Knut Hamsun

Mysteriën

Uit het Noors vertaald door Marianne Molenaar

Uitgeverij De Geus

breda 2012

De vertaalster ontving voor deze vertaling een werkbeurs van de Stichting Fonds voor de Letteren

Oorspronkelijke titel Mysterier, verschenen bij Gyldendal

Oorspronkelijke tekst © Gyldendal Norsk Forlag as, 1892, all rights reserved

Nederlandse vertaling © Marianne Molenaar en De Geus bv, Breda 2009

Omslagontwerp Studio Ron van Roon

Omslagillustratie © Photo Scala, Florence 1990

isbn 978 90 445 2825 1

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede druk, 2009.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

I

Vorig jaar, midden in de zomer, werd een kleine Noorse kustplaats het toneel van een reeks hoogst ongebruikelijke gebeurtenissen. Er dook een vreemdeling op in de stad, een zekere Nagel, een merkwaardige en eigenaardige charlatan, die een heleboel opmerkelijke dingen deed en net zo plotseling weer verdween als hij was gekomen. Bovendien kreeg deze man om God mag weten welke reden bezoek van een jonge, geheimzinnige dame, die niet langer dan een paar uur durfde te blijven. Maar laten we niet op de dingen vooruitlopen …

Het begon allemaal toen de stoomboot tegen zes uur ’s avonds aan de kade meerde en er twee of drie passagiers op dek verschenen, onder wie een man in een opvallend geel pak en met een grote fluwelen pet op. Het was op de avond van 12 juni, want er werd overal in de stad gevlagd vanwege de verloving van juffrouw Kielland, die juist die dag bekend was gemaakt. De kruier van Hotel Centraal stapte dadelijk aan boord en de man in de gele kleren gaf hem zijn bagage mee; bovendien overhandigde hij een van de stuurlieden zijn kaartje, maar daarna begon hij over het dek te ijsberen zonder aan wal te gaan. Hij maakte een uiterst opgewonden indruk. Toen de scheepsbel voor de derde keer ging, had hij nog niet eens zijn rekening in het restaurant betaald.

Terwijl hij zo heen en weer liep, zag hij dat het schip weer uitvoer. Hij bleef staan en even keek hij verbaasd, toen zwaaide hij naar de kruier op de kade en zei over de reling gebogen: ‘Goed, breng mijn bagage weg en reserveer toch maar een kamer voor me.’

Daarop nam het schip hem mee de fjord op.

Deze man was Johan Nilsen Nagel.

De kruier laadde zijn bagage op een kar; het waren slechts twee kleine koffers en een bontjas – een bontjas, hoewel het midden in de zomer was – en verder een reistas en een vioolkist. Alles zonder label.

*

De volgende dag tegen de middag kwam Johan Nagel over land met een rijtuig met twee paarden naar het hotel gereden. Hij had net zo goed, veel eenvoudiger zelfs, over zee kunnen komen, maar hij kwam over land. Hij had nog wat meer bagage bij zich: op de voorbank stond een koffer en daarnaast lagen een reistas, een mantel en wat opgerolde spullen met een riem eromheen. De riem was met kralen gemerkt met de letters J. N. N.

Terwijl Nagel nog in het rijtuig zat, vroeg hij de waard naar zijn kamer en nadat hij naar de tweede etage was gebracht, onderzocht hij eerst de muren: hoe dik ze waren en of je iets hoorde uit de kamers ernaast. Toen vroeg hij het meisje plotseling: ‘Hoe heet u?’

‘Sara.’

‘Sara.’ En direct daarop: ‘Kan ik iets te eten krijgen? Aha, dus u heet Sara? Hoor eens,’ zei hij toen, ‘is er ooit een apotheek in dit gebouw geweest?’

Sara antwoordde verbaasd: ‘Ja, maar dat is al jaren geleden.’

‘Aha, al jaren geleden? Tja, het kwam ineens bij me op toen ik de gang binnenkwam; niet dat ik het rook, maar ik kreeg zomaar zo’n gevoel. Nu ja.’

Toen hij beneden was om te eten, kwam er tijdens de hele maaltijd geen enkel woord over zijn lippen. Zijn medepassagiers van de boot van de avond ervoor, de beide heren die aan het uiteinde van de tafel zaten, grijnsden naar elkaar toen hij binnenkwam, maakten zelfs nogal openlijk grapjes over zijn pech, maar hij scheen het niet te horen. Hij at snel, bedankte hoofdschuddend voor het dessert en stond plotseling op door zich achterwaarts van zijn kruk te laten glijden. Hij stak dadelijk een sigaar op en verdween de straat in.

En deze keer bleef hij tot ver na middernacht weg; vlak voordat de klok drie uur sloeg kwam hij terug. Waar hij geweest was? Later bleek dat hij weer naar de naburige stad was gegaan, dat hij die hele, lange weg die hij die ochtend had gereden, heen en terug te voet had afgelegd. Hij moest wel een heel dringende boodschap hebben gehad. Toen Sara de deur voor hem opendeed, was hij nat van het zweet, maar hij glimlachte naar het meisje en was in een uitstekend humeur.

‘God mens, wat hebt u een heerlijke nek!’ zei hij. ‘Is er post voor me gekomen terwijl ik weg was? Voor Nagel, Johan Nagel? Nee maar, drie telegrammen zelfs! Ach, luister eens, doe me een plezier en haal dat schilderij van de muur, wilt u? Dat ik het niet steeds voor mijn neus heb. Het is zo vervelend in bed te liggen en er de hele tijd naar te kijken. Zo groen was de baard van Napoleon de Derde namelijk niet. Dank u wel.’

Toen Sara weg was, bleef Nagel midden in de kamer staan. Hij stond doodstil, staarde naar een punt aan de muur, volkomen in gedachten verzonken, en behalve dat zijn hoofd steeds verder naar één kant helde, bewoog hij zich niet. Dit duurde een hele tijd.

Hij had een kleiner postuur dan gemiddeld, een licht gebruind gezicht met een wonderlijk donkere blik en een mooie, vrouwelijke mond. Aan een van zijn vingers droeg hij een eenvoudige ring van lood of ijzer. Hij had buitengewoon brede schouders en moest een jaar of achtentwintig, dertig zijn – zeker niet ouder dan dertig. Zijn haar werd al grijs aan de slapen.

Hij ontwaakte met een heftige schok uit zijn gedachten, zo heftig dat die schok haast bewust gemaakt leek, alsof hij er lang over had staan nadenken, hoewel hij helemaal alleen in de kamer was. Toen haalde hij een paar sleutels, wat kleingeld en een of andere reddingsmedaille aan een jammerlijk gehavend lintje uit zijn zak; dit alles legde hij op het nachtkastje naast zijn bed. Vervolgens stopte hij zijn portefeuille onder zijn kussen en haalde hij zijn horloge en een flesje, een klein medicijnflesje met een gifsymbooltje erop, uit zijn vestzakje. Het horloge hield hij even in zijn hand voor hij het weglegde, maar het flesje stopte hij direct weer terug. Toen deed hij zijn ring af, waste zich en streek met zijn vingers zijn haar naar achteren; daarbij keek hij geen moment in de spiegel.

