Torben Guldberg

Over het bestaan van liefde

Uit het Deens vertaald door Gerard Cruys

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Oorspronkelijke titel Teser om eksistensen af kærlighed, verschenen bij Lindhardt og Ringhof

Oorspronkelijke tekst © Torben Guldberg en Lindhardt og Ringhof Forlag A/S 2008

Published by agreement with Andrew Nurnberg Associates, London

Eerste Nederlandstalige uitgave © Gerard Cruys en De Geus bv, Breda 2009

Deze editie © De Geus bv, Breda 2013

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie © 1996. Photo Scala, Florence – courtesy of the Ministero Beni e Att. Culturali

isbn 978 90 445 2834 3

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2009.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Partituur te gebruiken bij lange oorlogen

Leer dan toch een beetje bang te zijn voor jezelf,

als je merkt dat je zo kil en gevoelloos bent …

– martin luther (1483-1546)

Dit verhaal heeft drie hoofdpersonen, die iets onmogelijks met elkaar gemeen hebben: ze zijn ouderloos. ‘Ouderloos’ is een bijzonder stijlbloempje in onze taal dat in strijd is met het gezonde verstand en de natuurlijke orde door te suggereren dat iets zonder oorsprong zou kunnen ontstaan. Maar op die manier beschrijft het een gevoel dat ik met de drie hoofdpersonen deel, aangezien ook ik zonder mijn ouders ben opgegroeid, een sensatie die je bijna kan omstrengelen en die een acute staat van gemis teweeg kan brengen.

Het stijlbloempje lijkt aan dezelfde oergrond te ontspruiten als de vele voorstellingen omtrent het ontstaan van de wereld vanuit het niets, een allesomvattend gemis dat slechts met gebrekkige symbolen valt uit te leggen. Zodoende hebben oude geschriften en overleveringen van elke bevolkte streek op de aardbol tal van symbolen in petto voor de bron van het al, dat uit het niets voortkomt. Variërend van luchtige begrippen als licht, geluid en woorden tot de concretere, zoals de uier van een koe bij de niet geheel van humor gespeende Vikingen. En ten slotte schijnt de kroon van het bloempje te wijzen in de richting van de Europese voorstelling omtrent de wedergeboorte van het continent, want is het geen fysiologische onmogelijkheid dat Europa zichzelf uit zichzelf zou kunnen baren?

Gemis kweekt een eenzaamheid waarvan je niet kunt verwachten dat anderen die zullen begrijpen. Wat je wél kunt, is er op verschillende manieren in en mee trachten te leven.

De naamloze zuigeling die in een hoop uit de bomen gevallen fruit achter een appelboomgaard werd gevonden door de immer waakse keldermeester van het kleine klooster in Svindfeld, het jongetje dat opgroeide te midden van lekenbroeders, novicen en monniken en dat de naam Frans van Svindfeld kreeg, koos ervoor zich in de monnikenorde te laten opnemen en zo zijn eenzaamheid te versterken met zwijgen en eentonige dagen en haar te lenigen met de ordelijke gemeenschap van de broeders achter de clausuur, de buitenmuur van het klooster.

Amalie, die haar naam van de uitgestoten vrouwen op Troldholm kreeg, koos voor het zingen. Dat deed ze minstens één keer per dag.

Hun zoon Magnus, die hen beiden ontmoette zonder te weten dat zij zijn ouders waren, verkoos te geloven dat er niets te doen viel aan de eenzaamheid, en hij stond er verder niet meer bij stil. In plaats daarvan begon hij instrumenten te bouwen en raakte hij nadien bekend als vervaardiger van een doedelzak met een zeer bruikbaar, uiterst schel en klapperend geluid.

Deze drie zullen we volgen.

Maar eerst wil ik even een vraag stellen: hoe komen we meer aan de weet over deze drie ouderlozen?

Wat willen we bijvoorbeeld weten? Wat er gebeurde als Frans zich naar de andere kant van de clausuur begaf, waar hij oorspronkelijk vandaan was gekomen? Hoe Amalies zingen klinkt? Waarom het klapperende geluid van de doedelzakken zo bruikbaar was? Waarom Magnus ophield met piekeren? Ik ken niet alle antwoorden.

Geen enkele verteller weet alles. Ook ik luister om meer te horen.

Wat ik weet, heb ik echter niet van vreemden. Ik heb zowel de drie hoofdpersonen als een aantal bijfiguren ontmoet.

Magnus kwam ik tegen in Kopenhagen. Hij was in het bezit van een partituur en beweerde dat je die niet kon spelen zonder in tranen uit te barsten. Het omvangrijke werk had hij toegestuurd gekregen en hij had de zaak niet nader onderzocht. Ik vermoedde de contouren van een uitgebreider verhaal in het weinige dat hij over het ontstaan van het werk wist te zeggen en ik nam me voor zelf op onderzoek uit te gaan. Inlichtingen over zijn jeugd brachten me ertoe naar de Limfjord te reizen, waar ik na enige moeite Frans vond in het parochietje dat Svindelev heette. Daar bleef ik een paar dagen. Niet ver daarvandaan lag een weids moeras, een watergebied vol riet waar ik in een bootje doorheen boomde en verder naar wat het Wolvendiep werd genoemd; ik bereikte de Limfjord zelf, waar Troldholm als het grootste van een hele reeks vlakke eilandjes lag. Hier sprak ik met Amalie en met enkele van de vrouwen die haar hadden grootgebracht.

Mijn kennis stamt dus van de personen zelf. En het gevoelen, de gesteldheid die we delen.

Dus ik schrijf op wat ik weet. Daarbij wil ik graag op mogelijke verbanden wijzen, meedichten en de overgangen vergemakkelijken. Maar verder moeten we allemaal stuk voor stuk onze oren de kost geven om de juiste toedracht te raden en de hiaten met onze dromen vullen.

Het resultaat zal vermoedelijk niet hetzelfde zijn. Misschien zien we in het verhaal dat we nu zullen volgen ieder voor zich alleen maar onszelf – want als we een dichter mogen geloven die werd geboren nog voordat onze drie hoofdpersonen stierven, zijn wij gemaakt van dezelfde stof als de dromen die we in de verhalen weven die we horen. En daarom leren we misschien alleen maar iets over onszelf, hoe het is om mens te zijn, jij en ik, door te luisteren. Het is het proberen waard.

De eerste drie jaar van haar leven onthield Amalie zich van brabbelen, neuriën of huilen. Af en toe sloot ze haar ogen, spande al haar spieren, spande haar lichaam als een boog zodat alleen haar achterhoofd, nek en hielen nog de grond raakten en dan opende ze haar mond zonder dat iemand een kik hoorde. Dat was alles.

Ze was in het geheim geboren. Haar moeder moet gevoeld hebben dat de dorpsgemeenschap waarin ze woonde haar dwong de geboorte te verhelen. En om op die plek verder te kunnen leven, probeerde ze die ook voor zichzelf te verhelen. Ze toog naar het Wolvendiep en ging tussen twee hoge, knoestige boomwortels aan de waterkant liggen. Ze bond een doek om haar mond en stak mos in haar oren, zodat ze niet kon schreeuwen en ook niets kon horen. Ze perste zo hard dat de tranen haar in de ogen sprongen. Het water koelde haar schoot af, temperde dat gedeelte van de pijn dat ze niet van zich af kon zetten. Toen het kind naar buiten gleed en er een golf fjordwater bij haar naar binnen spoelde als een kilte die haar deed bedaren, ging ze overeind zitten en droogde haar ogen. Zonder naar beneden te kijken liet ze een hand door het water gaan en vond het kinderlijfje voordat het aan de oppervlakte kwam. Ze hield het kind vast terwijl ze met haar andere hand de tang vond die ze van de smid had gestolen. Hij lag in de schort, die onder haar nek had gelegen terwijl ze perste. Ze had helemaal geen erg gehad in het harde metaal, dat een rode streep tussen twee van haar nekwervels had achtergelaten. Ze knipte de navelstreng door en legde de tang weg, pakte met beide handen het kind vast en beet in haar lip. Duwde het kind van zich af. De fjord in. Weg. In de hoop dat er daadwerkelijk wolven in het diep zaten, dat ze kaken en tanden hadden en dat ze vast zouden houden. Ze hield haar blik van de waterspiegel af gewend terwijl ze overeind kwam. Ze trok de moederkoek tussen haar benen vandaan, begaf zich naar de andere kant van de boom en groef een gat. Daarin begroef ze de moederkoek en de tang, samen met alle herinneringen. De herinnering aan de smid, die haar tot vrouw had gemaakt. De herinneringen aan al die keren dat het klamme zweet haar was uitgebroken toen ze haar misselijkheid had onderdrukt bij het melken, bij het karnen, onder het eten. De herinneringen aan al die blikken die de laatste maanden vluchtig langs haar buik waren gestreken om meteen weer terug te keren naar waar ze vandaan waren gekomen. Alsof iedereen die ze kende dadelijk had besloten dat ze haar buik niet hadden gezien, zodat ze er met niemand over hoefden te praten – al die anderen, die hetzelfde zagen en hetzelfde besloten. Om harentwille zouden ze met geen woord reppen over wat iedereen wist. Tenzij ze natuurlijk in zonde bleef leven. In dat geval waren ze verplicht haar terecht te wijzen en te straffen, zodat God weer genadig op haar zou neerzien. Ja, dan zouden ze stuk voor stuk niet nalaten de waarheid rond te bazuinen. Men vond echter geen aanleiding haar de straf op te leggen die ze had verdiend, menige rechtschapen ziel droeg haar geheim met zich mee, maar tot veler vreugde was zij gebrandmerkt voor het leven. Dat was duidelijk te zien in de kerk tijdens de gebeden. In deze contreien aanvaardde men Gods liefde en zegen met gebogen hoofd, ongemakkelijk en verbeten. Degenen die achter haar zaten, konden zodoende zien hoe haar hoofddoek verschoof. Ze zagen de blote nek vlak onder de haargrens en de rode streep, die nooit verdween.

We weten nu dus dat de kleine Amalie een stil kind was, misschien getroffen door een vorm van stomheid – net als al degenen die met haar moeder omgingen – maar het is nog steeds niet helemaal duidelijk waarom.

