Juan Eslava Galán

De Muilezel

Uit het Spaans vertaald door Jos den Bekker

Uitgeverij De Geus

breda 2014

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds en het Vlaams Fonds voor de Letteren

Oorspronkelijke titel La Mula. Deze vertaling is gebaseerd op de tweede editie van de Colección Booket, Editorial Planeta, september 2004. In overleg met de auteur zijn enkele correcties aangebracht.

Oorspronkelijke tekst © Juan Eslava Galán, 2003

Eerste Nederlandstalige uitgave © Jos den Bekker en De Geus BV, Breda 2009

Deze editie © De Geus BV, Breda 2014

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © AESA

isbn 978 90 445 2842 8

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2009.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Hoofdstuk 1

Juan Castro Pérez, korporaal der muilezeldrijvers van het Derde Falangistisch Regiment van de Canarische Eilanden, is in de bergen op zoek naar asperges. De hele ochtend wil het maar niet opklaren vanwege een dichte, natte mist die blijft haken achter de kruinen van de kurkeiken. De druppels die van de takken vallen hollen kleine kratertjes uit in de zandbodem of vallen roffelend op zijn soldatenbaret. Castro beklimt een kiezelhelling begroeid met steeneiken en kreupelhout. Halverwege doemen een paar granieten rotsblokken op. Hij loopt ernaartoe, tot hij plotseling stilstaat en met kloppend hart en ingehouden adem op de grond knielt. Er bewoog iets in de mist, een grijze schim achter een dicht braambos. In zijn pukkel voelt Castro de kolf van het pistool dat sergeant Otero hem altijd meegeeft als hij asperges gaat zoeken. Dat ontbreekt er nog maar aan, dat de rooien me te pakken krijgen, denkt hij. Een jaar geleden is Castro naar de vijand overgelopen. Overlopers die gevangengenomen worden gaan onherroepelijk voor het vuurpeloton. Desertie en verraad. Voordat je het weet: krijgsraad, doodstraf, tien kogels en huppekee het graf in.

Castro ademt diep en tuurt scherp voor zich uit. De ijskoude mistdruppels prikken als spelden in zijn longen. Een paar minuten, die wel een eeuwigheid lijken, wacht hij af tot de ander, de vijand, zich verroert. Wat moest ik ook zo nodig asperges gaan zoeken als ik lekker binnen had kunnen zitten kaarten!

De mist trekt een beetje op. De omtrekken en kleuren beginnen zich af te tekenen in de dichte begroeiing. Castro onderscheidt nu het bekende silhouet van een muilezel. Is hij alleen? Hij kijkt behoedzaam om zich heen. Hij spitst zijn oren: alleen de ijle ochtendgeluiden van het platteland. Verder niks. Hij richt zijn pistool en het klikklak van de goed geoliede onderdelen schijnt hem enige moed in te boezemen. Hij komt overeind en loopt voorovergebogen, links en rechts om zich heen spiedend, naar het struikgewas. Aan de kant met de minste begroeiing loopt hij om de rotsblokken heen en ziet de muilezel, die zijn aanwezigheid heeft opgemerkt en stil staat af te wachten. Castro speurt het terrein af: de ruïne van een hut, het druivenprieel tegen de grond, de stoep van keien, de vijgenbomen die niet meer zijn bijgesnoeid, de hooimijt met nog wat resten rottend stro. Niemand. Misschien is de muilezel in de bergen verdwaald. Hij is niet gekluisterd en heeft ook geen tuig om.

Hij loopt naar het dier toe. De muilezel spitst zenuwachtig de oren, met verschrikte ogen deinst hij terug, steekt zijn kop op en ontbloot zijn grote gele tanden.

Castro kan goed met beesten overweg. Hij is eerste drijver van de lastdieren van het regiment. Hij praat zachtjes tegen de muilezel. Het dier verstaat niets, maar herkent de vriendelijke stembuiging.

‘Hu, hu! Zoet maar, jongen. Wat doe jij hier? Waar is je baas? Hu, hu!’

De muilezel is een beetje onwillig, maar als de korporaal hem over zijn hals aait, steekt hij zijn zwarte snuit naar voren om hem te besnuffelen.

‘Goed zo, goed zo. Wat doe jij hier, hè? Hu, hu! Niet schrikken, jongen.’ Castro gaat dichter bij de muilezel staan om zich te laten besnuffelen. Hij houdt zijn vlakke handen voor zijn neus zodat het beest ze kan ruiken, en de damp van zijn adem verwarmt zijn handpalmen. Hij aait hem over zijn hals. ‘Wat doe jij hier, makker?’ fluistert hij. ‘Ben je verdwaald? Heb je geen baas?’ De muilezel draait met zijn oren, hij laat zich bekloppen, hij voelt de strelende handen van de man over zijn machtige borst, over zijn flank, waar de ribben een beetje uitsteken. ‘Erg vet ben je niet, hè?’ zegt de stem kalm.

De korporaal gaat zacht met zijn hand over zijn lijf tot aan het achterbeen. Het beest blijft rustig. Het is goed tam.

‘Een mooie tamme muilezel, hè?’ fluistert hij goedkeurend.

Castro bekijkt zijn vondst met een kennersoog. Een muilezel met slanke poten, zonder hangbuik, stevige knieën, met rechte, licht welvende flanken, een goede muilezel, van het soort dat zijn vader placht te kopen op de jaarmarkt van Andújar, alleen houdt hij van donkerbruine terwijl deze meer asgrijs is. Een uitstekende muilezel. Hij wendt zijn hoofd naar de kop van het dier en kijkt in de klare, ronde ogen, hard en glanzend.

‘Waar is je baas, makker?’ fluistert hij. ‘Ben je van het leger? Van de fascisten of de rooien? Ben je verdwaald?’

Hij hurkt en wrijft over de enkels van de voorpoten om te zien of hij schaafwonden heeft, een of ander teken dat hij zijn kluister gebroken heeft om te vluchten. Geen spoortje. Castro kijkt tevreden naar de kleine hoefjes en stelt vast dat hij pas beslagen is. De omgeslagen punten van de nagels steken door het midden van de hoef, twee centimeter boven de onderkant, goed werk. Een muilezel geschoeid als een markies of een markiezin.

‘Wat heb je me te vertellen, makker? Ben jij ook overgelopen naar de nationalen? Van welke lichting ben je?’

De muilezel laat zich over zijn machtige kaken aaien, de harde, benige kop, de fluweelzachte donkere neus met hier en daar een plukje haar, maar hij geeft geen antwoord op zijn vraag.

Castro ziet al voor zich dat hij naar de compagnie terugkeert en kapitein Montero tegenkomt. ‘Tot uw orders, kapitein. Ik heb deze muilezel hier voorbij de loopgraven gevonden.’

Nog een lastdier erbij boven de vierentwintig muilezels die hij al onder zijn commando heeft, de muilezeltrein van het Derde Falangistisch Regiment van de Canarische Eilanden.

Castro maakt de draagband van zijn pukkel los en legt er een paar knopen in om een provisorisch hoofdstel te maken. De riem waarmee hij zijn broek ophoudt kan als halster dienen.

‘Vort!’ zegt hij tegen de muilezel. ‘Dat heb ik aardig in mekaar geflanst. Vandaag geen asperges meer. Vooruit met de geit.’

Terug naar de linies van de nationalen, peinst hij. Thuis zal deze muilezel na de oorlog wel goed van pas komen.

Hij kijkt naar het beest en denkt: we weten niet hoe je heet, hè?

Hij loopt nog een paar passen. Dan staat hij stil. De muilezel volgt zijn voorbeeld. Hij is goed gedresseerd.

‘Je zegt niet hoe je heet, hè? Nou, je heet voortaan Valentino, dat betekent “de dappere”, omdat je je tussen de rooien en de fascisten begeven hebt, midden tussen de vuurlinies. Dus: Valentino.’

