzaam vernauwt, opgezweept door een waanzinnige lach. Steeds korter maar ook feller zijn de bewegingen waarmee ze op me insteken, en wanneer de angst mijn bewustzijn bijna heeft overmeesterd wordt het wit om me heen. Stralend wit.

Puur en doorzichtig slaat een gedaante van licht haar vleugels beschermend om me heen. De messen steken en steken, nu in haar lichaam. Ik voel hoe ze lijdt, ook al is ze niet van mijn vlees en bloed. Haar kracht begeeft het, ze zakt uiteindelijk in elkaar maar neemt met een laatste veeg van haar vleugels het kwaad van mij weg.

Toen ik de grove vormen van Zavattoni’s gezicht herkende, duurde het nog even voordat ik zijn woorden tot begrijpelijke zinnen kon smeden. Later hoorde ik dat ik drie dagen lang langs de rand van het leven had geijld. Ik keek de witte kamer rond, waar slechts één stoel en één tafel in stonden. Alles wit, zelfs mijn bed. Toen ik mijn hoofd optilde om meer te kunnen zien voelde ik een stekende pijn, schuin over mijn hals. Met een vloek ging ik voorzichtig weer liggen en betastte de doek om mijn keel.

‘Je herinnert je nog niets, hè?’ Zavattoni schudde zijn hoofd. ‘Je was bijna dood!’ De ruiter die ik voor een ongevaarlijke gek had gehouden bleek een gaucho te zijn. Bij ‘wreed uitschot’, zoals Zavattoni dat volk had afgeschilderd, had ik me niet zulke vrolijke kleuren voorgesteld.

‘Traditionele kledij. Prent het goed in je hoofd, zo’n fout wil je geen tweede keer maken. Wat zeg ik, je mag van geluk spreken dat je een tweede kans krijgt!’ Daarna legde Zavattoni me uit dat hij me naar een conventillo had gebracht.

‘Een wat?’ Spreken deed pijn.

‘Een soort hotel’, zei Zavattoni, nadat hij even naar het juiste woord had gezocht. ‘Iets meer mensen alleen. Waar je eerst logeerde kon je niet langer blijven. Bovendien kan ik je hier toevertrouwen aan de zorgen van Ana. Maak je niet ongerust over de kosten. Ik betaal, en als we straks een baan voor je hebben betaal je me maar terug.’

Ik bedankte hem voor zijn vriendschap en voelde mijn ogen dichtvallen. Toen ik ze weer opende stond ze naast me. Een vrouw in het wit. Ze boog zich over me heen om het verband om mijn nek te verschonen. Zij was het die mijn flinterdunne verstand had waargenomen in de eerste dagen, toen ik meer dood dan levend was. Zij was het die me in de droom beschermd had: ze heette Ana. Haar achternaam verklaarde alles: Amador, ‘de liefhebbende’.

Later werd me verteld dat geen van die namen haar bij haar geboorte geschonken was, maar niemand kende haar echte naam. Noch wist iemand waar ze vandaan kwam toen ze, een kind nog maar, op een kwade dag zonder één enkel geluid in elkaar zakte onder de poort van onze conventillo. Haar hemdje was aan bloederige flarden gereten en ook uit haar broekje kon men het bloed wringen.

Het scheen dat ze sinds die dag geen woord meer gesproken had. Niet over de ploert die haar zo mishandeld had, niet over de vreselijke littekens op haar rug, die ik later zo vaak gezien heb; de woorden waren letterlijk uit haar geslagen. En naar men beweerde ook haar gevoel. Geen snik vertrok haar gezicht, geen lach streek dat weer recht. Zwijgend en star als ze was kon niemand iets met haar beginnen, dus werd het meisje in de ziekenboeg te werk gesteld tussen de stervenden en de zieken, die geen woorden nodig hadden, zo meende men.

Maar juist daar leek ze wel degelijk te kunnen praten. Niet met haar mond maar met haar handen en haar hart. Haar aanraking was geen lege beroering van de huid, maar een tasten naar wat daarachter lag.

Ook ik had tijd nodig om meer te voelen dan alleen de warmte van haar huid of de behendigheid waarmee ze de windsels om mijn hals verschoonde. Pas in de laatste dagen van mijn verblijf in de ziekenboeg merkte ik dat ze met iedere lap die ze van mijn wond haalde ook wat van de pijn daaronder wegnam. Ik zag hoe haar handen een stervende tijdens zijn laatste stuipen berusting gaven zoals geen gesproken sacrament dat ooit zou kunnen doen. Hoe het kermen en steunen woordeloos het zwijgen werd opgelegd alsof het lijden zelf op wonderbaarlijke manier werd gesmoord.

