Kenizé Mourad

De tuin van Badalpur

Uit het Frans vertaald door Maria Noordman

Uitgeverij De Geus

breda 2015

Oorspronkelijke titel Le Jardin de Badalpour, verschenen bij Librairie Arthème Fayard, Parijs 1998

Oorspronkelijke tekst © Librairie Arthème Fayard, Parijs 1998

Eerste Nederlandstalige uitgave © Maria Noordman en De Geus BV, Breda 2000

Omslagontwerp Robert Nix

Omslagillustratie © Tony Stone Images/Stewart Cohen

isbn 978 90 445 2846 6

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de vierde druk, 2002.

Proloog

Er verschijnt een glimlach op zijn vogelachtige gezicht: ‘Goed dat je gekomen bent!’

Zijn zwarte ogen zijn bleek geworden, alsof ze schuilgaan achter de nevel van de oneindige zee die hem tegemoet snelt. Hij is zo mager … Zijn arendsneus, waar ik altijd zo van hield en die ik van hem heb geërfd, zij het als een heel wat minder aristocratische mussenneus, ademt moeizaam de klamme lucht in van het einde van de zomer. Buiten krommen de bomen zich onder de regen, de moesson is vroeg.

‘Kom eens hier … dichterbij.’

Zijn uitgemergelde hand pakt de mijne, klampt zich eraan vast, een hand zo broos als die van een kind. Ik druk hem zachtjes, probeer zo intens als ik maar kan mijn kracht aan hem door te geven.

‘Goed dat je gekomen bent’, herhaalt hij en sluit gerustgesteld zijn ogen.

Ik sta naast het ijzeren bed en kijk met verontwaardigde verbijstering naar zijn broodmagere lichaam. Hoe hebben ze het zover kunnen laten komen? Waarom hebben ze me zo laat gewaarschuwd? Er komen beelden in me op van levende doden in de Ogaden, in het zuiden van Ethiopië, waar mijn krant me heen had gestuurd om ‘de hongersnood te verslaan’. Dat was een jaar na de revolutie waarbij de negus was afgezet.[1] We hadden honderden kilometers afgelegd in de woestijn, te midden van uitgedroogde skeletten waarvan we niet altijd wisten of ze van mensen of van dieren waren, voordat we eindelijk bij het vluchtelingenkamp kwamen dat door het Rode Kruis werd geleid. Daar bevonden zich tienduizenden Somaliërs die de oorlog waren ontvlucht om onder de hoede van de rood-witte vlag te sterven van honger, dorst en uitputting. Gewapend met mijn notitieboekje schaamde ik me, ik voelde me minder een getuige dan een gier die tot taak had links en rechts wat schrijnende beelden te bemachtigen ten behoeve van overvoede bevolkingsgroepen die zich verveelden. Toch heb ik lang gedacht dat je door te getuigen veranderingen teweeg kon brengen, overeenkomstig de zin die in mei 1968 in Parijs overal op de muren stond en die ik me eigen had gemaakt: ‘Alleen de waarheid is revolutionair.’ Ik geloofde er steeds minder in naarmate ik ervoer hoe weinig gewicht het beschrijven van ellende en onrecht in de schaal legde tegenover het egoïsme dat ‘realisme’ of ‘hogere belangen’ werd genoemd.

Er is een verpleegster binnengekomen om zijn vuile lakens en kurtah[2] te verschonen. Ik wil de kamer uitgaan. Hij houdt me tegen: ‘Wacht …’, en dan zegt hij trots: ‘Dit is mijn dochter, ze is schrijfster, ze woont in Frankrijk …’

De vrouw neemt me aandachtig op: hoe kan deze Ingrese[3] nu een van ons zijn …? Om hem een plezier te doen knikt ze vol bewondering.

Aan de andere kant van het bed gebaart tante Zahra, zijn jongste zuster die uit Pakistan is gekomen, dat ik moet blijven. Ik doe het niet. Ik wil zijn naaktheid niet zien.

In de gang zitten en liggen tientallen mensen op de grond. Het zijn familieleden van de zieken. Ze leven daar weken, soms zelfs maanden; ze zitten danig in de weg, maar tegelijkertijd zijn ze onontbeerlijk want ze nemen de overbelaste verpleegsters werk uit handen. Ik zie mijn halfbroer Suleyman en zijn nieuwe vrouw, zijn derde. Als moslim had hij zich de moeite van een scheiding kunnen besparen en zijn drie vrouwen kunnen aanhouden, maar hij is een modern man, een intellectueel; dat blijkt wel uit het feit dat al zijn vrouwen Hindoe[4] zijn, een zeldzaamheid in India, waar men zowel godsdiensten als kasten gescheiden houdt.

Zijn nieuwe vrouw is klein en mager, ze heeft een zachte stem en een wilskrachtige kin – misschien zal ze het langer uithouden dan de anderen? Ik moet toegeven dat Suleyman, met zijn gezicht als van een sombere god, een echte don Juan is. Hij lijkt ontzettend op mijn vader toen die jong was. Ik ken geen enkele vrouw die ongevoelig blijft voor zijn charmes.

Hij is de oudste zoon van mijn vaders tweede echtgenote, degene die mijn moeder, die een paar maanden na mijn geboorte was gestorven, had vervangen. ‘Vervangen’ is een groot woord. Ik geloof dat mijn vader nooit van iemand anders heeft gehouden dan van mijn moeder: overal in huis prijken haar portretten, zelfs in de slaapkamer, naast het bed. Dat moet een doorn in het oog zijn geweest van rani[5] Shanaz, maar ze was realistisch: wat had ze in te brengen tegen ‘de Europese’? En bovendien is liefde een westers begrip; het belangrijkste was dat mijn vader haar toegewijd was. Daarvoor gaf ze hem drie zoons.

Daar zijn er nog anderhalf van over.

De jongste, Nadim, die we de bijnaam Nalov gaven en die arts was in Engeland, heeft zelfmoord gepleegd door te stikken in een plastic zak. De tweede, Mansour, de knapste en intelligentste, besloot op zijn vijftiende om zich op te sluiten in schizofrenie: hij spreekt al dertig jaar niet meer. Tot overmaat van ramp was hij op een kwade dag van het dakterras gesprongen, zodat hij aan alle kanten in de kreukels zit. Momenteel is Suleyman de enige die aan de familieneurose is ontkomen. Dat komt ongetwijfeld omdat hij de oudste zoon is en op grond daarvan de enige aan wie enig belang wordt toegekend. Hij is in de tijd van de maharadja’s geboren als kroonprins van de staat Badalpur en ook als zodanig opgevoed. Ik herinner me een foto van hem die ik kreeg toen ik vijf was, voordat er een diepe stilte over mijn Indiase familie viel. Op de foto zag je een dikke, lachende baby die poedelnaakt op een troon zat.

