Pat Barker

Modelklas

Uit het Engels vertaald door Jos den Bekker

Uitgeverij De Geus

breda 2013

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds en het Vlaams Fonds voor de Letteren

Oorspronkelijke titel Life Class, verschenen bij Hamish Hamilton

Oorspronkelijke tekst © Pat Barker, 2007

Eerste Nederlandstalige uitgave © Jos den Bekker en De Geus BV, Breda 2008

Deze editie © De Geus BV, Breda 2013

Omslagontwerp Robert Nix

Omslagillustratie © Getty Images/Hulton Archive

isbn 978 90 445 2843 5

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2008.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Een

Ze hadden ruim een half uur getekend. Het was doodstil, alleen het slepende krassen van potloden op micheletpapier en het nauwelijks hoorbare piepen van houtskool weerklonk. Midden in de kring van studenten, vlak bij het podium, wierp een kachel een getralied rood licht op de vloer. De geur van brandende kolen, vermengd met andere: zweet, warme kleding, rook van sigaren en sigaretten. Zo nu en dan hoorde je een zacht plofje van lippen die een trekje namen, en dan steeg er weer een blauwe rookwolk naar de walm die in het hele vertrek hing.

Niemand zei iets. Praten was verboden in de modelklas. In het antieklokaal, waar ze de ochtenden doorbrachten met het natekenen van afgietsels van beeldhouwwerk uit de oudheid en de renaissance, mochten ze wel praten, en daar zaten de studenten onophoudelijk te kletsen – vooral sommige meisjes. De sfeer hier, afgezien van de naakte vrouw op het podium, leek enigszins op die van een herenclub. De vrouwelijke studenten hadden hun eigen modelklas ergens op de benedenverdieping. Zelfs op de Slade Academy, in zo veel opzichten aanstootgevend modern, waren de seksen gescheiden als er lichamelijk naakt getoond werd.

Paul Tarrant zat op de achterste rij, zo ver mogelijk van de kachel vandaan. Hij hoestte discreet met zijn zakdoek voor zijn mond. Hij was nog steeds niet van zijn bronchitis af, die hem de hele winter parten had gespeeld, en de dampen irriteerden zijn longen. Hij was klaar met zijn tekening, of tenminste, hij had het punt bereikt waarop hij wist dat verder werken de zaak alleen maar erger zou maken. Hij leunde achterover en bekeek de tekening. Niet een van zijn beste.

Hij wist zonder om te kijken dat professor Tonks het vertrek was in gekomen. Zo ging het altijd met Tonks: stille binnenkomst. Het leek wel of hij het vertrek in diffundeerde. Je wist pas dat hij er was als je de studenten tegenover je de schouders zag rechten, of als ze zich met meer ijver over hun tekening bogen. Tonks was een donkere planeet wiens aanwezigheid slechts kon worden afgeleid uit de verstoringen in de baan van andere.

Paul waagde een zijdelingse blik. Tonks, krom voorovergebogen als een vleeshaak, bestudeerde de tekening van een student. Hij zei iets, te zacht om te kunnen horen. De student mompelde een antwoord en Tonks liep verder. De volgende student en daarna weer een. Hij werkte de achterste rij af, hij snelde van de ene tekening naar de andere. Sugden hield hem op, Sugden was hopeloos, een van de slechtsten in de klas. Tonks besteedde altijd meer tijd aan de zwakkere studenten. Dat zou op een vriendelijke inborst kunnen wijzen, ware het niet dat hij zo velen van hen afbrandde.

Tot nu toe was hij geruisloos voortgeschreden, maar nu verhief hij plotseling zijn stem.

‘Kijk toch eens naar die arm, man. Zo slap als een worst. Je potlood is stomp, je ezel wiebelt, je zit in je eigen licht en het lijkt wel of je helemaal geen kaas hebt gegeten van de menselijke anatomie. Waar moet dat heen?’

De aanmerkingen van Tonks hadden vaak te maken met gebrek aan kennis van de anatomie. ‘Wat moet dit voorstellen, een pudding?’ was een van zijn commentaren op Pauls eerste probeersel geweest. Tonks was van zijn vak chirurg en had anatomieles gegeven aan studenten medicijnen voordat professor Browne hem uitnodigde bij de Slade te komen werken. Zijn blik, gescherpt in de ontleed- en de operatiekamer, bracht elke fout in de weergave van de onderhuidse structuur aan het licht. ‘Houd de lijn in de gaten’, zei hij steeds weer. ‘Tekenen is het expliciet maken van de vorm.’ Dat was een kreet die de studenten van de Slade elkaar soms toeriepen, naast: ‘Ik, de Here uw God, ben een naijverig God. Gij zult geen andere Tonks voor mijn aangezicht hebben.’

Om Tonks’ mening over je werk kon je niet heen. Tonks wás de Slade.

Paul keek naar zijn tekening. Hij was er al ontevreden mee, maar nu sloeg de wanhoop toe. Hoe dichter Tonks bij hem kwam, hoe zwakker zijn tekening op geheimzinnige wijze werd. Niet alleen had hij de vorm niet ‘expliciet’ gemaakt, hij had ook nog eens geprobeerd zijn fout te verhullen met alle technieken die hij had geleerd voordat hij naar de Slade kwam: schaduwen, dubbel arceren, variëren van grijstinten, en zelfs zo nu en dan een beetje onopvallend verdoezelen van de lijn. Daarmee had hij het soort tekening gemaakt waarmee hij op school – en ook later nog op de avondschool – kreten van bewondering had geoogst. Ooit, nog niet zo lang geleden, was hij tevreden geweest met zijn werk, maar nu zag hij zijn tekortkomingen maar al te duidelijk in. Niet alleen was zijn tekening slecht, ze was ook nog exact slecht op de manier die Tonks het meest verafschuwde. Zijn tekening was meer dan een mislukking: het was een onoprechte mislukking.

Hij haalde diep adem. Een tel later viel de schaduw van Tonks over het tekenvel, maar meteen daarop deed hij een stap opzij om de verschrikking ten volle aan het licht te brengen. Een lange stilte. Toen zei hij, op conversatietoon, alsof hij werkelijk geïnteresseerd was in het antwoord: ‘Is dat echt het beste wat je kunt?’

‘Ja.’

‘Waarom doe je het dan?’

Ja, waarom eigenlijk? Paul antwoordde niet, en een ogenlik later liep Tonks verder. Toen, ergens vandaan, stak een vlaag van woede in hem op. ‘Als ik wist hoe je moest tekenen, dan zou ik hier toch niet zitten?’

Hij had het, tegen zijn bedoeling in, geschreeuwd. Van alle kanten werd hij aangestaard. Zonder Tonks de kans te geven te reageren smeet hij zijn potlood op de grond en liep naar buiten.

De gang, leeg tijdens de lesuren, strekte zich voor hem uit. De muren leken te trillen van zijn woede. Het vuur van zijn kwaadheid dreef hem voort, tot de hoofdingang en naar buiten, de binnenplaats op. Daar stond hij stil en keek om zich heen. Wat bezielde hem? Waarom was hij zo, midden in een sessie, weggelopen? Dat was vragen om moeilijkheden. En toch wist hij dat hij niet terug kon. Op het gras zaten studenten in kringetjes te praten en te lachen, maar dat waren voornamelijk studenten medicijnen die van een pauze tussen de colleges genoten, en er was niemand bij die hij kende. Hij liep tussen de groepjes door naar het ijzeren hek dat toegang gaf tot Gower Street. Eerst liep hij richting Russell Square, het dichtstbijzijnde plekje groen, maar dat was niet ver genoeg. Hij had echt behoefte aan afstand, aan een onbekende omgeving om over zijn toekomst na te denken. Want hoewel zijn woordenwisseling met Tonks in een bepaald opzicht heel onbeduidend was, had hij toch het gevoel dat die duidde op een crisis in zijn carrière.