Hij lag al in bed toen hij plotseling zijn ring miste – die lag nog op de wastafel – en alsof hij niet zonder dat onaanzienlijke ijzeren ding kon, stond hij weer op en deed hem om. Ten slotte scheurde hij de drie telegrammen open en terwijl hij het eerste doorlas liet hij een kort, droog lachje horen. Hij bleef in zichzelf liggen grinniken; hij had buitengewoon mooie tanden. Toen trok hij weer een ernstig gezicht en even later wierp hij de telegrammen met een onverschillig gebaar opzij. Toch leek het om een belangrijke aangelegenheid te gaan: er was sprake van tweeënzestigduizend kronen voor een stuk land, een aanbod zelfs om de hele som contant uit te betalen, mits de koopovereenkomst dadelijk gesloten werd. Het waren korte, droge, zakelijke telegrammen waar niets lachwekkends aan was, maar ze waren niet ondertekend. Een paar minuten later was Nagel in slaap gevallen. De twee kaarsen op tafel, die hij vergeten was te doven, verlichtten zijn gladgeschoren gezicht en zijn borst en wierpen een stil schijnsel op de telegrammen, die open en bloot op tafel lagen …

De volgende ochtend stuurde Johan Nagel de boodschappenjongen naar het postkantoor. Er waren verschillende kranten voor hem, waaronder een paar buitenlandse, maar geen brief. Hij legde zijn vioolkist op een stoel midden in de kamer, als om er de aandacht op te vestigen, maar hij maakte hem niet open en liet het instrument onaangeroerd.

Het enige wat hij in de loop van de ochtend deed, was een paar brieven schrijven en heen en weer lopen in zijn kamer terwijl hij een boek las. Verder kocht hij een paar handschoenen en toen hij even later over de markt liep, gaf hij tien kronen uit voor een kleine, roodharige puppy, die hij direct de waard cadeau deed. De puppy had hij tot ieders plezier Jakobsen gedoopt, en het was nog wel een teefje.

Verder ondernam hij de hele dag niets. Hij had geen zaken af te handelen in de stad en ging nergens op visite, bezocht geen enkel kantoor en kende geen mens. In het hotel verbaasde men zich nogal over zijn opvallende onverschilligheid tegenover van alles, zelfs tegenover zijn eigen aangelegenheden. De drie telegrammen bijvoorbeeld lagen nog steeds open en bloot op tafel in zijn kamer; sinds de avond dat hij ze had gekregen, had hij ze niet meer aangeraakt. Ook gaf hij soms zomaar geen antwoord op een directe vraag. De waard had twee keer een poging gedaan erachter te komen wat hij deed en om welke reden hij in de stad was, maar beide keren had Nagel hem afgewimpeld. In de loop van de dag trad nog een eigenaardig trekje van hem naar voren: hoewel hij geen mens in de stad kende en niemand had opgezocht, was hij bij de ingang van het kerkhof voor een van de plaatselijke jongedames blijven staan, was blijven staan, had haar aangekeken en zonder een woord ter verklaring een diepe buiging gemaakt. De dame in kwestie had er een kleur van gekregen. Daarna was dat brutale heerschap slenterend de landweg gevolgd, helemaal tot de pastorie en nog verder, iets wat hij trouwens de daaropvolgende dagen weer deed. Ze moesten steeds voor hem opendoen als het hotel ’s avonds al dicht was, zo laat kwam hij terug van zijn wandelingen.

Toen, op de derde ochtend, net op het moment dat Nagel zijn kamer uitkwam, sprak de waard hem aan, groette en richtte een paar vriendelijke woorden tot hem. Ze slenterden naar de veranda, gingen allebei zitten en de waard kwam op het idee hem een vraag te stellen over het verzenden van een krat verse vis: ‘Hoe kan ik die krat daar het beste versturen, kunt u me dat zeggen?’

Nagel bekeek de krat, glimlachte en schudde zijn hoofd.

‘Nee, daar heb ik geen verstand van’, antwoordde hij.

‘Zo, zo. Ik dacht dat u misschien nogal bereisd was en elders in de wereld had gezien hoe je zoiets aanpakt.’

‘O nee, ik ben niet zo bereisd.’

Pauze.

‘Nu, dan hebt u zeker, nu ja, andere bezigheden. Bent u misschien zakenman?’

‘Nee, ik ben geen zakenman.’

‘Dus u bent niet voor zaken in de stad?’

Geen antwoord. Nagel stak een sigaar op en rookte traag terwijl hij naar de lucht keek. De waard sloeg hem van opzij gade.

‘Wilt u niet eens iets voor ons spelen? Ik zie dat u een viool bij u hebt’, vroeg de waard weer.

Nagel antwoordde onverschillig: ‘O nee, daar ben ik mee opgehouden.’

Even later stond hij plotseling op en liep weg. Vlak daarna kwam hij weer terug en zei: ‘Luister eens, dat bedacht ik net: u kunt me de rekening geven wanneer u maar wilt. Mij maakt het niet uit wanneer ik betaal.’

‘Dank u,’ antwoordde de waard, ‘maar het heeft geen haast. Als u langer blijft, moeten we toch korting berekenen. Ik weet niet of u van plan was langer te blijven?’

Nagel was opeens een stuk geïnteresseerder en gaf onmiddellijk antwoord, maar hij bloosde licht zonder aanwijsbare reden.

‘Ja, het zou goed kunnen dat ik langer blijf’, zei hij. ‘Dat hangt ervan af. Trouwens, dat heb ik u misschien nog niet verteld, ik ben agronoom, landbouwkundige. Ik ben op reis geweest en het is mogelijk dat ik hier een tijdje neerstrijk. Maar misschien ben ik zelfs vergeten … Mijn naam is Nagel, Johan Nilsen Nagel.’

En hij schudde de waard uiterst hartelijk de hand en verontschuldigde zich ervoor dat hij zich niet eerder had voorgesteld. Er was geen spoor van ironie op zijn gezicht te bekennen.

‘Ik bedenk net dat we misschien een betere, wat rustigere kamer voor u hebben’, zei de waard. ‘U zit nu vlak bij de trap en dat is niet altijd even prettig.’

‘Nee, dank u wel, dat is niet nodig, de kamer is uitstekend, ik ben er zeer tevreden mee. Bovendien kan ik vanuit mijn raam de hele markt overzien en dat vind ik plezierig.’

Even later zei de waard weer: ‘Dus u neemt een tijdje vrij? U blijft hier in ieder geval een deel van de zomer?’

Nagel antwoordde: ‘Twee of drie maanden, misschien langer. Ik weet het nog niet precies, het hangt ervan af. Ik wil het even aanzien.’ Op dat moment liep er een man langs die de waard dadelijk als eerste groette. Het was een onooglijke man, klein van postuur en vreselijk armoedig gekleed; hij liep opvallend moeizaam, maar kwam desondanks redelijk snel vooruit. Hoewel hij uiterst beleefd zijn pet lichtte, beantwoordde de waard zijn groet niet; Nagel daarentegen nam zijn fluwelen pet helemaal af.

De waard keek hem aan en zei: ‘Die man noemen we Minuut. Hij heeft ze niet allemaal op een rijtje en dat is jammer, het is een door en door goede kerel.’

Dat was alles wat er over Minuut werd gezegd.

‘Ik heb gelezen,’ zegt Nagel plotseling, ‘ik heb een paar dagen geleden in de krant gelezen dat hier ergens in het bos een man dood is aangetroffen, wat was dat eigenlijk voor iemand? Ene Karlsen, geloof ik? Kwam hij hier uit de stad?’

‘Ja,’ antwoordt de waard, ‘hij was de zoon van een kwakzalfster; u kunt haar huis hiervandaan zien, dat rode dak daar verderop. Hij was thuis met vakantie en toen heeft hij er meteen maar een eind aan gemaakt. Het is doodzonde, het was een begaafde jongen en hij zou binnenkort dominee worden. Tja, wat moet je ervan zeggen, het is wel verdacht: als beide polsaderen zijn doorgesneden kun je het toch moeilijk een ongeluk noemen, nietwaar? En nu is ook het mes gevonden, een klein pennenmes met een wit heft, de politie heeft het gisteravond laat ontdekt. Er is waarschijnlijk een liefdesgeschiedenis in het spel.’

‘Aha? Maar het is dus niet zeker of hij zichzelf van het leven heeft beroofd?’