We omhelzen elkaar onder de goedkeurende blik van de nieuwe echtgenote. Hij heeft rode ogen. Het is nu niet het ogenblik en de plaats om het hem te vragen, maar waarom heeft hij me in ’s hemelsnaam niet opgebeld? Zijn zoon Mourad had eraan gedacht om een boodschap achter te laten op mijn antwoordapparaat, dat wonder boven wonder aan stond: ‘Ik denk dat u moet weten dat Abadjan[6] op sterven ligt.’ Mourad is mijn lievelingsneef, hij is net drie weken bij mij in Frankrijk geweest. Zou ik het anders überhaupt wel hebben geweten?

Volkomen van streek had ik geprobeerd een vliegticket te krijgen. Ik moest mijn vader zien, dat moest beslist, hij mocht niet sterven zonder dat we elkaar zouden spreken, zonder dat ik eindelijk zou weten waarom … Maar Air France had geen plaatsen meer en Pakistan Airlines ook niet. Uiteindelijk mocht ik me bij Air India op een wachtlijst inschrijven. Nu het visum nog: ik rende naar het consulaat, dat zoals gewoonlijk stampvol was. Na twee uur wachten stond ik eindelijk voor het loket. De vrouwelijke beambte bekeek mijn paspoort langdurig. ‘Ik moet er met de consul over praten … Komt u morgen maar terug.’

‘Dat kan echt niet! Mijn vliegtuig gaat morgenvroeg!’

Onvermurwbaar schudde ze haar lange, ingevette haarvlecht heen en weer: ‘Komt u morgen maar terug.’

Wat bezielde haar? Ik had een Frans paspoort dat volstrekt in orde was. Ineens begreep ik het: ‘Het is zeker omdat ik een islamitische naam heb, hè? Ik ben misschien een terrorist, hè? Als ik Dupont of Sivananda zou heten, was er geen enkel probleem, is het niet?’ En trillend van woede liep ik naar buiten onder de afkeurende blikken van al die hippies in haveloze spijkerbroeken die op zoek gingen naar de wijsheid in het land van de verdraagzaamheid.

Ten einde raad belde ik een Indiase vriend die connecties had bij de ambassade; een paar uur later had ik mijn visum. De volgende dag vloog ik naar Bombay.

Ik ben net op tijd gekomen.

Ik denk aan al diegenen die er nooit komen, die iedere dag op racisme stuiten, op administratieve absurditeiten, en die geen enkel middel hebben om zich ertegen te verdedigen. Ik heb het geluk dat ik aan beide kanten van de barrière een voet aan de grond heb, dat ik tegelijkertijd tot de ontwikkelde en de onderontwikkelde wereld behoor, ik heb het geluk dat ik zowel in een bevoorrechte positie verkeer, als onrecht en minachting ken, en me daar steeds weer door gekwetst voel.

Mijn vader heeft ook altijd gestreden tegen onrecht. Toen hij zijn staat verloor, als gevolg van de hervorming van 1952, ging hij verder met de strijd door zijn even heftige als steekhoudende ‘gezichtspunten’ naar de plaatselijke kranten te sturen. Hij was een moralist, hij geloofde in de kracht van ideeën. Of in ieder geval had hij erin geloofd en weigerde hij dat op te geven. Maar geloofde hij diep in zijn hart nog wel ergens in? Ik vraag het me af. Ik heb in mijn hele leven niet zo’n tragisch gezicht gezien als dat van hem.

Deze meester in de rechten was niet rechtvaardig geweest tegenover zijn kinderen. Had hij dat begrepen bij de zelfmoord van Nadim, die naar het verre, koude Engeland was gevlucht omdat hij thuis als jongste kind nauwelijks het recht had om adem te halen? Verontwaardigd over mijn vaders eerste reactie – ‘Hoe heeft hij míj dat kunnen aandoen?’ – had ik hem geschreven: ‘We hebben geen begrip voor hem gehad. Zijn dood is de schuld van ons allemaal.’ Eigenlijk had ik willen schrijven: ‘Uw schuld. U hebt hem altijd genegeerd, u had alleen maar oog voor uw oudste zoon! En dat onze jongere broer, Mansour, op zijn manier ook deze wereld heeft verlaten, is geen toeval. En dat ik … maar over u en mij is nog zoveel te zeggen …’ Maar zo wreed ben ik niet geweest.

Had hij het niettemin begrepen?

Na de dood van zijn zoon was hij geleidelijk aan opgehouden met eten. Ik wist het niet, ik was er niet. Als ik, zoals ieder jaar, naar zijn verjaardag was gekomen, lag hij nu misschien niet op sterven. Had hij zich in de steek gelaten gevoeld? Ik werd door allerlei zaken opgehouden in Parijs … ik werd nergens door opgehouden in Parijs.

Toch wist ik hoezeer hij prijs stelde op mijn aanwezigheid. Maar hij zou er nooit op hebben aangedrongen: hij durfde al heel lang geen rechten meer op mij te laten gelden; alles wat ik hem gaf, nam hij aan als een geschenk. Hij was zo gelukkig, zo trots op de familiebijeenkomsten die ik organiseerde ter ere van hem, de radja[7] van Badalpur, die alle eerbewijzen had gekend. Hij speelde het spelletje mee: als een kind maakte hij de kleurige pakjes open, was verrukt over de snuisterijen die wij op de grote overdekte markt hadden opgeduikeld, en deed vervolgens zijn best om zijn holle wangen bol te zuigen om de kaarsjes uit te blazen van een povere chocoladetaart. Hij voelde zich geliefd en was daar dankbaar voor: vroeger had nooit iemand zijn verjaardag gevierd.

Ik had het me indertijd niet gerealiseerd, maar 13 januari, zijn verjaardag, was ook de sterfdag van mijn moeder. Mijn moeder die zo graag grapjes maakte en die deze wereld had verlaten op 13 januari 1942, de dag dat haar verblijfsvergunning voor Frankrijk afliep. Toen ik jaren geleden tussen oude papieren die verblijfsvergunning vond, stond ik als aan de grond genageld, heen en weer geslingerd tussen afgrijzen en ironie vanwege de lange neus die deze fantasierijke vrouw had getrokken tegen de administratieve stiptheid.

Misschien geloof ik sinds die tijd niet meer in het toeval van data. Van alle mannen op wie ik verliefd ben geweest, is de enige man van wie ik heb gehouden geboren op 14 november, net als ik, en hij is getrouwd – met een ander – op 15 juni, de dag van mijn officiële verjaardag, die hij niet kende. Ik ben namelijk zo gelukkig twee verjaardagen te hebben, net zoals ik het geluk heb drie vaders en vier moeders te hebben, wat heel wat begrafenissen meebrengt.

De verpleegster komt de kamer uit: ‘Hij wil u zien, maar blijf niet te lang, hij is erg zwak.’

Mijn tante is discreet weggegaan. Nu ben ik dan voor het eerst sinds lange tijd alleen met hem, zonder de familieleden, vrienden en huisbedienden die thuis voortdurend rondliepen, want in het Oosten is men ervan overtuigd dat er niets ergers bestaat dan de mensen van wie je houdt alleen te laten.