Het is natuurlijk verleidelijk te denken dat het de wiegende wateren van de fjord waren die Amalie met baarmoederlijke zorg omsloten en een milde verlenging van de foetusstaat schiepen; die een lome rust bewerkstelligden in haar leven aan de andere kant van de geboorte, zodat het onnodig was om te schreeuwen en te huilen maar wél nodig om zich uit te strekken, de spieren te activeren en te gapen. Laten we niet voor die verleiding vallen. Laten we naar de realiteit kijken.

Amalie verscheen op Troldholm op een golf die niet enkel haar op het strand wierp maar ook een hoop dode vliegen, vlinders en jonge visjes. Ze werd gevonden door een magere vrouw bij wie grijsgestreepte haardotten afhingen van de kruin als vogelnestjes die zich aan klimopranken vastklampen. De vrouw had vier gele tanden, haar ogen hadden witte kringen in de grijzige irissen rond de pupillen. Ze had een bloot bovenlijf, duidelijk zichtbare pezen onder haar gerimpelde huid. Ze droeg een touw om haar middel, waaraan rafels van door de zon gebleekte stof, een leren zakje en gedroogde planten hingen. Met het kind tegen haar ene schouder gedrukt holde ze naar het midden van het eiland, tussen het lage gekromde geboomte, door het onderhout langs onzichtbare paden tussen varens en bloempjes door naar een open plek in het bos. Hier stampte ze twee keer op de grond en slaakte een kreet die voor de korte roep van een kieviet kon doorgaan. Vervolgens schraapte ze met haar voeten een stapel half verteerde bladeren van de vorige herfst bij elkaar en legde het kind daarop neer. Amalie, die nog geen Amalie heette, reageerde door al haar spieren te spannen en haar mond te openen. Een wesp en drie vliegen vielen boven haar hoofd uit de lucht. De ene kwam in haar mond terecht, zodat ze hoestte tot hij eruit viel.

Van verschillende delen van het eilandje kwamen andere halfnaakte vrouwen naar de open plek in het bos toe. Ze hurkten neer en bekeken het meisje. Onderzochten haar met schuwe bewegingen, als jonge poesjes die uithalen naar een grote kever. Gaven een tikje op haar neus, pakten de voetjes beet, keken ontroerd in haar ogen, pakten de dunne blonde pieken op haar hoofd vast en lieten die tussen hun ruwe vingers glijden. De zesde en laatste die hier opdook, de meest doorvoede en grofst gebouwde van de vrouwen, wrong zich tussen de anderen door, monsterde het wicht met een enkele blik, pakte resoluut de navelstreng beet en bond er een knoop in. Amalie spande zich als een boog en er vielen nog meer vliegen naar beneden.

Laat dit nu het beeld van Amalies kinderjaren zijn.

Zes vrouwen in een kring, Amalie in het midden. Insecten die dood uit de lucht vallen als voortekenen. Als aanduidingen van een soort thema in Amalies leven, waarvan op dit moment noch jij noch die zes vrouwen enig benul hebben, een soort vermoedens die deze vrouwen samen met jou en mij kunnen vullen met dromen, kleine mysteries die ons verder doen lezen, verder doen leven. En vertellen.

Over Frans’ aankomst in het leven kan ik weinig feiten aandragen. Toch is het me opgevallen dat hij in de stapel afvalfruit was gevallen en ik heb me een vrouw voorgesteld die niet tussen de boomwortels ging liggen maar zich tussen de takken van de boomkruin verschool. De bladeren waren op dat moment donkergroen; in elk geval duidt dat afvalfruit erop dat het zich in de herfst moet hebben afgespeeld. Toen Frans voor het eerst schreeuwde, was dat vanuit een positie die iedereen zou hebben doen schreeuwen. Daarbij geloof ik dat iedereen die positie als een symbool van het leven kan zien: hij hing naakt en kwetsbaar hoog boven de grond aan een streng die het op een gegeven moment moest begeven. Toen de vrouw de streng stukscheurde, deed ze dat in de hoop dat de aarde hem beurs zou maken, net als al het andere fruit dat op de grond viel, en hem oneetbaar zou maken voor het bestaan.

Maar nog reëler en belangrijker voor Frans’ ontmoeting met de wereld is het feit dat hij naamloos was. Daar hebben ouderlozen een handje van. Het woord dat het kind zal kenmerken en waaraan het zichzelf zal herkennen, wordt pas een realiteit op het moment dat iemand zich over de ouderloze ontfermt. Het kind sterft naamloos of anders zal het door iemand verzorgd worden, en deze persoon of personen zullen het kind in de regel een naam geven. Ze zullen die gebruiken en het kind zal opgroeien zonder herinneringen aan de tijd dat het naamloos was. In Frans’ geval zou het echter anders lopen.

De keldermeester droeg hem van de fruithoop naar de infirmerie, een van de drie met stro bedekte vakwerkhuisjes die in een halve cirkel niet ver daarvandaan lagen. De infirmarius, de monnik die het meest van kruiden en medicijnen wist, liep met een kruik bloedzuigers tussen de ziekbedden door. Hij had zojuist een jonge vrouw behandeld die vandaag naar het klooster was gekomen, rillend van de koorts en met het bloed stromend langs de binnenkant van haar dijen. Ze zag nog steeds zo bleek dat hij haar niet durfde te aderlaten. De keldermeester wenkte de infirmarius naar zich toe en trok hem het kamertje met tincturen en extracten binnen, want omwille van het pasgeboren kind zag hij zich genoodzaakt zijn zwijggelofte te verbreken. De twee monniken fluisterden met elkaar terwijl de infirmarius het jongetje onderzocht. De eerste gedachte van de keldermeester was het kind naar het dichtstbijzijnde klooster van de Heilige Geest te laten brengen, waar ze zich over vondelingen ontfermden en waar ze voedsters in dienst hadden, maar de infirmarius was van mening dat het jongetje te zwak was voor zo’n reis. Hij noemde de vrouw met de bloeding, die de dag tevoren vermoedelijk op eigen houtje een foetus had proberen te verdrijven; misschien had zij melk. Als de koorts die zuur had gemaakt, zou het kind waarschijnlijk niet veel drinken, of het zou flink drinken en buikloop krijgen, maar dat was vast beter dan niets.

De keldermeester nam met het kind op een stoel naast de jonge vrouw plaats. Hij boog zich naar haar oor toe. Haar ogen gleden open en dicht. Hij fluisterde, zij luisterde en knikte. Ze werkte zich half overeind en stak een krachteloze hand naar het kind uit, maar haar ogen gleden opnieuw dicht. De keldermeester hielp haar het jongetje vasthouden, dat zijn mond al opende toen het de warmte van de borst tegen zijn wang voelde. De vrouw legde het kinderhoofdje goed, fronste haar voorhoofd en kreunde. Toen ontspande ze.

De keldermeester bleef die nacht in de infirmerie, verliet het jongetje slechts om het vroege ochtendgebed te bidden toen het nog steeds donker was. De toestand van de vrouw verbeterde, ze sliep diep als ze het kind niet zoogde. Ze werd zelf wakker als het huilde en ze nam hem zelf bij zich. De keldermeester bedacht dat het misschien wel haar eigen kind was. Dat ze het de dag ervoor misschien als onecht kind had gebaard en dat ze het niet over haar hart had kunnen verkrijgen om het dood te slaan. Misschien was de moederkoek er niet helemaal uit gekomen en had ze de bloeding opgelopen door die er zelf uit te schrapen. Hij ontdekte wonden op haar armen en een rode streep tussen haar nekwervels; ze had moeten vechten om niet het leven te laten bij haar heimelijke onderneming. En ze had zich naar het klooster gesleept, was over de stenen wal geklauterd en had het jongetje in de hoop afvalfruit gelegd, zodat het – als God het wilde – in leven zou kunnen blijven. Daarna was ze trillend naar de poort gewankeld om om hulp te vragen. Zo’n jonge vrouw nog. Hij streek over haar haar terwijl ze sliep.

Toen ze de volgende dag wakker werd, keek ze helderder uit haar ogen. Hij keek toe hoe ze het kind zoogde, om te zien hoe ze reageerde als ze het in haar armen had.

‘Wil je hem een naam geven?’ fluisterde hij. Hij verwachtte tranen te zien of een afwijzing te krijgen. Of allebei.

Ze keek naar het kind, dat de borst had losgelaten. Toen keek ze de keldermeester hoofdschuddend aan terwijl ze hem de naamloze aanreikte.

‘Is het jouw kind niet?’

‘Nee.’ Ze keek hem even in de ogen. Toen boog ze haar hoofd en zei kalm en stil: ‘Dit keer liet ik mijn buik niet dik worden.’

De keldermeester nam de tijd om het ongezegde te verteren alvorens ertegen in te brengen: ‘Maar je hebt melk.’

‘Ik verdien de kost als voedster.’

Het was niet ongebruikelijk dat kinderloze vrouwen als voedsters dienstdeden. Van de ingebouwde tegenspraak leek men zich niet bewust te zijn, ongeacht waar ze in dienst waren. Ook de keldermeester ging er niet verder op in, hij liet haar rusten.

Frans kreeg zijn naam dus niet van de jonge vrouw die als zoveel anderen Amalies moeder had kunnen zijn. Die kreeg hij de dag erna van de prior. Deze doopte hem in de kloosterkerk, die niet over een doopfont beschikte als in de parochiekerk. De handeling vond plaats boven een emmer water uit de put van de binnenplaats.

Ja hoor, je mag me best in de rede vallen met een vraag, want ik deed hetzelfde tegenover Frans. ‘Maar dan was je toch helemaal niet naamloos?’ zei ik. Jawel, feitelijk wel.

De monnikenorde die het klooster bewoonde, kwam voort uit de orde der Karmelieten, die was ontstaan als een broederschap van kluizenaars rond de berg Carmel bij Jeruzalem. Ze waren nadien goedgekeurd door de paus als een katholieke bedelorde, maar door de eeuwen heen hadden ze vastgehouden aan het introverte, ascetische leven van de eerste kluizenaars, met vasten en zwijgen tijdens het halve etmaal, met studeren, bidden en mediteren over de Heilige Schriften. Het klooster in Svindfeld was gesticht door de vorige prior, die naar de vlakke velden was getrokken tussen de Limfjord en het watergebied waarvan ook het Wolvendiep deel uitmaakte, samen met twee broeders en de elf boeken die elk christelijk klooster diende te bezitten. Hier wilde hij bouwen en leven, want er was helemaal niets waarvan je kon leven of iets kon bouwen. Hier zouden ze afhankelijk zijn van de genade des Heren en amper gestoord worden bij het werk en de gebeden.