De muilezel spitst zijn oren.

‘Valentino, dat vind je wel mooi, hè?’

Hij klopt hem op de hals.

‘Nou, vort, Valentino!’

Castro voert de muilezel mee en maakt een omweg om achter bij de kleine verlaten hoeve uit te komen waar de regimentstrein gelegerd is.

Als hij daar aankomt loopt een donkere soldaat hem tegemoet, klein en fors gebouwd, met maar een centimeter voorhoofd tussen zijn vette, vol doorlopende wenkbrauwen en de grens van zijn dikke, zwarte varkenshaar.

‘Wat ben je van plan, Juanillo? Wat moet je met die muilezel?’

‘Die hebben we van het andere bataljon te leen gekregen. Hij heeft een schaafwond op zijn schoft die behandeld moet worden. Hij heet Valentino.’ Hij kijkt de muilezel aan en zegt: ‘Valentino, dit is Chato, die komt ook uit Andújar, net als ik. Hij is een beetje een ezel, maar geen slecht mens.’

Chato haalt zijn schouders op. ‘Ja, hoor.’

Die avond maakt Castro het rapport op van de regimentstrein: ‘Muilezels: 24. Merries: 5. Voorvallen: geen.’

Hij heeft Valentino niet meegeteld. Hij is van plan hem stiekem bij zich te houden en hem na de oorlog mee naar huis te nemen.

Hoofdstuk 2

19 juni 1938. Derde Overwinningsjaar. In de voorgevel van de hoeve El Prior zit een gat van een kanonschot, en de palm die ervoor staat is geknakt. De keuken is ruim, met een grote schouw waarvan het roet afsteekt tegen de witgekalkte muren waarop talloze leuzen en memento’s geschreven staan. LEVE HET DERDE REGULIERE BATALJON, LEVE DE FALANGE, SPANJE BOVEN! HIER SLIEP ANTONIO PÉREZ LATORRE, 1E COMPAGNIE, 2E SECTIE, REGIMENT SORIA, 19 NOV. 1936.

In de muur die grenst aan het erf heeft het kanonschot een groot gat geslagen dat met een doek is afgedekt, maar waardoor toch vochtige tochtvlagen komen. De pannen zijn van het dak gehaald om schuilhutjes mee te bouwen in de loopgraven. De zomerstorm die de hele nacht woedde heeft het plafond zo doorweekt dat het binnen meer regent dan buiten. Castro heeft een leeg blik op schoot waarin met een monotoon ritme de druppels vallen.

Zoals altijd wanneer het weer omslaat, roeren de parasieten zich. De muilezeldrijvers krabben op hun hoofd, onder hun oksels en op hun borst. Af en toe vangen ze een luis die ze tussen twee nagels platdrukken of in het vuur gooien.

Heliodoro braadt boven het smeulende vuur een stukje spek dat hij aan een eindje prikkeldraad heeft geregen. De vlammen laaien op van het vet dat ervan afdruipt. Hij haalt het uit het vuur en knijpt het tussen twee stukjes brood. Hij zet zijn tanden erin en eet met smaak.

Aguado bekijkt zijn kameraden. De zonverbrande gezichten, mishandeld door de elementen en het werk.

‘We lijken wel zeerovers’, merkt hij op. ‘Wij lijken meer de slechteriken, niet van die knappe gozers in uniform die je op films ziet.’

‘Zeg dat wel!’ antwoordt Pino. ‘Wij lijken meer op de Republikeinse milities. Als we zo in een nonnenklooster kwamen, zouden ze denken dat wij de vijand waren.’

‘De vijand, dat ben je ook! Zou je wel willen, hè? Een nonnenklooster met allemaal van die novicejes …’ zegt luitenant Vico.

‘Het was maar bij wijze van spreken, luit. Ik ben nog nooit in zo’n klooster geweest, maar ik stel me voor dat het er lekker ruikt.’

‘Het zal er wel naar wierook ruiken,’ meent Aguado.

‘En naar de rozen van de kloosterhof,’ komt Amor ertussen.

‘Nee,’ zegt Pino, ‘ik bedoel meer zo’n geur als van een naaiatelier.’

‘Van stijfsel?’ vraagt Aguado, die reiziger is geweest in textiel en die geen gelegenheid voorbij laat gaan om zijn kennis te etaleren.

‘Nee, stomme idioot!’ schatert Pino. ‘De kutgeur die je krijgt als je een hoop vrouwen bij mekaar hebt!’

‘Nonnen die naar kut ruiken?’ vraagt de luitenant. ‘Jij bent ook niet goed wijs!’

‘Nou moet u me toch eens vertellen, luit: zijn die nonnen nou vrouwen of niet?’

‘Ach, schei toch uit. Jij ook altijd met je stomme geintjes!’

Op dat moment wordt het doek weggetrokken dat als deur dienstdoet en komt er een koerier binnen.

‘Tot uw orders, luitenant! Bericht van majoor Soler. De muilezels moeten vertrekken. Het is hommeles.’

Dat was het bevel waarop ze zaten te wachten.

‘Allemaal?’ vraagt Castro.

‘Allemaal.’

‘Dan gaan we. Het is uit met de rust.’

Het is nog een uur voor het licht wordt. Luitenant Vico rookt zijn sigaret op en gaat door met zijn ronde. De muilezeldrijvers knopen hun mantels dicht en gaan de koele, zuivere nachtlucht in.

‘Eens zien wat voor dag het vandaag wordt,’ zegt Pino terwijl hij zich zover uitrekt dat zijn botten kraken.

Ze moeten kisten munitie voor mitrailleurs en mortieren meenemen, en handgranaten. Dat wil zeggen dat het nu gauw menens wordt.

Bij het eerste schemerlicht klimt het konvooi in een uitloper van het Traperagebergte langs een steil pad vol steenslag omhoog. Elke drijver leidt een muilezel aan een halster, met daarachter nog twee beesten. De hoeven van de dieren weerklinken op de stenen. Aan weerszijden van het smalle pad bieden de in bloei staande rotsroosjes en rozemarijn een herderlijk contrast met de oorlog. Castro denkt aan de bijenkorven die hij heeft achtergelaten in de bergen van Andújar, in El Lugar Nuevo. Het is al bijna twee jaar geleden. Wie zal de honingraten uitsnijden nu hij er niet is? Het water loopt hem in de mond als hij terugdenkt aan die grote mokken honing waar een laagje olie op dreef, de harde korsten brood die hij met de punt van zijn mes in de honing sopte tot ze helemaal doorweekt waren.

Opeens worden zijn dagdromen onderbroken door gerommel in de verte, als van onweer.

‘Daar zul je Rogelio[1] hebben met zijn aubade,’ zegt Cárdenas.

Instinctief houden de drijvers halt en proberen iets te horen boven het gekwetter van de vogeltjes uit. Een paar seconden later klinkt het aanzwellende gehuil van houwitsergranaten. De vogeltjes zwijgen.

‘Die klootzak van een Atilano[2], die ons zijn aubade komt brengen,’ zegt de koerier kalm. Maar vandaag is hij vroeg, schijnt het.

Aan de andere kant van de heuvel klinken twee explosies. De aarde beeft een beetje. De muilezels spitsen hun oren. Ze zijn gehard, maar ze raken er nooit helemaal aan gewend.

‘Kom op, jongens!’ beveelt Castro zijn mannen. ‘De boel afleveren en op huis aan, hier hebben we niks te zoeken.’

Nieuwe artilleriegranaten huilen door de lucht. Van achter de heuvel klinken nog een stuk of vijf explosies. Daarna houdt het bombardement op en keert de stilte terug. De vogeltjes gaan weer door met fluiten. Castro haalt rustig adem. De gewone gang van zaken. Nu blijft het weer kalm, tot morgen.

