Kristien Hemmerechts

De dood heeft mij een aanzoek gedaan

Over dood, leven en liefde

Uitgeverij De Geus

breda 2013

© Wit Zand bvba, 2010

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Irene Lamprakou/Trevillion Images

isbn 978 90 445 2828 2

nur 320

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de derde druk, 2010.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

9 oktober 2008

Ik ben een blanke vrouw van drieënvijftig jaar en ik overweeg mijn leven af te ronden. Voilà, het staat in al zijn kuisheid op papier. We plegen geen zelfmoord, we ronden af. Het is donderdag 9 oktober 21u54 en vanmorgen heb ik het op een persconferentie gehad over de alarmerende zelfmoordcijfers in ons land. En dat we daar iets aan moeten doen! Ik ben de vleesgeworden tweeslachtigheid. Je hoeft me niet lang te kennen om dat in de gaten te krijgen. Veel mensen schuwen me vanwege die dubbelheid. Waar ik niet voor kies. Die er is. Een condition humaine. Een overlevingsstrategie. Of de onontbeerlijke eigenschap van een schrijver die aandacht moet hebben voor alle kanten van een situatie, hoe tegenstrijdig ook.

Ooit een normaal mens ontmoet? En, beviel het?

Een Bond zonder Naamslogan.

Ik maak ervan: Ooit een eerlijk mens ontmoet? En, beviel het?

De twee uitspraken zíjn even oprecht: het verlangen naar afronding én de ontzetting over de hoge zelfmoordcijfers.

Dit is een project.

Het project bestaat uit het zoeken naar een antwoord op de vraag: waarom wil ik mijn leven afronden?

En ook: hoe kan ik een houding, een mentaliteit, een gemoedsgesteldheid ontwikkelen die me wegleidt van dit verlangen naar afronding?

Waarom willen mensen leven? Waarom willen ze sterven?

Wat is dat: leven? Waarom is het tegelijk zo prachtig en zo lastig?

De antwoorden zijn voorlopig onbekend. Blijf lezen. Wanhoop niet. Misschien worden ze u onthuld.

Het is 22u01. Bart heeft nog niet gebeld. Of ge-sms’t. Als hij mailt, zal ik het pas morgen lezen. Mijn computer staat uit.

Zou het zin hebben mijn huisarts te raadplegen?

Doctor, doctor, give me the news.

U bent gezond.

U komt niet voor euthanasie in aanmerking.

Denk aan alle mooie jaren die u nog voor de boeg hebt.

P.S.: Mijn handschrift laat vermoeden dat ik gedronken heb. Dat vermoeden kan ik hierbij bevestigen.

10 oktober

Een Australische man die door de bbc Doctor Death wordt genoemd, is in Londen gearriveerd om een workshop te geven over ‘assisted suicide’, de term die in het Engels voor euthanasie wordt gebruikt. Maar bij ‘assisted suicide’ moet je zelf de dodende handeling stellen. De deelnemers aan de workshop vinden het niet fair dat artsen beschikken over de kennis en de middelen om het leven te beëindigen en andere mensen niet. Doctor Death verschaft hun de kennis, maar niet de middelen.

Onlangs vertelde iemand me dat zelfmoord plegen heel eenvoudig is: je slikt slaappillen en vervolgens trek je een plastic zak over je hoofd. Dat leek me inderdaad heel slim. De vraag is wel: wanneer precies trek je die zak over je hoofd? Als je nog bij je positieven bent, is de kans groot dat je hem afrukt. Als je te lang wacht, glijd je weg en vergeet je de zak. Of heb je er niet meer de kracht voor. Vraag is ook: Wil ik gevonden worden met een plastic zak over mijn hoofd? En welke zak kiest een mens? Eentje van de Fnac lijkt me geschikt. Of een neutrale zwarte vuilniszak. Het is hoe dan ook geen waardig einde. Bestaat zoiets eigenlijk? En is mijn verlangen naar afronding niet geïnspireerd door het besef van het gebrek aan waardigheid dat me over een aantal jaren te wachten staat? Doe het nu. Eindig in schoonheid. Drieënvijftig. De leeftijd waarop het hart van veel mannen het begeeft. Misschien het natuurlijke keerpunt in een mensenleven.

Ondanks – of dankzij? – dit project was het een goede dag. Toen ik daarnet thuiskwam, werd ik overvallen door een gevoel van normaalheid (is dat een woord?). Na een drukke dag met twee schoolvoorstellingen van Te Gek?! kwam ik thuis om van een welverdiende rustige avond te genieten, waarop ik zelfs mocht uitkijken naar een bezoek van mijn echtgenoot, met wie ik helaas niet onder één dak woon.

In een poging het gevoel vast te houden ben ik naar de Delhaize gefietst en heb daar een nostalgische groene kool gekocht. Die stond jaren geleden in Amsterdam dikwijls op het menu vanwege goedkoop.

Ik vertelde de regisseur van Te Gek?! over de strijd die ik op het podium moet voeren tegen de angst dat mensen me een koe zullen vinden. Of een trut. En dat die angst vast te maken had met mijn zus die me vroeger dagelijks inpeperde dat iedereen een hekel aan me had. Volgens hem stond ik nu op een podium juist vanwege dat trauma. Ik zei: ‘Misschien had ik er zonder dat trauma veel eerder gestaan!’

De hele waarheid kun je nooit vertellen. De gitzwarte put kun je niet laten zien.

Ter viering van zijn honderdste verjaardag heeft het literaire tijdschrift De Brakke Hond een zwik mensen naar hun favoriete citaat gevraagd. Sommigen – zoals ik – geven sec een citaat. Anderen citeren zichzelf en een derde groep komt met een lang verhaal over zichzelf. En zo geven mensen voortdurend veel prijs over hun karakter. En over de mensheid in het algemeen. De mensheid die we moeten bestuderen en doorgronden om haar beter te leren aanvaarden, want ze is nu eenmaal wat ze is.

En moeite dat dat soms kost!