Ik buig me over zijn mooie, uitgemergelde gezicht, streel zijn vochtige voorhoofd zachtjes, alsof hij mijn kleine zieke jongen is, en kus zijn arme handen die blauw zijn geworden van de infusen. Nooit eerder heb ik zo vertrouwelijk met hem durven zijn. Ik zou hem in mijn armen willen nemen om hem gerust te stellen, hem willen wiegen, maar ik ben bang hem pijn te doen, hij is zo zwak … Dus zeg ik de woorden die we allemaal in deze ogenblikken zeggen: ‘Lieve Daddy, alles komt goed, u wordt weer beter’, en verwens mezelf dat ik op deze manier zijn moed en intelligentie onrecht doe. Maar kan ik hem zeggen: ‘Daddy, u gaat sterven, ik ben er om u te helpen’? Hoe moet je de kracht en de helderheid van geest inschatten van iemand die op de drempel van de dood staat? Zijn voorbije leven stelt ons nooit in staat om te beoordelen wat hij op dat ogenblik kan verwerken.

Hij trekt me naar zich toe, probeert iets te zeggen, maar er komt slechts een onverstaanbaar gefluister over zijn uitgedroogde lippen. Over zijn gezicht gebogen probeer ik hem te verstaan, terwijl hij buiten adem raakt en me smekend aankijkt. Ik versta hem niet, ik versta helemaal niets, ik kan zijn lijden niet meer aanzien. Dan doe ik laf of ik hem heb verstaan: ‘Ja, Daddy, ja hoor.’

Hij zwijgt en kijkt me aan met een intense blik in zijn ogen. Hij wacht.

En ik weet niets beters te doen dan te herhalen: ‘Ja, Daddy’, terwijl ik hem over zijn haren strijk, zoals je bij een kind doet om het te kalmeren.

Ontmoedigd laat hij zich terugvallen op zijn kussens, met in zijn ogen een onmetelijke droefheid. Wat zou ik er niet voor over hebben om hem te verstaan, om hem te verlossen uit zijn isolement, dat al de dood is. Hoe kan ik doof blijven voor de laatste woorden van mijn vader, woorden die uit het diepst van zijn ziel komen, op het ogenblik dat hij weet dat hij heengaat? Ik zou ze op zijn minst moeten kunnen raden … of hoor ik ze liever niet … uit angst dat ze me pijn doen … of uit een behoefte, een monsterachtige behoefte, me te wreken?

Me wreken? Maar ik hou van hem!

‘Ik hou van je, Daddy’, fluister ik in zijn oor. ‘Ik hou van je, ik …’

Hij wendt zijn hoofd af, luistert niet meer naar me, alsof hij weet dat achter die woorden, gebaren, tranen … Alsof hij wat weet? Wat weet hij wat ikzelf niet weet?

Ineens is al mijn liefde verstard. Over het masker van de stervende is een ander gezicht gekomen, en in mij hebben oude moordneigingen in alle hevigheid weer de kop opgestoken.

De deur is opengegaan, een verpleegster gaat in de weer met slangetjes en flesjes rondom het bed. Dan komt er een arts binnen met een geleerd en zorgelijk gezicht, die de pols van de zieke voelt en vervolgens mij een apparaat in handen duwt: ‘Dit is een zuurstofmasker, het moet constant strak op zijn gezicht worden gehouden, anders kan zijn hart het begeven.’

Dan loopt hij weer snel de kamer uit, om vragen te ontlopen.

Het levensreddende apparaat … Behoedzaam leg ik het over zijn mond en zijn dichtgeknepen neusgaten. Hij beweegt heen en weer, maakt met zijn hand een afwijzend gebaar, ik dring aan en volg met kramp in mijn maag de beweging van zijn hoofd dat me probeert te ontwijken, maar hij blijft zich verzetten … Wat ben ik nou eigenlijk aan het doen? Ben ik echt bezig zijn leven te redden of ben ik bezig hem te laten stikken? De arts zegt dat dit zijn enige kans is, ik moet doorgaan. Met een vertrokken gezicht en mijn ogen vol tranen hou ik het masker met geweld op zijn plaats, ondanks zijn verweer, dat steeds zwakker wordt. Hoe kan ik hem zo kwellen? Voor zijn bestwil, om hem te laten genezen, zei de arts. Genezen waarvan? Er valt niets te genezen, hij is niet ziek. Hij heeft gewoon geen zin meer om verder te leven.

Ik haal het masker weg, neem hem in mijn armen en druk hem zachtjes tegen me aan om hem gerust te stellen, om hem te zeggen hoeveel ik van hem hou. Dat is de zuurstof die hij nodig heeft. Als we echt van hem zouden houden, als hij daar zeker van was, zou hij misschien nog willen leven. Oude mensen sterven vooral uit een gebrek aan liefde. Vanmorgen was hij zo blij me te zien, hij had weer de kracht gevonden om te praten en te glimlachen, terwijl hij al een week in een semi-coma lag. Als ik eens bij hem zou blijven? Ik zou het goed hebben in Lucknow, nu we ons stilzwijgend hebben verzoend … We zouden zelfs in Badalpur kunnen gaan wonen, in het oude paleis midden tussen de suikerrietvelden. Badalpur, de bakermat van de familie, waar ik vrede heb met mezelf, eindelijk thuis na al die jaren rondzwerven.

‘Als u weer beter bent, Daddy, zullen we dan samen naar Badalpur gaan? We kunnen er de winter doorbrengen. Het platteland is zo mooi, in de winter.’

Hij doet zijn ogen open en kijkt me aan, en zijn blik is zó intens zacht dat er ineens niets anders meer bestaat. We zijn niet meer in een naargeestige ziekenhuiskamer in een verstikkende wereldstad, hij is niet meer de stervende oude man met zijn diepbedroefde dochter aan zijn bed, hij is weer de aantrekkelijke radja van Badalpur, de nog jonge vader die ik op mijn eenentwintigste heb leren kennen, van wie ik zoveel heb gehouden en die ik zo hartgrondig heb gehaat.

Op dat ogenblik begrijp ik pas wat hij me zojuist had proberen te zeggen, woorden waar ik onbewust al dertig jaar op heb gewacht, maar die ik tegelijkertijd niet had willen horen, twee heel kleine woordjes, die voor ons beiden enorm zijn: ‘Vergeef me.’

Als we de volgende morgen bij de ziekenkamer komen heerst er grote opschudding. Artsen en verpleegsters lopen in en uit. Hij ligt weer in coma, het reanimatieapparaat wordt aangesloten.

Eindelijk mogen we naar binnen. Terwijl Suleyman de arts even apart neemt voor een gesprek van ‘mannen onder elkaar’, gaat tante Zahra aan het hoofdeinde van het bed staan en begint te bidden. Ze zal daar de hele morgen roerloos blijven staan en zwijgend de kralen van haar tasbih[8] door haar vingers laten glijden. Ze kijkt geen ogenblik naar haar broer, waarschijnlijk omdat dat haar te veel verdriet doet – ze is tien jaar jonger dan hij en heeft hem altijd verafgood – maar vooral omdat ze weet dat ze niets meer kan doen, dat alles nu in handen is van Allah.

