Valérie Tong Cuong

Lieve Prudence

hoe het lot je leven bepaalt

Vertaald uit het Frans door Martine Woudt

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Oorspronkelijke titel Providence, verschenen bij Éditions Stock, Parijs

Oorspronkelijke tekst © Éditions Stock, 2008

Nederlandse vertaling © Martine Woudt en De Geus bv, Breda 2011

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Getty Images

isbn 978 90 445 2833 6

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2011.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Goodbye Marylou

‘Hé, dat wil ik niet in mijn taxi, mevrouwtje. Of gaat u misschien de rotzooi daarna zelf opruimen?’

Ik voelde dat ik het broodje tussen mijn vingers fijnkneep. In mijn hoofd tuimelden de woorden over elkaar: geef antwoord, Marylou, schiet op, zeg tegen hem dat je recht hebt om te eten, recht op respect, zeg dat hij de pot op kan, die lul, omdat hij de pot op kan, toch?

Het verkeer stroomde al een paar minuten niet meer door. Bijna kwart voor twee. In dit tempo zou ik nooit op tijd komen.

‘Sorry, meneer, is het normaal dat het zo langzaam gaat?’

De vent zuchtte en schudde zijn kale kop.

‘Tja, hoor eens …’

‘Ik bedoel, hoelang duurt het nog, volgens u?’

‘Ben ik soms helderziende?’

‘Nee, natuurlijk niet. Maar ik ben heel erg laat.’

Hij trommelde met zijn vingers op het stuur.

‘Net als iedereen.’

Even dacht ik aan al die onuitgesproken gebleven zinnen, aan al die woeste reacties, die duizenden antwoorden die ik nooit gaf en die onzichtbaar bleven steken, aan die trotse klauwen die nooit uit mijn lijf tevoorschijn schoten.

Nu stonden we helemaal stil. Voor ons was een man uit zijn auto gestapt om naar de opstopping te kijken.

De chauffeur draaide zijn raampje naar beneden.

‘Nou, wat is dat voor een gesodemieter?’

‘Ik kan het niet zo goed zien’, antwoordde de man. ‘Volgens mij is het een bestelwagen die het voetgangerspad probeert te nemen, maar het staat vast op de kruising. Hij zal er niet zomaar door kunnen.’

‘Klotebuurt.’

De chauffeur zette zijn motor af. Om ons heen zinderden de uitlaatgassen in de zon. Tien voor twee. Klamme handen, een bedrukt gevoel, vreselijke aandrang om naar de wc te gaan. Ook ik was geen helderziende. Maar ik zag wel levensgroot voor me hoe mijn directe toekomst eruit zou zien. Meneer Farkas zou als een idioot zijn kantoor uit komen zodra hij me zag. Hij zou de tas uit mijn handen rukken en de hele verdieping laten meegenieten als hij brulde: ‘Kijk die luilak nou, die magere lat, die slome sufkip, ze kan niet eens op tijd kopieën maken!’ Daarna zou hij de dossiers grijpen, de tas woedend op de grond smijten en me ten slotte vernederen met een zin in de trant van: ‘Ah, en doe iets aan jezelf, Marylou, je zweet als een otter, het ziet er niet uit, heel fijn voor het imago van het bedrijf, bedankt!’

Ik hoefde geen helderziende te zijn om te weten dat niemand zou protesteren. Ze zouden allemaal hun hoofd buigen, in een la rommelen, doen alsof ze aan de telefoon zaten. Blij om mij als bliksemafleider te hebben.

Ik nam het ze niet kwalijk: in hun plaats zou ik het niet anders doen. De onderdrukte klasse heeft zijn eigen hiërarchie, daar heb ik me al langgeleden bij neergelegd. Ik sta helemaal onder aan de ladder. ‘Maar toch op de ladder’, benadrukte meneer Farkas, de enige keer in tien jaar dat ik hem om loonsverhoging durfde te vragen. ‘Wat denk je nou, Marylou, in welke wereld leef jij? Denk je dat jij bij de benadeelden hoort? Ik zal je vertellen dat jij met het minimumloon en je toelagen als alleenstaande moeder meer per maand krijgt dan een geschoolde arbeider! Pas op, Marylou, ik hoef maar een schop tegen de muur te geven en er komen er vijftien zoals jij uit het plafond vallen!’

Hij maakt me bang, hij kwetst me, hij heeft gelijk, meneer Farkas: ik red me best. Je hoeft maar een blik naar buiten te werpen. Hier, bijvoorbeeld, langs deze stinkende, verstopte verkeersader: die zwerver die maar nauwelijks op zijn benen kan blijven staan, met zijn hand boven zijn ogen om niet in de zon te kijken. Hij is misschien vijf of zes jaar ouder dan ik en toch lijkt hij wel een oude man. Hij is alleen: dat hij de pijp uit gaat komt doordat niemand zich voor hem interesseert – en doordat hij zich voor niemand interesseert. Dat is mijn theorie: als je je verantwoordelijk voor iemand voelt, is dat genoeg om je hoofd boven water te houden. Het bewijs: mijn Paulo en ik. Meneer Farkas kan steeds weer nieuwe woorden verzinnen om me te beledigen, me om de dag de koffie die ik net heb gebracht laten weggooien met als voorwendsel dat die koud is, of te sterk, of niet sterk genoeg, maar ik hoef alleen maar aan Paulo’s glimlach te denken en ik ben het alweer vergeten. Of beter nog, aan zijn laatste opstel: beschrijf een pijnlijke situatie waarvan je getuige bent geweest. Mijn Paulo schreef over de middag waarop zijn leraar Frans in het bijzijn van de onderwijsinspecteur lesgaf met een stukje sla tussen zijn tanden. Ik zei tegen hem: Paulo, je graaft je eigen graf, bedenk wat anders! Nee, antwoordde hij, ik weet niet hoe ik een onderwerp zou kunnen vinden dat net zo grappig is, vooral niet als ik het moet verzinnen.