Voorzover je van een carrière kon spreken.

Een uur lang had hij almaar rond de plas gelopen. Zijn schaduw, nog nauwelijks zichtbaar toen hij het park in liep, volgde hem nu op de hielen, als een klein kind. Rond en rond maalde het door zijn hoofd: geen talent, tijdverspilling, beter nu stoppen en een baan zoeken. Of was het verstandiger om tot het eind van het jaar te wachten? Hij was altijd van plan geweest om twee jaar op de Slade te blijven, dus leek het een zwaktebod om al vóór het einde van het eerste jaar te stoppen. Maar aan de andere kant, wat had het voor zin om door te gaan als zijn werk niet alleen niet verbeterde, maar zelfs met de week slechter scheen te worden? Het geld groeide hem niet bepaald op de rug. Hij had een erfenis gekregen van zijn grootmoeder, een werkelijk verbijsterend inhalige huisjesmelkster van een krottenwijk die, door zo min mogelijk onderhoud te plegen en haar grote gezin een karige boterham te eten te geven, een hoop geld in een kist onder haar bed had opgepot. Wat zou zij hem aanraden?

Laat je niet met kunst in, jongen, dat is voor mietjes, daar valt geen rooie cent mee te verdienen, en als je er toch mee in aanraking komt, maak je dan zo snel mogelijk uit de voeten.

Ze was in alle staten geweest toen hij als verpleger in een ziekenhuis ging werken: echte mannen verdienden hun brood met hun eigen zweet en bloed.

Dit leidde nergens toe. Hij zocht een bank en ging zitten, de hitte drukte zwaar op zijn schouderbladen. Reikhalzend keek hij naar de toppen van de bomen, die donker afstaken tegen de zinderende zon. Alles baadde in citroenachtig licht. Na een poosje stond hij op en keek om zich heen, en toen pas zag hij het meisje aan de overkant van de plas.

Een jong meisje nog, met het kinderlijk blonde haar dat zelden de groei naar volwassenheid overleeft. Ze wandelde langs de waterkant. Ze was ongeveer vijftien, gekleed in de nette-armoedekleren van een dienstbode, met als enige versiering een bosje paarsfluwelen viooltjes dat ze op haar zwarte strohoedje had gespeld. Ze was de huishouding in gestuurd, vermoedde hij, weg van haar eigen overbelaste familie. Voor meisjes van die leeftijd is het niet makkelijk een plek te vinden in huizen met twee slaapkamers, waar de ouders behoefte hebben aan privacy, puberbroers nieuwsgierig zijn en de kleinere kinderen met zijn vieren in één bed slapen. Dit was waarschijnlijk haar vrije middag.

Hij volgde haar met zijn ogen. Na nog een paar passen stopte ze en ging aan de waterrand in de diepte staan staren. Zwanen, ganzen en eenden, die dachten dat ze gevoerd gingen worden, zwommen van alle kanten in de plas naar haar toe, zodat het magere, grauwe figuurtje algauw het brandpunt werd van wel dertig convergerende lijnen. Er was iets raars met haar. Eerst kon hij niet ontdekken wat het was, maar toen zag hij dat haar bloes scheef was dichtgeknoopt. Hij meende een streepje bloot vel te zien tussen de zoom van haar bloes en haar rok. Hij verwachtte elk moment dat ze haar sjaal strakker om zich heen zou trekken, of zich omdraaien en fatsoeneren. Maar ze deed geen van tweeën. In plaats daarvan strompelde ze nog een paar meter verder en stond weer stil, de schaduwen van het rimpelende water speelden over haar gezicht en hals.

Ze wankelde op haar benen. Eerst schonk hij er geen aandacht aan, maar toen gebeurde het weer. En weer. In een flits schoot het door hem heen. Het was ongelooflijk, maar dat meisje met dat onschuldige, blozende gezicht was dronken. Hij keek links en rechts het pad af, om te zien of ze alleen was, en daar, ongeveer twintig meter achter haar, stond een gezette man van middelbare leeftijd naar haar te kijken. Aha, een autoriteit. Waarschijnlijk was hij haar werkgever – hij was veel te goed gekleed om haar vader te kunnen zijn – maar als hij een legitieme reden had om zich met haar in te laten, waarom ging hij dan niet naar haar toe om zich over haar te ontfermen in plaats van voort te slenteren als een roofdier met zijn ogen in haar rug? Nee, hij had niets met haar te maken – tenzij hij natuurlijk verantwoordelijk was voor de toestand waarin ze verkeerde. Het was dat, óf hij had gezien hoe ze eraan toe was en rekende al op een makkelijke buit.

Schoft. De diepe frustratie die Paul in de modelklas had opgelopen – een frustratie die hij nooit op professor Tonks zou kunnen botvieren omdat hij te veel respect had voor de man – kookte in al haar hevigheid over tot haat voor deze man met zijn rode wangen en zijn dure pak en zijn wandelstok met zilveren knop. Hij sprong op en liep met grote passen over het pad, vast van plan ze in te halen voordat ze bij de poort waren gekomen.

De zon, die over zijn hoogste punt heen was, begon lange, blauwige schaduwen over het gras te werpen. Pauls voetstappen dreunden over het verharde pad terwijl hij half lopend, half rennend om de kop van de plas heen liep. Hij voelde zich energiek, helder. Alle teleurstellingen en besognes van de afgelopen maanden vielen van hem af. Hij haalde het meisje in, dat opnieuw was blijven stilstaan en over de plas uitkeek. Een paar meter van haar vandaan begonnen de ganzen aan wal te klimmen. Grote gele poten met zwemvliezen lieten natte plekken achter op het zandpad terwijl ze met open bek blazend op haar toe liepen. Geschrokken deed ze haar sjaal af en sloeg ermee, tot ze uiteindelijk gakkend en blazend een voor een weer in het water klapwiekten.

Dichterbij zag Paul dat de haarspelden in haar nek losgeraakt waren en haar haar over haar rug uitwaaierde. Haar bloes was lelijk gescheurd, die moest van haar lijf gerukt zijn. Hij keek naar haar benen en zag dat ze maar één kous aanhad, de andere voet stak bloot in haar lage schoen. Hij keek naar de slanke, naakte enkel en voelde een korte lustopwelling die al was omgezet in woede voordat ze tot zijn bewustzijn kon doordringen. Wie had dit met haar gedaan? Ze was nog maar een kind. Hij was bang om haar aan te spreken, want misschien schrok ze wel van hem, en in ieder geval zou ze zijn bedoelingen verkeerd kunnen begrijpen.

De man van middelbare leeftijd was op een paar meter afstand stil blijven staan en keek hem met openlijke afkeer aan. Paul draaide zich naar hem toe. Gemiddelde lengte, zwaargebouwd, forse schouders en borst, maar het meeste daarvan was vet. De knopen van zijn broek spanden om zijn volgevreten buik. Zijn ogen bleven van Paul naar het meisje en terug glijden. Eindelijk stapte hij opzij, demonstratief gaf hij Paul volop de ruimte om te passeren. Paul week niet van zijn plaats.

Intussen deed het meisje een poging verder te lopen, maar ze wankelde en viel bijna. Ze leek in de war nu, en na even stilgestaan te hebben, smakte ze pardoes op het pad neer. De man wierp een blik op Paul en ging naar haar toe. Paul liep naar voren om hem de pas af te snijden.

‘Wat moet je?’ vroeg de man.

Een Yorkshireaccent? ‘Ben jij hier verantwoordelijk voor?’

‘Voor wat?’

‘Hiervoor.’

‘Ik zie haar voor het eerst in mijn leven.’ Grijzig groene ogen, de kleur van snot. ‘Ik wilde haar in een rijtuig zetten en naar haar familie sturen.’

‘Ja, natuurlijk.’

‘Weet jij iets beters dan?’

‘We zouden haar naar het politiebureau kunnen brengen.’