Het was inderdaad een beproeving om het klooster te bouwen. De drie monniken moesten hun dagelijkse routines aanpassen aan de feitelijke omstandigheden. Het had geen zin om het halve etmaal te vasten als er van ver klei moest worden aangesleept, bakstenen moesten worden gebakken en keien moesten worden vervoerd; dan vielen ze flauw. Het had geen zin om de boeken te bestuderen voordat ze een dak boven het hoofd hadden. En er was trouwens ook niemand aan wie ze hun inzichten in de theologie konden doorgeven. Het had niet eens zin om te praten gedurende het gedeelte van de dag dat dit mocht, want praten hield het werk te veel op. En ze waren genoodzaakt een stuk land te ontginnen, hoewel een bedelorde normaal gesproken helemaal geen land bezat. Langzaam maar zeker boog de Jutse natuur het kloosterreglement dat ze hadden nageleefd om, herformuleerde het en voegde er een paar hoofdstukken aan toe. Toen de eerste vleugel en de kerk af waren, hadden nog twee broeders zich bij hen aangesloten. Nu waren ze met hun vijven. De vijf monniken gebruikten twee maaltijden per dag en baden de voorgeschreven gebeden, ongeacht waar ze zich bevonden als de klok hun vertelde dat het tijd was. Zes dagen per week zwegen ze, afgezien van die ene keer per dag dat de prior een hoofdstuk uit het uitgebreide kloosterreglement voorlas en de keren dat ze allen zongen tijdens de missen. ’s Zondags bespraken ze alle praktische zaken. Ze leefden bijna als Kartuizer monniken, maar noemden zich nog steeds Karmelieten.

Frans verscheen zestig jaar later op het toneel. Toen was het klooster kant-en-klaar. Het klooster zelf bestond uit vier vleugels, waarvan één de kerk was. Iets verderop lag een halve cirkel van met stro bedekte huizen, twee werkplaatsen en de infirmerie. Hierachter lagen moes- en kruidentuin, veldjes en bosjes. De zwijgplicht gold nu voor zowel de veertien monniken, de vier novicen als de lekenbroeders die zich binnen de clausuur ophielden – of op gehoorsafstand van de monniken die zich overdag buiten het viervleugelige hoofdgebouw bevonden, bezig met het werk in en rond de werkplaatsen. Zolang Frans klein was, zorgde de keldermeester voor hem. De keldermeester was verantwoordelijk voor voedsel en bier. Hij brouwde en bereidde het meeste zelf en controleerde de voorzieningen van velden en achterland. Hij bracht de meeste tijd door in de keuken, in de daaronder gelegen kelder en verder in de kerk. Frans bevond zich daarom binnen de vier vleugels, waar niemand een woord zei, in feite ook niet ’s zondags, want de macht der gewoonte is groot. Zodra de monniken klaar waren met het bespreken van de praktische zaken van de week en de binnenplaats betraden, daalde de stilte weer over het klooster neer.

Niemand noemde hem waar hij bij was bij zijn naam, zijn naamloosheid hield jarenlang aan. De eerste twaalf jaar van zijn leven was hij Frans helemaal niet. Hij was niet echt iemand, hij was een groot vraagteken, hij was een fysieke constellatie rond een kern waarvan hij de vorm en inhoud niet kende. Met als gevolg dat hij, toen hem op een dag door een ander kind werd gevraagd wie hij was en hij daar niet op kon antwoorden, werd getroffen door het vage gevoel van gemis waar ik het eerder over heb gehad. Van toen af aan wist hij met een zeldzame zekerheid dat hij zichzelf niet kende.

Ik noem dit omdat ik die ervaring met jou wil delen. Ik ben zelf een wees en kan daarom niet verlangen dat je mij, Amalie of Frans zult begrijpen. Ik kan je hoogstens behulpzaam zijn bij je poging mijn en hun situatie te begrijpen. Ik kan mijn best doen om gedeeltes van onze werkelijkheid herkenbaar te maken, zodat je je erin kunt inleven. En ik heb ontdekt dat bijna iedereen zich kan inleven in het niet kennen van zichzelf. Dat is opmerkelijk.

Laten we de vrouwen rond Amalie eens bekijken.

De meest struise, degene die Amalies navelstreng afbond, heette Rasmine. Zij was afkomstig uit de omgeving van Hals, waar ze had geleefd als waarzegster met verstand van kruiden; de mensen kwamen naar haar toe om raad en leniging. Toen ze de dertig was gepasseerd was ze ermee opgehouden de mensen alleen maar de helft te vertellen van wat ze te vertellen had, namelijk het positieve. Haar onaangename voorspellingen waren net zo precies als de aangename. Dat vonden de mensen maar niks; ze begonnen te denken dat zij vervloekingen over hen uitsprak om die slechte voorspellingen te laten uitkomen. Jarenlang deed ze haar best hun beschuldigingen te weerleggen. Ze nam de strijd op tegen de vlammen toen haar huis de eerste keer in brand werd gestoken, maar ze kon niet eeuwig vechten en daarbij haar verstand bewaren. De tweede keer dat ze door de vlammen werd gewekt, vluchtte ze het land in langs de fjord, ver landinwaarts. Ze bereikte de Troldholmen, de meer dan vijftig vlakke eilandjes die als enorme groene stapstenen in het ondiepe water lagen, slechts twee daarvan zo hoog dat er in het midden bos kon groeien. Er woonde niemand, want de meeste werden door het getij overspoeld en ’s winters waren ze gedurende lange periodes soms geheel door ijs bedekt. Vandaag de dag zijn de meeste weggespoeld; er zijn er nog maar drie over.

Rasmine waadde en zwom naar het grootste, en in een boom aan de rand van de open plek midden op het eiland bouwde ze een hut. De rust en stilte hadden een heilzaam effect op haar. Ze herwon haar krachten, begon een stukje grond te ontginnen. Wisselde waren uit met een van de marktkooplui die in hun trekschuiten de fjord bevoeren, iemand die zich niet liet afschrikken door de geruchten dat er weer trollen op Troldholm waren. Op een dag besloot ze dat de rust die ze hier had gevonden niet van haar alleen zou zijn. Ze vond haar roeping in het leven door andere vrouwen op te zoeken met problemen als die zij zelf had gehad en hen naar het eiland te brengen.

De eerste was Grit, de vrouw die een tijd later Amalie op het strandje van het eiland vond. Grit was iets ouder dan Rasmine, in een uithoek van haar verschrikte gemoed was ze de ballingschap al in gedreven voordat Rasmine haar naar het eiland in de fjord haalde. Op Troldholm was haar toestand verbeterd, maar haar spraakvermogen had ze niet teruggekregen. De volgende die kwam, was Mathilde. Zij had zich nooit leren inhouden als de geesten van haar verlangden dat ze berichten doorgaf aan de mensen om haar heen. Ze had brandwonden en kon op elk willekeurig moment vergeten waar ze was en wat de bedoeling was van wat ze deed. Enige tijd later kwamen er ietwat jongere vrouwen bij. Esmeralda met haar holle borst, die met paarden en koeien kon praten en op totaal heldere dagen stormvloeden kon voorspellen. Sine, die de maan aan haar lichaam voelde trekken. En ten slotte de bleke Laura, die onder het lopen nooit naar de grond keek maar ook nog nooit een takje onder haar voeten had gebroken en die daarom in haar geboortestreek de bijnaam De Stilte Zelf had gekregen en van een aantal sluipmoorden werd verdacht.

Ondanks de vertrouwdheid van deze vrouwen met voortekenen is het niet verwonderlijk dat er zelfs op Troldholm de nodige discussies konden plaatsvinden over de betekenis van de uit de lucht vallende insecten. Er zijn maar weinig tekenen die meer zijn dan toevallige doelwitten van de menselijke behoefte tot interpreteren. En er zijn maar weinig interpretaties die meer zijn dan bevestigingen van het eigen standpunt van de interpretator.

Esmeralda, die alleen maar de vliegen had gezien en niets wist van de vlinders en jonge visjes op het strand, aanschouwde in een kort visioen hoe er steeds grotere dieren uit de lucht zouden vallen naarmate Amalie groter werd en haar stomme schreeuw met toegenomen kracht zou kunnen schreeuwen. Zwaluwen, merels, kraaien, mantelmeeuwen en raven. En op een dag zouden de engelen der duisternis neerdalen en nog weer later zou de schreeuw het Zwarte Beest oproepen dat zij maar al te goed uit haar dromen kende. Laura probeerde Esmeralda te troosten en pleitte ervoor dat Amalie hun was gezonden om al het zwarte ongedierte uit te roeien, ook het onderaardse gekrioel van larven, mollen en wormen. Rasmine stopte hen.

‘Nieuwe tekenen’, zei ze, ‘kunnen pas geduid worden als ze niet langer nieuw zijn. Geduld. Ge-duld …’

Ze rekte de laatste lettergreep, haar diepe stem galmde lang na en de gemoederen kalmeerden. Ze keken naar Amalie, die zich opnieuw spande als een boog. Maar er vielen geen insecten uit de lucht.

Dit keer meende Mathilde golven te hebben gezien boven Amalies mond, als het trillen van de lucht boven donkere stenen op zomerdagen. Ze dacht dat het waarschijnlijk een soort bleek vuur was en vroeg zich hardop af of mensenkinderen door draken konden worden gebaard. Dat bracht Sine ertoe te onderzoeken of de dode vliegen op de grond hun vleugeltjes nog hadden. Dat was zo.

‘Ge-duld’, zei Rasmine.

Er zouden drie jaar verstrijken voordat ze begonnen te begrijpen waar het teken op duidde.

Ondertussen laaiden de discussies op wanneer er nieuwe insecten uit de lucht vielen: muggen, vliegende mieren, langpootmuggen. Esmeralda kreeg een nieuw visioen toen er een libel levenloos op Amalies voorhoofd landde en daar als een glanzend diadeem bleef liggen. En Amalies stomme schreeuw werd praktisch aangewend: ze leverde hun voedsel op, een pure delicatesse.