Het was geen verstomde ziekenzuster die ik aan het werk zag. De Heer zelf gebruikte haar lichaam alsof het een handschoen voor Zijn hand was. Maar naast ontzag voor Zijn werk groeiden er ook andere, meer wereldlijke gevoelens voor deze vrouw in mij. Een blasfemie waar ik me in het begin voor schaamde, maar wanneer ik haar overdag zag hield het masker van haar gezicht mijn blik steeds minder tegen. Tussen de vezels van haar huid door leerde ik te kijken naar een andere Ana.

Ik zag een schoonheid die oneindig veel mooier was dan de zwarte haren die ze achter haar oren streek en waarin het zonlicht in alle kleuren van de regenboog uiteenviel. Een schoonheid die eleganter was dan de lijnen van haar donkere, olijfkleurige ogen of haar lange wimpers, die je, als je heel goed luisterde wanneer ze met haar ogen knipperde, dacht te kunnen horen ruisen. Geen mond kon met woorden op tegen de uitdrukkingskracht van haar ogen.

Ogen die me harder straften dan de hand waarmee ze me in het gezicht sloeg toen ik haar probeerde te kussen op de dag dat ik de ziekenboeg moest verlaten.

De dagen daarna leerde ik de conventillo kennen, die de komende tijd mijn thuis zou zijn. Men beweerde dat het hele gebouw, bijna veertig kamers groot, dat om een binnenplaats heen gebouwd was, van één rijke familie was geweest die net als zo velen de gele koorts van 1871 niet overleefd had. Ik deelde mijn kamer, die geen ramen had, met een vijfkoppige Italiaanse familie. Daaruit bleek de goede invloed van Zavattoni weer eens, want wij waren met zijn zessen, terwijl op de meeste kamers het dubbele aantal mensen sliep. De oude vader, die weduwnaar was, had recht op het enige echte bed bij een groen uitgeslagen muur, de rest van ons maakte een bed van wat hij of zij bezat.

Door het gordijn, dat als deur dienstdeed, hoorde je overdag het geruzie van de vrouwen op de binnenplaats boven het geschreeuw van hun kinderen uit. Wanneer ’s avonds de geur van brandend hout en gloeiende kolen waarboven het vlees geroosterd zou worden zich over de binnenplaats verspreidde, klonken ook de eerste klanken van de muziek. Muziek die heel anders was dan waar in Crevari op gedanst werd.

Ik sloot er mijn oren voor, want ik wist tot welke weekheid van het vlees en ziekte in de geest zij leidde. En ook al was ik bijna dodelijk gewond geraakt en had ik geen werk, de Heer had ervoor gezorgd dat ik nog leefde en zelfs zonder geld een dak boven mijn hoofd had. Als midden in de nacht het vuur gedoofd was en de muziek gesmoord, hoorde je alleen nog het gesnurk uit de kamers en de ratten tussen plafond en vloer.

Net toen ik besloten had om zelf het verband voorgoed te verwijderen – Ana keurde me geen blik meer waardig – verscheen Zavattoni op de binnenplaats. Ik had hem al een paar dagen niet meer gezien.

‘Hou je me voor de gek of ben jij de eerste bouwvakker die kan lezen?’ vroeg hij en hij knikte naar het krantenpapier dat tegen de muur was geplakt en dat ik inderdaad had proberen te ontcijferen. Ik haalde mijn schouders op.

‘Nee natuurlijk. Dat is Spaans. Maar Italiaans lees ik wel, ja’, zei ik met opgeheven hoofd. ‘Liever nog schrijf ik zelf’, deed ik er nog een schepje bovenop.

‘Kijk aan, dan heb ik misschien wat voor je. Ik weet waar ik een koffer vol papier kan vinden. Die is ooit van een zekere Bacarini geweest. Een schrijver, althans, dat heeft hij naast zijn naam op de deksel geschreven. Een nietsnut dus. Er zit ook een hoop beschreven papier in, maar daar kun je dan het vuur mee aanmaken. Voor, laten we zeggen, een weekloon is hij van jou? Met koffer?’ Dat leek me vrij veel geld, maar een groter probleem was dat ik geen loon verdiende.