Niet de studie, wel de aanvaarding. Meestal scherm ik me af, want het aanvaarden wil me niet zo goed lukken. Klotemailtje: delete. Klote-opmerking: doen alsof ik ze niet gehoord heb. Ik veilig in mijn huisje binnen in mij. Maar hoe leuk is het niet naar buiten te hollen en met anderen te lachen en te kletsen! Alleen: ik slaag er zo zelden in. Dikwijls wordt er een mep uitgedeeld, zodat ik me gauw weer terugtrek. Ik en mezelf. Wij tweetjes.

Geef mij een goede reden om in leven te blijven.

Een andere reden dan het verdriet dat je derden aandoet. Al is dat een ijzersterk argument.

Wat ik mis is vreugde. Die is uit mijn leven weggemept. Door wat men het lot noemt. Maar ook door mijn lieve medemens. Ik ben bang geworden voor mensen. Voor hun gemene tong. Hun venijn. Nooit valt te voorspellen wanneer je er een portie van toegediend zult krijgen.

Morgen wordt in het cultureel centrum van Strombeek een zaal naar papa genoemd. Een straat zou leuker zijn. Of een plein. Op de uitnodiging voor de inhuldiging staat zijn foto. Telkens opnieuw draai ik die om. Ik verdraag de aanblik van die foto niet. Waarom? Omdat hij dood is? Omdat hij ons in de steek heeft gelaten?

P.S.: Die Doctor Death heet Philip Nitschke en is een controversiële figuur. In Australië heeft een gezonde negenenzeventigjarige vrouw zelfmoord gepleegd volgens zijn instructies. Ze heeft er het poeder van tweehonderd capsulevormige pillen met een drankje voor moeten vermengen. Wat een klus! Australië reageert verontwaardigd, maar desondanks willen meer en meer mensen de workshops bijwonen.

Er wordt Nitschke met name verweten dat hij de informatie ook aan depressieve mensen verschaft. Die hebben een adequate behandeling nodig. Geen zelfmoordhandleiding.

Zelfmoord is niet hetzelfde als je leven afronden. Het ene is een wanhoopsdaad, het andere een weldoordachte, rustige keuze. Bedenk ik hier ter plekke. Het is pas dag twee van dit project, maar ik voel me er bijzonder opgewekt bij. Begrijpe wie het begrijpen kan.

P.P.S.: Toen we vorig jaar papa’s uitvaart regelden, was het even mooi weer als nu. Het lijkt zo veel langer geleden. Misschien omdat we al vele jaren bezig waren met afscheid nemen. Ergens in 1978 zijn we ermee begonnen. Toen hij zijn eerste hartaanval kreeg. En net geen drieënvijftig was.

11 oktober

Voor mijn neus ligt de foto van papa waarnaar het me moeite kost te kijken. Ik zie een man die krampachtig zijn best doet minzaam te zijn, maar die niet kan verbergen hoe gespannen hij is. De minzaamheid spreekt uit de ogen, de spanning uit de mond. Zijn hele houding zegt: laat me alsjeblieft met rust.

‘Ik voel me gelukkig, dat is de essentie. Voordien was ik zeker niet ongelukkig. Maar nu voel ik me completer, meer volkomen. (…) Nu kunnen we elkaars leven delen. Ik vind dat de essentie van een huwelijk. Je hebt niet langer alleen je eigen leven, maar twee levens die met elkaar gedeeld worden.’ Aldus Miet Smet over Wilfried Martens, nog duidelijk in de roes van een euforische verliefdheid. Als het waar is wat ze zegt, dan zijn Bart en ik niet gehuwd. Het eeuwige pijnpunt: elkaar zo weinig zien. De vraag is of ik daar de bron moet zoeken van mijn afrondingsverlangen. Dat op dit ogenblik weinig acuut is. Ligt het aan het schitterende nazomerweer? Aan Bart, die in huis is? Heeft hij iets in de gaten? Hij was zachter. Had meer aandacht voor wat ik hem vertelde.

Heb je voor geluk een ander nodig of wordt echt geluk uit jezelf gepuurd? Betekent waar geluk onafhankelijkheid – ook emotionele – van anderen? En is die emotionele onafhankelijkheid de voorwaarde voor een gelukkige liefde? Ik denk van wel. Je mag liefde niet verwarren met therapie. Of de geliefde met een kruk. Een reddingsboei waaraan je je vastklampt. Alleen: Waar eindigt onafhankelijkheid en begint onverschilligheid? Wat is het verschil tussen je onafhankelijk opstellen en je afschermen?

Herman zag zichzelf als het touwtje dat mij bij elkaar hield. Hij was niet de eerste man die dacht dat ik zonder hem niet overeind zou blijven. En die zich dus vergiste.

13 oktober

Het was wel mooi om die bordjes naar de Karel Hemmerechtszaal te zien en te weten dat zijn naam niet vergeten zal worden zolang het cultureel centrum bestaat. Verre herinneringen borrelden op aan mijn vader die destijds min of meer kampeerde op de bouwwerf van het centrum. Aan iedere al dan niet toevallige passant gaf hij rondleidingen, of die daar interesse voor had of niet.

Een kleine bittere bedenking. Of beter gezegd: een ironische. Als hij meer tijd voor zijn gezin had gemaakt, dan was er nu geen zaal naar hem genoemd.

‘Wat blijft van een man is een aap, en zijn kloten, wij drie, kleine kloten, zie.’ Dixit Herman.

In een tekst óver hem heb ik ervan gemaakt: ‘Wat blijft van een man is wat hij at; wat blijft zijn de recepten die hij verzamelde.’

En nu dus: wat blijft van een man is zijn naam op een bord bij de ingang van een vergaderzaal.

Het stonk er een beetje naar zweet en/of kaas. Slechte ventilatie.

15 oktober

In de trein van Antwerpen naar Aarschot werd ik aangesproken als ‘meiske’. De trein liep steeds maar meer vertraging op, maar het ‘meiske’ moest begrijpen dat daar niets aan te doen viel, althans niet door de conducteur.

De lijn van Antwerpen naar Aarschot is de lijn van de verlorenheid. Je kijkt uit het raam en je vraagt je af: Waar ben ik in hemelsnaam? Kom ik ooit aan?