Op een warme lentedag was Grit Amalie aan het wassen in het fjordwater. Ze hield een hand onder de rug van het meisje, liet haar deinen in de waterspiegel en de golfjes tegen haar aan klotsen terwijl ze met haar andere hand het vuil van haar ledematen wreef. Toen Amalie zich onverhoeds strekte en schreeuwde, raakte haar hoofd onder water. En aan de oppervlakte verschenen onmiddellijk daarna acht levenloze stekelbaarzen, drie platvissen waarvan de koppen nog niet helemaal op hun plaats waren gedraaid, twee fjordgarnalen, een paar scharretjes en nog wat jonge visjes die Grit niet direct kon thuisbrengen. De een na de ander doken ze op aan de oppervlakte; hun huid en schubben en stukjes schelp glinsterden in een cirkel om Amalie heen. Grit begaf zich nog wat verder met haar het water in, en toen de volgende schreeuw kwam, duwde ze het meisje onder water, maar ze zorgde ervoor haar er weer uit te halen voordat ze inademde. Er verschenen nog meer visjes, die op hun zij aan de waterspiegel gingen liggen. Ze verzamelde ze in een doek, en toen Amalie in de zon te drogen werd gelegd, legde ze ook de vissen op een steen te drogen. Kort erna klonk een kievietsroep; het was tijd voor de bijeenkomst op de open plek in het bos midden op het eiland. Daardoor vergat ze de vissen. Maar toen ze een paar dagen later terugkeerde en een baars oppakte om eraan te ruiken, bleek die prima geconserveerd te zijn. De garnalen waren verrot, maar de vissen waren gezouten en gedroogd als schol. Ze boog voorover en drukte het puntje van haar tong tegen de grote steen aan. Er zat zout op, wellicht door toedoen van het fjordwater dat er in de loop van de winter overheen gespoeld was. Ze raapte een baars op en beet erin. Het vel was knapperig en de graatjes kraakten tussen haar tanden, maar er zat weinig smaak aan het vlees. De scharretjes smaakten beter.

Toen het mysterie omtrent de jonge visjes die Amalie hadden vergezeld bij haar aankomst op het eiland aldus was opgelost, waren alle vrouwen er heilig van overtuigd dat de nieuwe delicatesse een geschenk was dat hun werd gegeven omdat ze zich over Amalie hadden ontfermd. Grit verbeterde haar vistechniek door Amalie eraan te wennen kopje-onder te gaan. Nu begon het op een spelletje te lijken. In plaats van met haar hoofd onder water geduwd te worden als ze het al op een schreeuwen had gezet, leerde Amalie te schreeuwen als gevolg van het feit dat ze erin werd geduwd. En soms lachte ze wanneer ze weer bovenkwam. Ze glimlachte breed en grijnsde geluidloos. Grit liet zich verleiden door het idee dat de vissen doodgingen aan een vreugdevolle gil, het soort gil dat door andere kinderen wordt geslaakt als ze in de lucht worden gegooid door iemand die van zins is hen weer op te vangen.

De volgende jaren sterkten de vrouwen sneller aan na de ontberingen van de winter, want Grit had het druk met vissen, zouten en drogen op het moment dat er jonge vis in overvloed was en het bos en het veldje nog weinig vers voedsel te bieden hadden. Misschien lijkt het daarom op een vriendelijke speling van het lot dat Laura niet meer zo bleek zag en tegen een stootje kon toen zij op een andere warme lentedag als eerste Amalie hoorde schreeuwen.

Voor wie het verdere verloop kent, is het opzienbarende aan het gebeuren niet dat Laura de schreeuw op een afstand van enkele honderden meters hoorde, terwijl Grit, die met Amalie in haar armen stond, nergens erg in had. Dat is eerder het feit dat Laura vier dagen achtereen huilde en daarna in gewicht toenam, tot de bleekheid voor altijd weg was.

Laura stond aan het eind van het ontgonnen veldje dat aan haar zorgen was toevertrouwd. Er was wat zaaigoed in de aarde gelegd en haar dagtaak bestond in het planten van ingezamelde kruiden, zodat die in de met stenen afgezette bedden konden groeien en zich uitbreiden. Maar ze was nog niet aan het werk. De toon die haar de laatste maanden af en toe had gestoord, was in kracht toegenomen. Het was een luide pieptoon binnen haar schedel. Het was geen gesuis in de oren als na een knal en leek niet door iets concreets te komen of van een concrete plek afkomstig te zijn. Het was een geluid zonder richting. En ze luisterde om eerst eens na te gaan of het van binnen dan wel van buiten kwam.

Met de ene voet voor de andere stond ze daar, de armen ietwat geheven; midden in een stap. Met een lege blik staarde ze naar de teelaarde en de scheutjes en stekjes. Zo stond ze geruime tijd. Toen trad er heel langzaam een verandering op. Eén wenkbrauw bewoog. De onderlip begon te trillen. Het beven werd heviger, tot de lip welhaast kronkelde als een larf die zich verpopt heeft. Uit haar ooghoek viel een druppel zonder de wangen te raken. De knieën bogen. De kin ging omhoog. Met betraande ogen keek ze naar boven terwijl ze door de knieën ging. De vingers zochten blindelings in de lucht maar vonden toen gras en aarde. De handen steunden haar terwijl ze het laatste stuk naar achteren viel. Haar billen raakten de grond en op dat moment kwam de eerste snik.

Zo vond Rasmine haar; zittend met omhoog gewende blik, snikkend, zodat haar boezem ervan schokte en haar rug golfde. Ontroostbaar.

Rasmine tilde de tengere vrouw op en droeg haar naar de stookplek. Zette haar behoedzaam op de grond, ging achter haar zitten en streelde haar rug. Pas tegen de avond slaagde de snikkende Laura erin een woord over haar lippen te krijgen, dat ze eruit perste door het speeksel en de gezwollenheid heen, die zich over het hele gezicht van onder de ogen tot het bovenste gedeelte van de hals had uitgebreid. Maar er kwam maar één woord tegelijk: ‘ik’ of ‘triest’ of ‘Amalie’, want zodra ze het had uitgesproken, schoot ze weer vol en stootte ze een hees wolvengehuil uit. Haar open en indringende ogen gaven te kennen dat ze graag iets wilde verklaren, maar het geluid weerhield haar ervan te praten. Ze sloeg zichzelf met gebalde vuisten op de borst om toch iets te zeggen. De slagen en de snikken vormden een vast ritme, dat aanhield tot ze weer probeerde te praten. ‘Alleen …’, en de pieptoon werd opnieuw sterker, het ritme van de snikken zette weer in.

De kleine Amalie en de vijf andere vrouwen sliepen in bij een verontrustend geluid: een dierlijk gebrul onderbroken door dubbele slagen, als een zingend, afgewezen hart. Laura huilde de halve nacht, ze huilde door in haar slaap. De volgende dag zette ze het weer op een brullen. Grit en Esmeralda begonnen uit medelijden allebei te snotteren. Rasmine stuurde de anderen erop uit om te gaan werken, Laura hield ze bij zich.

Toen de vrouwen ’s avonds op de stookplek bijeenkwamen, had Rasmine voldoende hele zinnen aan Laura weten te ontlokken om te weten wat er aan de hand was.

‘Laura heeft Amalies schreeuw gehoord’, zei Rasmine tegen de anderen. Grit kneep haar ogen toe en keek Laura aan, anderen richtten aandachtige blikken op Rasmine. Laura trok zich een eindje terug uit de kring rond het vuur. Hoewel iemand anders haar woorden formuleerde, werd haar huilbui nu zo hevig dat ze alle andere uitbarstingen overstemde.

‘Amalies schreeuw’, vervolgde Rasmine even later, ‘moet tot nu toe zo luid zijn geweest dat niemand hem kon horen. De toon moet zo hoog zijn geweest dat die door gewone stervelingen niet kon worden opgevat. Maar de laatste tijd is de toon van de schreeuw wat gedaald. Laura’s fijne gehoor is daar van tijd tot tijd door getroffen, en een tijdje geleden werd het zo erg dat ze het niet meer kon negeren. En toen moest ze erachter komen wat het was. Er echt naar luisteren. Vandaag besefte ze opeens dat het Amalies schreeuw was. En op hetzelfde moment kwam het haar voor dat ze die herkende. Dat woord gebruikte ze: herkennen. Ze herkende een schreeuw die zij zelf nooit had geschreeuwd, ze hoorde haar eigen diepe vertwijfeling. Alle kracht in haar versmolt tot tranen. En Amalie ging kennelijk door met schreeuwen. Is ze vandaag lang verdrietig geweest, Grit?’

Grit dacht na, toen knikte ze hevig.

‘Aan één stuk door hoorde Laura de eenzaamheid die wij hier allemaal kennen. Aan één stuk door. En intussen zag ze hoe Amalie met het leven werd geconfronteerd. De reis over de fjord, tussen de eilandjes door, dagenlang zonder een stem, een hand, een vertrouwd hartritme. Niets. En niets in het verschiet. Zoals Laura de dingen nu eenmaal ziet, zag ze tegelijkertijd haar eigen reis. Van toen ze nog klein was en de mensen haar een raar kind vonden omdat ze de andere dorpskinderen aan het schrikken kon maken door over haar visioenen te vertellen. En tot ze volwassen was en ongeliefd en gevreesd was bij zowel mannen als vrouwen. Ze hoorde de vertwijfeling over het totale isolement. Het verlangen naar het tegenovergestelde. En ze hoort het elke keer als Amalie schreeuwt. Elke keer.’

Rasmine keek om zich heen naar de ietwat bedrukte gezichten.

‘Amalie is dus niet stom’, zei ze. ‘Wij zijn het die doof zijn voor het verlangen.’

Hoe waar deze uitspraak ook mag lijken en hoe algemeen toepasbaar op de relatie tussen kinderen en volwassenen en op andere levensaspecten ze ook schijnt, voor de vrouwen van Troldholm was het slechts een waarheid van korte duur.

Laura, die dus nog twee dagen doorging met huilen alvorens in staat te zijn het werk in de kruidenbedden te hervatten, kon er in het begin niet tegen om Amalie te zien. Het was al erg genoeg om elke schreeuw te moeten horen. Haar aanblik wekte elke keer de onverdraaglijke gedachte dat de grote pijn die zij zelf voelde in zo’n klein lichaampje kon bestaan. Ze stond vroeg op om naar de kruiden te gaan, tijdens de bijeenkomsten midden op de dag hield ze zich ietwat afzijdig en ’s avonds maakte ze wandelingen langs het water, vaak een paar keer het hele eiland rond, tot ze zich bij het invallen van de duisternis tussen de andere vrouwen begaf om te gaan slapen. Esmeralda en Sine imiteerden Laura, want zij vreesden nu ook de schreeuw te zullen horen die haar zo van haar stuk had gebracht. Ze dachten dat Laura slechts het gelúíd uit de weg ging. Grit mopperde met hoekige gebaren dat het met de visserij eigenlijk maar niks gedaan was en wilde Amalie ook niet verzorgen. En Mathildes vergeetachtigheid maakte haar ongeschikt voor de taak van kinderverzorgster. Daarom werd Rasmine degene die zich over het kind ontfermde.