‘Nou, ik betwijfel of ze je dat in dank zal afnemen.’

‘Zullen we het haar vragen?’

De man leunde naar hem toe in een kegel van port. ‘Moet je horen, man, sodemieter op, ik zag haar het eerst.’

‘Ik blijf hier.’

‘Het zijn jouw zaken niet.’ Een geblaas waar de ganzen trots op konden zijn. ‘Moet je d’r zien, in vredesnaam. Vind je het ook niet een beetje de put dempen als het kalf al verdronken is?’

‘En een koekje uit het pak dat al aangesproken is, dat merk je toch niet? Wat een bron van Noord-Engelse huis-tuin-en-keukenwijsheden.’

Uitpuilende kruisbesgroene ogen. Rood wordende hangwangen, en Paul ving een zilveren flits op van de opgeheven wandelstok. Hij weerde met zijn arm de klap af en de pijn schoot van zijn onderarm naar zijn schouder. Nu had hij een excuus, een legitieme reden. Hij wrong de wandelstok uit de hand van de man en sloeg er keihard mee op zijn schouders, één, twee, drie keer, waarna hij de tel kwijtraakte. Niets hield hem nog tegen, hij had zich nog nooit zo uitgelaten gevoeld, de kracht leek vanuit de lucht in hem te stromen. Maar even later, toen de man zich afwendde en voorovergebogen de klappen opving, kwam Paul weer bij zinnen. In een laatste uitbarsting van euforie smeet hij de wandelstok zwiepend in een wijde boog over de plas, zijn zilveren knop blikkerend in de zon.

‘Pak ’m!’ schreeuwde hij en voelde spuug uit zijn mond vliegen. ‘Pak ’m dan, jongen!’

De wandelstok plonsde in het water en zonk. Concentrische rimpels met schuim op de randen weken uiteen op het water. De eigenaar keek Paul aan, zijn kruisbesogen waren rooddooraderd van woede. ‘Weet je wel wat die kost?’

‘Meer dan dat meisje, wed ik.’

De nek van de man leek over de gesteven boord van zijn overhemd te puilen. Zo meteen krijgt ie nog een beroerte, dacht Paul hoopvol, maar het ging over. Op dat moment wankelde het meisje, dat ze allebei waren vergeten, weer verder, slingerend van links naar rechts over het pad. Paul volgde haar terwijl hij een blik over zijn schouder wierp om zich ervan te vergewissen dat hij geen gezelschap kreeg. Nee, de man bleef staan staren. Paul keek weer voor zich en liep door. Een tel later kreeg hij een klap tussen zijn schouderbladen, waardoor hij languit vooroverviel. Binnen een seconde was hij weer op de been, zijn vuisten geheven, maar de andere man deinsde terug, raapte zijn bolhoed van de plek waar hij op de grond gevallen was en liep weg, verscheidene keren omkijkend om te zien of hij niet gevolgd werd. In het begin was het meer een sukkeldrafje, daarna werd het gewoon lopen. Maar toen Paul geen aanstalten maakte om hem achterna te gaan, werd zijn pas nonchalanter. Nog honderd meter en hij zou een willekeurige welgestelde zakenman kunnen zijn die zijn middagwandeling maakt.

Paul stond nog te beven, grotendeels van de euforie. Steeds weer opnieuw beleefde hij het moment dat de wandelstok door de lucht wiekte en in het water van de plas verdween. De terugkeer van Excalibur. Maar dat maakte van hem wel Sir Bedivere en van die bierbuik daarginds koning Arthur.

Inmiddels was de smachtende jonkvrouwe al een paar honderd meter ver weg, snel liep ze in de richting van Lancaster Gate. Hij haastte zich om haar in te halen, zich bewust van een eigenaardige omkering van rollen, want nu deed hij precies wat bierbuik een paar minuten geleden had gedaan. Uit andere motieven, hield hij zichzelf nijdig voor. Toch was er iets met de situatie dat hem verontrustte, en bijna automatisch vertraagde hij zijn pas. Nee, dat was stom, hij moest doorzetten. Hij zou een rijtuig voor haar halen en de meest betrouwbare koetsier uitzoeken die hij vinden kon en hem betalen om het meisje naar haar familie te brengen. Als ze al ging. Plotseling zaten er allerlei haken en ogen aan zijn simpele plannetje. Ze zou wel niet graag willen dat haar ouders of haar werkgever haar in deze toestand zagen. En kon hij erop vertrouwen dat de koetsier het geld niet in eigen zak stak en haar uit zijn rijtuig zette als hij de hoek om was? Hij moest met haar meegaan, dat was het, maar zou ze in een rijtuig stappen met een wildvreemde? Dat probleem loste hij later wel op.

Nu hij zijn besluit genomen had, versnelde hij zijn pas, maar net op dat moment kwam hem een groepje kindermeisjes met kinderwagens tegemoet die de volle breedte van het pad in beslag namen. Tegen de tijd dat hij zijn verloren terrein herwonnen had, was het meisje de poort al uit. Hijgend keek hij links en rechts de straat af toen hij aankwam, maar het was druk op de trottoirs, en tussen de honderden mensen die zich voorthaastten viel haar onzekere pas niet meer zo op. En toen zag hij haar, ver weg inmiddels, aan de overkant van de straat, maar er was geen gaatje in het verkeer waardoor hij kon oversteken. Hij ging op zijn tenen staan en zag de zwarte strohoed met zijn bosje fluwelen viooltjes voortdansen, tot hij in de krioelende menigte uit het zicht verdween.

Hij had al zijn spullen op de Slade gelaten, dus hij moest terug. Hij sprong op een bus en vond een zitplaats op het bovendek, waar hij over de koppen van de menigte uitkeek. De eerste paar minuten bleef hij naar het meisje zoeken, ook al wist hij dat hij haar niet meer zou zien.

De euforie was gezakt. Hij zat nu weer met zijn eigen problemen. Moest hij zijn nederlaag erkennen en van de Slade afgaan? Verspilde hij oma’s erfenis?

Natuurlijk doe je dat. Kunst! Die dingen, dat is niet voor ons soort mensen.

Wat ‘ons soort mensen’ deden – of vaker, niet deden – was een favoriet onderwerp van haar geweest. Met die schaar snoeide ze elk scheutje hoop en ambitie dat een van haar kinderen mocht koesteren weg. Ze leerden het algauw af. Maar dat gold niet voor haarzelf, althans niet tegen het einde van haar lange leven. Op haar tachtigste kocht ze een auto. Tot dan toe was de enige auto in hun buurt van de plaatselijke arts geweest. Elke vrijdagmiddag en de hele zaterdag toerde ze rond om de huur te innen, stijf rechtop op de achterbank gezeten (hoewel haar rug hevig zeer deed) en zo nu en dan uitstappend om aan te kloppen bij het ene vervallen pand na het andere, voor een grijpstuiver die ze aan onwillige handen ontwrong. Ze moest wel de meest gehate vrouw in de stad zijn.

Nou, misschien wel, maar dankzij mij had jij kleren aan je lijf, of niet soms? En die chique school van jou werd ervan betaald.

Hij stapte uit in de buurt van Russell Square en liep de rest van de weg. Een stroom studenten van de Slade kwam hem tegemoet toen hij de academie naderde, maar hij hield zijn ogen neergeslagen, hij wilde met niemand praten. Hij had nog geen besluit genomen, hoewel al dat ijsberen in het park wel zijn gevoel had versterkt dat hij zo gauw mogelijk moest vertrekken.

Het antieklokaal deed hem niet van gedachten veranderen. Gipsen afgietsels van beeldhouwwerken uit de oudheid en de renaissance stonden op een rij langs een muur.

Massa’s kerels die hun pieterman laten zien.