En ik voel me alleen maar indiscreet tegenover dat arme lichaam dat aan alle kanten is aangesloten op apparatuur die ieder kwartier door een verpleegster wordt gecontroleerd. De arts heeft ons duidelijk gemaakt dat het nog maar een kwestie is van uren; kunnen ze hem niet met rust laten, hem waardig laten sterven? Ik ga aan het hoofdeinde zitten en pak zijn hand om hem een beetje warmte te geven – ze zeggen dat iemand in coma veel meer merkt dan je wel denkt, hij moet zich vooral niet alleen voelen.

De uren gaan voorbij, onveranderlijk. Ik fluister hem lieve woordjes in zijn oor, die zullen misschien hun weg vinden naar wat hem nog aan bewustzijn rest en hem begeleiden op zijn angstwekkende reis.

Tegen twaalf uur raakt de verpleegster, die zijn bloeddruk is komen opnemen, in paniek: zijn pols wordt steeds zwakker. Een arts komt aanrennen, en nog een, de kamer is weer vol mensen, er wordt een nieuw infuus klaargemaakt. Maar de chef-arts, die hem heeft geausculteerd, staat op: ‘Niet meer nodig. Het is afgelopen.’

Dan begint tante Zahra, die tot dan toe zo waardig was, tot mijn verbijstering luid te jammeren met lange uithalen, ze verscheurt haar sluiers, slaat zichzelf op haar wangen en haar voorhoofd, terwijl mijn broer Suleyman snikkend op de grond neervalt en doet alsof hij de haren uit zijn hoofd trekt.

Waarom heb ik zo overduidelijk het gevoel dat ik naar komediespel zit te kijken? Ik weet toch dat ze werkelijk verdriet hebben. Maar in het Oosten lijken uitingen van verdriet zo weinig natuurlijk, zo geprogrammeerd … Is dat misschien om het verdriet in banen te leiden, om te verhinderen dat het overloopt en zo het evenwicht van de familie en de maatschappij in gevaar brengt? Hebben de kreten van de vrouwen, die een waanzinnig verdriet nabootsen, niet juist als doel te voorkomen dat het verdriet hen waanzinnig maakt? Met tranen en nabootsingen van zelfvernietiging kun je het kwaad bezweren door het uit alle macht buiten jezelf te gooien, en tegelijk kun je de rouw tonen die je tegenover de overledene verschuldigd bent.

Op gevaar af onverschillig te lijken blijf ik op mijn plaats, onbeweeglijk, opgelucht dat de angst van de laatste ogenblikken hem bespaard is gebleven en dat hij zonder een stuiptrekking is heengegaan, alsof hij is ingeslapen.

Maar zij dan, hadden ze op een wonder gehoopt?

Ik verwachtte niets meer. Zijn afscheidswoorden had hij me gisteren gezegd; hij had me gezegd wat hem al zo lang op het hart lag, hij kon nu rustig heengaan.

Ik dank God, in welke vorm Hij ook bestaat, want ik had het mezelf nooit vergeven als ik niet op tijd was gekomen.

‘Hij heeft op je gewacht om te sterven’, zegt tante Zahra een paar uur later tegen me.

Ik ben geroerd. Ik ben zo weinig gewend aan dit soort erkenning van mijn familie. Behalve inderdaad van tante Zahra, op wie mijn moeder dol was en naar wie ze mij had vernoemd. Ook zij had haar ouders al heel jong verloren en ook zij was net als ik door vreemden opgevoed; daarom kan ze mijn gevoeligheden begrijpen.

‘Maar tante, hij had wel kunnen sterven zonder dat ik het wist! Waarom had Suleyman me niet gewaarschuwd?’

En tante Zahra, die een en al goedheid is, maar ook de grootste blunders kan begaan, zegt: ‘Hij had zoveel aan zijn hoofd, hij kon niet overal aan denken.’

Overal aan …! Ik voel me woedend worden: wat ben ik dan in deze familie? Besta ik soms niet? Mijn vader ligt op sterven en mijn eigen broer vergeet me te waarschuwen? Ik stik van verontwaardiging en verdriet. Beschouwt zelfs mijn tante, die me het meest na staat, me als een vreemde?

‘Het is nu niet het moment om moeilijk te doen’, besluit ze een beetje korzelig.

Inderdaad, daar is het nu niet het moment voor: het lichaam van mijn vader is nog niet koud. Ik onderdruk mijn wrok, negeer de belediging, besluit om alles op rekening te schrijven van de emoties en breng het stemmetje tot zwijgen dat geniepig blijft zeggen dat juist onder invloed van emoties de diepere gevoelens bovenkomen.

Morgen zullen we per trein met de doodskist naar Lucknow gaan, waar een eerste rouwplechtigheid zal plaatsvinden voor vrienden; daarna zullen we met de naaste familieleden naar Badalpur gaan om hem op het familiekerkhof te begraven in de schaduw van de kleine moskee.

We lopen de gebroken treden van het paleis op bij het licht van fakkels die door boeren in longi[9] worden gedragen. Angstaanjagende schaduwen dansen over de muren van de veranda, waar de doodskist op twee stoelen is neergezet. Suleyman heeft de kist laten openen zodat het dorp de laatste eer kan bewijzen aan degene die gedurende driekwart eeuw, in weerwil van politieke veranderingen en economische wisselvalligheden, ‘de Radja’ was en bleef.

Boven de lijkwade uit lijkt het uitgemergelde gezicht nog indrukwekkender dan anders, alsof het in deze laatste ogenblikken weliswaar nieuwsgierigheid toestaat, maar beslist geen medelijden. Niemand van de boeren zou op het idee komen om medelijden te voelen met deze man die hun meester was, maar die hen ook beschermde, hen hielp bij tegenslag en met een zekere goedheid aanwezig was in hun leven, hen minder uitbuitte dan gebruikelijk was. Want zij die macht uitoefenen worden niet meer beschouwd als mensen, door hun macht behoren ze tot de wereld van de goden. En wie zou er medelijden hebben met goden?

Om de beurt lopen de mannen langs de kist, zwart en mager in hun armoedige plunje, en nieuwsgierig buigen ze zich over het gezicht van de man die ze vroeger nooit recht hadden durven aankijken.

Gedurende meer dan een uur trekt de stoet voorbij; sommigen werpen bangelijk een vluchtige blik voordat ze weer snel doorlopen; anderen, trots dat zijzelf in goede gezondheid zijn, komen vlak bij de kist en nemen onbeschaamd en met een gretige nieuwsgierigheid ieder detail in zich op van die reus die eindelijk binnen hun bereik ligt; weer anderen lopen plechtig, met hun hoofd huizenhoog opgeheven, als overwinnaar van een geveld monster; nog weer anderen durven voor het eerst met een verzuurd gezicht haat te voelen; en sommigen, met vertrokken mond, zijn zelfs nu nog jaloers op de dode, tegenover wie zij als levenden zich nog de mindere voelen; ten slotte zijn er veel mannen die, met bungelende armen, niet weten wat voor houding ze moeten aannemen, twijfelend tussen blijdschap en angst – tot en met de dorpsgek, die het van emotie in zijn broek doet.