Wat de korporaal niet weet is dat kort tevoren de tiende divisie uit Madrid is gekomen om de Republikeinse posities te versterken en zich nu opmaakt voor een tegenaanval om de heuvels van Antigua en Cansino, in de flank van Peñarroya, te heroveren.

Het muilezelkonvooi trekt door een dal met hulsteiken en wilde olijfbomen. De drijvers waden met hun beesten door de stoffige bedding van een beek en gaan verder over een pad met de rupssporen van tractoren en tanks. Ze komen bij de commandopost die is gehuisvest in een half ingestorte boerenhoeve en een paar schuren met camouflagenetten. Castro staat net rapport uit te brengen aan een luitenant als een sergeant op zijn fluitje blaast. Luchtalarm. Drie piepkleine jachtvliegtuigjes doemen van achter de heuvelrug op. Ze vliegen laag, met de zon in de rug, recht op de loopgraven af.

‘Vlug!’ roept Castro. ‘Onder de bomen met die muilezels! Schuilen!’

Ze verbergen ze nog net op tijd, want de jagers beschrijven een wijde boog en vliegen op de tweede loopgravenlinie af, waar Castro en zijn ezeldrijvers zich bevinden. Lichtkogels klieven door de lucht en werpen op de grond wervelende stoffonteinen op. De soldaten die zich ontluisden, die kletsten, die brieven schreven, die aardappels jasten, of die aan thuis, ver hiervandaan, dachten, storten zich in de sleuven. Drie half geloste muilezels blijven alleen achter, midden op het land.

Castro verlaat ziedend zijn schuilplaats achter een lemen muur.

‘Waar zitten jullie, klootzakken?’ roept hij tegen zijn mannen. Hij vindt ze op een kluitje achter de muur van de hoeve en raast tegen ze: ‘Stelletje flikkers, zien jullie dan niet dat ze het huis gaan bombarderen? Onder de bomen met die muilezels en verspreiden, jullie! Heliodoro, naar dat heuveltje. Petardo, naar achteren, naar die dennen. Cárdenas, naar die rotsen!’

Terwijl hij zijn bevelen uitdeelt heeft hij de drie muilezels op het land gepakt en snel naar de beschutting van het erf geleid.

Na nog een paar keer overvliegen maakt een van de jagers zich uit de formatie los om de commandopost aan te vallen.

‘Daar komt ie!’

Castro gooit zich languit op de grond, naast de dikke granieten muur, en bedekt zijn hoofd met zijn handen. De ezeldrijver Amor, die in elkaar gedoken achter een dikke steeneik zit, ziet dat een kogel op een handbreedte van zijn hoofd een gat in de stam heeft geslagen. Voordat de vliegtuigen terugkomen rent hij naar de granieten muur, die meer bescherming biedt.

‘Tegen de grond, hij komt er aan!’ schreeuwt Chato.

Amor zoekt halverwege dekking achter een rotsblok, terwijl de mitrailleurs van de jager al twee lange sproeisporen van zand en keien door het dal trekken. Het toestel zwenkt, keert en klimt weer omhoog. Amor voelt zijn borst nat worden.

‘Mijn cognac!’ roept hij verslagen uit. ‘Lieve god, laat het bloed zijn!’

‘Ben je getroffen?’ vraagt Castro gealarmeerd.

‘Veel erger!’ roept de ezeldrijver terwijl hij aan zijn borst voelt. ‘Ze hebben mijn fles kapot geschoten.’ En hij likt de sterkedrank van zijn vingers.

De drie jagers vliegen weg.

Met de muilezels achter zich aan lopen de drijvers tussen de steeneiken en de struiken de flauwe heuvelhelling op. Van de andere kant komen verdwaalde kogels die hoog over hun hoofd fluiten en steeds talrijker worden naarmate ze dichterbij komen. Bladeren en takken worden uit de bomen gemaaid en dalen in een dichte regen op het konvooi neer. De directe inslagen drijven met een doffe klap krakend in de stammen. Boven op de heuvel gekomen zien ze het slagveld voor zich liggen onder een dichte stofwolk die alles dofgrijs maakt.

De hospikken rennen voorovergebogen met hun lange stokken om de gewonden op te halen. Een brancard passeert Castro. Onder de smoezelige, bebloede deken zijn de overblijfselen te zien van een dij: opengereten, verbrand vlees en versplinterde botten die wit als ivoor tussen de bloederige verbandlappen schijnen.

Op twintig meter ontploft een houwitsergranaat. De geschrokken muilezels schoppen met hun achterpoten en gooien hun vracht af. Castro weet niet meer wanneer hij de zijne verloor. Hij beeft onder de explosies, met zijn gezicht tegen de grond gedrukt, zonder te merken dat hij zijn wangen openhaalt aan de steenslag – hij wil in de grond kruipen, verdwalen in een diep gangenstelsel waar de dood niet komt, als een worm of een mier.

Iemand schreeuwt: ‘Mama! Mama! We gaan eraan!’

Castro herinnert zich de dag dat hij bij het front van Peñarroya aankwam. Op die dag schitterde Atilano. Eerst een lang kanonschot, gevolgd door een kort om het bereik te bepalen. Daarna daalden er een stuk of tien projectielen op de heuvelrand neer, midden in het konvooi: vier muilezels werden gedood en nog eens vijf raakten gewond, waarvan er drie moesten worden afgemaakt.

Als hij weer bij zijn positieven komt, staat Castro op en gaat op zoek naar zijn mannen. De beste muilezel van de troep, Capitana, ligt in een plas bloed en uitwerpselen en slaat met zijn poten die in zijn eigen ingewanden verstrikt zijn. Het beest is volledig opengereten, alleen het wit van zijn ogen is te zien, zijn lippen zitten vol zand en speeksel. Castro krijgt tranen in zijn ogen.

‘Hé, geef me je spuit eens!’ beveelt hij een soldaat.

De soldaat overhandigt hem na enig aarzelen zijn geweer. Castro haalt de grendel over. De kogel maakt een akelig metalig geluid als hij in de kamer glijdt.

Castro nadert het dier tot op een meter, schoudert het geweer, mikt op zijn voorhoofd en schiet. De muilezel maakt een snorkend geluid, houdt op met schoppen en legt het grote hoofd traag, haast teder op de grond.

Castro geeft het geweer terug aan de soldaat.

‘Die kloteoorlog, wat kunnen die arme beesten eraan doen!’

Aguado komt naar hem toe, met weer de gebruikelijke afwezige uitdrukking op zijn gezicht.

‘Hoe zijn we ervan afgekomen?’ vraagt Castro.

‘Wij goed. Alleen de muilezels. Cárdenas heeft een schampschot in zijn dij, stelt niet veel voor. Ze verbinden hem.’

‘Oké, laten we de lading bij mekaar rapen en ons hier zo gauw mogelijk van afmaken.’

De drijvers lossen hun vracht en brengen hun muilezels naar de beschutting van een kalkstenen oven. Halverwege de ochtend wordt het even kalm, omdat beide legers zich moeten bevoorraden. De hospikken maken van de gelegenheid gebruik om de gewonden op te halen. De lichtst gewonden lopen naar de EHBO-post in de achterhoede, degenen met een beenwond steunend op de anderen. Wie niet meer lopen kan, wordt per muilezelbrancard vervoerd. Castro en zijn mannen maken een paar ritjes naar de EHBO-post.

Er wordt een koud rantsoen uitgedeeld: ieder een homp commiesbrood en een blikje sardientjes, plus voor elke paar soldaten een blikje fruit op sap, uit Portugal. Ze delen ook flessen cognac uit, van het merk Avance.

‘Man, dat doet me goed, dat bocht!’ zegt Pino terwijl hij een teug uit de fles neemt.