Hij had ze hele ochtenden na zitten tekenen, hele dagen toen hij pas begon, met uitzondering van één uur aan het eind van de middagsessie, als ze toestemming kregen om met de hele troep de gang op te gaan en deel te nemen aan de modelklas. Op de banken tegen de achtermuur stonden kleinere stukken: afgehakte hoofden, armloze torso’s, geamputeerde armen en benen. Als een abattoir zonder bloed.

Was al de tijd die hij in dit lokaal had doorgebracht verspild?

Geen tijd om zich dat nu af te vragen. Hij pakte zijn tas en wilde net vertrekken toen hij een geluid hoorde. Hij draaide zich om en zag Elinor Brooke bij de open deur staan.

‘Ik dacht dat ik iemand hoorde’, zei ze.

Ze kwam naar hem toe, zo dichtbij dat ze hem aan kon raken. Een vlaag van begeerte, haast niet te onderscheiden van irritatie. Hij was niet in de stemming voor ‘de behandeling’, waarmee hij de intieme sfeer bedoelde die Elinor schiep tussen haarzelf en elke man met wie ze sprak – hoewel, om helemaal eerlijk te zijn, niet alleen met mannen: hij had haar precies hetzelfde zien doen met vrouwen. Nee, hij was niet in de stemming voor Miss Brooke, maar toen sloeg ze haar grote blauwe ogen naar hem op … ‘Koplampen’, zei zijn vader altijd. ‘Ogen als koplampen.’ Een van de magische uitdrukkingen van zijn kindertijd.

‘Gaat het?’ vroeg ze.

‘Waarom zou het niet gaan?’

‘Ik heb gehoord dat je uit de modelklas bent weggelopen.’

Hij vroeg zich af wie van de mannelijke studenten haar dat verteld had. ‘Ik had wat frisse lucht nodig.’

‘Kwam het door iets wat Tonks zei?’

‘Je kent Tonks. Hij zei dat ik mijn tijd verspilde, daar kwam het op neer.’

‘Oei.’

‘Jaa … oei. Maar goed, daarna vond ik het beter om weg te gaan en eens na te denken. Ik kon niet zomaar doorgaan met tekenen.’

‘Waar ging je naartoe?’

‘Hyde Park.’ Hij glimlachte. ‘Dacht je soms dat ik aangemonsterd had op de wilde vaart? Heb je er bezwaar tegen dat ik rook?’

‘Nee, ga je gang. Ik denk dat ik er ook maar een opsteek.’

Haar pupillen vernauwden zich toen de lucifer tussen hen in opvlamde. ‘Wat ga je doen?’

Geen advies, merkte hij op. Ze vroeg mannen vaak om advies, maar ze gaf het nooit. ‘Ik weet het niet. Ik weet niet of het wel zin heeft om tot het eind van het schooljaar te blijven. Ik bedoel, als ik echt mijn tijd verspil, dan is het: hoe eerder ik hier weg ben hoe beter, zou je zeggen.’ Een langgerekte pauze. ‘Jouw werk bevalt hem wel.’

‘Ja’, zei ze eenvoudig. ‘Ik weet het.’

Ze rookten een poosje zwijgend door. Toen zei ze: ‘De modelklas, dat is niet het alfa en omega, weet je.’

‘Hier wel.’

‘Dan is hier misschien niet de juiste plaats?’

Hij schudde zijn hoofd. Het had hem zo veel vastberadenheid gekost om los te breken van zijn afkomst en naar de Slade te gaan, dat hij nauwelijks het idee kon toelaten dat hij de verkeerde keus had gemaakt.

‘Maar goed’, zei Elinor terwijl ze opstond. ‘Ik moet verder.’ Ze keerde zich naar de deur en keek toen om. ‘We gaan met een paar mensen naar het Café Royal vanavond. Heb je zin om ook te komen?’

Hij aarzelde, heel even maar. Wat had hij anders te doen dan op zijn kamer zitten malen over zijn niet-bestaande toekomst? ‘Ja, graag. Hoe laat?’

‘Uur of acht.’

‘Goed. Dan zie ik je daar. Ga je nu naar huis?’

‘Zo meteen.’

Hij opende de deur voor haar en keek haar na door de gang. Met haar kortgeknipte haar en rechte schouders leek ze een voortstappende jonge soldaat, en even zag hij iets in haar, iets van de persoon die ze misschien was als ze alleen was en zich niet op die behendige manier van haar aan anderen aanpaste, niet een spiegel werd die de eigenschappen vergrootte die hij – het was meestal een hij – zich inbeeldde te bezitten. Hij had haar graag leren kennen, die geheimzinnige persoon, maar de spiegel was ook een schild dat ze wel niet gauw zou willen laten zakken.

Twee

Drie uur later duwde Paul de deur van het Café Royal open. Thuis in bad was hij bijna van gedachten veranderd, maar op het moment dat hij de Domino Room in kwam verbeterde zijn stemming. De hoge spiegels waarin de hoofden van de rokende, drinkende en pratende mensen eindeloos tot in detail weerspiegeld werden, het gelach, de blote schouders van de vrouwen, het blauwe waas dat boven de bij elkaar gestoken koppen hing, het gevoel dat er geestige, gewichtige dingen werden gezegd door interessante mensen – dat alles was een heel andere wereld dan die van zijn bedompte, krappe kamers in Saint Pancras. En ook een heel andere wereld dan waar hij vandaan kwam.

De mensen keken naar hem op toen hij langsliep, hun gezichten verlicht door de kleine kaarsjes die op elk tafeltje flakkerden. Overal vochtige lippen, rode vegen, natte tongen, glanzend witte tanden. Hoe verzorgd en chic waren ze niet allemaal vergeleken met de wezens die in zijn buurt woonden, sappelend in een regen van roet, de vrouwen zo stevig ingepakt dat ze wandelende bundels leken. Dit was een ander Engeland, en als hij van het ene naar het andere ging, voelde hij zich een ogenblik verloren, ongeveer zoals bij hoogtevrees.

Eindelijk zag hij Elinor aan een tafeltje zitten, recht onder een van de spiegels. Ze zat met haar rug naar hem toe, maar ze zag hem in de spiegel en stak haar hand op. Het was even een moment buiten de tijd toen hun spiegelbeelden elkaar aankeken. Vervolgens golfden de geluiden, het gelach en de bewegingen weer terug en baande hij zich een weg tussen de laatste paar tafeltjes door om haar te begroeten. ‘Elinor.’

‘Paul.’

Ze keek op naar hem, en een krankzinnig ogenblik dacht hij dat ze wilde dat hij haar kuste, maar toen draaide ze haar hoofd weg. ‘Teresa, dit is Paul Tarrant. Weet je nog? Ik heb je verteld dat hij misschien zou komen. Paul, dit is Teresa Halliday.’

Het meisje stak haar hand uit. Ze had donker, kort glanzend haar, hoge jukbeenderen en rood gestifte tuitlippen. Hier droegen veel vrouwen make-up, maar toch had die mond nog de kracht om te shockeren. Ze had een brokaten jasje aan met hoge kraag dat haar deed lijken op … een Russin? een Chinese? In ieder geval geen Engelse. Hij voelde zich meteen tot haar aangetrokken en meende dat hij haar ook niet onberoerd liet, maar toen ze aan elkaar voorgesteld waren zei ze niets meer, ze leunde achterover in de pluchen stoel en wachtte tot ze Elinors volle aandacht weer had.

‘En dit is Kit Neville.’

Hij had Neville één of twee keer op de Slade gezien. Hij was al bezig beroemd te worden, iets wat sommigen toeschreven aan schildertalent en anderen aan talent voor zelfpromotie.

‘Kit heeft ook op de Slade gezeten.’

Neville keek ongemakkelijk. ‘Ik ben er twee jaar geleden van afgegaan.’

‘Maar je komt altijd weer terug.’

‘O, we komen allemaal weer terug.’ Hij zei het nonchalant, maar de opmerking zat hem duidelijk niet lekker.

‘Niet iedereen.’

Paul probeerde zich de verhalen te herinneren die hij op de Slade over Neville had gehoord. Was hij er niet afgestuurd?