De volgende dag gaf de leraar hem blozend zijn opstel terug: wat een lef, Paulo! En hij gaf hem het hoogste cijfer van de klas. Dat is nou Paulo, mijn grote geluk, mijn geheime wapen.

‘We zijn er nog niet uit, dat zweer ik u.’

Ik schrok op. De taxi was geen centimeter opgeschoten. De zwerver, de zon, de wijzers van mijn horloge. Vijftien uit het plafond, Marylou.

‘Ik ga er hier uit.’

‘Ja, hoor’, zei de chauffeur terwijl hij zich omdraaide. ‘Dat had ik kunnen weten ook. En ik vervolg de rit waarheen ik wil, zeker?’

Een lichtgevende Sint Christoffel hing aan de achteruitkijkspiegel te bungelen. Veel minder doeltreffend dan een Paulo, dat zeker. Ik deed tien euro boven op het bedrag dat op de teller stond, uit eigen zak betaald met het verwarde, vertrouwde gevoel dat ik zowel laf als stom was. Daarna rende ik zigzaggend tussen de auto’s door naar de metro-ingang. De zware tas sneed in mijn schouder. Vijf dossiers van honderdvijftig bladzijden, plus de mappen met bijlagen, ik had beter een rugzak kunnen meenemen – maar dat was typisch het soort gedachte dat te laat in me opkwam.

Meneer Farkas had erop gestaan dat de vergadering bij ons op kantoor gehouden zou worden. Ze zouden om drie uur beginnen. Ik had geen idee waar het over ging, behalve dan dat ik vanochtend de raadselachtige agenda had uitgetypt en dat er al twee dagen een spanning op de afdelingen hing die groter was dan gewoonlijk. Het leidinggevende personeel zat fluisterend met extreem geavanceerde rekenmachines te zwaaien. Meneer Farkas liep met gebalde vuisten te ijsberen. Hij verscheurde de kranten zonder ze zelfs maar opengeslagen te hebben. Nou moet ik wel zeggen dat er in die kranten vaak zware kritiek te lezen stond. Meneer Farkas werd erin afgeschilderd als een lijkenpikker, een profiteur, een aasgier, en dat maakte hem gek. Zijn onderneming kocht bedrijven op die op het randje van een faillissement stonden, zette ze vervolgens terug in de markt en verkocht ze dan met dikke winst. Volgens de geruchten verdiende hij veel geld, enorme bedragen die in het buitenland werden weggezet om de belasting te ontduiken. Er werd zelfs gesproken over witwassen, over de Russische maffia – en het is waar dat je bij ons in de gangen vaak Russen tegenkwam. Waarschijnlijk was dat de reden waarom er vorige week op een ochtend een vrouwtje met heel kortgeknipt, grijs haar bij meneer Farkas was langsgekomen. Natuurlijk had niemand mij ook maar iets uitgelegd, maar zo stom was ik nou ook weer niet: het vrouwtje werd geëscorteerd door twee tot de tanden toe bewapende politieagenten en leek een pesthumeur te hebben. Tijdens haar hele bezoek hadden de agenten met gefronste wenkbrauwen de verdieping in de gaten staan houden, alsof ze een terroristische aanslag verwachtten. Het was ze gelukt mij de bibberaties te geven, met hun vinger strak om de trekker. Daarna was de vrouw weer weggegaan met haar bewaking, nog bokkiger kijkend dan toen ze kwam. Nadat hij ze naar de lift had gebracht, had meneer Farkas de financieel directeur bij zich in zijn kantoor geroepen en hem verbazingwekkend vertrouwelijk bij de schouder genomen. Hij was duidelijk tevreden met zijn dag.

De gang stonk naar zweet en stof. Net toen ik door de poortjes wilde gaan, hoorde ik de metro eraan komen. Ik dacht even aan Paulo, tegen wie ik elke dag zeg dat hij nooit moet rennen om de metro te halen. Maar Paulo werkt niet voor meneer Farkas, en dat ik twee keer per week een student van de Technische Universiteit (ja, inderdaad, de Technische Universiteit) betaal om zijn lessen te overhoren, is nou juist om ervoor te zorgen dat hij een ander leven kan krijgen dan ik. Dus ik rende als een gek, terwijl mijn tas wreed de maat sloeg tegen mijn schouderblad, vloog met twee treden tegelijk de trap af terwijl het signaal al klonk en stortte me met mijn hoofd naar voren het rijtuig in op het moment dat de deuren dichtgingen.

‘Dat was op het nippertje’, zei een vrouw die op het eerste klapstoeltje zat.

‘Ik weet het’, antwoordde ik.

‘Wel gevaarlijk, trouwens …’

‘Ik wil m’n baan niet kwijt.’

‘Dat snap ik’, zei ze, met haar blik in de verte.