‘Dat wordt nog klote,’ zegt Aguado. ‘Nou willen ze zeker dat we ons gaan uitsloven om de loopgraaf weer terug te veroveren.’

Zwijgend geven ze de fles door. De cognac, zuivere alcohol met een kleurtje, brandt in hun keel, benevelt hun brein, verdrijft de angst, schenkt de vereiste moed of vermetelheid om zich in de aanval op de verloren loopgraaf te storten. De soldaten kijken elkaar aan en veinzen onverschilligheid. Hoeveel zullen er vanavond nog in leven zijn?

De wapenstilstand duurt krap een uur. Daarna gaat de uitwisseling van mortiergranaten door, de mitrailleursalvo’s, het geweervuur. Ze hebben de hulp ingeroepen van de luchtmacht. Een eskader Heinkel 51-jachtvliegtuigen scheert over het slagveld. De nationalen barsten in gejuich los als ze de zwarte cirkels aan de onderkant van de vleugels zien en het zwarte andreaskruis op het vlakke staartstuk.

‘Onze jongens!’ schreeuwt Pino. ‘Geef ze maar eens op hun flikker, die hufters!’

De jagers maken traag een zwenking en dalen de een na de ander af om de vijandelijke posities met hun mitrailleurs te bestoken. Er breekt paniek uit aan de andere kant. Sommigen laten hun wapens vallen en brengen zich in veiligheid, zonder acht te slaan op de dreigementen van hun commandanten.

‘Ze knijpen ertussenuit, ze hebben ze flink te grazen genomen!’ schreeuwt een soldaat. ‘Leve Spanje!’

De sergeant kijkt hem woest aan.

‘Kop dicht, jij! Het is nog niet afgelopen, hoor!’

De Republikeinen zien ervan af om de verlaten loopgraaf van de nationalen in te nemen. Bestookt door de vliegtuigen verlaten ze de ingenomen posities en trekken zich op hun stellingen terug.

De strijdende partijen wisselen nog enkele artillerieschoten uit. Daarna keert de rust weer, en vóór het donker wordt halen beide partijen hun doden op. Castro en zijn mannen vervoeren ze naar het erf van de Cadenas-hoeve. Vandaar worden ze per truck naar het kerkhof van Peñarroya gebracht.

De artsen bieden noodhulp onder een geïmproviseerd afdak, de patiënten liggen op een opengeslagen pakzadel dat is afgedekt met een zeildoek.

‘Vooruit! Deze hier naar Valsequillo, naar het veldhospitaal.’

‘Tot hier komen de trucks niet, luit. De ambulances staan in La Rubia.’

‘Op de muilezels, dan.’

‘Tot uw orders!’

‘Ezeldrijvers!’

Castro komt er aan met zes muilezels die zijn uitgerust met draagstellen. De hospikken tillen de gewonden erop. Een levenloze jongen met een babyface heeft een kaartje aan een knoop van zijn uniformjasje hangen: WOND, WINKELHAAK, DICHTEN EN HECHTEN, DRAINEREN, met daaronder een onleesbare handtekening van de arts. Een andere, een sergeant uit Coria, een kouwe kikker die Castro kent van de kantine, heeft lappen verband als een tulband om zijn hoofd gebonden, waardoor hij er, ook omdat hij zo bruin is, oosters uitziet. Hij heeft zijn ogen stijf dichtgeknepen en ademt moeilijk. Op zijn borst staat de diagnose te lezen: SCHEDEL. RUST, TAMPON EN RANDEN REINIGEN.

Bij een van de gewonden is een onontplofte mortiergranaat in de schouder gedrongen. Op zijn borst puilt hij uit als een tiet, ingeklemd tussen twee ribben; bij het sleutelbeen steekt de slagpin naar buiten. De man beeft en huilt, zijn gezicht vertrekt van angst en zijn ogen heeft hij stijf dichtgeknepen.

‘Die gaat eraan,’ zegt Chato.

‘Nee, hij niet,’ antwoordt Heliodoro. ‘Wie eraan gaan, dat zijn de dokters die hem behandelen. Wat denk jij dat er gebeurt als die granaat ontploft terwijl ze hem eruit halen?’

‘En wij dan?’ werpt Aguado tegen. ‘Wie dacht jij dat hem naar de EHBO-post ging brengen? Ik heb voor vandaag wel genoeg gehad, hoor.’

Zwijgend kijken ze naar Castro. Hij moet maar beslissen.

‘Ik breng hem wel,’ mompelt Castro schor. Hij wendt zijn blik af onder het voorwendsel dat hij zijn peuk moet uittrappen, die hij half opgerookt op de grond heeft gegooid.

De gewonde is zo goed als buiten westen van de morfine, maar hij mompelt klaaglijk. Castro, de muilezel achter zich aan, de halster bij het uiteinde beetgepakt om zo ver mogelijk van een eventuele explosie vandaan te blijven, neemt het pad met de minste steenslag en haast zich om het karwei zo snel mogelijk te klaren. Bij elke schommeling kreunt de gewonde en vraagt om water.

‘Man, hou nou nog even vol, we zijn er zo, dan kijken de dokters wel naar je, misschien is het beter dat je niet drinkt.’

De gewonde blijft aandringen, met dikke stem, maar op het laatst zwijgt hij. Af en toe draait Castro zich naar hem toe om hem moed in te spreken. ‘We zijn er bijna, jongen. Nog even.’ Maar als ze aankomen stellen de hospikken vast dat hij is overleden.

Voorzichtig dragen ze hem naar de plaats achter het huis. Ze leggen hem achter de stenen drinkbak naast de put.

‘Laat de explosievendienst maar komen.’

Castro verlaat op zijn gemak het lazaret. Op straat snuift hij de frisse lucht op, vrij van de stank van dood, van bloed en fenol.

Zo veel gevaar gelopen voor niets.

[1]Rogelio – verbastering van rojos, de ‘rooien’, zoals de nationalen de Republikeinen noemden.

[2]Atilano – een legendarische artilleriecommandant van het regeringsleger in de slag om Teruel (1937), die symbool stond voor de Republikeinse artillerie.

Hoofdstuk 3

September 1938. Derde Overwinningsjaar. In het schuurtje van een verlaten hoeve zitten de ezeldrijvers van het bataljon rondom een vuur een middagprak van aardappelen, rijst en ezelvlees te eten. Een waterig herfstzonnetje dat nauwelijks enige warmte geeft is in de plaats gekomen van de regenwolken van die ochtend. Als hij zijn rantsoen opheeft, maakt Chato zijn aluminium bord met een pluk stro schoon, bevestigt hem weer onder aan zijn veldfles en pakt een blikken doosje waarin hij verscheidene peuken bewaart. Hij veegt de oude as eraf en haalt de tabak eruit om een sigaret te draaien. Daarna leunt hij achterover op een pakzadel. Hij neemt een trekje en zucht.

‘Wat hebben we het goed hier, niks te doen behalve met je kloten te spelen!’

‘Je zou je moeten schamen,’ leest Aguado hem de les. ‘Luiheid is de moeder van alle ondeugden. Vraag maar aan de aalmoezenier.’

‘De moeder van alle ondeugden?’

‘Zeker.’

‘Nou, voor moeders moet je eerbied hebben.’

Op dat moment komt korporaal Castro met een papier in zijn hand binnen. Hij kijkt blij.

‘Opletten, compie! Luisteren, jongens! Hier heb ik het verlof om onze zondagse kleren aan te trekken en een wip te gaan maken.’ Hij doet alsof hij een bril opzet en begint de namen van de gelukkigen voor te lezen. ‘Wat staat hier nou? Ik kan het niet goed zien.’

‘Kut, Castro, zeg het nou maar en laat ons niet op hete kolen zitten,’ protesteert Heliodoro.

‘Ramón Aguado.’