‘Wat wil je drinken?’ vroeg Neville terwijl hij de ober wenkte.

‘Whisky, alsjeblieft.’

‘Ik denk dat het voor de mensen die blijven terugkomen niet werkte’, zei Elinor. ‘Het is net als een sleutel omdraaien in een slot. Als het slot opengaat, schenk je er verder geen aandacht aan. Als het niet opengaat, blijf je maar rommelen.’

‘Of je begint aan iets anders.’ Neville was rood aangelopen en keek ongelukkig. ‘Hé,’ zei hij terwijl hij zich tot Paul wendde, ‘Elinor heeft me verteld dat je vandaag bij Tonks bent weggelopen.’

‘Hij zei dat hij vindt dat ik mijn tijd verknoei. Ik had niet veel zin om daarna nog te blijven.’

‘Hij kan het mis hebben, hoor.’

‘Hoe lang heb jij op de Slade gezeten?’

‘Twee jaar. En ik ben niet weggelopen.’ Nevilles ogen lichtten blauw op en dartelden van strijdlust. ‘Had ik waarschijnlijk wel moeten doen, hoor, maar ik deed het niet, ik bleef, en aan het eind zei hij: Gá, daar kwam het op neer.’ Hij grinnikte en voegde er met een nagebauwd Iers accent aan toe: ‘Nooit ontslag nemen, meneertje. Laat je ontslaan.’

‘Waarom?’

‘Waarom wat?’

‘Waarom gooide hij je eruit?’

‘Mijn werk beviel hem niet. Mij beviel het ook niet zo, dus dat kan ik hem moeilijk kwalijk nemen. En …’ Hij wierp een zijdelingse blik op de meisjes en dempte zijn stem. ‘Hij keurde mijn verhouding met een van de modellen af. Ze werd zwanger en ik weigerde het vaderschap te erkennen.’

Paul was verrast en ook een beetje geshockeerd door zo veel intimiteit, terwijl ze elkaar nog maar net kenden. ‘O.’

‘Ik zei: waarom zou ik in godsnaam betalen? Er zijn minstens tien anderen die de vader kunnen zijn, en als je alles mag geloven wat ze zeggen, dan was Tonks er een van. Maar hij natuurlijk hoog van de toren blazen. Weet je wat het was? Lange tijd dacht hij dat er niets boven zijn minachting voor mijn werk ging, maar door die gebeurtenissen besefte hij dat zijn minachting voor mijn persoon oneindig veel groter was.’

Wat raar om zo’n verhaal te vertellen dat tegen je pleit. Dat wees ofwel op een grenzeloze eigenwaan, of op een neiging tot zelfdestructie, of misschien wel allebei. Hij wist niet goed wat hij moest zeggen. In een poging de conversatie wat luchtiger te maken zei Paul: ‘Zijn alle modellen zo?’

‘Zo wat? O, losse zeden, bedoel je? Ja, zo zijn ze vaak, goddank. Maar …’ Hij knikte naar Teresa en legde een vinger op zijn lippen.

‘Is zij een model?’

Ze was zó anders dan de gebruikelijke afgetakelde dames die poseerden in de modelklas dat hij het nauwelijks kon geloven. Op dat moment keek ze naar hen en hun ogen ontmoetten elkaar. Ze glimlachte traag en wezenloos en wendde zich onmiddellijk weer tot Elinor. Hij vond het irritant zoals die twee meiden op elkaar gericht waren.

‘Wat is er zo interessant dat jullie er helemaal in opgaan?’ vroeg Neville.

Een onhandige zet, en hij was niet onhandig, daarvoor was hij te zeker van zichzelf.

‘Teresa’s man is weer aan het gluren.’

Man. Pauls blik dwaalde naar haar linkerhand, maar ze droeg geen ring.

‘Ik betrapte hem gisteren achter het huis, hij probeerde door het raam naar binnen te kijken. Tenminste, ik dacht dat hij het was. Weet je, ik trok het gordijn open en daar was zijn gezicht, tegen de ruit gedrukt, het zag eruit als iets doodengs, maar toen deed hij een stapje terug en zag ik natuurlijk dat hij het was. In ieder geval, ik schreeuwde moord en brand, en de jongen van boven kwam naar beneden gerend om te zien wat er aan de hand was – maar tegen die tijd was hij al weg.’

‘Hij heeft je een hele tijd met rust gelaten, niet?’ vroeg Neville.

‘Bijna een jaar. Maar dat soort dingen doet hij.’ Ze wierp een snelle blik op Paul. ‘In het begin bemoeit hij zich met zijn eigen zaken, maar op het moment dat er iets misgaat vindt hij dat het allemaal mijn schuld is en zoekt hij me weer op. En er gaat altijd wel iets mis. Hij kan geen baan houden. Ik denk niet dat er ooit een eind aan komt.’

‘Heus wel’, zei Elinor. ‘Hij drinkt zichzelf nog dood.’

‘Dat is een langzaam proces’, zei Neville terwijl hij naar zijn lege glas keek.

Paul begreep de stille wenk en riep de ober. Elinor schudde haar hoofd – ze had haar glas nauwelijks aangeraakt – maar Teresa knikte. Paul realiseerde zich met een steek van opwinding dat ze aangeschoten was.

Terwijl hij zijn bestelling plaatste hoorde hij Neville op zijn directe, dwingende manier vragen: ‘Wat ga je nu doen?’

‘Verhuizen, denk ik.’

‘O nee, dat moet je niet doen!’ zei Elinor. ‘Niet weer.’

‘Nou ja, ik kan het er niet bij laten zitten. Zelfs als hij me niet van buiten begluurt, dan nog denk ik steeds dat hij het wel doet. En als hij erachter komt dat ik poseer …’

‘Hoe zou hij daarachter kunnen komen?’ vroeg Neville.

‘Daarvoor hoeft hij me maar te volgen. Ik meende hem laatst te zien toen ik bij Tonks wegging.’

Dus ze poseerde voor Tonks. Paul zag al voor zich hoe ze haar mantel van haar schouders liet glijden terwijl ze het podium beklom, Tonks met zijn hand op haar arm om haar pose te corrigeren. Het beeld veroorzaakte zo’n vlaag van begeerte en jaloezie dat een deel van het gesprek hem ontging.

‘Kijk,’ zei Elinor toen hij zich weer kon concentreren, ‘hij moet eten, hij moet slapen, hij kan je niet de hele tijd volgen.’

‘Wat zou hij verder moeten doen, behalve drinken?’

‘Heeft hij geen huis waar hij naartoe kan?’ vroeg Paul.

‘Je kunt altijd bij mij logeren’, zei Elinor. ‘Je kunt in de woonkamer op de bank slapen.’

‘Weet ik, en dat is heel aardig van je, maar dan zou je geen plek meer hebben om te schilderen. Ik moet een oplossing vinden.’

Neville keek Elinor nog strakker in het gezicht. ‘Je moet naar de politie gaan’, zei hij ruw tegen Teresa, zonder haar aan te kijken. ‘Dat zal hem afschrikken.’

‘Ik ben zijn vrouw. Zelfs als ik met twee blauwe ogen en een gebroken neus binnenwandel malen ze er nog niet om.’

‘Heeft hij je geslagen?’ vroeg Paul.

‘Tuurlijk heeft hij dat.’ Het was ongelooflijk, maar ze lachte. ‘Daar geeft hij mij ook de schuld van, hij was nooit gewelddadig, tot hij mij leerde kennen.’

‘Dan heeft Neville gelijk. Je moet naar de politie stappen.’

‘Het kan ze niks schelen.’

‘Je bent toch wel helemaal klaar met hem, neem ik aan?’ vroeg Neville. ‘Echt helemaal? Je hebt toch niet nog een klein tikje medelijden met hem?’