Ik bekeek haar wat beter. Iets in haar bracht me van slag. Ik probeerde het gevoel van me af te zetten, maar dat was onmogelijk. Opeens wist ik het: die vrouw leek op mij. Ik keek om, gluurde naar de mensen om me heen: we leken allemaal op elkaar. We hadden misschien niet dezelfde gelaatstrekken, hetzelfde geslacht, dezelfde kleur huid of haar, maar de meesten van ons hadden diezelfde afgepeigerde blik, diezelfde manier om je schouders te laten hangen en je buik niet meer in te houden: we behoorden tot hetzelfde volk, uitgeput door dezelfde strijd.

Terwijl de metro in beweging kwam, telde ik de haltes om te kijken hoelang het zou duren. Zes haltes, en dan nog vijf minuten lopen, of twee als ik ging rennen. Je komt op tijd, Marylou. Ze zullen ze hebben, hun kostbare dossiers, zo kostbaar trouwens dat jij de halve stad door moest om ze op een plek te laten kopiëren die volgens meneer Farkas ‘veilig’ was. Een paar kilometer erbij op mijn persoonlijke teller. Een druppel op de gloeiende plaat vergeleken met de rest, anderhalf uur heen, anderhalf uur terug, elke dag met bus, metro en sneltram. Geen sprake van dat ik dat op jou overdraag, Paulo. Jij zult middelen van bestaan hebben, dat beloof ik je.

Zijn stem in mijn hoofd, zijn hese stem, hij heeft vroeg de baard in de keel gekregen, mijn jongen. Hij zegt: ‘Weet je, mama, straks ben ik klaar, dan is het te laat voor knuffels.’

‘Klaar, Paulo?’

‘Nou ja, dan ben ik helemaal groot, bedoel ik.’

Hij klaagt over mijn afwezigheid. Hij zou me liever thuis en in de bijstand hebben, zegt hij, dan als dwangarbeider met een minimumloon. Die woorden in zijn vocabulaire, terwijl hij nog maar net twaalf is, ik vraag me af of dat wel normaal is.

‘En je bijlessen dan, Paulo, hoe moet ik die dan betalen?’

‘Ik heb geen bijles nodig, ik heb een wiskundeknobbel, dat heeft de leraar zelf gezegd.’

Het ergste is dat hij gelijk heeft. Hij kan ontzettend goed rekenen. Het lijkt wel alsof hij met een ingebouwde calculator is geboren, dat knulletje. Met zijn één meter negenendertig maakt Paulo me duidelijk dat ík degene ben die de bijlessen van de tu’er het meest nodig heeft. Op zijn manier, natuurlijk: hij heeft gevoel voor diplomatie.

‘Het stelt me gerust dat je wordt begeleid.’

‘Dat is precies wat ik bedoelde, mama.’

Sinds hij op de middelbare school zit, is Paulo veranderd. Hij heeft nog steeds zijn ronde wangen en zijn zachte velletje, maar in zijn ogen is er iets anders. Het lijkt af en toe wel alsof hij bij de mensen of de dingen naar binnen kijkt, alsof hij zich er helemaal in verliest. En het volgende moment maakt hij, hopla, een goeie grap. Want hij is geestig, mijn Paulo. Hij is in staat om op elk uur van de dag en de nacht zelfs een dode aan het lachen te maken. Hij balanceert tussen twee werelden, tussen fantasie en rede, tussen verzet en wijsheid. Hij vraagt zich dingen af. Hij vraagt mij dingen. Ook hij is moe. De afstand die hij moet afleggen om naar school te gaan is nauwelijks korter dan de mijne, maar dat is voor de goede zaak: bij ons in de buurt kon hij niet blijven, dat was wettige moord. Die woorden gebruikte de directrice toen ze me bij zich liet komen. Ik was volledig van streek; ze gaf me geen tijd om na te denken.

‘Luister, ik ken een uitstekende middelbare school, de rector is een vriend van me. Het is wel een eind lopen voor Paulo, maar gelooft u me, het is de moeite waard.’

De zaak was in minder dan vijf minuten beklonken. Ik wist niet meer of ik moest instorten of blij moest zijn: aan de ene kant had ik, zoals altijd, niets zelf beslist. De directrice had in mijn plaats besloten. Aan de andere kant was er voor het eerst iemand die me hielp. Ik profiteerde van een kruiwagen! Een voorrecht, een gunst! Het lag helemaal niet in de lijn der verwachtingen dat dit soort dingen me zou overkomen, dus dan ging ik me toch niet beklagen?

En Paulo, je had hem moeten zien, trots als een aap, met tranen in zijn ogen!

Geknars van staal op de rails. Het onverhoedse remmen heeft me hard op mijn klapstoeltje gedrukt. Dit kan niet waar zijn, is het een complot? De stem van de conducteur klinkt door het rijtuig. ‘Dames en heren, vanwege een passagiersongeval moeten we voor onbepaalde tijd stil blijven staan.’

Oké. Nu kun je het wel schudden, Marylou. Dat moest me nou net vandaag gebeuren. Mij. Waarom? ‘De vergadering van het jaar’, waarschuwde meneer Farkas. ‘Iedereen op zijn plaats, en alles netjes in de plooi.’ Hij zal me niet alleen maar een standje geven, o nee. Hij gaat me op staande voet ontslaan, zo simpel is dat. Ik heb hem vorige maand al aan de gang gezien met de boekhoudster. Hij laat de adjunct-directrice komen, een afschuwelijk mens dat heel mooi, heel groot en heel opgemaakt is en dat de verantwoordelijkheid voor het personeel heeft. Hij duwt me naar haar toe en zegt: ontslag op staande voet, laat haar ophoepelen, ik wil die trut niet meer zien, en laat ik het geluid van haar stem niet meer horen want anders verzinnen we een grove nalatigheid voor haar en kan ze fluiten naar haar ww.