‘Waarom Aguado, als die neuken alleen maar vies vindt?’ antwoordt Pino.

Aguado werpt hem een vernietigende blik toe: ‘Kop dicht, zeiklul, elke keer als jij je bek opentrekt begint het te stinken!’

‘Juan Cotrufes Pino.’

Pino lacht zijn schots-en-scheve tanden bloot.

‘En ondergetekende,’ besluit Castro. ‘Dat zijn ze. Chato heeft het bevel over de muilezels zolang ik er niet ben. Is dat duidelijk?’

Chato, die de eetpot staat leeg te schrapen, maakt een bevestigend gebaar met de vettige prak.

De truck van de geschutsbatterij staat naast de compagnie met de motorkap opengevouwen. De soldaten die verlof hebben laden de kisten met granaathulzen in en gaan in de overgebleven ruimte zitten.

‘Hé, schiet eens op!’ protesteert de chauffeur, een roodharige man met een monteuroverall onder zijn vettige leren jas. ‘Is iedereen er? Vertrekken dan maar. Licinio, slinger!’

De monteur doet de motorkap dicht en zwengelt energiek met de startslinger. De motor slaat sputterend aan en maakt een astmatisch geluid. Licinio neemt de slinger eraf en springt in de cabine, het portier achter zich dicht trekkend.

‘Daar gaan we!’

De truck rijdt, met een dikke zwarte rookwolk achter zich aan, door een landschap van steeneiken en struikgewas, vol gezwollen regenstroompjes en groene weiden. De zuivere, koude lucht dringt in de laadruimte van de truck door scheuren in het dek van zeildoek. Een soldaat heeft een onderbroek aan een van de spijlen van het dak gehangen.

‘Van wie is die nou weer?’ klaagt sergeant Barrionuevo.

‘Van mij, sergeant!’ zegt de eigenaar. ‘Die heb ik gisteravond gewassen en vanwege de nattigheid is hij nog niet droog.’

‘Nou, dan heb je hem niet goed gewassen, want hij stinkt nog naar kloten.’

Daar moeten de soldaten hartelijk om lachen. Ze zijn in een uitstekend humeur op hun eerste verlof na twee maanden van uitputtend gezwoeg.

Castro denkt aan Valentino. Hij is in goede handen tijdens zijn afwezigheid. Chato weet wel wat hij moet doen. Vanavond, als hij rapport opmaakt, zal hij vierentwintig muilezels invullen, zoals altijd. Valentino telt niet mee. Die is nog steeds uitgeleend door een ander bataljon.

De truck komt in Peñarroya en rijdt door het dorp over de weg naar de mijnen; aan één kant staan een paar fabriekshallen waar achteraan een hoge bakstenen schoorsteen staat te roken.

‘Daar smelten ze het pyriet,’ vertelt een soldaat die uit deze streek komt. ‘En ze halen er zilver en lood uit: het zilver voor Frankrijk en het lood voor Spanje, om kogels van te maken.’

‘En die Fransen, wat doen die met dat zilver?’

‘Weet ik veel! Armbandjes maken voor de Françaises!’

Ze passeren de ijzeren brug over het beekje van Hontanilla en rijden Pueblonuevo binnen. Ze doorkruisen een paar verlaten straten waar de deuren en ramen van de huizen gesloten zijn, sommige zelfs dichtgespijkerd. Gras groeit tussen de stenen van het wegdek. Er zijn alleen militairen te zien. Twee jaar geleden is het dorp geëvacueerd, en sindsdien wachten de mensen tot het front is verplaatst voor ze terugkeren. Een paar zijn er teruggekomen om de velden te bewerken of te leven van de mijnwerkers of de soldaten.

Op het plein van Santa Bárbara zijn twee cafés en een kruidenier, plus een goedkoop eetlokaal en twee pensions. In een van de zijstraten wapperen boven de gevel van het gemeentehuis de nationalistische vlag en de vlag van de Falange. Het gebouw ernaast, het oude casino, is ingericht als veldhospitaal. In een raam van geslepen glas boven de deur leest Castro: CASINO VAN PUEBLONUEVO DEL TERRIBLE.

De truck stopt voor de voormalige coöperatieve mijnwerkerswinkel, waarin het commando van de 22ste divisie zijn intrek heeft genomen. Een vlag en het wapen van gedeukt blik van het bataljon versieren het hoofdbalkon.

De soldaten laten de klep van de laadbak vallen en springen op de grond.

‘Aantreden!’ dondert sergeant Barrionuevo.

Ze gaan in het gelid staan, op de plaats rust. Als hij heeft vastgesteld dat ze er allemaal zijn, waarschuwt de sergeant: ‘Ik zal niet te veel zeggen! Jullie krijgen vierentwintig uur de tijd om de beest uit te hangen. Morgenvroeg klokslag acht uur hier. Als iemand van jullie met de politie in aanraking komt, dan krijgt hij van mij een douw die hij zijn hele leven niet meer vergeet. Goed begrepen? Nou, ingerukt, mars!’

Twee fillers gooien hun baret in de lucht en barsten in gejuich los. De veteranen verbreken in stilte het gelid. Er valt niet veel te beleven in een mijnstadje dat door de oorlog ontvolkt is.

Castro, Aguado en Pino slenteren door de straten en over de pleinen. In een mijnkantine nemen ze een paar glazen wijn met pinda’s. Pino, die een beetje gitaar speelt, vraagt aan de kelner of hij de gitaar mag gebruiken die aan de muur hangt, onder een oud bord vol vliegenstront waarop staat: VERBODEN TE ZINGEN.

Met een professioneel aplomb, rokende sigaret in de mond, ogen half toegeknepen, een geconcentreerde uitdrukking op zijn gezicht, slaat Pino een paar akkoorden aan op de gitaar. Hij draait wat aan de spanknoppen en tokkelt opnieuw. Het klinkt slechter dan eerst. Hij slaat weer een paar akkoorden aan. Aguado legt een hand op zijn schouder en begint te zingen, met meer gevoel dan wijs.

onder een boom zonder vruchten

daar zat ik me te bedenken

dat haast niemand om je geeft

dat haast niemand om je geeft

als je niks hebt te schenken

onder een boom zonder vruchten

daar zat ik me te bedenken

Castro en de paar aanwezige gasten klappen.

‘Zingt lang niet gek, dat pikkie,’ zegt iemand prijzend.

‘Qua pikkie kan ie nog wel meer,’ spot Castro.

Twee bemiddelde gasten, handelaren in graan en zaaigoed voor het leger, nodigen hen uit voor een rondje.

Als ze de kantine verlaten, een beetje tipsy, schemert het. In het portaal van de kapel van Santa Bárbara staat een kraampje waar een broodmagere vrouw met een gebloemd schort voor en dikke sokken aan haar voeten gepofte aardappelen verkoopt. Van de stookplaats stijgt een kolom witte rook op.

De aardappel is gloeiend heet. Ze branden hun vingers als ze de schil eraf pellen en ze verorberen hem lekker warm. Pino veegt zijn handen af aan zijn dikke haarbos onder zijn soldatenbaret en zegt: ‘Nu wordt het tijd om naar Misangre te gaan.’

‘Om een nummertje te maken?’ vraagt Aguado.

‘Nee, om loopgraven uit te spitten!’ antwoordt Pino kwaad. ‘Doe toch niet zo achterlijk! Waarvoor ga je naar Misangre?’

Aguado haalt zijn schouders op. ‘Oké.’

Misangre zwaait de scepter over haar bordeel in de Fielatostraat. Het huis, oud, met een okergeel geschilderde gevel die aan de onderkant een blauwe boord heeft, steekt schril af tegen de andere eromheen, die allemaal bouwvallig en verlaten zijn. Voor de deur staat een rij militairen van verschillende rang, sergeant en lager, en van allerlei wapens: de infanterie, de cavalerie, de artillerie, alsook drie mecaniciens van de luchtmacht. Vooraan staat een luidruchtig groepje Italiaanse vrijwilligers van het Corpo di Truppe Volontarie, met hun zwarte overhemden, hun kniebroeken, hun dolken aan de riem en hun zwarte tressen.