Zij was het ook die ervoor zorgde dat Amalie op een dag dat ze goedgemutst was in een van de bedden achter Laura’s rug belandde.

Rasmine was niet zelf getuige van wat er gebeurde toen Laura Amalie in het oog kreeg, want ze wilde zich er niet te veel mee bemoeien en was weggegaan eer het zover kwam. Ik had het anders graag willen weten en doorvertellen, ik denk dat we iets zouden kunnen leren over het wezen van de liefde en dat er een belangrijke gebeurtenis achter schuilgaat die buiten het kader van dit verhaal ligt. In elk geval kwam Laura terug naar de open plek in het bos met Amalie in haar armen; ze glimlachten allebei en de dag erna was ze al het eerste pond aangekomen van de ruim twintig die nog zouden volgen. Nu kon je haar stappen horen, en ze lachte elke keer wanneer er een blad onder haar voeten knerpte.

Een paar maanden later hoorde Grit Amalies schreeuw. Het begon als een hoofdpijn in de ochtend, en in de loop van de dag maakte het haar duizelig. Uiteindelijk holde ze slingerend naar het water, stak haar hoofd in het koele water en slaakte een machteloze kreet. Voordat ze haar hoofd er weer uit trok, meende ze een dode paling aan haar blik te zien voorbijglijden. Maar dat moet een zinsbegoocheling zijn geweest; ze kon hem nergens vinden toen ze er even later naar zocht. Op dat moment gleed de sluier van de hoofdpijn weg en ze herkende de pijn als een schreeuw.

Zo ging het door. In de daaropvolgende jaren zakte Amalies schreeuw allengs af tot een register waar iedereen bij kon. Vaak waren ze er het liefst van verschoond gebleven.

Met het verstrijken van de jaren kreeg Frans de gewoonte om rondjes te maken om de put op het kloostererf. In het midden van het erf was een kleine tuin met vruchtbomen, gras en bloembedden. In de tuin bevonden zich ook de put en de wasplek met de grote platte stenen. Wanneer Frans uit de keuken kwam, lag de put het dichtstbij. Hij holde ernaartoe, met een hand tegen de stenen liep hij alsmaar in een kringetje rond en om de een of andere reden volgde hij altijd de baan van de zon.

Terwijl hij daar liep, kon hij de rode stenen van de vier vleugels zien, hij kon alle deuren en de ene uitgang zien. Naast de keuken, die aan het eind van de ene vleugel lag, was een kleine spleet naar de volgende vleugel, een smal steegje, de enige open uitgang vanaf het erf. De lekenbroeders maakten er gebruik van om de wereld van het klooster in en uit te komen zonder de monniken te storen. De lekenbroeders waren arme familieloze mannen uit de omgeving, ze werkten voor de orde en werden betaald met kost en logies. Vanuit het steegje konden ze direct op hun slaapzaal komen, waar Frans ook sliep, soms in de armen van een dikke goedmoedige man die rijmpjes en versjes voor hem fluisterde. Dat was de reden dat Frans überhaupt leerde praten. Het onderste gedeelte van de vleugel van de lekenbroeders bevatte opslagruimten met gezouten vlees, koren, fruit en groente, gelooide huiden en andere dingen. Aan het eind hadden de lekenbroeders hun eigen ingang naar het achterste gedeelte van de kerk. De kerkmuur was hoger dan de andere vleugels en er zaten twee ramen in met ruiten van gebogen glas. Op de volgende hoek van het erf was de ingang van de monniken naar het voorste gedeelte van de kerk, waar alle missen en diensten en het bidden van de acht dagelijkse getijden plaatsvonden. De volgende vleugel was van de monniken, en die zat vol deuren. Eén leidde naar het armarium, waar de boeken van het klooster waren verzameld, één naar de kapittelzaal, waar Frans zijn naam had kunnen horen op elke zondagse bijeenkomst tijdens alle jaren dat hij hem nog niet kende. Maar dat kon hij immers niet weten: hij werd pas tot de bijeenkomsten toegelaten toen hij als novice werd opgenomen. Een andere deur verborg de trap naar de slaapzaal van de monniken en hun latrines, de volgende leidde naar de andere uitgang, een doorgang naar de landerijen van het klooster en de werkplaatsen. De laatste gaf toegang tot de recreatieruimte, de schrijfzaal, die ’s winters kon worden verwarmd, zodat de inkt vloeibaar en de vingers soepel bleven. Dan was Frans terug bij de laagste van de vleugels met de kamer van de novicen, de eetzaal en de keuken. En dan begon hij vaak weer van voren af aan.

Hij volgde namelijk een regel, die zo willekeurig was ontstaan dat het verkeerd zou zijn te zeggen dat hij die had bedacht. Net zo verkeerd als te zeggen dat het volgen van de baan van de zon door hem was bedacht. De regel was simpel: bij elke ronde moest er iets nieuws gebeuren, anders mocht hij niet doorgaan. Het mocht best een regenboog zijn die het nieuwe vormde, of een bloemknop die zich eindelijk had geopend. Maar hij moest het er voornamelijk van hebben dat er iemand naar binnen of naar buiten ging of dat de monniken hun pijen, kappen en scapulieren kwamen wassen en die tegen de stenen wreven. Tijdens de lange missen, wanneer ook de lekenbroeders zich in de kerk bevonden, moest hij zo langzaam mogelijk lopen; dan ging het erom extra oplettend te zijn om een nieuwe ronde te mogen beginnen. Hij keek naar kevers op de grond en vogels in de lucht, maar soms moest hij het niettemin opgeven en het spel staken. Als er maar een enkeling was, als de meesten op het veld waren en alleen de prior, de keldermeester en zijn helpers het erf af en toe overstaken, zette hij er flink de pas in en keek hij goed om zich heen. En als er veel mensen op het erf waren, als de monniken naar de mis of de eetzaal gingen, holde hij zo hard hij kon.

Het was alsof Frans te midden van de talrijke herhalingen van het kloosterleven – de dagelijkse gebeden, plichten, maaltijden en missen, het ritme van de weken met werken en rusten, zwijgen en spreken, de jaarlijkse zaaitijd en oogst, feest- en heiligendagen – was gedreven door de blijdschap over al het nieuwe.

Toen Amalies schreeuw in deze wereld was aangekomen als een geluid dat door gewone stervelingen kon worden waargenomen en de meesten een schok bezorgde, vielen er geen insecten meer uit de lucht. In plaats van te discussiëren, konden de vrouwen nu hun handen voor hun oren houden. Of troosten en sussen, als ze dat konden opbrengen. Maar het duurde niet lang of de schreeuw nam een nieuwe vorm aan waartegen ze zich niet konden verweren.

Zolang Amalie nog klein was, was Rasmine degene die het vaakst voor haar zorgde – en de manier waarop Rasmine haar troostte was door te neuriën. Ze hield het meisje tegen zich aan, legde haar wang tegen haar haar, draaide haar bovenlichaam langzaam heen en weer en liet haar diepe stem in haar mondholte klinken. Ik vermoed dat Amalie zo haar schreeuwen omvormde tot zingen.

Vanaf haar vijfde en nog vele jaren nadien klom Amalie minstens één keer per dag in een van de bomen op het eiland, een van de grote in de buurt van de open plek in het bos. Daar zat ze een tijdlang voor zich uit te staren. Misschien schraapte ze met een nagel in de bast, verder was ze onbeweeglijk. Om haar heen had de kring van vrouwen zich over het hele eiland verspreid. Ze waren allemaal ergens mee in de weer, vermaalden koren tot meel, vingen vissen, schoffelden het veld, wasten kleren, kookten water of bakten brood in de aardoven. Sommigen van hen kon ze zien vanuit de boom, stuk voor stuk in de weer met vertrouwde ritmische bewegingen.

Dan opende ze haar mond.

De bewegingen van de vrouwen stopten abrupt. Ze kenden het geluid, maar werden er niettemin elke keer door gestremd in hun bewegingen. Ze hadden amper door dat ze een brok in de keel hadden, of de tranen hadden hen al overmand. De eerste snik brak naar buiten als een hoest.

Kort erna hervatten ze hun bewegingen, terwijl de tranen hun over de wangen liepen. Ze vroegen haar niet om te stoppen, want dan werd het de volgende keer alleen maar erger. Ze lieten haar zingen, want ze moest het blijkbaar kwijt, en ze waren eraan gewend geraakt min of meer in den blinde door te werken en pas naderhand hun ogen te drogen.

Toen Frans acht werd, hield hij op met het maken van rondjes om de put van het kloostererf.

Hij heeft mij zelf verteld dat hij dat deed toen hij ontdekte dat zijn voetjes een smalle uitholling rond de put hadden veroorzaakt, een cirkel. Daarbij realiseerde hij zich dat elke ronde die hij had gemaakt dezelfde was. Elk nieuw ding dat hij had gezien, had ervoor gezorgd dat hij hetzelfde deed; al het nieuwe had tot een herhaling geleid. Dat was een diepgaand inzicht. Zo wilde hij niet leven.

Volgens mij is hier sprake van een rationalisatie achteraf. Frans had, toen ik hem als volwassen man ontmoette, de neiging om gebeurtenissen symbolischer te maken dan nodig is. En ook in het volgende treden wat ik wil noemen tendentieuze onnauwkeurigheden op.

Maar de achtjarige Frans keek dus op van de cirkel onder zijn voeten, liet de vochtige stenen van de put los, stapte uit de kleine uitholling en ging naar de keldermeester toe om te vragen of hij van het kloostererf mocht gaan, naar de anderen in de velden. De keldermeester zei niet dat hij stil moest zijn, hoewel het een doordeweekse dag was en iedereen zijn mond moest houden. Hij knikte alleen maar, alsof dat een vraag was die hij al had zien aankomen.