‘Men hoopt er het beste van, dat wil zeggen: er zijn mensen die denken dat hij misschien met het mes in zijn hand rondliep en toen zo ongelukkig is gestruikeld dat hij zich in één keer op twee plaatsen heeft gesneden. Ha, ha, nou, het zal wel, ik vind dat weinig aannemelijk, bijzonder weinig aannemelijk. Maar hij komt beslist in gewijde aarde. Nee, hij is heus niet gestruikeld, helaas!’

‘U zegt dat het mes pas gisteravond is gevonden, lag het dan niet naast hem?’

‘Nee, het lag een eindje bij hem vandaan. Nadat hij het had gebruikt, heeft hij het weggeslingerd, dieper het bos in; het was puur toeval dat het werd gevonden.’

‘Aha. Maar waarom zou hij het mes hebben weggegooid als hij daar toch al met snijwonden lag? Het is toch iedereen duidelijk dat hij een mes moet hebben gebruikt?’

‘Ja, God mag weten wat zijn bedoeling is geweest, maar zoals ik al zei, waarschijnlijk was er een liefdesgeschiedenis in het spel. Ik heb zoiets nog nooit meegemaakt. Hoe meer ik erover nadenk, hoe erger ik het vind.’

‘Waarom denkt u dat er een liefdesgeschiedenis in het spel was?’

‘Om verschillende redenen. Maar het is moeilijk er iets van te zeggen.’

‘Kan hij niet gewoon zijn gevallen, per ongeluk? Hij lag er toch zo raar bij, lag hij niet op zijn buik met zijn gezicht in een plas?’

‘Ja, en hij had zich ongelooflijk smerig gemaakt. Maar dat zegt niets, ook daar kan hij een bedoeling mee hebben gehad. Misschien wilde hij op die manier de doodsstrijd op zijn gezicht verbergen. Wie weet.’

‘Heeft hij geen boodschap nagelaten?’

‘Ze zeggen dat hij iets op een stukje papier had geschreven, maar hij liep vaak te schrijven tijdens het wandelen. Ze denken dat hij het mes heeft gebruikt om zijn potlood te slijpen of iets dergelijks en dat hij toen is gestruikeld en zich eerst in zijn ene pols heeft gesneden, precies in de polsader, en toen in zijn andere pols, precies in de polsader, en dat allemaal tijdens zijn val. Ha, ha, ha. Maar hij heeft inderdaad een boodschap nagelaten, hij had een stukje papier in zijn hand waarop stond: “Mocht jouw staal zo scherp zijn als je laatste nee!”’

‘Wat een onzin. Was het mes bot?’

‘Ja, het was bot.’

‘Had hij het niet eerst kunnen slijpen?’

‘Het was niet zijn mes.’

‘Van wie was het dan?’

De waard denkt even na, maar zegt dan: ‘Het was het mes van juffrouw Kielland.’

‘Het mes van juffrouw Kielland?’ vraagt Nagel. En dan vraagt hij: ‘En wie is juffrouw Kielland?’

‘Dagny Kielland. De dochter van de dominee.’

‘Aha. Dat is merkwaardig. Heb je ooit! Was de jongeman dan zo verkikkerd op haar?’

‘Dat neem ik aan. Trouwens, iedereen is verkikkerd op haar, dus hij was niet de enige.’

Nagel verzonk in gepeins en zei niets meer. Dan verbreekt de waard de stilte en zegt met klem: ‘Wat ik u net heb verteld, is geheim en ik verzoek u …’

‘Ja, natuurlijk,’ antwoordt Nagel, ‘u kunt volkomen gerust zijn.’

Toen Nagel even later naar beneden ging om te ontbijten, stond de waard al in de keuken te vertellen dat hij eindelijk een heus praatje had gemaakt met de gele man van kamer 7. ‘Hij is agronoom’, zei de waard, ‘en hij komt net uit het buitenland. Hij zegt dat hij hier een paar maanden wil blijven. God mag weten wat voor man het is.’

II

De avond van diezelfde dag ontmoette Nagel onverwachts Minuut. Er ontspon zich een saai en eindeloos gesprek tussen hen, dat wel drie uur duurde.

Het speelde zich om precies te zijn allemaal als volgt af: Johan Nagel zat in het café van het hotel met een krant in zijn handen toen Minuut binnenkwam. Er zaten nog wat mensen her en der aan verschillende tafels, onder wie een dikke boerin met een zwart-rode, gebreide doek om haar schouders. Zo te zien kende Minuut iedereen, hij groette beleefd naar links en naar rechts toen hij binnenkwam, maar werd zelf met luid geroep en gelach ontvangen. De boerin stond zelfs op en wilde met hem dansen.

‘Vandaag niet, vandaag niet’, zegt hij afwerend tegen de vrouw en hij loopt direct door naar de waard en vraagt met zijn pet in zijn hand: ‘Ik heb de kolen naar de keuken gebracht en meer is er vandaag zeker niet?’

‘Nee,’ antwoordt de waard, ‘wat zou er nog moeten zijn?’

‘Nee’, zegt Minuut ook en hij doet gedwee een stapje achteruit.

Hij was echt buitengewoon lelijk. Hij had blauwe ogen met een kalme blik, maar akelige, vooruitstekende voortanden en door een lichamelijk gebrek liep hij helemaal krom. Zijn haar was al tamelijk grijs, zijn baard daarentegen nog donker, maar zo dun behaard dat zijn gezicht er overal doorheen schemerde. De man was ooit zeeman geweest, maar leefde nu bij een oom die een kleine kolenhandel had aan de kade. Minuut hield bijna altijd zijn blik op de grond gericht als hij met iemand praatte.

Aan een van de tafels riep iemand hem, een heer in een grijs zomerpak zwaait uitbundig en laat hem een bierflesje zien.

‘Kom een glas moedermelk halen. En ik wil zien hoe u eruitziet zonder baard’, zegt hij.

Eerbiedig, zijn pet nog steeds in zijn handen en met kromme rug, loopt Minuut naar de tafel. Toen hij langs Nagel kwam, groette hij nadrukkelijk, maar hij bewoog nauwelijks zijn lippen. Voor de grijze heer blijft hij staan en hij fluistert: ‘Niet zo luid, meneer de assistent, alstublieft. Zoals u ziet zijn er vreemden aanwezig.’

‘Maar lieve help,’ zegt de assistent, ‘ik wilde u alleen maar een glas bier aanbieden. En dan foetert u me uit omdat ik te luid praat.’

‘Nee, u begrijpt me verkeerd en mijn excuses daarvoor. Maar met vreemden erbij haal ik niet graag de oude geintjes uit. Bovendien kan ik geen bier drinken, nu niet.’

‘Zo, zo, u kunt niet? U kunt geen bier drinken?’

‘Nee, dank u, nu niet.’

‘Zo, zo, dus u dankt mij nu niet? Wanneer dankt u mij dan? Ha, ha, ha, bent u nu de zoon van een dominee? Let dan op uw woorden.’

‘O, u begrijpt me verkeerd, nu ja, daar is niets aan te doen.’

‘Kom, kom, geen onzin. Wat is er met u aan de hand?’

De assistent duwt Minuut op een stoel en Minuut blijft even zitten, maar staat dan weer op.

‘Nee, laat me met rust,’ zegt hij, ‘ik kan niet tegen alcohol; ik kan er de laatste tijd veel minder goed tegen dan vroeger, God mag weten hoe dat komt. Ik word dronken voor ik het weet en dan raak ik in de war.’

De assistent staat op, kijkt Minuut strak aan, duwt hem een glas in de hand en zegt: ‘Drink.’

Pauze. Minuut kijkt op, strijkt zijn haar van zijn voorhoofd en zwijgt.