Wees maar gerust, Daddy, niet één heeft er medelijden gehad.

Niet ver van het paleis is de kleine moskee te zien, die in het maanlicht spierwit afsteekt tegen de hemel.

De stoet komt in beweging. Aan het hoofd, met de kist op hun schouders, lopen mijn broer, het dorpshoofd en vier oudgedienden die men die eer heeft willen gunnen. Met pijn in mijn hart zie ik hen weggaan: het islamitische gebruik verbiedt vrouwen bij de begrafenis aanwezig te zijn. Een gebruik dat, zoals de meeste gebruiken, verschillend kan zijn naar gelang tijdperk en klimaat: in Frankrijk ben ik bij alle begrafenissen van ooms en tantes van moederszijde aanwezig geweest zonder dat de imam er iets op te zeggen had. Maar hier zijn alle ogen op mij gericht, ik ben de dochter van de radja, ik heb niet het recht een schandaal te veroorzaken.

Dit kan niet, hij is mijn vader, ik moet tot het einde bij hem blijven!

Smekend kijk ik naar mijn tante: ‘Mag ik?’

Ze moet in mijn ogen zo’n radeloosheid hebben gelezen, dat ze na een aarzeling van een paar seconden haar schouders ophaalt en, eeuwen van tradities negerend, me bij de hand neemt: ‘Kom mee!’

We volgen de stoet door de hoofdstraat van het dorp, waarbij we er wel voor zorgen dat er een fatsoenlijke afstand blijft tussen de mannen en ons. De vrouwen, verbannen in hun huizen achter djali’s[10], kijken naar ons. Langzaam maar zeker komen ze naar buiten, staan op de drempel stomverbaasd naar ons te kijken. Ineens, alsof het is afgesproken, volgen ze ons op de voet: de gelegenheid is te mooi, wie kan er iets op tegen hebben dat ze de dochter en de zuster van de radja volgen? Binnen een paar minuten bevinden we ons aan het hoofd van een stoet van honderd vrouwen die resoluut naar het kerkhof lopen.

Daar aangekomen gaat het mis. In hun opwinding over dit buitengewone uitje, een waar feest, verdringen de vrouwen zich om zo dicht mogelijk bij het graf te komen. Vanwege hun nieuwsgierigheid verliezen ze ieder respect voor de traditie uit het oog, en brutaal naar voren geduwd moet ik me schrap zetten om niet in het gat te vallen waaraan de laatste hand wordt gelegd. Kan ik me erom beklagen? Ik ben de eerste geweest die me niet aan de traditie heeft gehouden. Maar morgen zullen de mannen weer eens zeggen dat vrouwen redeloze wezens zijn die niet in staat zijn zich te beheersen, en dat de islam groot gelijk heeft ze thuis te houden. Ze weigeren te begrijpen dat zelfs de kalmste rivieren plotseling in woeste stromen veranderen als er een dijk breekt, terwijl ze rustig zouden blijven stromen als er geen dam was opgeworpen.

Bij het schijnsel van de fakkels zijn de mannen in het donkere gat afgedaald, ze graven met een bezetenheid alsof ze niet meer kunnen ophouden, alsof ze hun radja zo diep mogelijk willen begraven – om hem beter te beschermen? Of om hem nooit meer te laten terugkeren?

Eindelijk geeft mijn broer het teken. Met behulp van touwen laat men het in een lijkwade gehulde lichaam langzaam naar beneden zakken. Om de beurt zullen de familieleden en alle dorpelingen langs het graf lopen en er hun schep aarde in gooien.

Zo verdwijnt langzaam maar zeker de man die me gisteren nog in zijn armen hield, de man die me in mijn leven het meest na stond en die het meest een mysterie voor me bleef.

Hoe zou ik kunnen slapen?

Zo voorzichtig als een kat, om tante Zahra, die het tweepersoonsbed met mij deelt, niet wakker te maken, ga ik het balkon op.

De maan schijnt helder over Sultan Bagh, de Tuin van de Sultane. Het is een kleine tuin midden in het park, met een kunstig bewerkt hek eromheen, waarboven een marmeren plaat is aangebracht met de naam van mijn moeder erin gegraveerd. Ze kwam er graag om te dromen. Het is een heel eenvoudige tuin, zonder bloemperken, zeldzame bloemen of eeuwenoude bomen, alleen maar paarse klaver en massa’s boterbloemen in de lente, en sinds een paar jaar de jonge mangobomen die mijn vader en ik er hebben geplant. Regelmatig schreef hij me om te vertellen hoe het ermee stond. We waren allebei zo gelukkig met dat cadeau dat hij me na heel wat verwikkelingen had gegeven.

Die tuin is mijn grootste overwinning, of liever gezegd, nu de gevechten zijn vergeten, mijn grootste geluk. Hij is mijn tastbare band met India en Badalpur, hij is vooral … het bewijs van de erkenning door mijn vader.

Voor het zover was, moest er een lange weg worden afgelegd.

[1]Negus – Haile Selassi I, keizer van Ethiopië, die in 1974 werd afgezet.

[2]Kurtah – tuniek (Urdu). Het Urdu is een taal in Noord-India, samengesteld uit Arabisch, Perzisch en Sanskriet. Het lijkt erg op het officiële Hindi, behalve dat het in Arabisch schrift wordt geschreven.

[3]Ingrese – Engels (Urdu).

[4]Hindoe geeft de godsdienst aan; Indiaas de nationaliteit. Indiërs zijn verdeeld in Hindoes, moslims, boeddhisten, christenen, Parsis, enzovoort.

[5]Rani – echtgenote van een radja.

[6]Abadjan – beminde en geëerde vader (Urdu).

[7]Radja – vorst van een staat, kleiner dan de staat van een maharadja, een titel die van recenter datum is en door de Engelse kolonisator is ingevoerd. Deze titels zijn van hindoeïstische oorsprong en komen overeen met de titel nabob voor islamitische vorsten; desondanks zijn er in het noorden van India veel islamitische radja’s.

[8]Tasbih – islamitisch gebedssnoer waarvan elk van de 99 kralen overeenkomt met een eigenschap van God.

[9]Longi – een soort lendendoek die door mannen wordt gedragen.

[10]Djali – opengewerkt houten of smeedijzeren scherm dat voor het raam wordt gezet.

Een

1

Ik ben een verwend kind: ik heb een Zwitserse mama en een mama in de hemel, een Zwitserse papa en een papa in Nindië, dan nog een Belgische mama en een papa-pastoor, en ten slotte nog een oude papa en mama uit de Lot-et-Garonne. Met natuurlijk een hele rits broers, zusjes, neven, ooms, tantes, opa’s en oma’s in Zwitserland, Nindië, België en de Lot-et-Garonne. En dat alles nog voordat ik mijn ooms, tantes, neven en nichten uit Turkije en Pakistan had ontdekt.