Het verlaten van het kloostererf leverde – in Frans’ interpretatie – nog een diepgaand inzicht op: de ontdekking dat alles ontstaat. Bij die gelegenheid besefte hij dat groente niet gewoon bestond maar tevoorschijn groeide, dat perkament en inkt geen dingen waren die je van de plank nam als er geschreven moest worden, dat muren niet gewoon stonden maar eerst gebouwd moesten worden: dat de wereld niet eenvoudig was zoals hij was, maar telkens opnieuw ontstond.

Toen hij het eind van de doorgang bereikte die door de vleugel van de monniken voerde, weg van de beslotenheid van het kloostererf, en de deur opende, zag hij allereerst de horizon. Onwillekeurig haalde hij diep adem en kwam hij even bij. Het volgende dat hem opviel, waren de drie vakwerkhuizen. En tussen deze huizen en de horizon: velden, bosjes, open vlaktes met hoog gras en riet, een streep water en verre boomtoppen.

De hele dag ging heen met onderzoek, alles was nieuw op een nieuwe manier. Hij zag hoe de infirmarius groene bladeren tot een vochtige massa tussen zijn handen kneedde en die in de huid wreef op de rug van een zwetende patiënt, een arme sloeber uit een naburige parochie. Hij keek naar de lekenbroeder die perkament vervaardigde: de man haalde een gelooid geitenvel van een lijst, controleerde of er gaten in zaten, reeg er een paar aan elkaar, streek het vel glad en deed het glinsteren met puimsteen, bestrooide het met krijt en wreef het strooisel in het beenkleurige oppervlak. Hij zag hoe de timmerman, een inwoner van Svindfeld die voor het klooster werkte als dat nodig was, een ton maakte met ijzeren banden van de smederij. En hij hielp de cantor van het klooster, die verantwoordelijk was voor het vervaardigen van doubletten van de kloosterboeken, met het plukken van galappels van de bladeren van een eik. Hij staarde in de pan terwijl ze in azijn werden gekookt en in zwarte inkt veranderden. Later liep hij met grote ogen door de rijen met fruitbomen. Hij holde slingerend langs de velden. Hij spreidde zijn armen uit, keek recht voor zich uit, rende zo hard als hij kon en lachte.

Aan het eind van de dag bereikte hij de stenen wal die de kloostergrond omkranste. Hij bleef stilstaan. Draaide zich om om te zien of iemand hem in de gaten hield. Niemand. Hij klom op de wal en keek in de richting van de fjord, die van hieruit duidelijker te zien was dan vanuit het klooster. Hij wierp een blik op het hoge gras onder de wal om de afstand tot de grond te schatten. Hij opende zijn mond en vulde zijn longen met lucht. Hij keek nogmaals snel om. Nog steeds niemand.

Toch sprong hij niet naar beneden aan de andere kant. De lucht stroomde langzaam weer naar buiten door zijn neus. Hij draaide zich een kwartslag om, spreidde zijn armen en bewoog zich al balancerend voort op de wal.

Hij liep het halve terrein voorbij, helemaal tot het hek, dat de enige opening in de wal was. Hierdoor kwamen voorzieningen, werklui, zieke mensen en rijke lieden die de orde steunden naar binnen, hierdoor gingen de prior en enkele anderen af en toe naar buiten om andere kloosters te bezoeken. Frans sprong van de wal af aan de kant van het klooster. Hij onderzocht het hek met zijn handen en spiedde tussen de planken door. Een eindje van de stenen wal vandaan waren verscheidene velden, iets verder naar rechts zag hij een naaldbos en helemaal rechts een paar donkere ogen.

Een meisje met bruinige krullen en ronde wangen stond hem aan de andere kant van het hek aan te kijken.

‘Komt de celleraar gauw?’ vroeg ze.

‘Dat weet ik niet’, antwoordde hij. Hij wist niet dat ze daarmee de keldermeester aanduidde.

‘Hij heeft alleen maar haar hier.’ Ze tekende een krans om haar hoofd.

Frans keek haar aan zonder te antwoorden.

‘Hij deelt brood uit’, zei ze.

‘Dan weet ik wie het is.’

‘Komt hij gauw?’

‘Dat weet ik niet.’

Ze schudde ongeduldig het hoofd en peuterde in haar ooghoeken. Toen keek ze hem nogmaals aan.

‘Wie ben jij?’

Opnieuw is er een gedachte die lokt, maar dit keer meer omwille van het verhaal en de handeling, want we wachten immers op het moment waarop Frans en Amalie elkaar zullen ontmoeten. Voordat het verhaal uit is, moeten ze nog een zoon zien te krijgen, en hun zoon moet nog doedelzakken zien te maken. Dus is zij het? Staat zij daar die dag waarop zijn wereld zich dermate heeft uitgebreid dat hij hem nog niet voldoende heeft kunnen overzien om zijn weg te vervolgen over de wal, de vrijheid in? Staat zij daar als een roep van de buitenwereld nu hij heeft begrepen dat het leven een kwestie van ontstaan is? Staat zij daar al met een vraag waarop hij niet kan antwoorden, een soort voorbode van wat de liefde aan uitdagende raadselen brengt?

Nee. Ik weet niet wie dat meisje met de donkere ogen is. En dat Frans haar nooit vergeet, komt vooral doordat hij nooit het gemis vergeet waarmee haar vraag hem confronteert, want hij ontmoet haar nooit meer.

Amalie bevindt zich nog steeds op Troldholm, ze heeft blond haar en ogen zo blauw als het water in het Wolvendiep, en ze duikt pas in de buurt van het klooster op als er nog een paar belangrijke dingen zijn gebeurd. Verteld.

Dat Frans aanstalten had gemaakt om van de stenen wal te springen, was niet onopgemerkt gebleven. Hoewel hij zich onbespied waande op de rand naar de wijde wereld, was dat eerder een gevoel dan een feit. De monniken bespraken zijn nieuwsgierigheid op de volgende zondagse bijeenkomst in de kapittelzaal. De meerderheid was van mening dat het te vroeg was om hem aan zichzelf over te laten. Ze bespraken ook de belangstelling die hij had getoond voor alle dagelijkse bezigheden en er werd besloten dat hij voorlopig in de leer kon komen bij de cantor. Frans was nog niet oud genoeg om de keldermeester echt te kunnen helpen; er kwamen lekenbroeders aan te pas wanneer er vaten en tonnen uit de kelder moesten worden gehaald of van de magazijnen naar de keuken. Maar bij de cantor kon hij zich nuttig maken; dat werk was minder zwaar, en ooit zou iemand het immers moeten overnemen.

De cantor was een van de oudsten onder de monniken, ongeveer zestig jaar oud. Hij hoefde zijn kruin niet langer te scheren om de tonsuur bij te houden. Alleen in de nek en boven de oren verwijderde hij stoppels wit haar. Hij deed dat altijd langzaam en bedaard, in hetzelfde tempo als waarmee hij zich de stappen van Christus op de Via Dolorosa voorstelde, toen de Heer zelf de doornenkroon droeg. Als hij een enkele keer sprak, was zijn stem mild en zacht, alsof het dagelijkse zwijgen hem had behoed voor slijtage en het zingen tijdens de mis hem rond had gemaakt. Zijn vingers waren rimpelig en droog van azijn en krijt door het werken met perkament, inkt en boeken.

Naar Frans’ gevoel waren het de handen van de cantor die hij als leermeesters kreeg. Die leerden hem de talrijke praktische taken die verricht moesten worden door een cantor in een klein klooster als dat in Svindfeld. De handpalmen waren als klei dat is gedroogd in de zon, de handruggen als de rug van in leer ingebonden boeken, die een net van diepe plooien vormt als de boeken worden geopend. Hij volgde ze als ze in de pannen met inkt roerden, als ze de vellen perkament opmaten en voelden hoe dik ze waren, als ze de getallen op een lei schreven. Hij zag hoe ze gesticuleerden naar de timmerman over de maten van de volgende boekband, hoe ze de verschillende kleuren inkt in kruiken goten, hoe ze zich vouwden in gebed. Ze toonden hem de vorm van letters en getallen en van de noten in de mensurale notatie, die voor kerkmuziek werd gebruikt en die de cantor in zijn hoedanigheid van koormeester als enige in het klooster kon lezen en aanwenden. Ze dirigeerden zijn stembanden, nadat hij op een dag zonder het te beseffen een vogel had geantwoord die een nest had gebouwd onder de overhangende dakrand van de smederij. Eerst door te fluiten en later door te zingen. Daarmee had hij een muzikaal gehoor en een hoge tenor onthuld en kon hij in het koor de plaats gaan innemen die onbezet was geweest sinds de cantor zelf de hoogste stemmen had verlaten en een paar toontjes lager moest gaan zingen. Ze braken brood en schonken bier in tijdens de werkpauze vóór de terts, de derde reeks gebeden van de dag. Ze gaven hem – in Frans’ woorden – hapjes van al het voedsel dat een mens tot zich neemt.

Volgens Frans’ en Amalies eigen berekeningen ontstond er rond hun twaalfde een vorm van synchroniciteit in hun leven. Opnieuw vind ik dat vooral Frans iets te veel nadruk legde op de gebeurtenissen die synchroon lijken te zijn, maar ik zal me over mijn scepsis heen zetten, want wat ik er ook van vinden mag, dit soort dingen doet het altijd goed in verhalen.

Op een ochtend stond Amalie op en voelde hoe er langs de binnenkant van haar dij traag een druppel naar beneden liep. Ze hurkte neer bij een struik en plaste rood. Voor het laatst in haar leven schreeuwde ze zo luid dat niemand het hoorde. Diezelfde ochtend werd Frans wakker met een plasje half doorzichtige vloeistof in zijn navel en een uitgedroogde vlek eromheen. Hij ervoer het als een trekkend gevoel in zijn huid toen hij zijn hoofd optilde om naar zijn buik te kijken. Dat het dezelfde ochtend was, konden ze gemakkelijk uitrekenen, want de avond ervoor was er een grote en wonderlijk trage vallende ster boven de Limfjord te zien geweest. Ze hadden allebei, elk op hun eigen manier, de wens gedaan dat ze naar een andere wereld wilden. Een wereld waarover hun fantasie nog geen licht kon werpen, maar het was hoe dan ook een wereld die in vrijwel alle opzichten verschilde van die waarin ze leefden.