Ik had het ontzettend warm. Mijn ademhaling stokte. Mijn hoofd draaide. Al die dromen en plannen die in rook opgingen. De bioscoop op zaterdag met Paulo. De vakantie aan zee deze zomer. De inschrijving bij judo.

‘Gaat het niet?’ vroeg de vrouw tegenover me.

Nee, het gaat niet, mevrouw. Ik heb het gevoel dat ik doodga. Al tien jaar leef ik met de angst dat deze dag zal komen, en daar is hij dan: nu gebeurt het, vlak voor uw ogen. Tien jaar lang met gebogen hoofd. Tien jaar met van negen uur ’s ochtends tot zes uur ’s avonds de luiken dicht, om niet te zien en te horen wat er van me is geworden. Tien jaar lang ’s avonds in slaap vallen met de gedachte: weer een dag gered, Marylou. Ik slalomde tussen de obstakels door. Ik hield mijn evenwicht. En kijk: een misstap. Eén voet op het hellende vlak, het begin van het eind.

In de wagon leverden de mensen commentaar op de situatie.

‘Passagiersongeval, dat zeggen ze als er iemand op de rails is gevallen.’

‘Zelfmoord dus. Echt, je moet wel wanhopig zijn om voor de metro te springen.’

‘Ik heb er een keer eentje bij mijn perron gehad, ik dacht dat ik ging kotsen. Tot op de affiches zat bloed. Walgelijk.’

‘Er schijnen er twee per week te zijn, beseft u dat wel!’

De vrouw haalde een pakje kauwgum tevoorschijn en stak het me toe.

‘Hier. U ziet er slecht uit.’

Ik sloeg het af met een hoofdbeweging: door de angst had ik mijn tong verloren.

‘Als u zich zorgen maakt vanwege uw werk, kunnen ze bij het loket een briefje voor u schrijven.’

Geen moed om te antwoorden. Mijn ellende delen is nooit mijn sterkste punt geweest.

‘U moet de zaken van de positieve kant zien’, hield de vrouw aan. ‘Ík denk altijd als ik vertraging heb door een ongeluk, in het verkeer bijvoorbeeld, dat ik geluk heb, dat ik het had kunnen zijn, met mijn lichaam verpletterd onder het verwrongen plaatstaal.’

Laat haar in ’s hemelsnaam haar mond houden. In het chique gebouw verderop, vlak bij de perrons, gaan ze waarschijnlijk nu in de grote vergaderzaal zitten. Op dit moment heeft meneer Farkas al over mijn lot beslist. Hij reageert zich af op Mélanie, het meisje van de receptie, die de fout heeft begaan hem niet te bellen om hem te waarschuwen dat de dossiers er waren: en met reden.

Het rijtuig kwam langzaam in beweging. ‘Het verkeer ligt tot nader order stil’, kondigde de stem van de conducteur aan. ‘Iedereen dient bij de volgende halte uit te stappen.’ Ik dacht even aan degene die zelfmoord had gepleegd. En even aan de wereld waar ik me al twee uur doorheen bewoog. Een enorme opstopping, een wankelende dakloze, een sikkeneurige taxichauffeur, iemand die zelfmoord pleegt. En straks mijn ontslagbrief. Je moet de zaken van de positieve kant zien, zei die vrouw. Ik zie niks behalve Paulo, die zelf binnenkort alleen nog maar een mislukte, beschimpte moeder in mij zal zien, die hem niet kan geven wat hem toekomt.

We waren bij het perron. De laatste reizigers verlieten het rijtuig; een fractie van een seconde had ik zin om de dossiers onder de wielen te smijten. Zelfmoord gepleegd, de bewuste supervertrouwelijke informatie. Tot confetti versnipperd, de vergadering van het jaar. Gewoon voor de gein.

‘Tot ziens, en sterkte’, zei de vrouw.

Als ik aan één stuk door rende, kon ik tegen tien over drie ter plaatse zijn. Ik had sinds mijn kindertijd niet meer aan sport gedaan, maar mijn lichamelijke conditie was goed. In dat opzicht had ik tenminste geluk: ik was geboren in een tijd waarin arme mensen aanspraak op gezondheid konden maken. Mijn ouders gaven me fruit en groenten te eten die ze voor een habbekrats bij de kleine boertjes op de markt kochten, en hielden mijn gezondheid met argusogen in de gaten. Ik liep niet het risico dik te worden of steeds weer gaatjes in mijn tanden te krijgen. Ik had nooit gerookt. Ik was sterk, taai, niet kapot te krijgen, niet van het soort dat na honderd meter z’n longen uit z’n lijf hoest, zelfs niet in een hittegolf. Kom op, Marylou, rennen!