Sarah Palin zou een onstilbare behoefte hebben aan populariteit. Ze plaatst zichzelf telkens opnieuw in het middelpunt van de belangstelling om te testen hoe geliefd ze is. En of ze wel geliefd is. Blijkbaar sterft ze iedere keer van de zenuwen en de onzekerheid.

Wil ik geliefd zijn?

Het staat zeker niet bovenaan mijn verlanglijstje. Maar ik wil ook niet niet-geliefd zijn. Of verfoeid. Niets is griezeliger dan hatelijke blikken, ruggen die je worden toegekeerd, sneren die worden uitgedeeld. Op recepties is het soms bijna lachwekkend hoe bepaalde mensen je ostentatief voorbijlopen om vervolgens anderen uitbundig te begroeten.

‘Ik dacht dat gij een harde tante waart, maar gij valt mee in ’t echt.’ Een opmerking die ik dikwijls te horen krijg. Beter zo dan omgekeerd, denk ik dan.

Mijn studenten vinden mij streng en veeleisend. Ik vind mezelf fair en erg betrokken. Ik wil hun iets leren. Daarom moet ik hen af en toe door elkaar schudden. Gisteren barstte er eentje in tranen uit tijdens de les creatief schrijven. Ze beweerde dat zij meer negatieve kritiek kreeg dan de anderen terwijl ze nog zo haar best deed. ‘Maar ik kan het niet beter! Maar ik kan het niet beter! Maar ik kan het niet beter!’

16 oktober

Het mooiste wat er bestaat: geliefd te zijn om wie of wat je echt bent.

Ik heb ooit een kantoor gedeeld met een vrouw die me niet groette. Dan kwam ik binnen en zat zij er al, maar ze begroette me niet. Op een dag – het was de eerste werkdag van een nieuw kalenderjaar – ging ik voor haar werktafel staan en vroeg haar waarom ze me nooit dag zei.

‘Ik heb niets met jou’, zei ze. ‘Ik heb niets tegen jou, maar ik heb ook niets voor jou. Ik vind dat je goed lesgeeft. Dat wel.’

Deze spartaanse vrouw had ik ooit tot mijn studenten mogen rekenen. Ze was een begaafde en toegewijde studente, een wapenfeit dat haar het recht had verleend op een plek in een kantoor voor docenten.

‘Je kunt toch gewoon “dag” zeggen. Dat is basismenselijkheid en -hoffelijkheid. Ik heb “niets” met de receptioniste, maar ik heb haar daarnet wel begroet!’

Soms dacht ik: ze is door God gestuurd als straf voor mijn zonden. Het was tenslotte een katholieke universiteit en ik was toen nog niet lang bij mijn man weg.

Is dit typisch Vlaams: u moet ik niet hebben en dus zeg ik u geen goeiedag?

Sindsdien is vriendelijkheid met en voor mijn medemens een actiepuntje. De ramp – of ironie – is dat ik soms mensen voorbijloop omdat ik hen met mijn slechte ogen niet herken. Of ik begroet mensen die ik helemaal niet ken omdat ik dacht dat ze iemand anders waren. Soms heb ik niet de energie om vriendelijk te zijn. Of de moed om tegen een botte stroming in te varen.

Na de voorstelling kreeg ik ter beloning een knuffel van de regisseur. En Wannes (Cappelle, met wie ik volgend jaar een voorstelling maak) zei: ‘Amaai, ik had nooit verwacht dat jij je zo vrij zou bewegen op een podium!’

Ik heb nu eindelijk een woord voor hoe ik me voel na een geslaagde voorstelling: voldaan. En licht.

17 oktober

Vijfentwintig jaar geleden is Rob gestorven.

Zo meteen rij ik naar Poelkapelle, waar een benefietavond wordt gehouden voor een vrouw met locked-in-syndroom. Ze is nagenoeg volledig verlamd, maar met de hulp van een computer kan ze tekstjes schrijven. Die ga ik straks voorlezen. ‘Je moet je lot aanvaarden’, schrijft ze. Uit haar pen – of haar computer – klinkt dat toch heel wat heroïscher dan uit die van de doorsneemens.

Een versregel van Herman echoot in mijn hoofd: ‘Ik wou zo graag dat zij eens niets moest.’ Iets in die trant. Die ‘zij’ ben ik dus. Herman vond het vreselijk dat ik geen talent had om niets te doen. Van die regel zou ik willen maken: ‘Ik wou zo graag dat ik eens niets hoefde te doen.’ Vroeger zou ik eraan hebben toegevoegd: ‘Ik wou zo graag dat iemand voor me zorgde.’ Ik ben er nu wel achter dat die ‘iemand’ zich niet plotseling zal aanmelden. En ik weet ook niet of hij/zij nog welkom is.

Herman had wel een punt. Ik ben als de dood voor de leegte. Dus prop ik mijn dagen vol.

Greet – de vrouw met locked-in-syndroom – schrijft: ‘Waar vind je de vechtlust om door te gaan? Wat houdt je recht? Ik geloof wel in het spreekwoord: wie de liefde niet heeft, heeft niets. (…) Soms denk ik als mijn man er niet meer is, dan vlieg ik ergens in een instelling en houdt al dat moois op. Mijn kinderen en familie ben ik dan alleen nog tot last. Dan hoeft het voor mij ook niet meer.’

18 oktober

Miches moeder is in het ziekenhuis opgenomen met hartklachten. Maandag wordt ze geopereerd. Een erop-of-eronderoperatie. We leven in het tijdperk van de stervende ouders.

Gisteren zei ik tegen Bart dat hij mij moest laten euthanaseren als ik locked-in-syndroom kreeg.

‘Zal ik je nu al laten euthanaseren?’ vroeg hij. ‘Voor alle zekerheid?’