‘Nu, om u een plezier te doen, een paar druppels dan’, zegt hij vervolgens. ‘Een slokje om de eer te hebben met u te proosten!’

‘Drink leeg!’ roept de assistent en hij moet zijn hoofd afwenden om niet in lachen uit te barsten.

‘Nee, niet helemaal leeg, niet helemaal leeg. Waarom moet ik het leegdrinken als het me tegenstaat? Vat u het niet verkeerd op en kijkt u niet zo boos; nu goed, dan drink ik het wel op, voor deze ene keer als u erop staat. Ik hoop niet dat het me naar het hoofd stijgt. Het is belachelijk, maar ik kan zo weinig hebben. Proost!’

‘Leeg, leeg!’ schreeuwt de assistent weer. ‘Tot op de bodem! Zo ja, zo is het goed. En nu gaan we zitten en trekken gekke bekken. Eerst knarst u een beetje met uw tanden en dan knip ik uw baard af en maak u tien jaar jonger. Maar eerst knarst u met uw tanden.’

‘Nee, dat doe ik niet, niet met die vreemde mensen erbij. Dat kunt u niet van me verlangen, ik doe het echt niet’, antwoordt Minuut en hij wil weggaan. ‘Bovendien heb ik geen tijd’, zegt hij.

‘Geen tijd? Dat is niet zo mooi. Ha, ha, dat is echt niet zo mooi. Geen tijd?’

‘Nee, nu niet.’

‘Hoor eens: als ik u nu vertel dat ik al een tijdje over een nieuwe jas voor u loop te denken … Laat eens zien, trouwens, ja, deze is helemaal vergaan, moet je kijken! Je hoeft er maar naar te wijzen.’ En de assistent vindt een gaatje, waarin hij zijn vinger boort. ‘Hij valt uit elkaar, hij is gewoon op, kijk maar, kijkt u dan!’

‘Laat me met rust! In godsnaam, wat heb ik u gedaan? En laat u mijn jas met rust!’

‘Maar goeie goden, ik beloof u toch morgen op de dag af een nieuwe, en dat in het bijzijn van, laat eens kijken: één, twee, vier, zeven – van zeven mensen. Wat hebt u vandaag? U windt zich op, bent boos en gaat ons bijna te lijf. Jawel. En dat alleen omdat ik aan uw jas zit.’

‘Neemt u me niet kwalijk, het was niet mijn bedoeling om kwaad te worden. U weet dat ik u graag ter wille ben, maar …’

‘Nou, doet u me dan een plezier en gaat u zitten.’

Minuut strijkt zijn grijze haar van zijn voorhoofd en gaat zitten.

‘Mooi zo, dan doet u me nog een plezier en knarst wat met uw tanden.’

‘Nee, dat doe ik niet.’

‘Dat doet u niet? Wat krijgen we nou!’

‘Nee, goeie hemel, wat heb ik u gedaan? Laat me toch met rust! Waarom moet iedereen mij altijd voor de gek houden? Die vreemdeling daar kijkt deze kant op, kijk maar, hij houdt ons in de gaten en ik neem aan dat hij lacht. Zo gaat het altijd, de eerste de beste dag dat u hier kwam, nam dokter Stenersen me te grazen en liet hij u zien hoe hij geintjes met me uithaalde en nu laat u het die mijnheer daar zien. De een na de ander haalt geintjes met me uit.’

‘Nou, kom op, ja of nee?’

‘Nee, hoort u!’ schreeuwt Minuut en hij springt op van zijn stoel. Maar alsof hij bang was te brutaal te zijn geweest, gaat hij weer zitten en voegt eraan toe: ‘Ik kán niet met mijn tanden knarsen, gelooft u me toch.’

‘U kunt het niet? Ha, ha, en of u het kunt. U kunt uitstekend met uw tanden knarsen.’

‘Bij God, ik kan het niet!’

‘Ha, ha, ha. Maar u hebt het toch al eens eerder gedaan?’

‘Ja, maar toen was ik dronken, ik herinner het me niet meer, alles draaide voor mijn ogen. Daarna was ik twee dagen ziek.’

‘Precies,’ zegt de assistent, ‘u was dronken die keer, dat geef ik toe. Waarom zit u dat hier trouwens rond te bazuinen waar al deze mensen bij zijn? Dat zou ik nooit doen.’

Op dat moment verliet de waard het café. Minuut zwijgt, de assistent kijkt hem aan en zegt: ‘Nou, hoe staat het ermee? Denk aan die jas.’

‘Daar denk ik aan,’ antwoordt Minuut, ‘maar ik wil en ik kan niet meer drinken, hoort u.’

‘U wilt het en u kunt het! Hebt u gehoord wat ik zei? Wilt het en kunt het, zei ik. Al moet ik het zelf naar binnen gieten …’ Bij deze woorden staat de assistent met Minuuts glas in de hand op: ‘Mond open!’

‘Nee, bij God in de hemel als ik nog meer bier drink’, roept Minuut bleek van emotie uit. ‘Geen macht ter wereld krijgt me zover! U moet het me maar niet kwalijk nemen, ik word er beroerd van, u hebt geen idee. Doet u toch niet zo lelijk tegen me alstublieft, ik smeek u. Liever … liever knars ik zonder bier wat met mijn tanden.’

‘Nou kijk, dat is een ander geval, dat is verdorie een heel ander geval, als u het zonder bier wilt doen.’

‘Ja, ik doe het liever zonder bier.’

En eindelijk, onder luidkeels gelach van de omstanders, knarst Minuut met zijn vreselijke tanden. Zo te zien leest Nagel nog steeds zijn krant, hij zit rustig op zijn stoel bij het raam.

‘Harder! Harder!’ roept de assistent. ‘Knars harder, anders horen we het niet.’

Minuut zit stokstijf op zijn stoel, houdt zich met beide handen vast alsof hij bang is eraf te vallen en knarst met zijn tanden tot zijn hoofd ervan trilt. Iedereen lacht, de boerin moet zelfs zo lachen, dat de tranen langs haar wangen biggelen, ze weet zich geen raad van het lachen en spuugt zelfs van pure opwinding twee keer zomaar op de grond.

‘Goeie hemel, help!’ gilt ze buiten zichzelf. ‘Die assistent toch!’

‘Zo! Harder kan ik niet,’ zegt Minuut, ‘harder kan ik echt niet, God is mijn getuige, u moet me geloven, nu kan ik niet meer.’

‘Nou goed, rust wat uit en dan doet u het nog eens. Maar met uw tanden knarsen zult u. Daarna knippen we uw baard af. Neem nu een slok bier, ja, dat moet, kijk, hier staat het.’

Minuut schudt zwijgend zijn hoofd. De assistent pakt zijn portemonnee en legt vijfentwintig øre op tafel. Dan zegt hij: ‘U deed het trouwens altijd voor tien, maar ik gun u die vijfentwintig, ik verhoog uw gage. Kijk!’

‘Laat me toch met rust, ik doe het niet.’

‘U doet het niet? U weigert?’

‘Lieve God in de hemel, hou nu eens op en laat me met rust! Ik gehoorzaam niet meer voor die jas, ik ben toch ook een mens. Wat wilt u van me?’

‘Kijkt u eens hier: zoals u ziet tik ik dit beetje sigarenas in uw glas, ziet u? Dan pak ik deze onnozele lucifer hier en deze lullige lucifer hier en stop waar u bij bent die twee lucifers in hetzelfde glas. Zo! En nu garandeer ik dat u hoe dan ook uw glas tot op de bodem leegdrinkt. Ja, dat doet u.’

Minuut sprong op. Hij beefde zichtbaar, zijn grijze haar was weer over zijn voorhoofd gevallen en hij staarde de assistent recht in zijn gezicht. Dit duurde verscheidene seconden.