Op straat verstoorde mijn sprint de voorbijgangers. Waar kwam dat meisje vandaan, haar gezicht onder het zweet, dat rende alsof haar leven ervan afhing? Ik rende omdat het moest. Omdat het nog onder mijn verantwoordelijkheid viel. Ik rende omdat het mijn werk was om die dossiers terug te brengen. Wetend wat mij wachtte zouden anderen het hebben opgegeven, die hadden de tijd genomen, waren gestopt om een glas water te drinken – ik was zo goed als uitgedroogd. Maar het was sterker dan ik. ‘Te lief, te naïef’, verklaart Nadège vaak, mijn buurvrouw van de overloop met wie ik soms koffiedrink als Paulo er niet is. Ze heeft gelijk, dat is mijn probleem, ik overdrijf. Maar ik ben te oud om te veranderen. Trouwens, waarvoor zou ik? Voor wie? In plaats van een ander mens te worden, verklein ik liever mijn actieradius. Dat is mijn tactiek om misbruik te beperken. Ik probeer geen vrienden te maken. Mijn enige familie is Paulo, wat mannen betreft is het voorbij sinds het vertrek van zijn vader: je zou kunnen zeggen dat hij als remedie heeft gediend. Eerlijk, voor mij geen vrienden, minnaars of man, echt niet. Als ik mijn leven en dat van Paulo dan toch in m’n eentje op mijn schouders moet torsen, heb ik liever geen pottenkijkers en blijf ik liever geconcentreerd.

Kramp onder mijn navel. Zinloos om op mijn horloge te kijken, ik was er bijna.

Paulo had me een trucje geleerd dat hij van zijn judoleraar had: isoleer je pijn en laat hem verdwijnen. Trek een denkbeeldige cirkel en sluit je pijn daarin op.

Ik was voor het gebouw aangekomen. Over hoogstens een minuut zou alles voorbij zijn. Meneer Farkas zou uit z’n vel springen en daarna zou alles stoppen. Ik zou geen pijn in mijn buik meer hebben.

Nog een paar meter, Marylou. De luxueuze hal, de schaarse planten, het Italiaanse marmer, de conciërge, de lift.

De deuren stonden wijd open. Ik stortte me de lift in en drukte op de knop.

Royal Albert Hall

De klimaatverandering is een beroerde zaak voor ons. Ik bedoel, voor mensen boven de vijfenzeventig. Niettemin is het een reden te meer om de taak die ik mezelf gesteld heb te volbrengen. Bij het tempo waarmee ons geliefde systeem de planeet verwoest, zou ik sneller dood kunnen gaan door de warmte dan door mijn kanker. Hoewel … Ik moet toegeven dat het wel een stomp in mijn maag was toen Martin, mijn dokter, me een paar maanden geleden liet weten hoe groot de schade was. Achtenzeventig jaar, waarvan ik er meer dan vijftig zonder het minste pijntje over de hele wereld heb gereisd. Zelfs verkoudheden kan ik op de vingers van één hand tellen. Dus kanker, stel je voor.

Ik was verwaand: omdat het lot zo welwillend voor me was geweest, had ik me voorgesteld dat ik van ouderdom in mijn bed zou sterven, zo mogelijk in mijn slaap, zonder iemand lastig te vallen, mezelf in de eerste plaats. Een ander plan, dus. De stem van die arme Martin trilde toen hij me zijn conclusies gaf. We zien elkaar zelden, en met reden, maar ik weet dat hij me graag mag. Op onze manier lijken we op elkaar: twee eenlingen, twee vrijwillige vluchtelingen die anderen net zozeer ontlopen als zichzelf, hij in zijn operatiezalen, ik op het zand van grote bouwplaatsen.

‘Eh, ja, Albert, nou ja, hoe moet ik het zeggen, eh … Ik zal eerlijk zijn, ja, dat is beslist beter, hè? Vooral bij jou, jij hebt een hekel aan gedraai, aan een omhaal van woorden, omslachtigheid … Dus, in feite, om duidelijk te zijn …’

‘Is het kanker?’

Een tijdje eerder had ik een onbekende pijn ter hoogte van een teelbal gevoeld. Al tastend had ik een harde knobbel ontdekt. Daarna kreeg ik steeds meer spijsverteringsproblemen. Ik begon mijn eigen idee over de kwestie te krijgen. Er waren onderzoeken gedaan, die dat bevestigden. Kanker in de linkerteelbal. Tot zover geen paniek: iedereen weet dat dat heel goed te opereren is. En ach, de consequenties, op mijn leeftijd …

‘Jammer genoeg hebben we ook uitzaaiingen in de long’, had Martin eraan toegevoegd terwijl hij zijn stem liet dalen. ‘De situatie is …’

‘Ernstig?’

‘Genoeg.’

‘Hoe bedoel je, genoeg?’

‘Genoeg om morgenochtend het ziekenhuis in te gaan.’

‘Ah.’

Het voordeel van achtenzeventig zijn is dat ik geen vergadering hoef af te zeggen, geen contract hoef uit te stellen en geen aandeelhouder hoef te sussen. En het voordeel van een ouwe zak zijn is dat ik niet veel mensen teleur hoef te stellen of zelfs hoef te waarschuwen. Niettemin heb ik Dan gebeld. We zien elkaar zelden, maar familie is nou eenmaal familie, hè? Dan deed aardig – of beleefd, moeilijk te zeggen. Hij stond erop me te helpen. Onnodig aanbod: na achtenzeventig jaar alleen leven ben je goed georganiseerd.

Na een paar dagen behandeling nam ik mijn besluit, zonder enthousiasme. Zolang ik me kan herinneren heb ik me nooit verbonden gevoeld met mijn zus. Als kind was ze al een schepsel dat niet in staat was tot tederheid. Stroef tegenover mijn moeder, wantrouwig tegenover mijn vader, afstandelijk tegenover mij. Een mooi meisje, zo blond als ik donker was, met een lichte huid en ranke ledematen, terwijl ik de brede schouders van een zwemmer had, een bleke huid en grove trekken. En ondanks haar stekelige karakter werd ze vertroeteld, bewonderd en aanbeden door mijn ouders, terwijl ik een opvoeding kreeg die hoofdzakelijk uit standjes en straf bestond.