Op de benefietavond werd de film over Jean-Dominique Bauby vertoond. De arme man kon alleen met één oog knipperen. Een geduldige logopediste gaat alle letters van het alfabet met hem af geordend volgens frequentie. Eerst komt de e, dan de s en zo verder. Eenmaal knipperen betekent: die letter. Als ze het woord raadt, bevestigt hij het al knipperend. Op die manier heeft hij een heel boek ‘gedicteerd’, dat verfilmd is. Zijn eerste zinnetje luidt: ‘Je veux mourir.’ Waarop de logopediste zich ontzettend boos maakt. Hoe kan hij zoiets zeggen terwijl zo veel mensen van hem houden?

Van Greet kreeg ik niet de indruk dat ze dood wil. Ze is letterlijk en figuurlijk omringd door haar gezin. Met de grootste vanzelfsprekendheid geeft haar zoon haar een kus, fluistert haar dingen in het oor, bedelt bij haar om toestemming voor het een of ander, omhelst haar.

Greet kan veel meer dan Jean-Dominique Bauby: ze kan haar hoofd schudden, ze kan slikken, ze kan lachen en huilen, en ze kan met haar ogen en neus een computer bedienen. Met die computer kan ze mailtjes versturen. En ze kan de computer de opdracht geven de zinnen die ze intikt om te zetten in een gesproken boodschap.

20 oktober

Vandaag zou papa zijn drieëntachtigste verjaardag hebben gevierd. Precies een jaar geleden werd hij begraven. We noemen het ‘begraven’, maar eigenlijk werd hij gecremeerd. De priester was vorige week bij de inhuldiging van de kh-zaal. Hij stond op het punt te vertrekken naar de Moezelstreek om wijn te proeven, vertelde hij. ‘Moeten priesters niet bidden?’ vroeg ik hem. Hij bekeek me met een blik die zei: ‘Ben je nou helemaal gek geworden?’ Of: ‘Alles met mate.’ Het bidden zowel als het wijn drinken.

Rugbyspeler Dan James, die vorig jaar in maart verlamd raakte van zijn borst tot aan zijn voeten, is samen met zijn ouders naar Zwitserland vertrokken om zijn leven te beëindigen in de Ex Internationalkliniek van Bern, waar net als in de Dignitaskliniek van Zürich ook buitenlanders terechtkunnen. Dignitas vraagt vijf- tot zesduizend pond voor de service, Ex International vier- tot vijfduizend pond. De politie onderzoekt de zaak. Zelfmoord wordt in Groot-Brittannië niet langer als een misdaad beschouwd, maar wie iemand helpt zelfmoord te plegen kan nog altijd worden vervolgd.

In de verklaring die de ouders van Dan James hebben afgelegd staan onder andere deze zinnen: ‘Zijn dood is ongetwijfeld een welkome verlossing uit de gevangenis die zijn lichaam voor hem was geworden. Onze zoon was niet bereid een leven te leiden dat hij ervoer als dat van een tweederangsburger.’ De Britse Spinal Injuries Association reageert geschokt op deze negatieve voorstelling.

The Guardian opent met een grote foto van Dan in actie op het rugbyveld en wijdt er dan nog eens een volledige pagina aan in een expliciete poging ‘assisted suicide’ op de agenda te plaatsen. Het artikel verwijst ook naar Debbie Purdy, die aan een agressieve vorm van multiple sclerose lijdt. Zij wacht een uitspraak af van het Hoger Gerechtshof over het lot van vrienden en/of familieleden die euthanasiekandidaten naar Zwitserland vergezellen.

‘We zitten een avond bij elkaar: vrienden vanouds. De glazen zijn genadig, de spruitjes feilloos’, schrijft Bernard (Dewulf) in zijn voorpaginastukje in De Morgen. Het waren diepvriesspruitjes. Dat weet ik omdat ik ze zelf gekocht heb voor de hutsepot. Uit luiheid. Diepvriesspruitjes hoef je niet schoon te maken.

Het etentje was voor An, die zo intens rouwt om haar dode papa. Het is haast mooi om te zien: die rouwende dochter. Ze is er nóg magerder van geworden, met donkere wallen onder haar ogen.

Bernard eindigt met: ‘Later wanneer we moe zijn van spreken, uren en wijn, gaan wij uit elkaar. Omhelzing hier, zoen daar. Iemand zegt: tot binnenkort. Alle lichamen knikken. Het afscheid is opgeschort.

Meer kunnen wij niet doen: het afscheid omhelzen en over- en overdoen.’

Het doet me denken aan een zin die ik ooit over papa schreef: ‘We oefenen ons in afscheid.’

En ook aan een regel van Herman over zíjn vader: ‘Ik oefen mij in dood om het te kunnen op een dag.’

Ik zag mijn benen weerspiegeld in de uitstalramen van de Statiestraat en dacht: jonge, energieke benen nog.

Ik ben nu drie jaar jonger dan Barts mama was toen ze zelfmoord pleegde. Ook Bart is zich daarvan bewust.

Ros Coward stopt met haar wekelijkse column in The Guardian over haar dementerende moeder omdat ze anders onvermijdelijk meer en meer aandacht aan haar aftakeling zal moeten gaan wijden. Ze heeft nu al het verwijt gekregen dat ze de privacy van haar moeder schendt.

22 oktober

Vanmorgen las ik het sms’je dat Bart me gisteren om kwart voor twaalf gestuurd had. Of ik nog wakker was. Met de bedoeling me te bellen als ik ‘ja’ antwoordde. Maar ik was rond elf uur gaan slapen zonder hem te bellen of te sms’en. En ook zonder de behoefte hem te bellen of te sms’en. Of zonder enig spoor van verbittering omdat hij nog niet gebeld of ge-sms’t had. Wel in het besef dat hij in de Westhoek nog druk bezig was en dat ik in Antwerpen druk bezig was geweest en dat we elkaar zaterdag zouden zien en dat het goed zou zijn.

Het doet me denken aan een brief van Herman waarin hij schreef over zijn vreugde (even) toen hij dacht dat ik hem eindelijk aanvaard had zoals hij was, hem en zijn nachtelijke, alcoholische bestaan. En vervolgens zijn ontgoocheling toen hij inzag dat hij voorbarig optimistisch was geweest.

Soms gaat het heel hard. Zoals bij Pat Kavanagh, de vrouw van Julian Barnes, bij wie vijf weken geleden een hersentumor werd ontdekt. Vandaag staat haar overlijdensbericht in de krant.