‘Nee, dat is te erg, dat is te erg!’ roept de boerin dan. ‘Doe dat niet! Ha, ha, ha. God beware me, jullie zijn me een stel!’

‘Dus u wilt niet? U weigert?’ vraagt de assistent. Ook hij komt overeind.

Minuut wilde iets zeggen, maar hij kon geen woord uitbrengen. Alle ogen waren op hem gericht.

Dan staat Nagel plotseling op van zijn tafeltje bij het raam, hij legt zijn krant neer en loopt door het café. Hij loopt niet snel en maakt geen lawaai, toch trok hij alle aandacht. Bij Minuut blijft hij staan, hij legt zijn hand op zijn schouder en zegt met luide, heldere stem: ‘Als u uw glas pakt en op het hoofd van die blaaskaak daar kapotslaat, geef ik u tien kronen in contanten en sta ik voor alle mogelijke gevolgen in.’ Hij wees recht op het gezicht van de assistent en herhaalde: ‘Ik bedoel die blaaskaak hier.’

Het was op slag doodstil. Minuut keek verschrikt van de een naar de ander en zei: ‘Maar … maar …?’ Meer wist hij niet uit te brengen, maar hij herhaalde het steeds weer met bevende stem alsof het een vraag was. Verder zei niemand een woord. De assistent deed beduusd een stapje achteruit en vond zijn stoel, hij was wit weggetrokken en ook hij zei niets. Zijn mond stond open.

‘Ik herhaal,’ hield Nagel luid en langzaam vol, ‘dat ik u er tien kronen voor geef als u uw glas op het hoofd van deze blaaskaak kapotslaat. Ik heb het geld hier in mijn hand. En u hoeft niet bang te zijn voor de gevolgen.’ En Nagel hield werkelijk tien kronen in de hand die hij Minuut liet zien.

Maar Minuut gedroeg zich zonderling. Hij vloog zomaar naar een hoek van het café, holde er met zijn kleine, hinkende passen naartoe en ging zitten zonder antwoord te geven. Daar zat hij met gebogen hoofd om zich heen te gluren, terwijl hij zijn knieën een paar keer optrok alsof hij bang was.

Op dat moment ging de deur open en kwam de waard terug. Hij wijdde zich aan zijn bezigheden bij de bar en sloeg geen acht op wat er om hem heen gebeurde. Pas toen de assistent plotseling opsprong en met een razende, bijna geluidloze schreeuw zijn beide armen naar Nagel ophief, keek de waard op en vroeg: ‘Wat is er in godsnaam …?’

Niemand gaf antwoord. Twee keer haalde de assistent woest uit, maar beide keren trof hij Nagels vuisten. Verder kwam hij niet. Dit wond hem nog meer op en hij sloeg in het wilde weg om zich heen alsof hij zich wie weet wat van het lijf wilde houden. Ten slotte trok hij zich zijwaarts tussen de tafeltjes terug, struikelde over een kruk en viel op zijn knieën. Hij ademde zwaar, de man was volkomen onherkenbaar van razernij en hij had zijn armen bont en blauw geslagen tegen de twee knokige vuisten, die opdoken zodra hij toesloeg. Nu ontstond er algeheel tumult in het café, de boerin en haar gevolg vluchtten in de richting van de deur, terwijl de rest door elkaar heen schreeuwend tussenbeide kwam. Na een poosje staat de assistent weer op, loopt op Nagel af, blijft staan en schreeuwt met opgeheven armen, schreeuwt in belachelijke vertwijfeling omdat hij geen woorden kan vinden: ‘Jij verdomde … loop naar je moer, jij fat!’

Nagel keek hem glimlachend aan, liep naar een tafeltje, pakte de hoed van de assistent en overhandigde hem die met een buiging. De assistent griste hem het ding uit handen en wilde het in razernij terug slingeren, maar hij bedacht zich en zette het met een klap op zijn hoofd. Toen draaide hij zich om en liep naar de deur. Er zaten twee grote deuken in zijn hoed toen hij wegging en dat was een potsierlijk gezicht.

Nu drong de waard naar voren en verlangde een verklaring. Hij wendde zich tot Nagel, pakte hem bij zijn arm en vroeg: ‘Wat is hier aan de hand? Wat heeft dit te betekenen?’

Nagel antwoordde: ‘Wilt u alstublieft mijn arm loslaten, ik loop niet weg. Trouwens, er is helemaal niets aan de hand: ik heb de man die net wegging, beledigd en hij probeerde zich te verdedigen, daar is niets op aan te merken, alles in orde.’

Maar de waard werd kwaad en stampte op de grond.

‘Geen gesodemieter!’ riep hij. ‘Niets ervan! Als u herrie wilt schoppen, gaat u maar naar buiten, maar hierbinnen wil ik dat niet hebben. Is iedereen gek geworden!’

‘Ja, dat kunt u nu wel zeggen,’ onderbreken een paar gasten hem, ‘maar wij hebben het allemaal gezien!’ En met de drang van de gemene man om zich aan de kant van de momentane winnaar te scharen, kiezen ze onvoorwaardelijk partij voor Nagel. Ze schilderden de waard het hele gebeuren.

Nagel zelf haalde zijn schouders op en liep naar Minuut. Hij vroeg de kleine, grijsharige nar op de man af: ‘Wat is uw relatie tot de assistent dat hij u op zo’n manier kan behandelen?’

‘Hou op!’ antwoordt Minuut. ‘Er is geen sprake van een relatie tussen ons, hij is een vreemde voor me. Ik heb alleen een keer op de markt voor tien øre voor hem gedanst. Trouwens, hij haalt altijd geintjes met me uit.’

‘Dus u danst voor mensen en neemt daar geld voor aan?’

‘Ja, soms. Het gebeurt niet vaak, alleen als ik die tien øre nodig heb en ze niet op een andere manier bij elkaar kan krijgen.’

‘En wat doet u met dat geld?’

‘Daar kan ik zo veel mee doen. Ten eerste ben ik een dom mens, ik ben niet erg begaafd en dat maakt het er niet gemakkelijker op. Toen ik nog zeeman was en mijn eigen kostje verdiende, stond ik er in alle opzichten beter voor, maar ik raakte gewond, viel uit het want, liep een breuk op en daarna kon ik me niet meer zo goed redden. Van mijn oom krijg ik eten en verder alles wat ik nodig heb, ik woon bij hem en ik heb het goed, alles in overvloed, mijn oom heeft een kolenhandel. Maar ik draag zelf ook mijn steentje bij, vooral nu in de zomer, nu we nauwelijks kolen verkopen. Zo waar ik hier zit, dat zijn de dagen dat tien øre goed van pas komen; ik koop er altijd iets voor om mee naar huis te nemen. Wat de assistent betreft, hij vindt het grappig mij te zien dansen omdat ik een breuk heb en het niet goed kan.’

‘Dus uw oom vindt het goed dat u tegen betaling op de markt danst?’

‘Nee, nee, dat niet, dat moet u niet denken. Hij zegt altijd: “Weg met dat hansworstgeld!” Ja, hij noemt het vaak hansworstgeld als ik met mijn tien øre aankom en hij foetert me uit omdat de mensen me voor de gek houden.’

‘Goed, dat was ten eerste. En ten tweede?’

‘Wat bedoelt u?’

‘En ten tweede?’

‘Dat begrijp ik niet.’

‘U zei dat u “ten eerste” een dom mens was, en ten tweede?’

‘O, neemt u me niet kwalijk als ik dat heb gezegd.’

‘U bent dus alleen maar dom?’

‘Het spijt me echt!’

‘En uw vader was dominee?’

‘Ja, dat klopt.’

Pauze.