Op haar tweeëntwintigste was ze getrouwd met een onuitstaanbaar zelfingenomen kwast, die desondanks als held werd binnengehaald – hij had de feeks getemd, dat was niet niks. Ik was net zevenentwintig geworden en zijn verschijning in mijn leefruimte was voor mij het teken van vertrek geweest.

‘Ik wil de waarheid, Martin.’

Om duidelijk te zijn, ik wil weten wanneer ik de pijp uit ga. Draai er niet omheen. Ik wil een zo precies mogelijke inschatting. Geen ‘omtrent’ en geen ‘ongeveer’. Zeg me wat de statistieken zijn, Martin. Wees eerlijk. Je weet, ik ben een man van getallen.

Hij zuchtte.

‘We hebben ons best gedaan, dat weet je. Maar de ziekte is ons te vlug af geweest. Als we eerder signalen hadden gehad, maar nu … Albert, hoe moet ik het je zeggen …’

Mijn voorstel: het beestje bij de naam noemen. Het woord ‘uitzaaiing’ blijft zeker in je strot steken, hè Martin? Ik heb nog nooit iemand dat woord horen uitspreken zonder zijn stem te laten dalen, artsen inbegrepen. Dus je hoeft er niet omheen te draaien, de operatie aan mijn ballen was de appetizer, oké. Nu komen we bij het hoofdgerecht. Dus kom op, zeg het.

‘Een paar maanden. Op z’n hoogst een jaar, maar dat is de optimistische versie.’

Verdomme. Dat is toch wel kort. Ik dacht dat ik sterker was. Mijn darmen kunnen het nieuws maar half verwerken en spelen voor touw met knopen.

Waar denk je aan als je nog maar een jaar hebt om je hersens, je ledematen, je hart hun werk te laten doen? Ik kan het u vertellen, want ik weet het nu. Laten we de fasen van angst, weigering en ontkenning overslaan. Want natuurlijk raak je in paniek, verzet je je een tijdje – maar ook niet te veel. En dus denk je aan je sporen. Je vraagt je af: wat ga ik achterlaten? Wat blijft er van mij over? Van mijn wezen? Van mijn ziel? Je voorvoelt dat de herinnering van anderen je hooguit nog een paar jaar extra kan laten leven, wanneer je eenmaal tot as bent gereduceerd en in alle windrichtingen bent uitgestrooid. Je legt je er niet zo gemakkelijk bij neer om van de wereldkaart te verdwijnen, dus je probeert je persoonlijke monumentje te bouwen.

Ik had geen gezin gesticht. Mijn schaarse liefdesverhoudingen had ik zorgvuldig verbroken, bang dat zij mij als eerste te gronde zouden richten. Ik had al mijn energie in mijn architectentekeningen gestopt, en daarna in mijn bedrijf. Ik heette geslaagd te zijn. Tot aan mijn laatste adem zal ik een hekel hebben aan die uitdrukking. De waarheid is dat ik had geleerd. Ik had meer dan honderd landen bezocht, zeven talen bestudeerd, honderden boeken gelezen, duizenden mensen ontmoet. Maar niets van dat al had ooit iets kunnen doen aan dat gevoel van een gapend gat midden in mijn buik, dat me onverwachts overviel en me avond aan avond op het randje van tranen bracht. Mijn naam stond in reusachtige letters op de gevels van gebouwen in Parijs, Washington, Madrid en Berlijn. Hij klom in blauw neon omhoog tegen wolkenkrabbers in Sjanghai, Hongkong en Tokio. Ik was bekend, befaamd, geacht, gerespecteerd. Ik werd voorgesteld als erudiet, een vrije geest en soms zelfs als voorbeeld. Ik bezat meer onderscheidingen dan een minister. Voor niets: het gat ging niet meer dicht.

Toen mijn zus Clélia nog maar nauwelijks getrouwd was, had ze het leven geschonken aan een jongetje dat even mooi en blond was als zij: Dan, voor wie mijn moeder dadelijk een tedere liefde opvatte. Moge haar ziel rust hebben, maar die liefde deed mij veel pijn. Ze zeggen dat de rol van grootouder een ander gezichtspunt rechtvaardigt; mijn moeder gaf haar kleinzoon in een paar jaar tijd meer liefde en aandacht dan ze mij in haar hele leven had gegeven. Terwijl ik verbeten mijn best deed eervolle vermeldingen in de wacht te slepen om haar trots te verdienen, hoefde Dan alleen maar te bestaan om aanbeden te worden.

Zul je het zien, mama, dit laatste gebaar dat ik vandaag aan jou opdraag? In jouw naam zal ik voor hun geluk zorgen. Voor dat van Dan en Clélia, en zelfs voor dat van die idioot van een man van haar. Over iets minder dan twee uur zal hun leven op z’n kop staan. Zij die hun jaloezie en hun vijandigheid zo slecht wisten te verbloemen, zullen champagne drinken en mij omhelzen alsof ze altijd van me hebben gehouden. Want de vrucht van mijn werk, van het zweet dat ik vijftig jaar lang heb vergoten, mijn kunstwerken, mijn bankrekeningen, mijn roerende en onroerende goed, dat gaat allemaal naar Dan en Clélia, en daar is maar één reden voor: dat jij het zou hebben gewild.