Op een andere ochtend ongeveer een maand later wekte Rasmine Amalie. De vijf andere vrouwen hadden hun armen, benen en gezicht met stukjes steenkool en rode klei beschilderd. Ze stonden in een halve cirkel achter Rasmine, met de voeten ver uit elkaar, waarbij ze hun schoot naar de grond toe lieten zakken. Rasmine liet Amalie dezelfde houding aannemen. Ze leerden haar enige krachtige ademhalingen gestuurd door de spieren vlak boven het schaambeen. En toen er druppels bloed op de grond vielen, haalden ze een houten kelk voor de dag, hielden die onder haar en verzamelden er bloed van haar onderlijf in. Toen dansten ze met stampende voeten om haar heen. Op een gegeven moment opende de cirkel zich, om te veranderen in een keten. Ze dansten naar Laura’s kruidenbedden toe. Ze groeven een stekje salie op en vulden het gat met bloed, waarna ze het kruid er weer bovenop plantten.

Diezelfde ochtend wekte de cantor zijn trouwe leerling. Het moet een zondag zijn geweest, want hij sprak tegen hem.

‘Frans’, zei hij.

De leerling draaide zich om in bed, sloeg zijn ogen op en keek om zich heen.

‘Frans?’

De cantor gaf de leerling de tijd om zich uit te rekken en wakker te worden, ving vervolgens zijn blik en keek hem recht in de ogen. ‘Frans, er zijn dingen die ik vandaag met je moet bespreken.’

Opeens stonden de ogen van de leerling vol tranen, ze liepen als in tweeën gesplitste beekjes vanuit de ooghoeken en gleden aan weerszijden van het hoofd naar de oren toe. Zijn blik richtte zich naar binnen, de diepte van de ogen in.

‘Heet ik Frans?’

De dingen die besproken moesten worden, konden wachten. Toen de cantor de omvang van de vraag van zijn leerling had begrepen, wist hij de prior ertoe te bewegen dat die na de kerkdienst een ceremonie voor Frans hield. Aangezien het een ceremonie was waarvoor geen kerkelijke voorschriften bestonden, verplaatsten de monniken haar naar de boomgaard waar Frans indertijd was gevonden. Het werd geen doop of geloofsbevestiging, maar er werd vastgesteld dat Frans Frans heette en dat hij in zekere zin zoon van het Svindfeld Klooster was, zodat hij zichzelf zou kennen als Frans van Svindfeld.

De derde synchrone gebeurtenis waartoe hun berekeningen hen leidden, was dat er taken aan hen werden toevertrouwd die hen van tijd tot tijd wegvoerden van het eiland en uit het klooster. De cantor hervatte de uitgestelde bespreking de volgende zondag. Het kwam erop neer dat de monniken graag zouden willen dat Frans zich nuttig maakte door boodschappen voor het klooster te doen. Door aardewerk en wollen stoffen en andere dingen die ze zelf niet vervaardigden te halen op markten en bij ambachtslieden in de dichtstbijzijnde dorpen. Op die manier zou hij ook de wereld zien en inzicht krijgen in wat hij de rug toekeerde als hij er later voor zou kiezen om novice in het klooster te worden. Dat laatste hoopte de cantor zelf zeer. Frans had immers als leerling laten zien dat hij talent had voor veel nuttige taken. Frans knikte ijverig. Hetzelfde deed Amalie, die tegenover Rasmine zat. Amalie voelde zich opgelucht omdat ze deze ochtend voor de tweede keer was opgehouden met bloeden. De angst om dood te bloeden, die haar slaap de hele week onrustig had gemaakt, kon plaatsmaken voor het vertrouwen in Rasmines woorden dat er niets te duchten viel, ze was niet meer of minder sterfelijk dan alle andere vrouwen. De ijverige knikjes kwamen doordat ze met Rasmine naar het vasteland zou varen. Ze zou vertrouwd worden gemaakt met de ingewikkelde route die Rasmine één keer in de maand volgde om geld in te zamelen bij familieleden van Grit en Mathilde en bij een paar boeren uit Laura’s streek. Dezen betaalden nog steeds om haar bescherming te krijgen tegen vervloekingen, meeldauw, tering en ander onheil. En om vervolgens voorzieningen te kopen en een zak mergel te halen voor het akkertje op het eiland, dat nog steeds vrij weinig opbracht. Als Amalie de route kende en als de mensen daar haar kenden, kon zij de zaak overnemen en kon Rasmine zich met andere belangrijke zaken bezighouden.

Er waren verscheidene synchrone gebeurtenissen, nog steeds volgens onze hoofdpersonen zelf. Maar volgens mij moet je verliefd zijn om de rest ervan als gewichtig te zien. En hoewel ik beter weet, wijt ik het aan de lichte Deense zomernachten dat Frans en Amalie er de tijd voor namen om er zoveel te vinden. In verhalen – en dit verhaal is geen uitzondering – leiden zulke synchrone gebeurtenissen in de regel tot een ontmoeting. In een bijzonder soort verhalen verbeeldt het zelfs een vorm van psychische aanpassing vóór de ontmoeting, om alle praat over toevalligheden als het ware bij voorbaat de kop in te drukken. Dit alles weerspiegelt dat er ook in het leven van een minimum aan synchroniciteit sprake moet zijn om te maken dat twee mensen elkaar kunnen ontmoeten. Dus laten we niet langer wachten, alles is gereed: onze twee eerste hoofdpersonen zijn jong, maar ze hebben er de leeftijd voor. En ze hebben de vrijheid, de nieuwsgierigheid en het verlangen.

Het was een zomerdag – dat heb ik al bijna onthuld, en wat had het anders moeten zijn? Frans was aan de noordkant van het moerasgebied gekomen en een eind westwaarts op weg naar de pottenbakker, die aardewerk voor het klooster maakte. Hij was veertien jaar en liep met lichte tred. Hij had net een beukentak geplukt, die hij tussen twee vingers ronddraaide. Amalie was het fjordwater overgestoken, had de roeiboot half aan land getrokken en die vastgesjord aan een jonge berk. Ze had een prikkelend, kriebelig gevoel van binnen, zoals elke keer als ze wegging van het eiland. Ze wist niet waarom.

Amalie rende door het hoge gelige gras, de blote voeten plantten zich tussen de uitlopers van de boomwortels. Vanaf de kust koerste ze naar een bosje, dat aan de dichtstbijzijnde veldweg grensde. Daar maakte ze altijd een tussenstop voordat ze aan haar inzamelingsroute begon. Ze sprong door een hazelaarsbosje, rende over aarde, mos en zachte twijgjes naar een grote grijze steen tussen beukenstammen. Ze klom erop. Ging zitten met de armen om haar knieën geslagen en keek omhoog door het gebladerte. Ze was niet langer buiten adem. Haar ademhaling werd rustiger en ze opende haar mond. De beukenbladeren bewogen zachtjes.

Frans passeerde een weidelandschap en de eerste velden in de parochie van de pottenmaker, het was niet meer zo ver. Hij hield de tak omhoog en stelde zich een groen zeil voor dat hem voorttrok. Zijn benen holden bijna vanzelf, de weide ging aan hem voorbij, het gras werd afgelost door bomen, het suisde in zijn oren, hij hoorde de wind in het zeil, het geluid in de wind. De weg maakte een bocht, maar Frans liep rechtdoor met zijn blik op de groene tak gericht. Het geluid in zijn oren nam toe terwijl hij achter het zeil tussen hoge stammen door liep. Door het luidruchtige suizen heen brak een klank door die hem deed stilstaan. Hij was een en al oor. Hoewel zijn ogen open waren, zag hij niet dat zijn arm met de tak omlaag viel. Evenmin zag hij het blonde haar dat de tak aan zijn blik had onttrokken, de meisjesrug die boven op de steen voor hem uitstak. Alleen de beweeglijke lichtstralen die tussen de beuken vielen, drongen naar binnen en vermengden zich met de belevenis van de klank.

Zo ontmoetten ze elkaar of zo begon hun ontmoeting.

Het wil er bij mij niet helemaal in dat Amalie hem niet hoorde en niet ophield met zingen toen hij met veel kabaal door het bosje aan kwam zetten als een kind achter een vlieger aan. En al helemaal niet als ik denk aan de waakzaamheid, ja, beduchtheid die de vrouwen van Troldholm haar hadden bijgebracht. Terwijl zij elkaar nog niet hebben ontdekt maar daar alleen maar zitten en staan, zingend en luisterend in hetzelfde uitbundige licht, moet ik de rest aan jouw fantasie overlaten. Ik kan niet op geloofwaardige wijze vertellen wat er met Frans en binnen in hem gebeurde toen hij Amalie voor het eerst hoorde zingen. Ik kan alleen maar beschrijven wat ik ervoer toen ik haar vele jaren later zelf hoorde en zag zingen. Ik vind het belangrijk om te benadrukken dat ze dat op mijn verzoek deed en dat ze een oudere vrouw was zonder de jeugdige ontembaarheid die haar stem moet hebben gekenmerkt in het tafereel dat we nu eventjes moeten verlaten.

Zoals gezegd vond ik Amalie op Troldholm. Ik moest flink in de buidel tasten om een schuit te lenen en er met behulp van een kloet te komen, want het was een beruchte plek. De vissers spraken van wekelijkse heksensabbatten en voeren er in een grote boog omheen. Er waren daar veel meer vrouwen dan in Amalies jeugd. In de loop van de eeuw was de georganiseerde heksenjacht gestaag toegenomen en Rasmine had een aantal van degenen die behoefte aan een vrijplaats hadden naar het eilandje in de fjord gehaald. Een soortgelijke groep mannen had zich op een eilandje in de buurt gevestigd. Amalie was teruggekeerd na een spannend leven dat haar geen duurzame genoegens had opgeleverd. Ze had Rasmines werkzaamheden overgenomen, nu Rasmine tegen de honderd liep.

Ik bracht twee dagen op het eiland door. Amalie voelde er weinig voor om met me te praten, maar het wachtwoord dat me toegang gaf tot haar hart was mijn verhaal over Frans en Magnus. Ze luisterde met grote kalmte. Toen ik uitgepraat was, liet ze de stilte voortduren. Ze sloot haar ogen en richtte haar gezicht naar de hemel. Zo zat ze een poosje. Daarna kreeg ik toestemming haar gedeelte van de geschiedenis te horen, maar ze weigerde voor me te zingen. De reden daarvoor deed ze me bereidwillig uit de doeken.