Toen ik hem daarop wees stak Zavattoni triomfantelijk een vinger in de lucht en zei: ‘Ah.’

De barracas de lanas, de grote wolloodsen van Buenos Aires, lagen aan een brede weg waar lege karren ratelend voor de enorme hallen tot stilstand kwamen, om later krakend onder een hoge lading balen weer weg te rijden. Af en toe kwam er een vlaag stank voorbij die me deed denken aan het ruim van het schip tijdens de overtocht van Genua naar hier.

Binnen stonden houten stellages tot aan het plafond. Op de schappen lagen allerlei vachten opgestapeld, die door mannen met glimmende handen van het vet tot balen gebonden werden.

Zavattoni was tussen alle drukte door gezigzagd en stond verderop te praten met een man met varkensoogjes. Zavattoni wees naar mij met het gebaar van een veilingmeester en nadat ze me vanuit de verte bekeken hadden, liepen ze weg naar achteren. Ik kon nog net zien dat de man met de varkensoogjes mank liep, voordat ik met een flinke duw in mijn rug tegen een stellage werd gesmeten. Een potige kerel keek boos naar me en smeet me wat Spaanse vloeken toe. Soms hoef je de woorden niet te begrijpen om te weten wat iemand bedoelt.

‘Geregeld!’ riep Zavattoni een paar minuten later boven de herrie in de loods uit. Ik kon direct beginnen. Maar met wat? En vooral: hoeveel zou ik verdienen?

‘Genoeg om alles te dekken!’ volgens Zavattoni. Maar wat er behalve de koffer en mijn verblijf in de ziekenboeg precies gedekt moest worden, was me niet duidelijk. De baas kwam op me af gehinkt, schreeuwend dat die balen niet vanzelf op de kar klommen. Mijn werk was begonnen, zij het dat het heel wat anders was dan waar ik op gehoopt had.

Toen ik die avond thuiskwam deed alles pijn en stonk ik naar het vet waarmee de balen wol doordrenkt waren. Op handen en voeten beklom ik de trap naar de veranda waar mijn kamer aan lag. Mijn matras van oude lompen lonkte als een klein stukje hemel op aarde. Naast het gordijn bij de ingang stond een hutkoffer zoals ik wel aan boord van het schip had gezien. GIOVANNI BACARINI – SCRITTORE stond boven op het deksel geschreven. Zavattoni had woord gehouden, maar ik dacht er niet aan het ding mijn kamer binnen te slepen. Eerst zou ik gaan slapen en ik hoopte dat de honger me niet wakker zou houden.

Wat natuurlijk wel gebeurde. Ik strekte mijn armen en benen om er de pijn uit te duwen en liep voorzichtig de trap af, die bij iedere trede kraakte alsof hij doormidden werd gebroken. Op de binnenplaats had ik geluk. In de emmers vol afval vond ik wat ribbetjes die niet goed afgekloven waren en zelfs een hele biefstuk. In het vlees stonden de afdrukken van een klein gebit. Ik kon niet zien of het van een mens of een dier was.

In de buurt van de poort hoorde ik iemand luid snurken. Het was de oude zatlap uit de kamer onder de mijne. Zijn hoed was over zijn gezicht gezakt. Rechtop zittend tegen de muur sliep hij zijn roes uit. Ik nam een flink aantal slokken uit de fles, die ik voorzichtig uit zijn omhelzing losmaakte. Tegen de spierpijn, hij zou het wel begrijpen.

Zonder te proeven goot ik het spul in mijn keel en zag de sterrenhemel boven de binnenplaats. Het was zo anders dan die boven Crevari. Alsof God alles met Zijn vinger door elkaar geroerd had. Ik was de Heer dankbaar voor het feit dat ik werk had gevonden, waardoor ik eindelijk mijn eigen leven kon gaan leiden. Maar waarom had Hij mij dít werk gegeven en niet dat waarvoor ik eigenlijk gekomen was? En waarom liet Hij mij eten zoeken tussen het afval? Ik wist dat ik dat soort vragen niet mocht stellen.

Zavattoni liet zich niet meer zien. Na een paar weken besloot ik eens bij de varkensoogjes te informeren of hij wist waar mijn vriend was en wanneer ik mijn loon zou krijgen.

‘Vriend?’ schamperde hij. ‘Die is hier net geweest om jouw geld op te halen. Hij zou het verder met jou regelen, zei hij.’