Was het maar niet zo snikheet. Ik was van plan om lopend naar het notariskantoor te gaan. Ik wilde mijn gewrichten voelen, mijn voetzolen zich laten platdrukken op mijn schoenzolen, mijn stappen tellen, naar de roosters rondom de boomstammen kijken, de duiven laten opvliegen, mijn ogen omhoog richten om een of ander bouwkundig wonder bij een toevallige gevel te ontdekken. Maar de zon vond het leuk om mijn longen uit te drogen. Arme Albert, waar is je atletische lichaam gebleven? Op je achtenzeventigste schepte je er plezier in om je dagelijkse serie buikspieroefeningen uit te breiden. Twee maanden later ben je buiten adem na twintig minuten wandelen.

Een paar meter verderop stond een taxi op zijn standplaats te wachten. Ik had wel geluk: om deze tijd is het meestal onmogelijk er een te vinden.

‘Waar moet u heen?’ blafte de chauffeur al direct toen ik instapte. ‘Ik waarschuw u, er zijn wijken waar ik niet naartoe rij, of u het nou leuk vindt of niet.’

Ik wierp hem een vernietigende blik toe: hij hoefde zijn speeksel echt niet te verspillen, de autoriteit verlangt tekst noch uitleg.

‘Ik zei dat bij wijze van spreken’, ging de man verder, met een zweempje ongerustheid in zijn stem. ‘Omdat ik sinds vanochtend, met deze hitte en deze opstoppingen, alleen maar gezeik heb.’

Een bijzonder lelijke, knipperende Sint Christoffel hing aan de achteruitkijkspiegel te bungelen. Ik gaf het adres van de notaris.

‘Komt voor de bakker’, zei de chauffeur en hij startte de auto.

Wat uiteindelijk het pijnlijkst was, was de periode ná Dan. Bij al onze telefoongesprekken jammerde je: ‘Je zus zou me een kleindochter kunnen geven! Al mijn vriendinnen komen om in de kleinkinderen en ik, ik heb alleen maar Dan. God, wanneer neemt ze die beslissing nou eens?’

Je hebt nooit verondersteld dat ik je dat geluk ook zou kunnen geven. Je hebt je er een of twee keer lichtelijk over verbaasd dat ik vrijgezel bleef, verder niets. Het is waar dat ik nauwelijks aanleiding gaf om wat dan ook te hopen. Maar toch, die onnozele onverschilligheid keerde mijn hart om. Als ik mijn liefdesavontuurtjes en alles wat ik gelezen heb mag geloven, volgen moeders sinds mensenheugenis maar twee sporen met hun zonen: vereenzelviging, waarbij ze hen tot verstikkens toe liefhebben, of zelfverloochening, waarbij ze hen onbeperkt ten dienste staan. Waarom moest ik een uitzondering op de regel zijn?

Naarmate we verder reden werd het verkeer minder druk: het volk waagt zich niet in de chique buurten en opstoppingen zijn er zeldzaam. In dit tempo zou ik ruim een half uur te vroeg zijn. En als je nog maar een jaar te leven hebt, verspil je geen half uur met bladeren in een verouderd financieel dagblad in de wachtkamer van een notaris.

‘Rijd me maar naar L’Adorée, we gaan pauze houden.’

‘Waar is dat?’

‘De tearoom aan het eind van de straat.’

Tussen de tijdsverschillen, eindeloze vergaderingen, conference calls, voortijdige beursopeningen, beheersraden en bezoekjes aan bouwplaatsen door had mijn lichaam simpele genietingen links laten liggen. Zoals het verorberen van een gebakje, met een glas champagne erbij.

De chauffeur zette me af voor de smeedijzeren deur. Binnen stonden een stuk of tien mensen gulzig de vitrine te bekijken, terwijl ze wachtten tot ze geholpen werden. Wilde framboos, pure chocola, roze, pistachegroen, allerlei verschillende soorten lagen daar lekker te wezen. Kom op, Albert, wees eens voor één keer origineel: als je nog maar weinig tijd hebt, moet je risico’s nemen, op onderzoek uit!

‘Wat mag het zijn, meneer?’

‘Dat paarse gebakje.’

De jonge verkoopster overhandigde me mijn trofee.

‘En mevrouw?’

Achter me stond een vrouw in mantelpak, met opgestoken haar, gerijpte gelaatstrekken en een halsketting van briljanten, te glimlachen van snoeplust.

‘Paars, wat een goed idee: daar zou ik nou nooit aan gedacht hebben.’

‘Het spijt me, deze meneer heeft de laatste genomen.’

‘Ach,’ zuchtte de vrouw, ‘doe ik eens gek …’

Ik reikte haar mijn gebakje aan.

‘Paars past beter bij een dame. Ik neem er een met chocolade en koffie, juffrouw.’

Ik ging bij het raam zitten. Buiten stond de chauffeur met zijn rug tegen de taxi geleund te wachten, nog steeds met een stuurse blik. De vrouw verliet de tearoom met een vrolijke, dankbare zwaai. Ik zag hoe ze het verpakkingspapier in een vuilnisbak gooide en gretig in het gebakje hapte. Daarna verdween ze om de hoek van de straat.

De smaak van chocola. Het geluid van champagne die bruist in de flûte. Clélia’s doop, ik ben nog maar vijf. Mama heeft het huis versierd als een sprookjeskasteel: de trap is bedekt met klimop en witte lelies; lampjes doen de tuin in magisch licht baden en de wieg van mijn zusje troont op een tapijt van smetteloos ganzendons, terwijl er van het plafond slingers van zijden bloemen neerhangen, die met zorg door mijn tantes zijn gemaakt.