‘Hoor eens,’ zegt Nagel, ‘als u tijd hebt, laten we dan even naar boven gaan, naar mijn kamer, wat vindt u daarvan? Rookt u? Prima! Ja, alstublieft, ik logeer hierboven. Ik stel het echt op prijs als u meekomt.’

Tot ieders verbazing verdwenen Nagel en Minuut samen naar de eerste verdieping, waar ze de verdere avond bleven.

III

Minuut pakte een stoel en stak een sigaar op.

‘Drinkt u niets?’ vroeg Nagel.

‘Nee, ik drink niet veel, ik raak ervan in de war en zie binnen de kortste keren alles dubbel’, antwoordde zijn gast.

‘Hebt u weleens champagne gedronken? Ja toch zeker?’

‘Ja, jaren geleden, toen mijn ouders vijfentwintig jaar getrouwd waren, toen heb ik een keer champagne gedronken.’

‘En, vond u het lekker?’

‘Ja, ik herinner me dat het goed smaakte.’

Nagel belde en de champagne werd gebracht.

Terwijl ze aan hun glas nippen en roken, kijkt Nagel Minuut plotseling strak aan en zegt: ‘Vertelt u eens, nou ja, het is maar een vraag en u vindt het misschien belachelijk, maar zou u zich voor een bepaalde som geld willen laten inschrijven als vader van een kind dat niet van u is? Het is zomaar een idee.’

Minuut keek hem met grote ogen aan en zweeg.

‘Voor een bescheiden som, vijftig kronen, of laten we zeggen, een paar honderd?’ vraagt Nagel. ‘Het maakt niet zo veel uit hoeveel.’

Minuut schudt zijn hoofd en blijft lange tijd zwijgend zitten.

‘Nee’, antwoordt hij dan.

‘Dat wilt u niet? Ik zou het geld contant betalen.’

‘Daar gaat het niet om. Nee, dat kan ik niet doen, daar kan ik u niet mee helpen.’

‘Waarom eigenlijk niet?’

‘Alstublieft, vraagt u niet verder, laat me. Ik ben ook een mens.’

‘Ach, het is misschien wat te veel gevraagd, waarom zou u iemand een dergelijke dienst bewijzen? Maar ik wil u graag nog een vraag stellen: bent u bereid … zou u voor vijf kronen door de stad willen lopen met een krant of een papieren zak op uw rug bevestigd, te beginnen hier bij het hotel en dan over de markt en langs de kade – zou u dat willen doen? Voor vijf kronen?’

Minuut buigt beschaamd zijn hoofd en herhaalt werktuiglijk: ‘Vijf kronen.’ Verder zei hij niets.

‘Nou ja, of tien als u wilt, laten we zeggen: tien kronen. Dus voor tien wilt u het wel doen?’

Minuut strijkt het haar van zijn voorhoofd.

‘Ik begrijp niet dat iedereen die hier komt al bij voorbaat weet dat ze mij voor de gek kunnen houden’, zegt hij.

‘Zoals u ziet kan ik u het geld dadelijk geven,’ houdt Nagel vol, ‘het hangt volledig van u af.’

Minuut kijkt op naar het biljet, staart er een poosje mijmerend naar, likt met zijn tong langs zijn lippen en roept uit: ‘Ja, ik …’

‘Neem me niet kwalijk,’ zegt Nagel snel, ‘neem me niet kwalijk dat ik u in de rede val’, zegt hij nog eens om de ander te beletten zijn zin af te maken. ‘Hoe heet u? Ik weet het niet, maar ik geloof niet dat u mij uw naam al hebt genoemd?’

‘Ik heet Grøgaard.’

‘Grøgaard. Bent u familie van de man van de grondwet?’

‘Ja, dat ook.’

‘Waar hadden we het ook alweer over? O ja, Grøgaard? Nou ja, op zo’n manier wilt u die tien kronen natuurlijk niet verdienen, toch?’

‘Nee’, fluistert Minuut aarzelend.

‘Moet u eens luisteren’, zegt Nagel en hij praat heel langzaam: ‘Ik geef u deze tien kronen graag omdat u níét wilde doen wat ik voorstelde. En ik geef u nog tien kronen als u mij het plezier doet ze aan te nemen. Blijft u zitten, dat kleine gebaar betekent niets voor me, ik beschik over veel geld op het moment, redelijk veel, het zal me heus niet in verlegenheid brengen.’ Toen hij het geld tevoorschijn had gehaald, voegde Nagel eraan toe: ‘U doet me er een plezier mee. Alstublieft!’

Minuut blijft stil zitten, hij kan zijn geluk niet op en vecht tegen zijn tranen. Hij knippert met zijn ogen, slikt. Nagel zegt: ‘Ik neem aan dat u een jaar of veertig bent?’

‘Drieënveertig, ik ben drieënveertig.’

‘Kom, steek dat geld in uw zak. Het is u gegund! Hoe heet die assistent met wie we beneden in het café in gesprek waren?’

‘Dat weet ik niet, we noemen hem gewoon de assistent. Hij is assistent-rechter aan de rechtbank.’

‘Nou ja, het doet er ook niet toe. Vertelt u eens …’

‘Neem me niet kwalijk!’ Minuut kan zich niet langer inhouden, hij is overweldigd en wil per se iets zeggen, hoewel hij stamelt als een kind. ‘Neem me niet kwalijk en vergeef me!’ zegt hij. Lange tijd kan hij geen woord meer uitbrengen.

‘Wat wilde u zeggen?’

‘Dank u, heel hartelijk bedankt …’

Pauze.

‘Dan laten we het daarbij.’

‘Nee, wacht even!’ riep Minuut uit. ‘Neem me niet kwalijk, maar we kunnen het er niet bij laten. U dacht dat ik het niet wílde doen, dat ik er geen zin in had en dat ik er plezier aan beleefde te weigeren, maar zowaar er een God is … We kunnen het er toch niet bij laten als u misschien de indruk had dat het me om het geld ging en dat ik het niet voor vijf kronen wilde doen? Dat wilde ik alleen even zeggen.’

‘Prima. Een man met uw naam en opleiding hoort dergelijke onzin niet uit te halen. Daar schiet me te binnen … u kent de verhoudingen in de stad natuurlijk? Weet u, ik overweeg om me hier een tijdje te vestigen, hier deze zomer een paar maanden te blijven, wat vindt u? Komt u hiervandaan?’

‘Ja, ik ben in deze stad geboren, mijn vader was er dominee en ik heb er de laatste dertien jaar gewoond, sinds ik mank loop.’

‘Brengt u kolen rond?’

‘Ja, ik bezorg kolen bij de mensen thuis. Dat gaat best als u dat bedoelt. Dat doe ik al heel lang en als ik maar voorzichtig ben op de trap, is er niets aan de hand. Maar vorige winter ben ik gevallen en toen ging het niet zo goed, ik moest een hele tijd met een stok lopen.’

‘O ja? Hoe kwam dat?’

‘Nou ja, het was op de trap bij de bank, er lag wat ijs op de treden. Ik loop met een nogal zware zak naar boven. Als ik goed en wel halverwege ben, zie ik consul Andresen net naar beneden komen. Ik keer om en wil de trap weer afgaan zodat de consul erlangs kan – hij zei niet dat ik dat moest doen, maar het sprak vanzelf en ik zou het ook uit eigen beweging hebben gedaan – en op dat moment had ik pech: ik gleed uit en viel. Ik kwam op mijn rechterschouder terecht. “Hoe is het met u?” vraagt de consul me. “U schreeuwt het niet uit, dus u hebt u geen pijn gedaan?” “Nee,” antwoord ik, “ik heb geluk gehad.” Maar nog geen vijf minuten later verloor ik twee keer achter elkaar even het bewustzijn en bovendien zwol mijn onderlijf op vanwege mijn oude kwaal. De consul heeft me later overigens ruimschoots schadeloosgesteld, hoewel hij er niets aan kon doen.’