‘Staan jullie al lang in de rij?’ vraagt Pino aan de achtersten.

‘Tien minuten, maar het ziet ernaar uit dat het nog wel even duurt.’

‘En waarom zo lang?’

‘Weet ik veel! Zal wel Misangre zijn die de Italianen niet wil haasten, en dan moeten wij ons ontladen als een mitrailleur: hup erin en poef!’

Aguado kijkt op zijn polshorloge. ‘Zal ik jullie eens wat vertellen? Ik hou niet zo van afgelikte boterhammen.’

‘Als ze nou alleen maar afgelikt waren,’ stemt Castro in, ‘dan ging het nog wel, maar ik denk dat er heel wat meer aan gesmikkeld zal zijn eer wij aan de beurt komen.’

‘En als we nou eens gingen dansen?’ stelt Pino voor. ‘Misschien dat we daar wat opvissen.’

‘Waar dansen?’ vraagt Castro.

‘De foerier van de tweede compie heeft mij verteld dat hij naar een danslokaal gaat in de Enramadillastraat.’

‘Zullen we dan maar?’ zegt Aguado. ‘Misschien komen we wel een vrouwtje tegen dat lekker verwend wil worden.’

‘Dat zullen wij dan toch moeten doen,’ antwoordt Pino, ‘want als het aan jou ligt …’

‘Zal je eens zien als ik die zus van jou onder handen neem!’ briest Aguado.

‘Ho, ho!’ komt Castro tussenbeide. ‘Geen ruzie! We gaan dansen.’

De Enramadillastraat is verlaten: deuren en ramen zijn dicht en de huizen staan leeg. In het donker valt een rechthoek van geel licht op die aan het eind van de straat door een open deur schijnt.

‘Daar moet het zijn.’

Het gebouw is een oude nachtclub uit de glorietijd van de mijn. Ze komen via het portaal in een lommerrijke patio met een gaanderij van gebrandschilderde ramen. Aan het eind brandt nog meer licht. Daar is een ruime hal, versierd met fraai gesneden kariatiden, wier prangende borsten echter door de censuur zijn bedekt met een doorlopende lat waarop te lezen staat: LOF EN VICTORIE VOOR ONZE BROEDERS UIT DUITSLAND, ITALIË EN PORTUGAL, DIE ZICH SAMEN MET ONS INSPANNEN VOOR DE REDDING VAN DE WESTERS-CHRISTELIJKE BESCHAVING UIT DE KLAUWEN VAN HET SUBVERSIEF EN ATHEÏSTISCH MARXISTISCH BOLSJEWISME. LEVE FRANCO! LEVE JOSÉ ANTONIO! LEVE SPANJE EN ZIJN NATIONAAL-SYNDICALE REVOLUTIE! Maar ondanks de lange inscriptie zouden de borsten van de laatste kariatide vrij gebleven zijn als ze niet bedekt waren geweest met een koperen dienblad waarop onhandig een juk met een pijlenbos staat geschilderd.

De soldaten betreden het ruime lokaal dat nog duidelijke sporen vertoont van de luxe uit de vergane glorietijd, hoewel het flauwe licht van de peertjes met koperen kapjes, die in de plaats zijn gekomen van de enorme lampen van Venetiaans glas, nauwelijks een glans ontlokt aan het goud- en zilverboordsel van de zitjes en de gestileerde gietijzeren pilaren die het dak stutten. Aan een koord tussen de pilaren hangen vlaggetjes in de nationalistische kleuren.

De dansvloer biedt een schitterende aanblik, met barokke versieringen, waarvan een overdaad aan mythologisch naakt het meest opvallende is. Over dat alles zijn lange zwarte doeken gedrapeerd waarop in rood het juk en de pijlenbos van de Falange is genaaid, alsmede het nationaal wapen met de adelaar van Sint Jan. Op de achtermuur hangt een spandoek van drie aan elkaar genaaide lakens met de vrome tekst: DE ONVERSAAGDE CAUDILLO FRANCO ZAL AAN HET HOOFD VAN HET HELDHAFTIG NATIONAAL LEGER HET VEELKOPPIG MARXISTISCH-LENINISTISCH MONSTER VERSLAAN EN HET KEIZERLIJKE SPANJE HAAR VOORMALIGE VREDE EN GROOTHEID WEERGEVEN. Rondom in de zaal zijn kleine zitruimtes, afgeschermd met een goudkleurige houten balustrade, het enige detail dat herinnert aan de voormalige luxe, tezamen met het levensgrote fresco op het plafond, dat de aanranding van Europa voorstelt (de nachtclub heette ‘Europa’). In de losbandige tijden van vóór de Kruistocht verpoosden de mijnwerkers zich al pimpelend in de aanblik van een mooie, naakte vrouw, schitterend in het vlees, die onder een moeilijke hoek een woeste stier bereed. De legeraalmoezenier die het lokaal zegende gaf opdracht de zondares te fatsoeneren met een laagje witsel dat haar van top tot teen bedekte. Ook hebben ze, met een paar streken van de kwast, de aanstootgevende kloten van de stier verdoezeld, die groot en zwart waren, als aubergines.

‘En wie is dat wijf in die hobbezak?’ informeert Castro.

‘Dat is een beroemde stierenvechtster die in dit dorp geboren is,’ zegt Aguado, die zoals altijd met zijn kennis te koop loopt. ‘Ze kleedde zich als don Tancredo[3], en als de stier even niet oplette greep ze hem bij de horens en klom er bovenop.’

‘Dat is me dan de dame wel!’

De dansvloer is groot. De oorspronkelijke planken vloer is weg, de vorige winter opgestookt in kachels en open haarden, en ervoor in de plaats is een ruitwerk van goedkope plavuizen gekomen.

Het wordt drukker in de danszaal. Er komen groepjes door oudere vrouwen gechaperonneerde meisjes binnen, echtparen op leeftijd en een paar jonggeliefden uit het dorp. De militairen van lagere rang komen met tientallen aan, lachend en grapjes makend, maar als ze een sergeant of een vaandrig onder ogen komen trekken ze meteen hun gezicht in de plooi. De vrouwen van aanzien, in rouwkleding met schapulieren en medailles om de hals, elk met een rieten stoel en een buidel waar hun brei- en haakwerk in zit, begroeten elkaar en nemen met hun vriendinnen in de zitruimtes en loges plaats, van waaruit ze de dansvloer en mogelijke ontsnappingen uit het lokaal in het vizier kunnen houden. Voordat ze de dansvloer opgaan horen een paar jonge meisjes ernstig de instructies van hun chaperonne aan.

‘Dat wordt niks,’ zegt Pino opstandig. ‘Die karonjes daar die de boel bewaken en hier het toegewijde krijgsvolk.’

‘En wat had jij dan gedacht?’ vraagt Aguado verwijtend. ‘Waar was jij dan naar op zoek?’

‘Ik? Een nummertje maken.’

‘Slimmerik! Dat wordt mooi afrukken voor het naar bed gaan, zul je eens zien hoe lekker je slaapt!’

Na een paar minuten arriveert het bandje, enkele muzikanten van de regimentskapel plus een burger met een accordeon, die hun plaats op het podium innemen. Ze repeteren een paar maten. Een van de muzikanten staat op en kondigt aan: ‘Geachte hoogwaardigheidsbekleders, dames en heren: we gaan nu met uw goedvinden de paso doble Sombrero voor u spelen, op verzoek van mijn goede vriend sergeant Martínez.’