Er heerst opgewondenheid, er klinken vreugdekreten en liedjes. In de algemene uitgelatenheid bekommert niemand zich meer om mij. Verschrikkelijk alleen schrok ik de helft van de monumentale taart naar binnen, alvorens in onmacht te vallen en buiten bewustzijn over te geven, met mijn hoofd onder de wieg.

‘Wilt u nog iets, meneer?’

‘De rekening, dank u.’

Ik stapte weer in de taxi. De chauffeur zat naar het nieuws te luisteren. ‘Dramatische explosie in een gebouw aan de Seine’, zei de nieuwslezeres afgemeten. ‘Het precieze aantal slachtoffers is nog niet bekend. Hulpdiensten zijn ter plaatse, en de politie stelt de eerste onderzoeken in om de oorzaak van de ramp te achterhalen.’

‘Dat klinkt belazerd’, gaf de chauffeur commentaar. ‘Weer een aanslag van de Arabieren.’

‘Veel meer geluk voor de man in de Parijse metro’, vervolgde de stem. ‘Hij had zich op de rails geworpen, maar komt ervan af met wat eenvoudige botbreuken.’

‘Pff. Hij had zich alleen maar een kogel door z’n kop hoeven jagen, dan had hij geen wonder geriskeerd, dat zweer ik u.’

‘Het weer: aan het eind van de dag mogelijk onweer, vergezeld van zware regenbuien.’

‘Zet me hier maar af’, beval ik de chauffeur, voordat hij tijd had om er alweer een fijnzinnige opmerking aan toe te voegen.

Er was een lichte wind opgestoken, die het weer mogelijk maakte adem te halen. Zonder problemen beëindigde ik het traject te voet, blij om even alleen te zijn. De straat met deftig ogende huizen was kalm, overschaduwd door honderdjarige bomen; het leven hier moest hopeloos rustig zijn, op z’n best verlevendigd door langskomende, welopgevoede scholieren die ruzieden over een snack, of door het gekef van de schoothondjes die zo gewaardeerd worden door welgestelde hoogbejaarden. Kortom, de perfecte omgeving voor een notariskantoor.

Ik hoefde daar niet aan te bellen: de deur stond op een kier. Binnen heerste een bedrijvigheid van jewelste, die in schril contrast stond met de uitgestorven straat. Klerken liepen haastig langs, hun ogen strak op de punten van hun schoenen gericht en hun armen vol dossiers, in een vreemde stilte. De dikte van het tapijt, de wandbekleding, het bescheiden telefoongerinkel, alles leek erop te zijn berekend het geringste geluid te voorkomen. Ik voelde me opeens slecht op mijn gemak.

‘U kunt plaatsnemen in de wachtkamer’, stelde een van de meisjes van de receptie voor. ‘Meester Jambert is een paar minuten uitgelopen.’

Ik liep in de richting van de witte dubbele deur. Net toen ik die open wilde duwen, hoorde ik de schelle stem van Clélia.

‘Jammer dat papa en mama niet meer leven’, zei ze. ‘Dit had ze goed gedaan.’

Was het mogelijk dat zij en ik eindelijk een standpunt deelden?

‘Je moet de huid niet verkopen voor de beer geschoten is’, klonk de stem van Dan. ‘We weten niks zeker.’

‘Waarom denk je dat hij ons hier bij elkaar heeft geroepen? Hij heeft hoe dan ook alleen maar ons.’

‘We zijn nooit close geweest’, ging Dan verder. ‘Vooral jullie tweeën niet.’

‘En dat was niet voor niets’, antwoordde Clélia.

‘Hoe het ook zij, het is wel jackpot’, kwam mijn zwager met zijn falsetstem opeens tussenbeide. ‘Kun je het je een beetje voorstellen? Stel dat je ouders een ander hadden genomen. De wieg ernaast.’

Ik deed een stap achteruit. Instinctief. Maar een stap meer of minder veranderde niets. Met mijn gehoor was niets mis.

‘Ik ken mensen’, zei Dan, ‘die merkten na twee maanden dat het kind dat ze hun hadden gegeven een mongooltje was. Gelukkig was dat in het buitenland: ze konden hem terugbrengen. Het is afschuwelijk om te zeggen, maar laten we niet hypocriet zijn, in hun plaats had ik hetzelfde gedaan.’

Het drukte op mijn borst. Haal adem, Albert.

Blikken van mijn moeder. Mijn moeder?

Terug naar vergeten zinnen. ‘Je weet niet hoeveel geluk je hebt’, ‘Sommige mensen kennen geen dankbaarheid’.

De leegte in mijn buik.

Weinig mensen horen twee keer in één en hetzelfde leven dat hun ouders dood zijn. Nou, ik dus.

Haal nog eens adem, Albert. Je gaat nu toch niet het loodje leggen? Je hebt absoluut betere dingen te doen, m’n jongen. Tien minuten geleden voelde je je alleen op de wereld; nu weet je dat je dat ook bent. De parameters zijn net veranderd.

‘Nou,’ zei mijn zwager, ‘wat spookt hij uit, onze sinterklaas? Wil hij de spanning erin houden, of wat?’

Ik ging naar binnen.

‘Hallo allemaal. Ik ben heel blij jullie te zien.’