Ik heb daar geen enkele moeite mee, maar anderen raken de draad kwijt en worden boos, beschuldigen me soms zelfs van leugens.

En toch is het heel eenvoudig!

Toen mijn moeder in de hemel dan inderdaad naar de hemel ging, zoals de zusters het uitlegden en zoals ik het heb geloofd tot op die dag in mijn vijftiende jaar toen alles overhoop raakte en ik op grond van bepaalde informatie besloot dat ze eerder in de hel brandde, toen die moeder dus verondersteld werd naar de hemel te gaan, nam Zeynel, mijn eunuch-oppas, me op de arm en klopte aan bij de poort van een ander paradijs, waar stromen melk, boter en chocola vloeiden: het Zwitserse consulaat in Parijs tijdens de bezetting.[11]

Daar maakte ik kennis met mijn tweede gezin, aangezien mijn papa uit Nindië, zoals zijn naam al aangeeft, in Indië was, waar hij druk bezig was troepen op de been te brengen om de Engelsen te helpen, die hem niettemin zijn land hadden ontstolen.[12]

Mij maakte het niets uit, want mijn Zwitserse gezin beviel me uitstekend. Het was, zoals Noémie, de kokkin, het uitdrukte ‘het neusje van de zalm’. Je had meneer de consul, mevrouw de gravin, de twee jongejuffrouwen en Jean-Roch, die twee jaar ouder was dan ik. Ik was ook niet bepaald ‘het staartje van de zalm’, zoals ik al snel zou merken.

Mijn oudste jeugdherinnering – o, grootvader Freud! – is dat ik mijn Zwitserse ouders betrapte terwijl ze samen in bad zaten te poedelen. Ik was er vreselijk door geschokt. Had ik met drie jaar al zo’n schaamtegevoel? Of werd ik overmand door jaloezie, tegelijk met een diep gevoel van onrecht: het nieuwe kindermeisje had mij en mijn broer dergelijke heerlijke waterspelletjes verboden met als smoesje dat we te groot waren …

Die broer was mijn lieveling en mijn zondebok. Alle meisjes die het waagden bij hem in de buurt te komen, krabde ik – veertig jaar later voel ik nog steeds iets knagen als ik zijn favoriete vriendinnetje van toen tegenkom. Aan de andere kant aarzelde ik niet om hem de schuld van onze stommiteiten in de schoenen te schuiven. Zonder iets te zeggen onderging hij de straffen, zich al bewust van zijn rol als beschermer van het zwakke geslacht. Hij is een man geworden die door ‘de vrouwtjes’ wordt aanbeden, door feministes wordt verafschuwd en door vrouwen wordt gewaardeerd.

De komst van een schriele, walgelijk ruikende baby (ik was drie dagen lang in een armoedige hotelkamer ‘vergeten’) in deze oase van luxe en netheid maakte een erg slechte indruk op het huispersoneel. Er waren heel wat beloftes en dreigingen van de gravin voor nodig om het kindermeisje ertoe te bewegen het apathische hoopje mens – het schijnt dat ik halfdood was –, aan te pakken, te wassen, te ontluizen en te verbinden, want tot overmaat van ramp was ik overdekt met eczeem.

Twee weken lang werd ik afgezonderd gehouden in de linnenkamer, waar de huisarts ’s morgens en ’s avonds naar me kwam kijken en waar afwisselend over me werd gewaakt door de mooie geparfumeerde dame, mijn nieuwe mama, en het kindermeisje, een Zwitserse die gewend was aan roze, rijke baby’s en die voor dit ziekelijke wezentje een afkeer aan de dag legde die ik haar betaald zette door het op een brullen te zetten zodra ze in mijn buurt kwam.

Langzamerhand bogen ook andere gezichten zich over mijn wieg. Het waren mijn nieuwe grote zussen: Viviane, de zorgeloze met heldere ogen en een spottende lach, en Rose-Marie, de serieuze, een donkere schoonheid. En natuurlijk Jean-Roch, die ik me zou toe-eigenen zodra ik op de been was.

Mijn Zwitserse vader leerde ik pas later kennen, want Mamie – zo noemden we onze jonge, elegante moeder – had mijn aanwezigheid voor hem verborgen gehouden, uit angst dat hij me naar de armenzorg zou sturen, zoals gebruikelijk was met vondelingen en wezen. Ze wilde hem voor het fait accompli stellen van een zusje waar zijn kinderen al niet meer buiten konden.

Ikzelf geloof niet dat Padrino me zou hebben weggestuurd, hij was zo aardig! Iedere avond, voordat ze in de stad gingen eten, kwam hij ons onderstoppen en verhaaltjes vertellen over Dizi Boelboem, een held die hij speciaal voor ons had verzonnen; soms ging hij aan de piano zitten om zich te ontspannen en dan improviseerde hij ballades die hij ons leerde zingen; of hij pakte zijn penselen en schilderde ons portret. Nee, ik geloof niet dat hij me zou hebben weggestuurd naar een plaats voor arme kindertjes, waar ik volgens de arts zeker zou zijn gestorven. Ik was zo’n schatje.

‘Zo’n schatje’, dat zeiden de dames met hoeden op die op theevisite kwamen, als Mamie hun haar ‘hindoeprinsesje’ voorstelde, dat voor de gelegenheid was uitgedost met een brokaten tulband op. Ik had plezier in het opzitten en pootjes geven, wat me liefkozingen, complimentjes en snoepjes opleverde, en van alle kanten gekust en vertroeteld luisterde ik voor de zoveelste keer naar mijn ‘ongelooflijke geschiedenis’.

Als ik de uitroepen van die dames hoorde bij het verhaal van mijn ellende – hoe ziek ik was geweest, dat ik bijna dood was gegaan –, voelde ik me heel belangrijk; de enige schaduwkant van mijn geluk waren de natte kussen waarmee ze me overlaadden en die ik met de rug van mijn hand zo ongemerkt mogelijk probeerde af te vegen.