Hij kijkt naar de sergeant, een bruine, dikke man met een snor die dankbaar zijn instemming betuigt en met een vaderlijk handgebaar de aanwezigen begroet.

De muzikant-aankondiger gaat zitten, zet zijn klarinet aan de lippen en werpt een blik op de andere leden van het bandje ten teken dat ze beginnen. Zes of zeven stellen meisjes gaan de dansvloer op, gevolgd door twee of drie echtparen. Enkele ogenblikken later voegen zich andere paren bij hen, onder de vorsende blikken van de chaperonnes die zijn opgehouden met praten en breien om de dansenden in het oog te houden. Een paar meisjes veinzen nog een zekere onwilligheid om de toezichthouders tevreden te stellen, maar laten zich dan de dansvloer op slepen. Voor het bandje zit een rij meisjes op klapstoeltjes onder elkaar te smiespelen en te lachen. Een paar slaan ongeduldig met de voet de maat van de muziek mee.

Na hun waar te hebben gekeurd vragen de jonge soldaten de meisjes ten dans, te beginnen met de mooiste. Sommigen stemmen meteen toe, aangemoedigd door hun vriendinnen, en anderen laten zich bidden.

‘Nou, korp, wat doen we?’ port Pino hem.

‘Ik heb een oogje laten vallen op die daar in die nopjesjurk met rechte hals.’

‘En ik op die ernaast, met die grote uiers.’

‘En jij, Ramón?’

‘Ik wacht nog even af, ik kijk wel hoe het jullie vergaat.’

Pino schudt zuchtend zijn hoofd. ‘Jezus, Aguado, haal jij je neus maar op voor de vrouwtjes, dan eindig je nog met je gezicht naar Mekka!’

Castro en Pino strijken de panden van hun uniformjasje glad en lopen met een martiaal air langs de rand van de dansvloer. Stram springen ze in de houding voor een luitenant, een veertiger, die gelaten met een dikke dame danst, misschien wel zijn vrouw, en komen vervolgens bij de rij meisjes op stoeltjes. Het meisje dat Castro heeft uitgekozen blijkt van dichtbij een blanke huid te hebben en een aantrekkelijk gezicht, grote honingkleurige ogen onder boogvormig geëpileerde wenkbrauwen, een beetje een wipneus, en volle, appetijtelijke lippen.

Castro zegt de geijkte formule op: ‘Gepermitteerd?’

Zij heeft hem vanaf het moment dat hij opstond vanuit haar ooghoeken gadegeslagen (ze vindt hem wel leuk, misschien een beetje klein) en antwoordt: ‘Jawel.’

‘Mag ik u uitnodigen voor deze dans, juffrouw?’

Het meisje kijkt haar vriendin aan, die de uitnodiging van Pino al heeft aangenomen en haar met een schalkse knipoog aanmoedigt.

‘Goed.’

Ze staat op en laat haar raffia tasje op de stoel liggen om hem bezet te houden. Castro legt voorzichtig zijn arm om het middel van het meisje en houdt afstand. De vrouwelijke hand, een warme, zachte hand van een meisje uit de betere kringen, rust in de zijne. De hand van een werkster herken je onmiddellijk aan het eelt dat tevergeefs zacht gewreven is met puimsteen.

Castro weert zich kranig in de paso doble, die hij half-en-half van een paar vriendinnen in Lopera geleerd heeft. Hij doet net of het hem allemaal vlot afgaat, om een goede indruk te maken. In het begin dansen ze zonder iets te zeggen. Zij heeft gezien dat de kraag van zijn uniformjasje bedekt is met een dikke, vette korst zwart geworden vuil, maar zijn overhemd is zo te zien schoner, hoewel het verschoten is van het uitkoken tegen de luizen. Ze vindt de korporaal niet onknap, maar wel een tikje boers. Zijn zware baard schijnt blauwachtig door zijn verweerde huid. Castro snuift stiekem haar vrouwelijke geur op. Ze is schoon, goed gewassen. Hij zou er alles voor over hebben om die volle lippen, die paarlemoeren hals te kussen. Hij stelt zich voor dat hij alle aanwezigen, haar incluis, met een toverspreuk in een diepe slaap dompelt, en dat hij haar dan op een tafeltje legt en neemt. Geschrokken van zijn eigen gedachten zet hij het idee weer uit zijn hoofd en zegt berispend tegen zichzelf: ‘Doe niet zo stom, Juan.’

‘Hoe heet u, juffrouw?’

‘Conchi. En u?’

‘Juan Castro Pérez, om u te dienen. U danst heel goed.’

‘Waar komt u vandaan?’

‘Uit La Quintería.’

‘Ligt dat op de Canarische Eilanden?’

‘Nee, juffrouw. Ik ben wel bij de troepen van de Canarische Eilanden ingedeeld, maar ik kom van het vasteland. La Quintería is een gehucht bij Andújar.’

‘Maar dat ligt toch in de zone van de Roden?’

‘Jawel, juffrouw.’

‘En uw familie?’

‘Die zit daar nog. Ik heb al twee jaar niets meer van ze gehoord.’

Hij doet zijn best zielig te klinken, in de hoop het meisje milder voor hem te stemmen.

‘Wat erg!’

‘En u? Bent u hier bij uw familie?’

‘Zullen we jij en jou zeggen?’

‘Goed. Ben je hier bij je familie?’

‘Ja. Mijn ouders hebben een hotel. Of liever, mijn vader was voor de oorlog directeur van het Hotel Paris, waar nu het opperbevel zit. Tot de tijd dat alles weer normaal wordt hebben we een pension geopend, pension Patria, op het plein.’

‘O ja, dat heb ik zien staan!’

De paso doble is voorbij. De danspaartjes laten elkaar los en keren terug naar de rij stoelen. Een paar meisjes zijn ergens anders rondom de dansvloer gaan zitten om met hun partner te kletsen, onder het toeziend oog van hun chaperonnes. Castro neemt op de stoel naast Concha plaats. Pino en het andere meisje komen aanlopen.

‘Dit is mijn vriendin Pepi. Pepi, dit is Juan,’ stelt Concha ze aan elkaar voor.

‘Aangenaam.’

‘Het genoegen is wederzijds.’

De twee paartjes gaan door met hun gesprek. Castro vertelt Concha dat hij de zoon is van een kleine boer met wat olijfbomen en een paar lapjes bouwland, maar later in het gesprek laat hij weten dat hij een paard heeft waarmee hij de jaarlijkse pelgrimage naar de Maagd van Cabeza maakt. Dat paard van hem is een hele bolleboos. Hij heeft geleerd te knielen voor het heiligdom van de Maagd. Castro mag ook graag op jacht gaan. Hij heeft een Remington 29-jachtgeweer waarmee hij een paar keer een kampioenschap duivenschieten heeft gewonnen.

Hij is zo brutaal om in de huid te kruipen van de jongeheer Federico, de zoon van de markies van Pineda.

Concha laat deze ontboezeming even tot haar doordringen. Vraagt ze zich af of hij een goede partij voor haar is? Zo te zien is ze wel onder de indruk.

‘En waarop jaag je dan?’ vraagt ze afwezig.

‘O, er zit van alles: herten, wilde zwijnen, hazen, patrijzen …’

‘En vind je het niet erg om zulke lieve dieren dood te maken?’

Castro raakt van zijn stuk, die vraag had hij niet verwacht. Hij kan niet bekennen dat de jongeheer Federico ze in werkelijkheid doodschiet.

‘Dieren zijn er toch voor om gedood te worden?’

Concha haalt haar schouders op. Zijn antwoord bevalt haar niet. Castro voelt dat hij zijn krediet heeft verspeeld. Hij kijkt verslagen naar Pino, met wie het de goede kant op lijkt te gaan. Pino maakt Pepi aan het lachen, zo’n lach die verraadt dat ze voor hem smelt, en heimelijk strijkt hij over haar dij. Ze ontwijkt zijn liefkozing niet, ze doet net of ze het niet merkt.