Daarnet met mijn fiets tegen de vlakte gegaan. Het was geen bijna-doodervaring, maar het was toch schrikken. Mijn led-lichtjes brandden en ik droeg fluostrips om mijn broekspijpen, maar Titi – zo bleek hij te heten – zag me niet en sloeg zijn portier open. Er was nog tijd om ‘fuck’ te denken, niet om uit te wijken. Iemand kwam me overeind helpen – hij zei: ‘O, gij zijt het!’ – en liet me in zijn restaurant zitten. Hij legde ijs op mijn knie en mijn dij. Titi zat er beteuterd bij.

‘Ne t’en fais pas, Titi’, zei ik.

‘Il faut faire attention aux cyclistes’, zei ik.

Ik overwoog eraan toe te voegen dat Antwerpen anders dan Angola veel fietsers telt, maar misschien barst het er wel van de fietsers.

Tevergeefs probeerde ik me de naam van het Angolese rebellenleger te herinneren om het gesprek gaande te houden. Het Frelimo? Of was dat elders? Hoe dan ook, Titi was toen vast nog niet geboren.

Ik weer mijn fiets op en dapper trappend naar huis vanuit de gedachte dat het vast goed was om al die spieren meteen opnieuw te gebruiken, al deed het pijn.

Straks naar bed. Schoonheidsslaapje voor been. Titi en ik hebben telefoonnummers uitgewisseld.

24 oktober

Miches mama is gisteravond gestorven. Het is een beetje gelopen zoals bij Ans vader: een hart dat te zwak was voor de levensreddende operatie. Miche klonk gelaten en sterk. Heel anders dan de ontdane, verwarde, haast paniekerige An.

Julian Barnes heeft een boek geschreven met als uitgangspunt zijn angst voor de dood. ‘Je kunt niet vroeg genoeg beginnen na te denken over de dood’, zegt hij.

Als kind was ik doodsbang voor de dood, maar dat had misschien meer te maken met de verhalen over hel en vagevuur die de nonnen ons vertelden. Misschien was ik vooral bang voor de hel. Of voor het vagevuur, al was dat vooruitzicht draaglijker. Ik schatte dat ik een redelijke kans maakte op een plekje in het vagevuur. De typisch Vlaamse keuze voor de middenweg.

Ook het idee dat je kon omkomen in een brand of dat je kon verdrinken, maakte me panisch. Nog altijd trouwens. Maar de dood op zich boezemt me geen angst meer in. Vroeg of laat. Vroeg of laat. Vroeg of laat. En beter te vroeg dan te laat.

Als je jong bent, waan je je onsterfelijk. Je leeft in de overtuiging dat je recht hebt op een eeuwig leven. Niet in de hemel, maar hier op aarde. Dat hoort bij de arrogantie en de kracht van de jeugd. De gemiddelde mens wordt pas na zijn veertigste ontvankelijk voor gedachten over sterfelijkheid. Je leert beseffen dat je elk moment moet koesteren. En je tijd niet verkwanselen met futiliteiten.

Barnes zegt: ‘Ouderdom brengt geen rust.’ Maar ook die uitspraak geldt niet voor mij.

Ik veronderstel dat het interview werd afgenomen voor zijn vrouw ziek werd.

26 oktober

Hoe noem je een bezoek dat je aflegt naar aanleiding van een overlijden? Het tegenovergestelde van een kraamvisite. Je hebt kraambed en sterfbed, dus misschien ook sterfvisite.

Miches vader zag er ongelooflijk fit en vitaal uit, en sprak met grote helderheid over het overlijden van zijn vrouw. Het huis is nauwelijks veranderd sinds de tijd dat ik er – meer dan dertig jaar geleden – vaak kwam. Je kon zien dat het te groot was geworden voor hen. De ramen moesten dringend worden geschilderd. Dat soort dingen.

‘Ik vraag me af of hij er zal blijven wonen in zijn eentje’, zei ik achteraf tegen Bart.

‘Waarom zou hij er weggaan?’ antwoordde hij lichtjes korzelig.

Bart heeft een hekel aan verandering. Ik vind dat altijd een geruststellende gedachte.

Op de sterfvisite volgde een bezoek aan Schoonselhof om Hermans graf in orde te brengen voor Allerheiligen. Het snoeimes dat ik had meegebracht was te bot en ik foeterde terwijl ik de woekerende bamboe probeerde weg te snoeien. En het waaide en miezerde. Ik blijf het vreemd vinden wanneer Bart me helpt Hermans graf te onderhouden. Op zo’n moment ben ik doordrongen van het cruciale belang van chronologie. Ik hoef niet te weten wie Bart zal helpen mijn graf schoon te maken. Ik wil trouwens geen graf, al heeft zo’n plek wel iets.

Stel je voor dat Herman en Dre Peeters hadden geweten dat ze min of meer tegenover elkaar op het ereperk zouden terechtkomen? Die twee hebben elkaar zo dikwijls op feestjes getroffen. Stel je voor dat ze tegen elkaar hadden gezegd: tot over zoveel jaar op Schoonselhof!

Het mooiste graf is dat van Julien Schoenaerts. Er staat een tenger, dood boompje waarvan de stam met opzet beschadigd is. Sommige takken zijn goudkleurig geverfd. Het boompje is tussen goudgeschilderde kasseien geplant. Aan het hoofdeinde van het graf staat een houten kruis met Juliens naam.

Als ik vaker naar Hermans graf ging, zou die bamboe geen kans krijgen te woekeren. Maar ik ga niet graag. Ik ga echt niet graag. Het is mijn plicht als weduwe. Misschien verzet ik me tegen die twee woorden: plicht en weduwe. Meer nog tegen het eerste dan tegen het tweede.

Miches vader zei dat het lichaam van zijn vrouw compleet versleten was. Gisteren tijdens Kathy’s verhuizing voelde mijn lichaam zich ook een beetje versleten. Mijn linkerarm is nog niet helemaal hersteld van die ‘frozen shoulder’ en mijn rechterbeen doet nog pijn van de klap tegen Titi’s portier. Ik heb het dapper proberen te verbergen. Wat kwaaltjes betreft huldig ik het principe: als je doet alsof er niets aan de hand is, dan is er misschien ook niets aan de hand.