Ze keek weg, de vraag beviel haar niet of die bracht haar van haar stuk. ‘Je kunt niet onverschillig staan tegenover iemand die …’ Ze schudde haar hoofd. ‘Nee, het is voorbij. Ik kan nu niet meer naar hem terug.’

Het gesprek stokte, maar even later begonnen de meisjes weer onder elkaar te fluisteren. Paul voelde dat ze gingen vertrekken.

Een paar minuten later stond Elinor op. ‘Ik vrees dat ik weg moet.’

Op hetzelfde moment stond Neville ook op. Hij kwam op weg naar huis toch in de buurt waar ze woonde, kon hij haar misschien afzetten? Ze leek op het punt te staan te weigeren, maar toen knikte ze.

‘Teresa, weet je zeker dat je niet met mij mee terug wilt?’

‘Nee, ik red me wel. Maak je geen zorgen.’

Ze kusten elkaar bij het afscheid. Paul keek Elinor en Neville na die samen weggingen. Bij de deur legde Neville sturend zijn hand tussen haar schouderbladen. De hele avond hadden ze niets gezegd wat erop wees dat ze meer dan oppervlakkige kennissen waren, maar nu zag hij ineens dat ze een hechte, misschien zelfs intieme relatie hadden.

Teresa was stil geworden. Ze had paarse wallen onder haar ogen en hij kreeg zin om ze aan te raken. Hij schoof dichterbij. Ze kletsten over koetjes en kalfjes, het gesprek sputterde als een koude motor – aan en uit – tot er een schaduw over hun tafeltje viel en Paul opkeek en niemand minder zag dan de grote Augustus John, die hoog boven hen uit torende.

‘Teresa’, zei hij. ‘Kom bij ons zitten! En je vriend ook, natuurlijk.’

Ze keek langs hem heen naar een luidruchtig tafeltje aan het andere eind van het vertrek. ‘Bedankt, Gus, maar ik stond op het punt om weg te gaan. Ik voel een lichte hoofdpijn opkomen.’ Onder het praten reikte ze naar haar tas.

Na nog een paar woorden en met een knikje naar Paul liep de grote man weer weg.

Ze had ervoor gekozen bij hem te blijven. Misschien. Meer kans dat die hoofdpijn geen leugentje was en dat ze graag naar huis wilde. Maar dat leek ook weer niet waarschijnlijk gezien haar potentieel gewelddadige echtgenoot die in haar achtertuin rondspookte. Hij keek naar haar en zag dat de paarse wallen de kleur van haar ogen hadden veranderd, van bleek in rookgrijs. Het bloed klopte in zijn hals. ‘Zullen we dan maar gaan?’

Ze knikte meteen en stond op.

Drie

Het had licht geregend. Het was druk op straat, mensen haastten zich naar restaurants en cafés. Geuren van vrouwen die aan de armen van hun echtgenoten of geliefden liepen mengden zich met de geur van leer en mest van de paarden, die in een lange rij aan de stoeprand voor hun rijtuigen stonden te stampen en met hun belletjes te rinkelen. Alleen al door de frisse, vochtige lucht op zijn huid voelde Paul zich ineens vol goede hoop.

Teresa trok haar handschoenen aan, van bleekgrijze katoen, en stopte de vingers in. Ze kwam maar net tot zijn schouder, maar ze was zo slank en ze liep zo rechtop dat ze op hem de indruk maakte van een rijzige vrouw. En hoe mooi was niet dat donkere, warme coloriet, die jukbeenderen die het licht vingen en vasthielden?

‘Je hebt al gegeten, neem ik aan?’

‘Nee, ik ben rechtstreeks van de modelklas gekomen.’ Haar stem klonk onverwacht raspend, als vingernagels krabbelend op huid. ‘Ik eet wel wat als ik thuiskom.’

Terwijl ze dat zei werden haar bleekgrijze ogen donker en hij besefte twee dingen: ze had honger – daarom was de wijn ook zo naar haar hoofd gestegen – en ze was bang.

‘Kunnen we misschien samen eten?’

Ze sloeg haar ogen naar hem op. Ze had een kuiltje in haar kin, zag hij, zeldzaam bij vrouwen. Hij moest zich bedwingen om het niet aan te raken, zijn duim op zijn kant zou er lekker in passen.

‘Ja, dat is fijn.’

‘Daarginds is een restaurant. Zullen we dat proberen?’

Ze renden naar de overkant van de straat en duwden de zware deur van het restaurant open. Dampende hitte, de geur van gefruite uitjes. De ober wees hun een tafeltje bij het raam, waar ze naar de voorbijgangers konden kijken. Paul was opgetogen, vooral omdat het paartje aan het volgende tafeltje volledig in elkaar opging. Ze waren vrijwel alleen.

‘Wil je wat wijn?’

‘Nóg meer wijn?’ Ze bloosde. ‘Ja, doe maar, waarom ook niet?’

Haar accent klonk nu heel sterk. Hij had meisjes zoals zij gekust en gestreeld terwijl hij met zijn rug tegen de fabriekspoort stond, zo nu en dan een pauze inlassend om ze dieper in de schaduw te trekken als er iemand voorbijliep. Maar toen keek hij naar haar en dacht: Wie denk je voor de gek te houden? Je hebt nooit ook maar in de verste verte een meisje zoals zij gehad.

Ze bestelden soep en roastbeef en praatten over hun gezamenlijke kennissen. Kende ze Elinor al lang?

‘Twee jaar. Ze was pas zeventien, hoor, toen ze naar Londen kwam. Ze zegt altijd dat haar moeder aartsconservatief is, maar als je erbij stilstaat … een meisje van zeventien alleen naar Londen laten gaan. De meeste moeders doen dat niet.’

‘Zou jouw moeder het doen?’

Haar gezicht verstrakte. ‘Ik was op mijn zeventiende getrouwd. Dat gevaar liep Elinor niet. Maar niet door gebrek aan aanbiedingen. Je hebt vast wel gezien hoe mannen op haar reageren.’

‘Ik zag hoe Neville op haar reageerde.’

‘Ze zegt steeds dat hij naar andere vrouwen moet omkijken.’ Ze keek hem ondeugend aan. ‘Vind jij haar aantrekkelijk?’

‘Op een jongensachtige manier …’

‘Daar vallen mannen toch op?’

‘Niet alle.’

‘Neville wel.’

Misschien had ze het gevoel dat ze te veel had gezegd, want ze hief onmiddellijk haar glas en hield het als een schild voor haar mond, onderwijl het vertrek rondkijkend.

‘Vind je Tonks aardig?’

Haar ogen werden groot. ‘Ja, ik denk van wel. Het is een heel vriendelijke man. Onder de buitenkant.’

‘Zeg dat maar tegen Neville.’

‘Henry hield niet van zijn werk. Maar volgens mij vond hij wel altijd dat hij talent had.’

‘Zo heeft Neville het niet verteld. Tonks zei tegen hem dat hij zijn werk verfoeide – en dat hij hém nog meer verfoeide.’

‘O ja? Dat wist ik niet.’

‘Henry’, noemde ze hem, en ze had Augustus John ‘Gus’ genoemd, het was hem niet ontgaan. Ze was maar een meisje uit een achterbuurt in een Noord-Engels stadje, maar niettemin beschouwde ze zich de gelijke van deze mannen. Een fragiel soort gelijkheid, uiteindelijk gebaseerd op seks.

Hoer.

Nou, nou, oma. Rust in vrede.

‘Het heeft hem niet veel kwaad gedaan, wel?’ zei ze. ‘Hij doet het nogal goed.’

‘Hij schildert treinen.’

‘Niet alleen treinen.’

‘Het uitzicht uit mijn raam zou hem wel bevallen.’

‘O? Waar woon je dan?’

‘Saint Pancras.’

‘Daar woon ik ook. Victoria Street.’

Ze keken elkaar aan, beseffend dat ze dezelfde kant op gingen als ze het restaurant verlieten.