Ik was opgelucht dat er niets aan de hand was en aangezien Zavattoni zich altijd aan zijn woord hield, kon ik ervan op aan dat hij waarschijnlijk vanavond mijn geld kwam brengen. Het zou tijd worden ook, niet alleen volgens mij maar ook volgens de huisbaas van de conventillo, die al twee keer om huur was komen vragen. De andere bewoners begonnen zich te ergeren aan mijn gebedel om vlees en brood. De huisbaas kwam nog een derde en vierde keer langs. Vruchteloos.

Ik kon Zavattoni nergens vinden en het enige teken van leven was dat hij ook mijn tweede salaris had opgehaald. Ik kan me niet herinneren dat ik ooit eerder de naam van de Heer zo misbruikt heb als toen ik dat hoorde. Mijn vuist, die inmiddels aardig gespierd was geworden door het gezeul met de balen, kwam met een donderende klap neer op de tafel waarachter de manke baas zat. Nooit heb ik de varkensoogjes zo groot zien worden als toen ik hem duidelijk maakte wat er zou gebeuren als hij Zavattoni nog één cent van mijn loon zou geven. Toen ik zijn kantoortje uit liep wist ik niet wie meer van mijn optreden geschrokken was; hij of ik.

Ik besefte dat ik Zavattoni niet terug zou vinden en probeerde de dagen tot de volgende uitbetaling te slijten met werken en het doorspitten van de inhoud van Bacarini’s hutkoffer. Ik was blij dat er niemand in de buurt was die Italiaans kon lezen, want in andermans dagboeken lezen – dat zat er in de koffer – was geen nette zaak. Ik greep alles aan om de honger te vergeten en besloot hier, in dit schrift, mijn belevenissen op te schrijven. In het Spaans natuurlijk, dat was de taal van mijn nieuwe leven. Ik hoopte dat het niet lang meer zou duren voor ik in mijn dagboek ook over geluk mocht schrijven.

Of over Ana. Want al liep ze bijna iedere avond door de poort naar buiten om de volgende dag voor zonsopgang weer terug te zijn, ze hoorde bij de conventillo. Bij mijn conventillo en dus bij mij. Maar daar leek zij zich niet van bewust.

Vaak vroeg ik me af of ze expres een andere kant op keek of dwars door me heen wanneer ik haar aan het begin van de avond opwachtte bij de ziekenboeg. Ik bad iedere avond dat zíj míj zou aanspreken, want ík durfde mijn mond niet open te doen. Daarvoor schaamde ik me te veel voor mijn stank. Maar ze leek me niet te zien noch te ruiken, dus moest ik eraan geloven en zelf de eerste stap zetten.

Mijn stem beefde een beetje toen ik een flauw grapje maakte over mooie herinneringen aan het ziek-zijn. Gaucho’s waren zo slecht nog niet. Daar dacht zij anders over, want ze schoof me zowat opzij na haar vernietigende blik. Ik kon wel juichen. Eindelijk had ik contact. Ik en niemand anders.

Ze mocht nu zijn weggelopen, op een keer zou ze blijven staan. Hoe verder ze mij van zich af duwde, des te harder zou ik aan haar trekken. Ik wilde zo dicht mogelijk bij Ana in de buurt blijven, zonder als een hinderlijke strontvlieg om haar hoofd heen te zeuren. Maar helaas was dat precies wat ik zou worden: een strontvlieg.

In de barracas had de baas mij de kans geboden om in de avondploeg te gaan werken, die de schapenhuiden looide. Zo zou ik heel wat meer geld verdienen voor redelijk simpel werk. Ik was ervan overtuigd dat meer geld mijn kansen bij Ana zou vergroten, dus hapte ik toe.

Een van de eerste verrassingen was dat het looien ’s avonds in de open lucht gebeurde vanwege de stank. Grote tonnen werden naar buiten gerold waarin vachten in urine weekten tot de haarvezels gemakkelijk losgekrabd konden worden. Daarachteraan werden reusachtige vaten met voornamelijk hondenpoep en water de binnenplaats op geschoven. Op de bodem daarvan lagen de reeds onthaarde lappen te weken en in diezelfde ton moest ik ze murw lopen tot ze soepel waren. Met blote voeten. Mijn onzalige voorganger was bezweken aan ik-weet-niet-wat en nu was het mijn beurt. Overdag redde Ana dus de zieken of hun zielen, en ik, die trefzeker haar hart naar mij zou laten smachten en hunkeren, liep ’s avonds rondjes in de stront.