‘En verder had u niets? U had niets aan uw hoofd?’

‘Ja, ik had ook iets aan mijn hoofd. Ik heb een tijdje bloed gespuugd.’

‘En de consul heeft u dus geholpen toen u ziek was?’

‘Ja, fantastisch. Hij stuurde me van alles, hij sloeg geen dag over. Maar het mooiste was dat hij de vlag had laten hijsen op de dag dat ik weer op de been was en naar hem toeging om hem te bedanken. Hij had uitdrukkelijk opdracht gegeven de vlag te hijsen ter ere van mij, hoewel het de verjaardag van juffrouw Fredrikke was.’

‘Wie is juffrouw Fredrikke?’

‘Zijn dochter.’

‘Zo, zo. Ja, dat was aardig van hem … Ach, hoor eens, u weet zeker niet waarom hier in de stad een paar dagen geleden de vlaggen uithingen?’

‘Een paar dagen geleden? Eens kijken, iets meer dan een week geleden? Dan was het voor de verloving van juffrouw Kielland, Dagny Kielland. Ja, ja, de een na de ander verlooft zich en trouwt en vertrekt. Ik heb zo’n beetje over het hele land verspreid vrienden en bekenden die ik stuk voor stuk graag eens zou terugzien. Ik heb ze allemaal nog zien spelen en naar school zien gaan, hun belijdenis meegemaakt en ze volwassen zien worden. Dagny was nog maar drieëntwintig en het lievelingetje van de hele stad. En mooi dat ze was! Ze is verloofd met luitenant Hansen, die mij ooit deze pet heeft gegeven. Hij komt ook uit de stad.’

‘Heeft die juffrouw Kielland blond haar?’

‘Ja, dat klopt. Ze is ontzettend mooi en iedereen houdt van haar.’

‘Dan heb ik haar geloof ik in de buurt van de pastorie gezien. Heeft ze altijd een rode parasol bij zich?’

‘Precies! Zover ik weet heeft verder niemand hier een rode parasol. Als u een dame hebt gezien met een dikke, blonde vlecht op haar rug, dan was zij het. Er is hier verder niemand zoals zij. Maar u hebt zeker nog niet met haar gepraat?’

‘Ja, ik heb zelfs met haar gepraat.’ En in gedachten verzonken voegt Nagel er bij zichzelf aan toe: dus dát was juffrouw Kielland!

‘Ja, maar niet echt, u hebt zeker nog geen gesprek met haar gevoerd? Dat hebt u dan nog te goed. Ze lacht luid als ze iets grappig vindt en vaak lacht ze ook zomaar om niets, ze is zo vrolijk. U moet er eens op letten hoe aandachtig ze luistert als u met haar praat, tot u uitgesproken bent, dan geeft ze antwoord. Maar als ze antwoordt, begint ze vaak te blozen. Echt waar, dan krijgt ze een kleur als vuur, dat is me vaak opgevallen als ze met iemand stond te praten, dan is ze zo mooi. Met mij is het iets anders, met mij maakt ze een praatje als het zo uitkomt, daar maakt ze geen punt van. Ik zou dus op straat naar haar toe kunnen stappen en dan zou ze blijven staan en me een hand geven, ook al heeft ze het druk. Als u het niet gelooft, moet u er maar eens op letten.’

‘Ik geloof het graag. Dus juffrouw Kielland is een goede vriendin van u?’

‘Nou ja, in zoverre dat ze vriendelijk tegen me is. Meer zit er natuurlijk niet in. Ik kom zo nu en dan op de pastorie als ze me roepen, en zover ik het kan bekijken, ben ik ook niet onwelkom als ze me niet roepen. Juffrouw Dagny heeft me zelfs boeken geleend toen ik ziek was, en die heeft ze zelf gebracht, ze heeft ze de hele weg onder haar arm gedragen.’

‘Wat voor boeken waren dat dan wel?’

‘U bedoelt wat voor boeken het waren dat ik ze kon lezen en begrijpen?’

‘Deze keer begrijpt u me verkeerd. Het is een scherpzinnige vraag, maar u begrijpt me verkeerd. U bent een interessant mens. Ik bedoelde wat voor soort boeken die jongedame zelf leest. Dat zou ik graag willen weten.’

‘Ik herinner me dat ze een keer Garborgs Boerenstudenten voor me meebracht, en nog twee andere, het ene was Toergenjevs Roedin, geloof ik. En een andere keer heeft ze me voorgelezen uit Garborgs Onverzoenlijken.’

‘En die boeken waren van haar?’

‘Ja, van haar vader. De naam van haar vader stond erin.’

‘A propos, die keer dat u bij consul Andresen kwam om hem te bedanken, zoals u vertelde …’

‘Ja, ik wilde hem bedanken voor zijn hulp.’

‘Ja, ja. Maar was de vlag al uitgestoken voordat u bij hem kwam die dag?’

‘Ja, hij had hem voor mij laten hijsen. Dat heeft hij me zelf verteld.’

‘Kijk eens aan. En die vlag kan niet zijn uitgestoken ter gelegenheid van de verjaardag?’

‘Ja, dat zal ook wel. Dat is heel goed mogelijk, en zo hoort het ook. Het zou een schande zijn als de vlag niet was uitgestoken op de verjaardag van juffrouw Fredrikke.’

‘Daar hebt u gelijk in … Iets anders: uw oom, hoe oud is hij?’

‘Zo rond de zeventig, denk ik. Nee, dat is misschien wat te veel, in ieder geval boven de zestig. Hij is al heel oud, maar nog fit voor zijn leeftijd. Als het moet leest hij nog zonder bril.’

‘Hoe heet hij?’

‘Hij heet ook Grøgaard. Hij en ik heten allebei Grøgaard.’

‘Bezit uw oom een eigen huis of huurt hij?’

‘Hij huurt de kamer waarin we wonen, maar de kolenschuur is zijn eigendom. Het is geen probleem voor ons om de huur te betalen, als u dat bedoelt. We betalen met kolen en soms kan ik wat bijdragen met een of ander karweitje.’

‘Uw oom brengt zeker geen kolen rond?’

‘Nee, dat is mijn taak. Hij weegt ze af en regelt alles en ik bezorg ze. Ik kan beter sjouwen, ik ben sterker.’

‘Ja, ja. En dan hebt u dus nog een vrouw die voor u kookt?’

Pauze.

‘Neem me niet kwalijk,’ antwoordt Minuut, ‘wordt u niet boos, maar ik zou nu graag weggaan. U laat me misschien blijven om me een plezier te doen, maar het is voor u vast geen pretje mij over mijn situatie te horen vertellen. Misschien is er een reden dat u met mij praat die ik niet begrijp, en daar heb ik niets op tegen. Maar als ik nu wegga zal heus niemand me lastigvallen, daar hoeft u niet bang voor te zijn. Ik ontmoet eigenlijk nooit onaardige mensen. De assistent staat me echt niet op te wachten om wraak te nemen, weest u niet bezorgd. En ook al staat hij er wel, hij zou me vast niets doen, dat geloof ik niet.’

‘Mij doet u een plezier wanneer u blijft, maar u moet u niet verplicht voelen me van alles te vertellen omdat ik u een paar kronen voor tabak heb gegeven. Doe wat u wilt.’