Tijdens de koffie vroeg hij naar haar man. Hij was bang dat ze zijn vraag opdringerig zou vinden, maar toen ze eenmaal begon, kon ze niet meer ophouden met vertellen.

‘Ik was zeventien. Ik kan niet eens zeggen dat het een vergissing was, ik moest het huis uit. Mijn vader was op mijn elfde weggegaan en drie jaar later kreeg mijn moeder een verhouding met iemand anders.’

‘Mocht je hem niet?’

‘Dat was het probleem niet.’

‘Mocht hij jou niet?’

‘Dat was het ook niet. Ik kon het mijn moeder niet vertellen, ik maakte één of twee keer toespelingen, maar zij …’ Teresa trok haar schouders op en kruiste haar armen voor haar borst. ‘Ze was niet gezond. Dat was de helft van het probleem – ze lag altijd op bed met kompressen op haar borst – haar huid was rauw, je moest die dingen vroeger aanleggen met mosterd. Voorzover ik kon zien deden ze haar geen goed, ik haatte het dat ik ze moest aanleggen, ze gilde altijd, maar het moest van de dokter. Hij kostte zo veel geld dat je het niet met hem oneens kon zijn. Maar goed, dan stond ik beneden die stomme kompressen klaar te maken en dan kwam hij achter me staan. Wat moest ik doen? Ik kon niet gillen. En hij liet zich niet wegsturen. O, en ik mocht ook niet uitgaan, hij zei altijd dat hij niet wilde dat ik rotzooide met de jongens uit de buurt, dat ik in de narigheid kwam. Het is echt om te gillen, want alle narigheid die ik had, had ik thuis. Dus uiteindelijk ben ik weggelopen.’ Ze trok een gezicht. ‘Niet ver … ik ging naar mijn tante in Redcar. Ze is naaister, dus daar hielp ik haar mee en toen kreeg ik iets met Jack. Hij was een vriend van Dave, de zoon van tante Nancy. Hij zat in dienst en, jongen, wat was die knap. Ik vond de drank niet zo’n probleem, maar ook als ik dat wel had gevonden, zou ik waarschijnlijk nog met hem getrouwd zijn.’

‘Was je verliefd op hem?’

‘Wie weet.’

Ze zei een poosje niets en staarde in haar glas.

‘Je hoeft er niet over te praten, hoor, als je niet wilt.’

‘Nee, ik wil wel. Het duurde ongeveer zes maanden. Ik bedoel, voordat het misging. Ik werd zwanger en hij was in de zevende hemel. Hij nam ontslag uit dienst – grote fout, maar dat zagen we toen niet in – en vond een baantje in de ijzergieterij. Arbeider, maar hij verdiende goed. En toen raakte ik het kind kwijt. Het afgrijselijke is dat ik heel opgelucht was.’

‘Omdat je wist dat het een vergissing was? Je huwelijk?’

‘Ja, dat wist ik. Meteen toen hij ontslag nam uit dienst. Hij was zo’n sergeant-majoortje. Het minste of geringste, zijn overhemden waren niet goed gestreken, en ik kreeg ervanlangs.’

‘Je had bij hem weg kunnen gaan.’

‘Je wordt bang, je kunt niks doen. Altijd maar zeggen dat je zo’n lelijke, waardeloze slet bent. En toen werd ik weer zwanger en veranderde hij totaal. Hij stopte zelfs met drinken. Maar dat kind raakte ik ook kwijt, en toen kreeg hij het in zijn hoofd dat ik iets gedaan had om ervan af te komen. Mijn tante hielp vrouwen als ze in de narigheid zaten, moet je weten, en ik denk dat hij dacht dat ze me verteld had wat ik moest doen. Ik zei tegen hem dat ik niets gedaan had, maar hij geloofde me niet, en toen ging het pas goed mis. Twee keer moest ik naar de eerste hulp. De tweede keer zei mijn tante: “Doe toch niet zo stom, Teresa, hij vermoordt je nog.” Dus ik liep weer weg, naar Londen deze keer. Ze leende me het geld voor de reis – al het geld dat ze opzij had gelegd, het hele bedrag – maar ik hield me hier geen vijf minuten staande. Ik had niemand. Ik papte aan met een kunstenaar en die zei: waarom ga je niet poseren? De meisjes thuis, man, die zouden zich doodlachen. Ik een model! Ze noemden me op school altijd spleetoog en platsmoel.’

‘Maar hij kwam je achterna?’

‘Ja. Ik weet niet hoe, maar hij heeft me gevonden. Hij heeft me nodig. Hij heeft me altijd nodig gehad, dat was het probleem. Weet je, het ene moment schold hij me verrot en het volgende zat hij op de grond met zijn hoofd in mijn schoot.’

‘Mijn hart bloedt.’

‘Dat zei mijn tante ook.’

‘En nu is hij weer terug?’

‘Ja, maar hij gaat wel weer weg.’ Ze knikte naar het andere eind van het vertrek. ‘Ik denk dat de obers naar huis willen.’

Paul keek achterom, zag dat ze inderdaad nog de enige twee waren en stak zijn hand op voor de rekening.

Toen hij de deur van het restaurant openduwde was hij verbaasd te zien dat de wereld gewoon doordraaide. ‘Zal ik een rijtuig halen?’

‘Nee, laten we gaan lopen. Het regent niet.’

Dat was een opluchting. Hij had net genoeg geld voor een rijtuig, maar het zou krap aan geweest zijn.

Ze gaf hem een arm en ze begonnen te lopen. Het was opwindend om gewoon met haar over straat te lopen, om in de pas met haar te blijven, om haar hand in de holte van zijn elleboog te voelen. Hij vroeg voor wie ze op dat moment poseerde.

‘Saracen. Het is de bedoeling dat ik morgen voor hem poseer, maar ik weet niet of ik wel kan.’

‘Waarom niet?’

‘Jack. Misschien volgt hij me.’

‘Krijgt hij er niet gewoon genoeg van en vertrekt hij dan weer? Je zei toch dat hij na een poosje weer weggaat?’

‘Ja, maar meestal komt er eerst een tamelijk heftige uitbarsting en ik kan het me niet veroorloven werk te verliezen.’

‘Heeft hij je geslagen? Ik bedoel, sinds je bij hem weg bent?’

Ze keek naar hem op en hij zag het licht van de straatlantaarns in haar ogen. ‘Ja. Eén keer. Ik was uit geweest en hij stond me op te wachten toen ik thuiskwam.’

Als Paul zijn draai had gevonden in zijn leven, als hij zelfs maar een geslaagde student was geweest, had ze hem nooit zo diep kunnen raken als ze nu deed. Maar hier kon hij niets tegenoverstellen, geen zinderende kern van doelbewuste activiteit die hem beschermde. Hij was in de ban van haar. Dat platte noordelijke accent dat hem zo vertrouwd was uit die opzichtig geverfde mond. Maar het was niet alleen haar uiterlijk. Ondanks haar bitterheid, haar overduidelijke cynisme met betrekking tot mannen en hun motieven, bespeurde hij in haar een vermogen tot passie, groter dan wat hij tot dan toe in zijn leven ervaren had.

Het ruisen van haar rok was geruststellend, maar bracht hem tegelijk van slag. Het drong nauwelijks tot hem door waar ze het over hadden. Naarmate de straten grauwer werden en de huizen meer vervallen en het naar rook en olie begon te ruiken, werd ze stil en keek naar haar voeten, die telkens onder de zoom van haar rok vandaan zwiepten. Hij legde zijn hand op haar arm om haar aandacht te vragen. ‘Waar woon je ongeveer?’

‘Hier ergens.’

Twintig meter verderop stond ze stil voor een hoog, smal huis met afgebladderde verf op de voordeur en op de begane grond dunne, kleurloze gordijnen voor de ramen.

‘Ik woon in het souterrain.’