‘Zullen we deze dans?’

Opnieuw een paso doble. Concha denkt even met berekende onverschilligheid na voordat ze toestemt.

‘Goed.’

Ze gaan weer de dansvloer op en dansen zonder iets te zeggen, hun lichamen op gepaste afstand van elkaar.

Na enig nadenken gooit Castro het over een andere boeg.

‘Tja, je moet niet denken dat ik jagen nou zo leuk vind, maar mijn vader, mijn ooms … iedereen jaagt. Het doet me heel erg verdriet als zo’n zwaargewond hert je aankijkt, dan lijkt het net een mens.’

Concha blijft zwijgen. Ze lijkt meer aandacht te hebben voor de muziek dan voor wat hij zegt.

‘Ik zou willen dat we elkaar op een andere manier hadden leren kennen, zonder oorlog,’ vervolgt Castro in een offensief waar hij al eens eerder succes mee heeft gehad.

‘Waarom?’

‘Ik weet het niet. Het lijkt wel of de oorlog ons helemaal uit het lood heeft geslagen. Feit is dat ik nog nooit een vrouw heb ontmoet zoals jij.’

Ze kijkt hem ernstig aan. ‘Maak het nou, je kent me niet eens! We hebben nog maar een paar woorden met elkaar gewisseld, en als ik je morgen zag, zou ik je niet herkennen.’

‘Ik zou jou wel herkennen.’

‘Doe niet zo mal!’ Ze kijkt boos.

‘Met ons is het anders,’ redeneert Castro. ‘Met ons soldaten, bedoel ik. Nu ben ik hier nog, maar morgen zit ik in de loopgraven. Misschien sneuvel ik wel …’

Concha kijkt hem weer aan, deze keer geschrokken. ‘Waarom zeg je dat?’

‘Let maar niet op mij. Ik heb me twee glaasjes moed ingedronken om je ten dans te vragen. Ik ben heel verlegen.’

‘Ga weg!’ lacht ze ongelovig. ‘Verlegen? Jij? Je kunt wel zien dat jullie heel wat uitspoken, die vriend van jou en jij.’

‘Hij misschien wel,’ verdedigt Castro zich. ‘Maar ik ben uit ander hout gesneden.’

‘En ik ben ook anders dan Pepi,’ benadrukt Concha. ‘Reken maar.’

Castro en Concha kijken naar hun vriend en vriendin die samen opstaan en over de dansvloer naar buiten lopen.

‘Die hebben elkaar gevonden,’ zegt Castro een beetje afgunstig.

‘Pepi is heel makkelijk,’ zegt Concha een tikje bits. ‘Vorig jaar is haar vriend gesneuveld, en nu is ze een beetje van slag. Maar het is een heel goed meisje, zo goed als goud,’ zegt ze vergoelijkend.

‘En heb jij een vriend?’

‘Als ik die had zou ik hier niet zijn met jou.’

‘Ik heb ook geen vriendin.’

Concha glimlacht weer. ‘Dat zal wel!’

‘Echt waar!’ protesteert Castro. ‘Waarom geloof je me niet? Waarom ben je zo wantrouwend?’

‘Omdat jullie nu eenmaal soldaten zijn en allemaal op hetzelfde uit. Jullie willen maar één ding.’

‘Ik niet!’ protesteert Castro. ‘Of tenminste niet met jou. Je hebt …’ Hij zoekt naar het juiste woord. ‘Je hebt veel indruk op me gemaakt.’

‘Nou, nou! Dat zeg je vast tegen iedereen!’

‘Wat moet ik doen zodat je me gelooft?’

‘Tot wanneer heb je verlof?’

‘Morgen ga ik weer de loopgraaf in,’ zegt Castro dramatisch.

‘Wil je me schrijven?’

‘Maar ik ga niet verder dan de heuvels van El Médico, op een steenworp afstand.’

‘Doet er niet toe. Ik wil dat je me een brief schrijft.’

‘Goed,’ stemt Castro toe. ‘Ik zal je schrijven. Maar dan moet je me je adres geven.’

‘Dat is makkelijk zat: Concha Rama Anula, Pension Patria, Pueblonuevo.’

‘Ik zal je schrijven, en dan zul je zien dat ik het serieus meen.’

Ze dansen nog een poosje zonder iets te zeggen en dan is het stuk afgelopen en keren de mensen naar hun zitplaatsen terug.

Concha kijkt op haar horloge dat met een dun fluwelen bandje om haar pols zit. ‘Het is zeven voor half tien. Ik moet naar huis.’

‘Zo vroeg?’

‘Zo vroeg.’

‘Mag ik je naar huis brengen?’

‘En je vriend dan?’

Aguado is opgehouden met dansen en is in een van de loges gaan zitten kletsen met twee vrouwen die hij kent.

‘Die kan wel voor zichzelf zorgen,’ zegt Castro. ‘Als hij ziet dat ik weg ben, gaat hij wel naar het soldatenlogement.’

Ze denkt erover na. Dan haalt ze haar schouders op. ‘Goed, als je me wilt vergezellen …’

Buiten op straat is het fris. Het is donker en de straatstenen glimmen in het flauwe schijnsel van de lantaarn waarmee Castro het wegdek voor Concha verlicht. Ze lopen in stilte voort, op een meter afstand van elkaar, ieder in beslag genomen door zijn eigen gedachten. Hij is in de war van de nabijheid van een vrouwelijk lichaam dat misschien toekomstige intimiteiten in petto heeft, als hij de zaak maar handig genoeg aanpakt. Hij had het liever met een minder conventioneel meisje aangelegd, iemand die hem in een portiek aan haar borsten had laten voelen … en misschien nog wel meer. Er gaat een rilling over Castro’s ruggengraat en hij voelt zijn lid zwellen als hij zich voorstelt dat zijn handen over Concha’s dijen glijden en zijn vingers de lippen van haar vochtige vrouwelijke geslacht uiteendoen. Er komt een nog gewaagdere dagdroom opzetten, maar die drukt hij de kop in en keert terug tot de realiteit. Zo is Concha niet en hij vindt haar leuk. Hij zal haar schrijven zodra hij terug is in de heuvels van El Médico. Als ze op het dorpsplein komen, gaat Concha nog verder van hem vandaan lopen en bewaart een behoedzame afstand. Tegenover het gebouw van de intendance ziet Castro nu voor het eerst het uithangbord van pension Patria. De deur is dicht. Concha rommelt in haar tas naar de sleutel en steekt hem in het slot. Ze draait zich om en zegt: ‘Bedankt dat je me naar huis hebt gebracht, Juan. Ik vind je aardig.’

‘Ik schrijf je, hoor,’ bevestigt hij nog eens. ‘En schrijf je dan terug?’

‘Waarom? Het is toch vlak in de buurt?’ fluistert ze spottend. ‘Schrijf jij nou maar, dan zien we wel verder.’

Concha gaat naar binnen, maar voordat ze de deur dichtdoet zegt ze: ‘Dag Juan, slaap lekker.’

‘Slaap lekker, Concha.’ Castro steekt zijn hand uit, die zij lichtjes drukt.

Een beetje verdwaasd blijft hij voor de dichte deur staan. Hij ruikt aan zijn hand, hij snuift de vluchtige geur op en voelt weer een rilling over zijn rug gaan, die lichte beklemming die het contact met de vrouwelijke huid oproept.

‘Wat ben je lekker, Concha,’ fluistert hij voor zich uit. ‘En wat vind ik je leuk!’

[3]don Tancredo – historische figuur, eind negentiende eeuw, die stil als een standbeeld op een voetstuk midden in de arena ging staan als de stier werd losgelaten.