Mamie en mijn grote zussen vertelden me vaak over mijn ‘papa in Nindië’, de radja van Badalpur, waarover Zeynel hen had gesproken. Ze beschreven zijn fabelachtige paleis, zijn olifanten en zijn zwembad vol edelstenen. Zodra de oorlog afgelopen was zouden we erheen gaan. Ik weet niet wie van ons twee, Mamie of ik, het meest droomde van die bijzondere ontmoeting: zij, in het wit gekleed volgens de laatste Parijse mode, haar gevoelige huid beschermd door een grote, breedgerande hoed met een fijne voile, die de radja zijn verloren gewaande geliefde dochtertje kwam terugbrengen, wat hem buiten zichzelf van dankbaarheid maakte. In het bijzijn van de voltallige hofhouding zou hij voor één keer zijn waardigheid vergeten en de marmeren trappen afrennen, en in zijn fluweelzachte blik zou ze, meer dan het geluk van het weerzien en zelfs meer dan de bewondering voor haar grootmoedigheid, de stomme verbazing lezen over haar schoonheid. Hij zou ter ere van ons schitterende feesten geven en uit alle dorpen in de omgeving zouden boeren komen om eraan deel te nemen en om de blanke godin te zien die de meester zijn geliefde kind had teruggebracht. Hij zou erop aandringen dat ze nog zou blijven, nog even, maar zij moest weer weg, want aan de andere kant van de zeeën wachtte haar gezin op haar. Maar ze beloofde terug te komen, want hoe zou ze haar kleine meisje in de steek kunnen laten? Dan, als hij zag dat haar besluit onherroepelijk was, zou mijn vader, de radja, een teken geven, waarop drie dienaren met tulbanden op hun hoofd naar voren zouden komen, met fluwelen kussentjes waarop drie fonkelende sieraden lagen: met diamanten, met robijnen en met parels. En ze zou huilen, en ik zou ook huilen, en ik zou heel ongelukkig zijn, maar ik zou me beheersen om mijn nieuwe papa, of liever gezegd mijn eerste papa – nou ja, je weet wel wat ik bedoel – geen verdriet te doen. En ik zou van hem gedaan krijgen – want hij kon me niets weigeren – dat hij een babyolifant naar Jean-Roch zou sturen, zodat die ook zonder mij ons favoriete spel ‘Mowgli koning van het oerwoud’ zou kunnen blijven spelen en me nooit, nooit zou vergeten …

Het zou heel anders lopen. Die arme Mamie zou mijn vader nooit ontmoeten en dat was waarschijnlijk maar goed ook: haar dromen hebben haar een geluk gegeven dat de trieste werkelijkheid haar nooit had kunnen geven.

Dromen die me waarschijnlijk het leven hebben gered. Dat idee heeft me lange tijd in de war gebracht: wat was ik meer dan de duizenden verwaarloosde kinderen die wel naar de armenzorg werden gestuurd, waar de zwakste kinderen van honger stierven? Wat anders dan het feit dat ik een prinsesje was?

Hebben ze me daarom gehouden? Van wie hielden ze eigenlijk? In hoeverre ging het om mijzelf?

Maar stellen we onszelf niet allemaal die vraag: van wie houden ze eigenlijk? In hoeverre gaat het om onszelf?

Omringd en verwend door mijn nieuwe gezin was ik Zeynel al snel vergeten. De eerste maanden was hij me geregeld komen opzoeken, daarna was hij ineens verdwenen. Toch was de oude eunuch een trouwe dienaar geweest, die zijn leven zou hebben gegeven voor de dochter van Selma, zijn mooie prinses. Maar hem werd niets gevraagd. En de schriele baby, die een mollig meisje was geworden, werd te veel in beslag genomen door haar spelletjes om nog aandacht te hebben voor die oude meneer die in een ver verleden de rol van voedstervader en speelkameraad voor haar had vervuld. Hij moet zich nutteloos en misschien zelfs niet meer welkom hebben gevoeld. Te meer daar de Zwitsers, die niets van de subtiele oosterse hiërarchieën afwisten, hem in de keuken ontvingen als een knecht, een enorme belediging voor de man die in de lange jaren van ballingschap de vertrouwensman was geweest van mijn grootmoeder, de sultane, en een soort oude oom voor mijn moeder.

Is hij van armoede gestorven nadat hij mij had gered? Jaren later kreeg ik een brief van een voormalige politiefunctionaris, die vertelde dat hij in 1942 was ingeschakeld bij een geval van een oude eunuch van de sultane, die geen enkel middel van bestaan had. Hij had niets voor hem kunnen doen. Een paar dagen later had hij hem weer gezien, terwijl hij tussen het afval van de Hallen naar voedsel zocht. Was híj het geweest? Zeynel die omkwam van de honger in die ijskoude stad, met in zijn ogen het visioen van de witte paleizen aan de Bosporus en de glimlach van zijn geliefde sultane? Zeynel die rillend van de kou door de grauwe straten liep, alleen te midden van voorbijgangers wier taal hij niet sprak en die hem niet zagen? Zeynel die door duizelingen werd bevangen en tegen een muur leunde …

Genoeg! Wat kon ik eraan doen, aan Zeynels dood? Ja, het moet een tragische dood zijn geweest, ja, hij is eenzaam gestorven na een leven van absolute toewijding, nee, ik heb hem niet bij me kunnen houden, ik heb hem niet laten merken dat hij belangrijk voor me was, ik heb hem niet eens zien weggaan, onverschillig en egoïstisch als ik was, zoals alle kinderen. Tenslotte was ik pas drie. En bovendien had ik het al druk genoeg met het veroveren van mijn plaatsje in het gezin: als ik geen lief meisje was geweest, als ik had gehuild omdat ik Zeynel bij me wilde houden, hadden ze ons misschien allebei weggestuurd.

Nee, ik kon er echt niets aan doen.

Zelfs nu nog voel ik het stempel van die allereerste zonde, die werd gevolgd door nog veel meer lafheden, die – misschien – noodzakelijk waren voor het overleven van een kind aan wie niemand iets verplicht was en dat slechts bleef leven dankzij liefdadigheid en snobisme.

Zolang de oorlog duurde ging alles uitstekend. We vermaakten ons goed. Vooral als ze ons, mijn broer en mij, midden in de nacht wakker maakten en we halsoverkop naar de kelder moesten, waar onze buren ook al waren, in peignoir en met krulspelden in, biddend en koekjes etend. De ruimte was gerieflijk ingericht: hoogpolige wollen tapijten en brede fauteuils, en genoeg voorraad om het een week uit te houden. We zijn er jammer genoeg nooit langer dan een paar uur gebleven.

En toen, op een mooie dag, toen we met het kindermeisje over de ‘Zoeavenbrug’[13] wandelden, kwamen we lange, blonde soldaten tegen, die ons over onze haren streken en ons een onbekend snoepgoed gaven, dat ‘chewing-gum’ heette. Zo hoorden we dat Parijs was bevrijd. Op de school waarop ik sinds kort zat, verzamelden de zusters alle leerlingen op het schoolplein om hen het volkslied te laten zingen: ‘Allons enfants de la poitri-i-ine[14] …’ wat me zeer verbaasde van zulke welopgevoede dames. In onze kringen hadden vrouwen geen boezem!

Het leven verliep gelukkig, in mijn gezin waar ik dol op was. Tot die dag in december – ik herinner het me omdat ik mijn nieuwe mantel van geitenbont aan had, die tot mijn enkels kwam – toen Mamie me zonder Jean-Roch meenam naar allerlei speelgoedwinkels en zei dat ik mocht uitzoeken wat ik wilde. Bij die gelegenheid kwam Martin, een dikke beer van heel zacht, wit konijnenbont, met lieve, guitige glazen ogen, in mijn leven. Zonder hem zou ik de gebeurtenissen die volgden niet hebben overleefd, dat is zeker!

‘Mamie, Jean-Roch, kom terug! Laat me niet alleen!’

In de grote hal van de school brul ik als een beest dat wordt geslacht. Met zijn drieën, drie zwarte vrouwen, trekken ze me van mijn moeder en mijn broertje los. Ik krab, bijt, schop en stik: ‘Niet weggaan! Nee, laat me niet alleen!’