Ze was een aantal jaren aan de kost gekomen door te zingen voor een rijkaard, bij de diners die hij placht te geven. De muziek moest voor de stemming zorgen en de spijsvertering bevorderen – en ze zong gedempt en netjes. Dat wekte alleen maar tranen op die de drank anders wel zou hebben losgemaakt: de mensen vielen elkaar om de hals en praatten erop los. Maar na een paar jaar huilde de rijkaard zelf zo vaak dat hij dacht dat hij naar Amalie verlangde. Hij begon haar te betalen voor het zingen bij maaltijden die hij in zijn eentje nuttigde. Hij bedelde bij haar om troost en wanneer zij haar armen om zijn hoofd hield, drukte hij zijn neus tussen haar borsten en liet zijn handen over het onderste gedeelte van haar rug lopen. Omwille van het geld hield ze vol. Maar op een dag droogde hij midden onder het eten zijn ogen, rukte haar de jurk van het lijf, bond haar aan de tafel vast en beval haar te zingen, terwijl hij jankend pogingen deed om zijn kleine lid tussen haar benen te persen. Bij het volgende diner zong ze zo dat zes gasten moesten overgeven, twee gasten chronische ademhalingsproblemen kregen en de rijkaard zelf in een stuk wild stikte dat hij als gevolg van zijn tranen niet had kunnen doorslikken. Sindsdien had ze nooit meer gezongen.

De laatste avond op Troldholm zaten we met zijn tweeën in een inhammetje. De zon was ondergegaan in het fjordwater en lichtte blauw op aan de horizon. Tussen ons in het zand stond een kaars. Ik deed een laatste poging om haar tot zingen te verlokken. Na twee dagen in dit toevluchtsoord voor vrouwen viel het me niet moeilijk een foefje te gebruiken waartoe vrouwen zelf kunnen vervallen.

‘Toen ik met Frans sprak, kreeg ik bijna de indruk dat jouw gezang de kern van jullie liefde vormde’, zei ik. ‘Hoe moet ik dan over jullie liefde kunnen verhalen zonder dat ik je heb horen zingen?’

Ze glimlachte. Haar ogen lieten me weten dat ze me wel doorhad. Toen verdween de glimlach, een droefheid spoelde die weg.

Ze stak een hand op om aan te geven dat ik moest wachten. Haar ogen gleden dicht. Na een tijdje begonnen de oogleden te trillen.

Het was niet duidelijk waar het geluid vandaan kwam, toen het kwam. Ik was eraan toe als Laura en zoals velen na haar. Ik voelde me getroffen, gestopt, omringd, mijn gedachten waren onderbroken. Gedwongen om te luisteren naar een bron die overal en nergens kon zijn. Ik keek naar Amalies hals, de ietwat losse rimpelige huid, naar de keel, die immers logisch gezien de bron moest zijn. Maar mijn zintuigen zeiden nee. De mond dan? Nee. De borst? Nee. En toen was ik niet in staat tot meer vragen. Het ging kennelijk niet om het geluid maar om mij. Alles werd gevoel. Weemoed, verlangen, machteloosheid. Een gemis van kindsbeen af, waar ik me honderden keren bij heb neergelegd en dat ik weer vergeten ben. Maar het is er nog steeds. Samen met alles wat op dezelfde plek is verborgen.

Ze hield haar handen op. Die hingen te midden van schaduwen en silhouetten in de avondschemer. Het flakkerende licht van de kaars gaf ze een gulden glans. Een voor een gingen ze open, hingen in de lucht, sloten zich om niets, veranderden in vuisten – en lieten dan weer los, vielen neer. Het zingen begeleidde ze. Ook dat balde zich samen, klemde – en liet los. Bruiste en verflauwde. Ik keek lange tijd zonder iets te begrijpen, luisterde zonder richting. Haar hoofd wiegde heen en weer. De handen wisten van geen ophouden.

Ze grepen alles beet wat bestaat zonder te ontstaan. Duizenden ontberingen, wensen en verwachtingen. Ze hielden ze een ogenblik vast en gaven ze geluid.

Geen verlossing, alleen kennisgeving. Onvermijdelijk en zonder antwoord.

Eeuwenoud verlangen en een geluk dat sterft door geboren te worden.

Ik kon niets anders doen dan smelten en huilen. Huilen en getroost worden door de gedachte dat ik niet de enige was.

Het is geen overdrijving te zeggen dat Amalies zingen niet van deze wereld was. Het was in elk geval van een andere wereld dan het monnikengezang dat Frans kende. En als ik haar niet had zíén zingen die avond op Troldholm maar het alleen maar had gehoord, zou ik ertoe geneigd zijn te menen dat het van iets anders afkomstig was dan een mens. Ja, als ik Frans was in het tafereel waarheen we nu kunnen terugkeren en ik met wazige blik onder de beuken in het bosje stond, zou ik amper kunnen denken dat het in onze mensenwereld thuishoorde.

Hij was verrukt. Zo omschreef hij het. Wat destijds betekende dat je uit jezelf was gerukt – naar iets anders, vaak in een van de zeven hemelen. Vandaag de dag zou je zeggen dat hij buiten zichzelf was, maar het was zonder het onbehagen waarmee we dat meestal verbinden. Hij was verrukt en dat duurde een oogwenk. Een oogwenk dat seconden of uren, een mum van tijd of eeuwigheden duurt. Een tijdloos ogenblik.

Op dat moment zong hij. Zo ontmoetten ze elkaar of zo ging hun ontmoeting verder.

Hij antwoordde haar. Zoals wanneer het kloosterkoor responsoriën oefende en de cantor hem de solopartijen gaf, antwoordde hij op haar klanken. Een toon schoot op in zijn borst en misschien wachtte die even. Die had al veertien jaar gewacht, dus waarom niet? Hij had een brok in zijn keel, zijn lippen weken uiteen. Toen liet hij zijn tranen de vrije loop. Zijn huilen wervelde omhoog in het geluid om hen heen. Voorzichtig tastte het de klank af. Het vond er een plaats in. Voelde zich thuis, breidde zich uit. Toen hoorde Amalie het, maar ze liet zich niet van de wijs brengen. Ze spitste haar oren en liet het zijn gang gaan, want ze kende het. Toen de toon ietsje opschoof en in melismen veranderde, zong ze verder en luisterde.

Frans merkte zijn tranen pas toen die zijn voeten raakten. Hij hoorde zijn antwoord pas toen zij zich omdraaide en hem aankeek.

Het gezang stierf weg. Ze keken elkaar aan. Het werd stil in het bosje.

Amalie hield haar hoofd scheef.

‘Wie ben jij?’

‘Ik heet Frans van Svindfeld.’

‘Wat een vreemde naam.’

‘O ja?’

Amalie antwoordde slechts met een scheve glimlach.

‘Wie ben jij?’

‘Amalie.’

Frans knikte.

Volgens Amalie klom Frans daarna op de steen, volgens Frans klom Amalie eraf. Ze keken nogmaals in elkaars ogen en moesten allebei aan een vallende ster denken.

Hij liet een vinger over haar haar glijden, of zij raakte zijn wang aan. Zijn ogen waren vol nieuwsgierigheid, de hare vol verlangen, of omgekeerd. Hij sloeg een arm om haar nek, of zij legde een hand tegen zijn borst. Dat ontlokte een zucht aan haar, of aan hem. Ze gleden van de steen af, gingen op de bosbodem liggen. Zij sloeg een arm om zijn schouder, hij pakte haar taille beet. Hij zoende haar, of zij hem.

Meer hebben ze me niet verteld van hun eerste rendez-vous. Misschien is er niet meer, misschien was het meer dan genoeg voor een dag.

Frans keerde met iets te weinig potten terug naar het klooster. De cantor, die de gave had om altijd buiten het klooster te staan als Frans terugkwam, verwelkomde zijn protegé en bemerkte het rukje met de kin en de ogen, die er opener uitzagen. Er vertoonde zich een kleine trekking bij zijn ene mondhoek en hij stootte een geluidje uit. Zonder zich in te laten met gissingen over wat er aan de hand kon zijn, bereidde hij zich voor op het naderende afscheid. Frans vertelde met gebaren dat de pottenmaker niet zoveel potten had gebakken als anders en dat Frans daarom binnenkort weer op pad moest. De cantor knipoogde vol begrip en draaide zich om om terug te gaan naar het klooster – het was zodadelijk etenstijd. Frans volgde hem, keek om zich heen en bemerkte alle paden op het terrein van het klooster. Donkere geulen waar het gras was weggesleten door de dagelijkse gang van alle kloosterbewoners en de helpers die hen van de ene plek naar de andere volgden. Hij trok zijn voeten uit de geul die de cantor volgde, zette ze op de grashellingen aan weerszijden en liep zo verder. Op het erf vielen de barstjes in het metselwerk van de kloosterkerk hem op, bakstenen die afbrokkelden aan de hoeken, de graspolletjes in het plaveisel. De korte stappen van de monniken toen ze zich naar de eetzaal begaven. De weemoed in de geel geworden ogen van de cantor toen hij Frans als laatste mee naar binnen trok.

Amalie verscheen zonder ui en mergel op Troldholm. Grit, die zich dicht bij de plek bevond waar Amalie de boot aanmeerde, stak haar neus omhoog en snoof krachtig en herhaaldelijk. De geur maakte haar onrustig, vermoedelijk op dezelfde manier als zwetende mannen haar onrustig hadden gemaakt sinds die lange nacht in een schuur langgeleden. Amalie vond Rasmine op de open plek in het bos en verklaarde omstandig en met excuses dat de boer bij wie ze mergel kochten die dag naar een begrafenis was geweest. Dat wist ze overigens alleen maar omdat de dochter van de buren de familie had zien weggaan. Tja, en dat betekende natuurlijk dat ze over een paar dagen terug moest om de gebruikelijke zak te halen. Rasmine fronste haar voorhoofd maar knikte toen. Toen het eten werd uitgedeeld, gingen Grit en Esmeralda tegenover Amalie in de kring rond het kampvuur zitten. Door de vlammen heen staarden ze haar aan. Rasmine merkte het maar liet hen begaan.

Frans liet zijn ogen langs de monniken aan de tafels in de eetzaal gaan, Amalie de hare langs de kring van vrouwen. En ze verwonderden zich. De wereld was gloednieuw, maar ze liet haast niets merken.