27 oktober

Nog geen twee maanden geleden werd er in de kranten gejammerd over de hoge olieprijzen en over de desastreuze ecologische gevolgen van een ongebreidelde economie. Nu is die economie aan het krimpen, ze is zelfs al gekrompen, en er wordt nog altijd gejammerd. Er wordt zelfs harder gejammerd, terwijl die recessie eigenlijk als schitterend nieuws voor de planeet zou moeten worden omarmd.

Wanneer het stof van deze crisis is gaan liggen, zal Europa dan arm blijken te zijn en Azië rijk? Als de beurswaarden van Europese aandelen blijven kelderen, zegt de wereld in feite: wij hebben geen behoefte aan jullie brol.

Is dit ook een vorm van oorlogvoering?

Miches mama bracht de laatste week van haar leven in het ziekenhuis door, verbonden met alle mogelijke toestellen die haar lichaamsfuncties overnamen. Via de lies was een pomp ingebracht die de rol van het hart vervulde. Concreet betekende het dat ze stil moest blijven liggen op een harde matras, waarvan ze zelfs niet mocht opstaan om naar het toilet te gaan.

Kun je beslissen iemand niet naar het ziekenhuis te brengen en zonder medische interventie thuis te laten sterven?

Dat is uiteindelijk de keuze die wij vorig jaar voor papa hebben gemaakt. Ik vermoed dat ze hem in een ziekenhuis hadden kunnen oplappen voor een paar extra weken. Was het sop de kool waard?

Miches mama en Ans papa hebben tot de dag voor hun ziekenhuisopname een actief leven geleid, in schril contrast met mijn vader, aan wie mama een voorzichtig regime oplegde: geen inspanningen, veel rusten, het huis niet uitgaan, lichte maaltijden. Ik teken dan liever voor Hermans dood, niet geheel onverwacht, want hij en ik wisten hoe slecht zijn conditie was, maar toch zonder ooit gekluisterd te zijn geweest aan een ziekenhuisbed of een bestaan als patiënt.

28 oktober

‘Kreeg je geen hekel aan haar?’ vroeg een Nederlandse vrouw over Ann, de anorexiapatiënte met zelfmoordplannen over wie ik een boek heb geschreven. ‘Alles draait om haar.’

‘Ik stond en sta moederlijk tegenover haar. Dan zijn zulke gevoelens niet aan de orde. Zieke mensen zijn vaak egocentrisch. Ik denk dat ze dat ook moeten zijn om te overleven.’ Terwijl ik het zei was ik bang dat de vrouw ziek was. Of een ziekte had. Ze praatte moeizaam alsof ze van een beroerte was hersteld. ‘Nederlanders hebben minder geduld met haar dan Vlamingen.’ (En mededogen, dacht ik, maar dat woord sprak ik niet uit). ‘In Nederland moet je flink zijn. Huppekee en vooruit!’

Ann blijft trouwens niet bij de pakken neerzitten. Misschien was het hele idee om mij als schrijfster in te huren een uitgekiende overlevingsstrategie.

Ik zei: ‘Anorexiapatiënten zijn geen gevers. Dat vond ik het lastigst.’

Er bestaat een rolverdeling: de gevers en de nemers. Hoe ouder je wordt als vrouw, hoe meer de rol van gever je opgedrongen wordt.

Mailsgewijs vernomen dat het vak creatief schrijven dat ik aan de derdejaars geef tot keuzevak wordt gedegradeerd. Zonder overleg, zonder enig gesprek. Straks mag ik op een vergadering mijn vak gaan verdedigen. En ik weet nu al hoe ze zullen reageren als ik zeg hoe respectloos ik me behandeld voel: Maar enfin, Kristien, waarom ben je zo heftig/emotioneel? Waarom neem je het zo persoonlijk op?

In de trein met een oud-student van de toneelschool gepraat. Altijd fascinerend om die transformatie te zien van onervaren studentje dat het eerste jaar binnenstapt naar zelfbewuste en vooral ambitieuze jongeman die het wil maken en ruimte opeist voor zijn ideeën en visie.

P.S.: Het afvoeren van creatief schrijven blijkt een goede reden te hebben, die niets met de kwaliteit van mijn lessen te maken heeft. Het blijft zeer doen, maar ik snap het allemaal iets beter. In therapeutenjargon gezegd: ik kan het nu een plaats geven.

30 oktober

Iedere dag opnieuw begint de kleine Noa, die ik mijn kleindochter mag noemen, met grote nieuwsgierigheid, dapperheid en goedaardigheid aan haar ontdekkingsreis van de wereld. Wat een gigantische weg moet zo’n baby afleggen.

31 oktober

Op de vooropening van de boekenbeurs vertelde Bart aan iedereen die het wilde horen dat mijn been bont en blauw zag. En aan Van Krunkelsven, die ook arts is, vroeg hij zelfs hoe we het moesten behandelen. ‘Sst,’ zei ik, ‘dat mag je niet vragen.’ Ik weet hoe vreselijk artsen het vinden wanneer naar een gratis consult wordt gehengeld. ‘Gaat vanzelf over’, zei Van Krunkelsven.

Iemand vertelde over haar zusje, die een leven lang tegen zware depressies heeft gevochten en bij wie nu ook long- en hersenkanker is vastgesteld. En ook Patricia De Martelaeres uiterst intelligente hoofd zit vol tumoren. Ze zou nog twee tot vijf maanden te leven hebben.

Na afloop stond ik Bart buiten op te wachten met mijn handen op mijn rug. Ik besefte dat ik een typische houding van papa had aangenomen. Vorig jaar op de vooropening kwam iedereen me condoleren. En complimenteren met mijn toespraak bij zijn begrafenis, die ook in de krant had gestaan.