Hij maakte het hekje open en keek het trapje af. Beneden op het kleine platje stonden vijf vuilnisbakken die uitpuilden van het afval. Daarachter gaf een laag deurtje toegang tot een soort opslagruimte, waarschijnlijk voor de vuilnisbakken. Voorzover hij kon zien was de ruimte leeg, maar het licht van de straatlantaarn reikte niet helemaal tot achterin.

Hij voelde dat Teresa bang was. ‘Wil je dat ik de deur voor je openmaak? Kijken of alles in orde is?’

‘Alsjeblieft. Als je het niet erg vindt.’

Ze gaf hem haar sleutels en hij liep vooruit het trapje af, zijn neus vol van de geur van rottende kool. Her en der op de grond lagen bladeren, dik, met grove nerven en gele stengels die slap waren geworden van ontbinding. Hij draaide de sleutel om in het slot, maar de deur, uitgezet door het vocht, bood weerstand. De hele tijd was hij zich bewust van de donkere holte achter hem. Daar kon iemand zich in het donker makkelijk verschuilen. Geen wonder dat ze bang was.

Na een steviger duw gaf de deur mee.

‘Zo.’

Ze was halverwege op de treden blijven stilstaan. Nu werden alleen haar hoofd en schouders verlicht door de straatlantaarn. Naarmate ze verder het trapje afdaalde schoof haar gezicht in de schaduw. Nu stond ze naast hem. Hij ving haar geur op, zoet en duister, boven de stank van de rottende groente.

‘Hij is één keer binnengekomen.’

‘Ik kijk even rond.’

Hij ging voorop door een lange gang die halverwege een scherpe knik naar rechts maakte. Het linoleum zag zwart van de grauwe plekken, misschien moesten ze kiezels voorstellen, maar het zag er meer uit alsof er verf op was geknoeid. Ze had twee kamers, groot maar donker. Door de woonkamer kwam je in een klein keukentje. De badkamer zat klem in een hoekje naast de slaapkamer. Hij keek in de droogkast, de hangkast, onder het bed – hij voelde zich net een idiote oude dienstmeid toen hij zijn wang tegen het muf ruikende matje drukte – waarna hij terugkeerde naar de gang. ‘Niemand.’

‘Goed.’ Ze lachte op een scherpe uitademing. ‘Wil je misschien een kopje koffie? Na al dat gedoe?’

‘Graag.’

Hij had geen idee wat het aanbod inhield en durfde er ook niet over na te denken. Het had geen haast, hield hij zichzelf voor. Zijn seksuele ervaringen tot dan toe hadden grotendeels bestaan uit kussen en knuffelen en zijn hand in het slipje wurmen van meisjes die hun zinnen ferm op het huwelijk hadden gezet, waarbij hij zich altijd een fielt had gevoeld omdat hij niet van plan was met wie dan ook te trouwen. Dat, en een paar nogal onbevredigende betaalde contacten. Die hadden eigenlijk makkelijker moeten zijn, omdat beide partijen wisten waar ze aan toe waren, maar dat waren ze niet. Ja, als hij terugdacht aan de eerste keer, dan kromp hij nóg in elkaar. De vrouw, naast wie zijn tantes spichtige deernen leken, wees hem een wasbak en een stuk carbolzeep en een handdoek op het nachtkastje. Gehoorzaam begon hij zich te wassen. Handen. Gezicht. Nek. Oren. Zelfs nu nog voelde hij zich rood worden van schaamte en kreeg hij een steek in zijn borst als hij eraan dacht hoe ze hem uitlachte.

‘Gaat het wel?’

Hij veerde op. ‘Ja.’

‘Je bent ineens zo stil.’

‘Ik moest ergens aan denken.’

Terwijl zij koffiezette keek hij de kamer rond. Ze had een goede smaak. Ze had diepe tinten rood en blauw gebruikt en kleine lampjes geplaatst die gouden bogen van licht op de muren wierpen, met het gevolg dat je je in een donkere, weelderige grot waande. Niets herinnerde hier nog aan de rotzooi en de vuilnisbakken buiten.

Ze kwam terug in de kamer met een dienblad.

‘Het probleem hier is dat iedereen naar beneden komt om zijn vuilnis te dumpen, dus als ik iemand hoor, weet ik niet of hij het is of gewoon iemand van boven.’ Ze zette het dienblad op een tafel. ‘Of een gluurder. Daar heb je er een hoop van.’

‘Je zou eigenlijk niet in een souterrain moeten wonen.’

‘Weet ik, maar er is een tuin en het is goedkoop.’

Hij pakte het kopje van haar aan, en nam plaats op een van de zitbanken met kapotte veren die scherp door de fluwelen foulard staken. ‘Ga je scheiden?’

‘Ik weet niet of dat kan. Het is veel moeilijker voor een vrouw. Een man hoeft alleen maar overspel te bewijzen. Een vrouw moet overspel én huiselijk geweld bewijzen.’

‘Denk je dat hij toestemt in een scheiding?’

‘Nog in geen miljoen jaar.’ Ze glimlachte wrang. ‘Maar goed, genoeg over mij. Ik heb geloof ik de hele avond over mezelf gepraat. En jij?’

‘Ik? O, ik denk dat we allebei uit dezelfde streek komen. Middlesbrough.’

Ze schudde haar hoofd. ‘Grangetown.’

‘Daar zitten maar een paar kilometer tussen. Denk je eens in, misschien zijn we elkaar wel ooit op straat tegengekomen.’

‘Dus hoe ben jij op de Slade terechtgekomen? Een beurs?’

‘Nee, mijn grootmoeder overleed en liet me een klein erfenisje na. Ik werkte toen als verpleger in een ziekenhuis, maar ik besloot het geld te gebruiken om dit te gaan doen.’

‘Zou zij dat gewild hebben?’

‘Goeie god, nee. Ze wilde dat ik onderwijzer werd, denk ik, of klerk op een advocatenkantoor, zoiets. Een goed, vast inkomen, en aan het eind een pensioen.’

‘Maar dat stond je niet aan?’

‘Ik dacht dat ik talent had.’

‘Dacht?’

‘De laatste tijd is daar niet veel van te merken.’

‘Denk je niet dat je het misschien te hard probeert?’

‘Ik móét het proberen. Ik ben niet zoals Neville. Als ik dit verknoei, dan is er geen pluche voor mij om op terug te vallen.’

Ze praatten nog een poosje door, maar ze was duidelijk moe, en na een paar minuten dronk hij zijn kopje leeg en stond op.

Terwijl ze de deur opende zei hij: ‘Zou je een keer naar het variété willen?’ Toen ze aarzelde zei hij snel: ‘Maar misschien heb je op dit moment niet veel zin om uit te gaan.’

‘Jawel, ik denk dat het me heel goed zal doen.’

‘Vrijdag zeven uur? Ik kom je ophalen.’

Toen de deur achter hem dichtviel voelde hij tot zijn verbazing de pijn van de scheiding tot in zijn botten. Hij kende haar nog maar een paar uur, het zou niet mogelijk moeten zijn je zo te voelen. Hij bleef talmen, in de hoop dat ze de gordijnen open zou trekken en naar buiten kijken, maar ze bleven gesloten, alleen een lichtstreep verried dat ze nog binnen was. Wat was zijn leven in een paar uur tijd volkomen veranderd. Bruisend van opwinding ging hij op weg naar huis. Toen hij de hoek omsloeg botste een haastige man met gebogen hoofd en de handen diep in zijn zakken tegen hem op. Geen excuses. Geen blijk dat hij het zelfs maar gemerkt had. Paul staarde hem na terwijl hij wegbeende, zijn schaduw gleed als een dirigeerstokje over het trottoir. Hij verwachtte half-en-half dat hij de trap zou afgaan naar Teresa’s souterrain, maar nee, hij liep er straal voorbij, zijn gebogen gestalte verdween snel in het donker. Opgelucht draaide Paul zich om en vervolgde zijn weg.