De stank die ik in het donker meenam naar de conventillo maakte me tot een melaatse. Zelfs nadat ik bijna de huid van mijn voeten had geboend met zand en as, moest ik buiten op de veranda slapen, waar de opmerkingen de volgende ochtend niet van de lucht waren. Bij Ana durfde ik me niet meer te vertonen en na een tijdje besloot ik niet meer naar de conventillo te gaan voordat ik een klein fortuin verdiend had met mijn avond- en nachtwerk als looier. Als Ana me tegen die tijd maar niet vergeten was.

Twee, of misschien wel drie jaar lang gaf ik me ’s nachts met de andere rioolratten, zoals de zwervers aan de oever van de rivier genoemd werden, over aan de drank tot ik de werkelijkheid half vergeten was en kon blijven geloven dat het allemaal goed zou komen met Ana en mij. Maar als het stil was geworden langs het water vroeg ik God waarom het op deze manier moest.

De dagen bracht ik door in de schaduw van een brug of onder het zeil van een verlaten boot, steevast in het gezelschap van stank en drank. Iedere volgende dag werd langer en zwaarder. Ik at weinig meer en wanneer ik ’s avonds in mijn strontvat een onwaarschijnlijke honger kreeg, stilde ik die met rum. Ik smeerde er zelfs de kleine zweertjes mee in die op verschillende plaatsen op mijn voeten ontstonden, waarna ik een slok nam tegen de pijn. Iedere pijn.

Nu ik niet meer in de conventillo kwam, moest ik nadenken over een veilige bergplaats voor het geld dat ik verdiende. Achter een van de schotten die dienstdeden als achterwand van een stellage vond ik daar een geschikte ruimte voor. Daar zou mijn kapitaal groeien waarmee ik me een weg terug naar Ana zou kopen.

Ik stelde me duizenden keren voor hoe ik ooit als een heer – geurend naar zeep – voor Ana zou staan en haar mee zou nemen voor een drankje. Of voor een ritje in een koets, waarna ik met een achteloos gebaar de koetsier met een fooi blij zou maken, wat Ana zou zien als teken van mijn goedheid. Ik zou haar alles geven en alles voor haar doen – behalve nog door de stront lopen – tot ze niet anders kon dan van me houden. Zoals ik van haar hield. Voorlopig liep ik nog maar eens een rondje in mijn ton.

Ach, ik weet niet eens meer wat ik me in al die tijd precies in mijn hoofd haalde. Het enige wat ik me écht nog herinner was de eindeloze vermoeidheid die in iedere vezel van mijn lichaam gedrongen was en de wereld vertraagde tot een droom waarbinnen ik mijn fantasieën zag.

In zo’n toestand stond ik op een avond aan de overkant van de avenida naar de drukte voor de barracas te kijken, vlak voordat de normale werkdag voorbij zou zijn en de mijne zou beginnen. Mannen liepen als mieren het gebouw in en uit. Slappe vodden waarop zich grote banen zweet aftekenden hingen om hun gebogen lichamen. De hitte van de dag drukte nog steeds op hun schouders, misschien wel zwaarder dan de balen vachten. Geduldig stonden de paarden voor de karren te wachten op de afgesleten keien waarin de namiddagzon weerkaatste.

Opeens lieten een paar sjouwers hun balen zomaar op straat vallen. Ze keken met een rare blik naar mij. Sommigen begonnen wild te gebaren en naar me te schreeuwen. Het ging langs me heen. Zelfs toen ik het losgeslagen koppel paarden aan zag komen stormen, voelde ik niets. Ik besefte pas op het allerlaatste moment dat het de dood was die daar op de bok zat om mij te halen.

Ik sprong naar voren. Mijn linkervoet landde in het gat van een ontbrekende kei in het wegdek. Ik hoorde een harde knak in mijn knie, gevolgd door een scheurende pijn. Met een gil klapte ik op mijn rug op de keien. Ik voelde het wegdek trillen onder de roffel van de naderende paardenhoeven. De pijn en de angst waren verlammend. Boven het geweld van hoeven, tuig en wielen uit hoorde ik nog steeds het geschreeuw en gegil van de overkant van de straat. Opstaan, ik moest opstaan. De pijn overschreeuwen. Ik rolde op mijn buik, drukte me omhoog en trok mijn rechterknie onder mijn bovenlichaam om op te staan. De zware ademstoot van een paard was het laatste wat ik hoorde voordat de hoek van de kar me te pakken kreeg.