1 november

Allerheiligen en ik zou naar papa’s graf moeten gaan, maar ik breng het niet op om ook nog eens naar Strombeek te hollen om te staan kijken naar een graf dat geen graf is maar een minikeldertje, met daarin een urne met daarin zijn as. Er is een tweede planeet nodig om in de behoeftes van de wereldbevolking te voorzien, las ik in de krant. En zo zou ik best een tweede leven kunnen gebruiken.

Prachtig beeld bij de uitvaart van Miches mama: haar acht kleinzonen in min of meer identieke donkere broek, wit hemd en donkere trui, die de kist van hun ‘omi’ dragen. Alle acht lichtjes onbehouwen. Bizar genoeg stond er voor het altaar een scheepje (om de overtocht naar de andere wereld te symboliseren?) en er lag ook een slaapzak (voor eventuele koude nachten?).

De hele wereld maakt zich vrolijk over die arme Madonna, die van Guy Ritchie aan het scheiden is en over wie Ritchie ontluisterende info naar de pers laat lekken. Het echtpaar zou vorig jaar in een contract een aantal afspraken hebben vastgelegd. Zoals hoe dikwijls er aan seks moest worden gedaan. Dan verdien je je boterham als seksgodin en strooit je man verhaaltjes rond over de crèmes waarmee je je ’s avonds insmeert en waardoor hem alle lust vergaat.

In bed zei ik tegen Bart: ‘Doe eens iets spannends, want ik moet een erotisch verhaal schrijven.’

Een zinnetje uit Vrij Nederland, dat mijn ervaring met de Nederlandse reacties op Ann bevestigt: ‘In de overtuiging dat geestelijke sores behandelbaar zijn, zochten Nederlanders steeds vaker psychische hulp. De keerzijde van dit geloof in de maakbaarheid van het individu is dat de tolerantie voor afwijkingen afnam.’

‘De enige toekomst die we hebben is dat we allemaal moeten sterven.’ (Een verpleegster in de film Aanrijding in Moskou; ze wil zich in palliatieve zorg specialiseren.)

3 november

‘En wat ik ervaar is dat mensen minder makkelijk naar een vrouw luisteren dan naar een man. Een vrouw nemen ze niet zo serieus.’ (Katia Verstringe, weduwe van fotograaf Patrick De Spiegelaere over het leven na Patrick.)

Een klein half jaar na zijn dood heeft ze zich twee weken in een ziekenhuis moeten laten opnemen. ‘Vijf maanden heb ik op adrenaline geleefd. Toen viel ik uit.’ Drie maanden later kwam ze opnieuw een weekje in het ziekenhuis terecht ‘wegens vermoeidheid, stress en depressie. (…) Eigenlijk zou ik eens goed moeten kunnen huilen, maar ik ben bang dat ik dan een hele week huil. (…) Soms denk ik: had ik hem maar niet zo graag gezien, dan was het verdriet minder.’

Bart had het interview voor me klaargelegd op het aanrecht, waar ik het vond toen ik thuiskwam van de wandeltocht (de laatste etappe van de ‘sentier des Terrils’). Hij was naar een avond over een documentaire die een vriendin van hem produceert. Om tien uur belde hij om te vragen of ik nog meeging om iets te drinken. Nee, nee, zei ik, drukke week voor de boeg. Rond tien voor twee schrok ik wakker: geen Bart naast me. Net toen ik hem wilde bellen, hoorde ik dat hij was thuisgekomen. In bed bleef ik op mijn helft liggen zonder iets te zeggen of zonder hem aan te raken. Net zoals ik deed wanneer Herman laat kwam slapen. Maar Herman kwam altíjd laat slapen. En rook naar whisky.

Bart is nog niet opgestaan. Ik wil hem nu eigenlijk liever niet horen of zien. Trauma uit vorig huwelijk dat meespeelt of doorspeelt in het huidige.

Bart noemt mijn reactie unfair. Ik kan hem geen ongelijk geven. ‘Maar het gevoel zit diep. Geef het een beetje tijd om over te waaien.’ Als ik het gevoel had uitgesproken zou ik hebben gezegd: ‘Ik heb geen enkele behoefte aan of interesse voor een man die tot een kot in de nacht op café zit.’ Twee uur is geen ‘kot’ in de nacht. Maar het voelde wel zo.

Het moet heerlijk zijn als je je gevoel alle ruimte kunt geven zonder enige vorm van zelfcensuur. Mensen noemen mij vaak heftig, terwijl ik in werkelijkheid mijn gevoel voortdurend censureer. Of voor mezelf houd.

Ooit een eerlijk mens ontmoet? (Bis)

Terwijl ik op de Canvas-website keek naar het itempje waarin Laura haar lievelingsboek voorstelt en vertelt over haar ouders die haar als kind verhaaltjes voorlazen, voelde ik me uitgewist. Geen woord over de stiefmoeder die haar boeken had aangereikt. ‘L’art d’être belle mère, c’est l’art de se taire’. De kunst van het stiefmoederschap bestaat erin te zwijgen. Van het moederschap trouwens ook. En van het echtgenoteschap.

En toen belde Steve in verband met een tekst van mij die hij moet vertalen en liet ik me even heerlijk gaan in ongenuanceerde ergernis over zijn gevit.

‘Hé hé, niet zo agressief’, zei hij.

‘Jawel,’ zei ik, ‘ik heb er behoefte aan om even lekker agressief te zijn.’ Ongenuanceerd. Ongecensureerd. En in het Engels dus. Voel ik me in die taal minder geremd?

8 november

Toen ik de studenten vertelde dat Barack Obama geboren was drie jaar voor zwarte Amerikanen stemrecht kregen, zei een van hen: ‘1961 is voor ons héél erg lang geleden.’

11 november

Om het gesprek aan tafel te animeren in Nantes, waar Vlaamse en Nederlandse schrijvers waren neergestreken voor een weekend gewijd aan de literatuur in hun gemeenschappelijke moedertaal, heb ik een aantal keer zelfmoord ter afronding aangekaart. Het eten was trouwens verrukkelijk. Iets later ging het over ons pensioen en over het percentage van ons pensioensparen dat in de kredietcrisis is weggesmolten. Een schrijver die tien jaar ouder is dan ik sprak gloedvol over zijn toekomst, een woord dat ik niet gauw meer in de mond neem. Nu ik erbij stilsta kan ik me niet herinneren ooit veel in termen van ‘mijn toekomst’ te hebben gedacht. Misschien is dat de cruciale vergissing die ik heb begaan.