‘Ik blijf! Ik blijf!’ roept Minuut uit. ‘En God behoede u!’ roept hij. ‘Ik ben blij dat ik u wat afleiding kan bezorgen, hoewel ik me schaam, voor mezelf en dat ik hier in deze kleren zit. Ik had er best een beetje fatsoenlijker uit kunnen zien als ik de tijd had gehad om me op te knappen. Dit is een oude jas van mijn oom en het ding stelt niet veel meer voor, dat is inderdaad waar, je hoeft er alleen maar naar te wijzen. En nu heeft de assistent er ook nog een lange scheur in gemaakt, waarvoor u me hopelijk verontschuldigt … Nee, wat dat aangaat, een vrouw om te koken, die hebben we niet. We koken en wassen zelf. Dat is geen probleem, we nemen het niet zo nauw. We zetten ’s morgens koffie en drinken ’s avonds de rest zonder het weer op te warmen. Hetzelfde geldt voor warm eten: dat maken we in één grote portie klaar als het zo te pas komt. Wat kunnen we meer verlangen in onze situatie? En de was is mijn taak. Dat betekent ook een beetje afleiding als ik niets anders te doen heb.’

Op dat moment klinkt er beneden in de hal een bel, gevolgd door het gestommel van mensen die de trap aflopen voor het avondeten.

‘Dat is de bel voor het eten’, zegt Minuut.

‘Ja’, antwoordt Nagel. Maar hij staat niet op en geeft geen enkel blijk van ongeduld, integendeel, hij gaat er eens goed voor zitten en vraagt: ‘U hebt zeker ook die Karlsen gekend die hier onlangs dood in het bos is aangetroffen? Was dat niet tragisch?’

‘Ja, ongelooflijk tragisch. Ja, ik kan wel zeggen dat ik hem heb gekend. Een geweldig mens met een nobel karakter. Weet u wat hij een keer tegen me heeft gezegd? Hij liet me vroeg op een zondagochtend roepen, dat is nu ruim een jaar geleden, denk ik, in mei vorig jaar. Hij vroeg me een brief voor hem te bezorgen. “Ja,” zei ik, “dat doe ik graag, maar ik heb geen behoorlijke schoenen aan vandaag en met deze schoenen kan ik me met goed fatsoen niet bij mensen vertonen. Als u het goed vindt, ga ik eerst naar huis om een paar andere te lenen.” “Nee, dat hoeft niet,” antwoordt hij, “ik geloof niet dat het er iets toe doet, als u zo tenminste geen natte voeten krijgt.” Zelfs daar dacht hij aan, dat ik misschien natte voeten kreeg in die schoenen! En dan stopt hij me stiekem een kroon in de hand en geeft me de brief. Als ik al op de gang ben, rukt hij de deur weer open en komt me achterna, met zo’n stralend gezicht, dat ik hem blijf aanstaren, zijn ogen staan vol tranen. Dan slaat hij zijn armen om me heen, omhelst me warempel, drukt me tegen zich aan en zegt: “Breng die brief weg, oude vriend, ik zal het nooit vergeten. Als ik dominee ben en een aanstelling heb, moet u voor altijd bij me komen. Ga nu, het geluk zij met u!” Tja, helaas kreeg hij nooit een aanstelling, maar hij zou vast en zeker woord hebben gehouden als hij nog had geleefd.’

‘En toen hebt u die brief bezorgd?’

‘Ja.’

‘En was juffrouw Kielland er blij mee?’

‘Hoe weet u dat hij voor juffrouw Kielland was?’

‘Hoe ik dat weet? Dat hebt u toch net zelf gezegd.’

‘Heb ik dat zelf gezegd? Dat is niet waar.’

‘Hè, hè, is dat niet waar? Gelooft u dat ik hier zit te liegen?’

‘Nee, neem me niet kwalijk, het kan best zijn dat u gelijk hebt, maar ik had het nooit mogen zeggen. Dat is per ongeluk gebeurd. Ach, heb ik het werkelijk gezegd?’

‘En waarom niet? Heeft hij u verboden het te vertellen?’

‘Nee, hij niet.’

‘Maar zij?’

‘Ja.’

‘Nou ja, dat is niet erg, bij mij is uw geheim veilig. Maar begrijpt u waarom hij juist nu is gestorven?’

‘Nee, dat begrijp ik niet. Een ongeluk zit in een klein hoekje.’

‘Weet u wanneer hij begraven wordt?’

‘Morgenmiddag.’

Toen lieten ze het onderwerp rusten. Een tijdje zei geen van beiden iets. Sara stak haar hoofd om de deur om te vertellen dat het eten klaarstond. Even later zei Nagel: ‘Zo, dus nu is juffrouw Kielland verloofd. Hoe ziet haar verloofde eruit?’

‘Het is luitenant Hansen, een knappe, werkelijk uitmuntende man. Ja, bij hem zal het haar aan niets ontbreken.’

‘Is hij zo rijk?’

‘Ja, zijn vader is heel rijk.’

‘Heeft hij een zaak?’

‘Nee, hij is reder. Hij woont hier een paar huizen vandaan. Het is wel geen groot huis waarin hij woont, maar groter heeft hij ook niet nodig. Nu hun zoon weg is, zijn alleen de beide oudjes nog over. Ze hebben ook een dochter, maar die is getrouwd en woont in Engeland.’

‘En hoeveel bezit de oude Hansen, schat u?’

‘Een miljoen misschien? Niemand die het weet.’

Pauze.

‘Tja,’ zegt Nagel dan, ‘het is oneerlijk verdeeld in de wereld. Wat als u iets van dat geld had gehad, Grøgaard?’

‘Nee, God zegene u, waarom dat? We moeten tevreden zijn met wat we hebben.’

‘Zo luidt het gezegde, ja … Maar daar schiet me net te binnen: u hebt zeker niet veel tijd voor ander werk, als u al die kolen moet rondbrengen? Nee, dat begrijp ik. Toch hoorde ik u de waard vragen of hij nog iets voor u te doen had vandaag.’

‘Nee’, antwoordt Minuut en hij schudt zijn hoofd.

‘Beneden in het café. U vertelde dat u de kolen naar de keuken had gebracht: “En meer is er vandaag zeker niet?” vroeg u.’

‘Dat was met een andere bedoeling. Hebt u dat gehoord? Nee, het zit zo: ik hoopte meteen voor de kolen betaald te krijgen, maar ik durfde er niet openlijk om te vragen. We zaten net een beetje krap en we hadden op dat geld gehoopt.’

‘Hoeveel zou u nodig hebben om uit de problemen te raken?’ vraagt Nagel.

‘God beware!’ roept Minuut met luide stem uit. ‘Praat me er niet meer van, we zijn al ruimschoots geholpen. Het ging in totaal om zes kronen en nu zit ik hier met die twintig van u in mijn zak. Moge God u daarvoor belonen! Maar die zes kronen, die waren we onze kruidenier echt schuldig, hij krijgt ze nog voor aardappelen en wat andere boodschappen. Hij had ons een rekening gestuurd en we vroegen ons allebei af waar we het geld vandaan moesten halen. En nu is alles opgelost, wat die schuld betreft kunnen we rustig gaan slapen en morgen onbezorgd opstaan.’

Pauze.

‘Tja, misschien wordt het tijd dat we ons glas leegdrinken en het er voor vanavond bij laten’, zegt Nagel en hij staat op. ‘Proost! Ik hoop niet dat het de laatste keer is geweest dat we elkaar ontmoeten. U moet beloven nog eens terug te komen, ik logeer hier dus, op nummer 7. Dank u, dank u wel voor vanavond!’

Nagel klonk oprecht toen hij dat zei en hij schudde Minuut de hand. Hij liep met zijn gast mee naar beneden tot bij de buitendeur; hier nam hij zijn fluwelen pet af, net als eerder, en hij maakte een diepe buiging.

Minuut ging ervandoor. Terwijl hij achterwaarts de straat uit liep, maakte ook hij verscheidene malen een buiging. Hij kon geen woord uitbrengen, hoewel hij zijn best deed om iets te zeggen.

Toen Nagel de eetzaal binnenkwam, verontschuldigde hij zich overdreven beleefd bij Sara omdat hij te laat aan tafel verscheen.