Onderweg naar Nantes heb ik het met Stefan (Hertmans) gehad over Patricia’s aflopende leven. Gesprekken van de nog-niet-terdoodveroordeelden over de terdoodveroordeelden hebben altijd iets dubbelzinnigs of zelfs dubbelhartigs: medelijden en medeleven met de zieke, afgrijzen over haar lot, maar ook grote opluchting waaruit enige meedogenloosheid spreekt: het vaste voornemen verder te leven; de grens die wordt getrokken tussen de zieke ander en jezelf. Tot jóúw ziekte het nieuwe gespreksonderwerp vormt.

Vandaag worden de miljoenen burgers en soldaten herdacht die in de Eerste Wereldoorlog gesneuveld zijn. Geen generaal zou het zich nog kunnen veroorloven om zijn manschappen zo massaal de dood in te jagen. Die vooruitgang moet worden gevierd.

Bart had van een vriendin die bij haar man weg is gehoord dat ze al twee jaar geen seks meer hadden, en ook ik heb onlangs iemand ontmoet die weg is bij haar man en die al twee jaar geen seks meer had met hem. Met wie hadden ze dan wel seks? vroegen wij ons allebei af.

12 november

Terwijl ik gisteren de trap op liep om te gaan slapen, bedacht ik dat ik me al een beetje dood voel. Meteen censureerde ik mezelf. Wat een pathetische gedachte! En ook: hoe durf je zoiets te denken terwijl er zo veel mensen zwaar ziek zijn! (Vergelijkbaar met: hoe durf je je bord niet leeg te eten terwijl de kinderen in Afrika honger lijden!)

Ik heb me emotioneel een beetje teruggetrokken om mezelf te beschermen tegen mijn medemens die hard en harteloos kan zijn, en venijnige meppen uitdeelt. Het doet me denken aan een zinnetje uit een gesprek met een Marokkaanse jongen dat ik gebruik voor de Te Gek?!-schoolvoorstelling: ‘Ik vertrouw niemand honderd procent.’ Telkens wanneer ik het zeg, denk ik: ik ook niet.

Een van de personages in Grunbergs Onze oom denkt iets soortgelijks: ‘Zij is dood, en haar kan dus niets meer gebeuren.’ Officieel is ze dood, maar ze leeft nog. Een schijnleven. Denkt ze. Tot haar zoontje sterft. Dan denkt ze: ‘Ze was niet dood, maar schijndood. Nu pas is ze echt dood.’ Maar ook dat is retoriek of gevoel. In het volgende hoofdstuk is ze springlevend.

13 november

Zaterdag werd het nieuwsbericht verspreid dat er in Kessel-Lo een babylijkje was gevonden in het berghok van het chirolokaal. Maandag werd bekend dat de moeder een eenentwintigjarige chiroleidster is, en vandaag blijk ik de vader goed te kennen van het meisje dat het lijkje gevonden heeft. Hem was niets bijzonders aan de leidster opgevallen, hoewel hij haar geregeld zag. In augustus was hij zelfs meegegaan op chirokamp om te koken en toen liep zij daar als leidster rond. ‘Een struise jonge vrouw’, zo omschrijft hij haar, en die laatste maanden inderdaad iets struiser dan anders.

Zijn zus had hem op een dag gebeld met de vraag of ze in verwachting was. Nee, nee, had hij gezegd, dat zou ik zeker weten. Zowel de moeder als de zus van de chiroleidster heeft het haar ooit op de man – of beter gezegd: op de vrouw – af gevraagd, maar ze had het loeihard ontkend. Uiteindelijk is ze erin geslaagd haar zwangerschap verborgen te houden, hoewel heel wat mensen iets vermoedden. Als haar moeder of zus een hand op haar buik had gelegd, hadden ze het meteen geweten. Maar vreemd genoeg hebben ze dat niet gedaan.

Ze is thuis in haar eentje op haar kamer bevallen en houdt vol dat de baby een natuurlijke dood is gestorven.

Het is een gruwelijke tragedie voor háár ouders – volgens die vriend zijn het lieve, openhartige mensen – en ook voor de moeder van de baby, maar ik zou toch vooral de klok willen kunnen terugzetten en die baby redden.

The Guardian brengt een uitgebreid artikel over een peuter van zeventien maanden die door zijn ouders mishandeld werd en aan zijn verwondingen is overleden. Er zijn foto’s bij afgedrukt van de met bloed besmeurde kleertjes van het kindje.

Ik heb zin om hier in grote letters te schrijven: ik hou niet van mensen.

In diezelfde Guardian het ontroerende verhaal van de dertienjarige Hannah Jones, die besloten heeft dat ze geen harttransplantatie wil. Afgelopen twee jaar heeft ze zes operaties ondergaan en ze vindt dat het welletjes is geweest. Haar ouders eerbiedigen haar wens om thuis te sterven. Eerst zag het ernaar uit dat die ouders uit hun ouderlijk gezag zouden worden gezet, maar in tweede instantie heeft de rechter geoordeeld dat Hannah oud genoeg is om deze beslissing te nemen.

Een andere moeder vertelt over de dood van háár dertienjarige dochter in 1980. Ook dit meisje weigerde op een bepaald moment verdere medische hulp. Toen de arts zei dat ze nog maar een paar uur te leven had, kropen de ouders bij haar in bed en hielden haar vast. ‘“We told her that we loved her.” She said: “Thank you for everything.”’

In Nantes opperde iemand dat oudere mensen zelfmoord of euthanasie als een morele verplichting zouden kunnen gaan ervaren als je de mogelijkheid zou uitbreiden, zoals vandaag abortus voor een foetus met downsyndroom min of meer vanzelfsprekend wordt gevonden.

Zelfmoord en euthanasie als ingeburgerd gebruik.