Mijn stem wordt gesmoord in snikken. Waarom, o, waarom komen ze me niet te hulp? Waarom wendt Mamie haar hoofd af, waarom maakt ze zich snel uit de voeten, met Jean-Roch aan de hand?

‘Ik zal braaf zijn, alsjeblieft, laat me niet alleen!’

In een vertwijfelde poging lukt het me los te komen, ik ren achter hen aan, maar voordat ik hen heb ingehaald is de zware poort al dichtgegaan.

Ze hebben me alleen achtergelaten.

Daarna is er een zwart gat. Ik herinner me niets, behalve dat ik hele dagen heb gehuild en met niemand wilde praten, behalve met Martin, de enige die me niet verraden had, de enige die van me hield.

Ik werd ziek. Opnieuw was ik van top tot teen met eczeem bedekt, net als toen mijn eerste moeder me had verlaten om naar de hemel te gaan. Om me te ontsmetten dompelden de zusters me iedere morgen in een wastobbe met methyleenblauw, waarna ze mijn hele lichaam in zwachtels wikkelden, op mijn vingers en gezicht na, die helderblauw waren. Vervolgens trokken ze me het marineblauwe schooluniform aan. Zo uitgedost kwam ik de klas binnen, en werd natuurlijk vergast op allerlei spottende opmerkingen.

Dat heeft maanden geduurd. Maanden verplichte eenzaamheid, een eenzaamheid waar ik uit trots ook zelf voor koos.

Toch hielden de brave nonnetjes van me. Te veel zelfs. Ik was namelijk de enige interne leerling van het chique externaat in het zevende arrondissement van Parijs en ze vierden hun hele gefrustreerde moederinstinct bot op het vijfjarige kind dat ze onder hun hoede hadden gekregen. Ik werd door mijn dertig nieuwe moeders meer verwend dan goed voor me was, en profiteerde daar schandalig van.

Er was mère Marie-Michaela, een historica die met al haar kennis een verklaring had voor het feit dat ik weigerde vlees te eten, waarbij ze godsdienst en nationaliteit door elkaar haalde: ‘Dat is normaal, dat meisje is Hindoe, en Hindoes zijn vegetariër’, en ze had erop aangedrongen dat ik in plaats van vlees twee nagerechten kreeg. Ik hield ook niet van rekenen; ook dat was volgens haar normaal, want Turken moesten niets van rekenen hebben. In mijn nopjes besloot ik trouw te blijven aan mijn wortels en werd dus een volslagen onbenul.

Dan was er nog mère Marie-Antoinette, een jonge, verlegen non die belast was met mijn lichamelijke verzorging en die knalrood werd toen ik haar hand, die me met een washandje inzeepte, schaterlachend tussen mijn dijen klemde. Later, toen ze ‘eerwaarde moeder’, dat wil zeggen moeder-overste, was geworden, kwam die scène me weer in gedachten als ze me ernstig onderhield over mijn gebrek aan discipline, en het lukte me niet om haar serieus te nemen.

Maar mijn favoriete zuster was mère Marie-Marc, de directrice, een vrouw met prachtige zwarte ogen en een innemende glimlach. We waren allemaal dol op haar. Zelfs de vaders van de leerlingen vielen voor haar charme en stonden erop met hun echtgenotes mee te komen als deze de cijfers van hun dochters gingen bespreken – cijfers die hen in werkelijkheid volkomen koud lieten, aangezien een meisje niet in de wieg was gelegd om te werken, maar om te trouwen.

Er werd gefluisterd dat mère Marie-Marc in het klooster was gegaan uit liefdesverdriet, omdat de neef met wie ze was verloofd, was omgekomen in de Eerste Wereldoorlog. Sommige zusters, die jaloers waren op het overwicht dat ze op ons had, verweten haar dat ze te werelds was, hoewel ze oprecht de geest van armoede nastreefde. Maar wat ze ook deed, ze bleef een aristocratische dame, die er prat op ging dat er op haar school ‘geen nieuwe rijken, maar wel nieuwe armen’ waren. Waarbij gezegd moet worden dat de armoede van de enigszins verarmde adel uit de wijk van het Champs-de-Mars maar heel betrekkelijk was.

Ik werd verwend, maar verveelde me dood; vooral na vier uur, als een hele zwerm knappe moeders hun dochters kwam ophalen en ik, zodra het vrolijke rumoer van het vertrek was verstomd, alleen onder de poort achterbleef, te midden van trieste rijen pantoffels.

Soms nam een oudere leerling me uit medelijden mee naar huis voor een zondag of zelfs voor een vakantieweek. Wat een feest om weer in een gezellig huis te zijn, in een echt gezin, ver van het klaslokaal met het opklapbed waar ik ’s avonds werd ondergebracht en dat dienstdeed als slaapkamer, ver van al mijn moeders in het zwart! Wat een opluchting om weer het gevoel te hebben een kind als alle andere te zijn.

Maar dat geluk duurde nooit lang. Toch probeerde ik zo goed mogelijk in de smaak te vallen, in de hoop dat ik misschien mocht blijven. De ene logeerpartij volgde op de andere, maar ondanks mijn tranen moest ik iedere keer weer weg.

Totdat mère Marie-Marc me een keer op de witmarmeren treden van de trap aantrof, waar ik ontgoocheld verzuchtte: ‘Ze nemen me mee, en laten me weer alleen, dan nemen ze me weer mee, en laten me weer alleen … Het is steeds hetzelfde!’

Ze besloot dat die situatie niet langer kon voortduren.

Te laat: ik was pas zes, maar die herhaalde ervaringen hadden me ervan overtuigd dat ik iemand was van wie men niet lang kon houden. Ik was al tot in mijn binnenste aangetast door ‘acute verlatingsangst’.

En des te erger omdat ik maar heel weinig hoorde van mijn Zwitserse familie. Jean-Roch had me een briefje geschreven waarin hij ‘de prachtige vogels en de bloemen met felle kleuren’ beschreef van het Venezuela waarheen ze waren vertrokken, een keurig geschreven brief waarvan ik vermoedde dat hij was gedicteerd. Ik had lak aan zijn vogels en bloemen! Ik wilde dat hij over ons schreef, dat hij me miste, dat hij vlug terug zou komen, maar ik besefte dat hij in beslag werd genomen door zijn nieuwe leven, en mij was vergeten.

Van Viviane, mijn lievelingszus, geen woord. Ze was weggegaan zonder me zelfs maar gedag te zeggen.

Alleen Rose-Marie had me een echte brief geschreven en foto’s van ons allemaal erbij ingesloten, gemaakt door Harcourt, de fotograaf die toen erg in de mode was. Op die portretten was ik erg trots: mijn familie was zo mooi! Ik kon er uren naar kijken en ervan dromen.

In haar brief legde Rose-Marie uit dat ze me achter hadden moeten laten omdat ik naar mijn ‘papa in Nindië’ zou gaan. Van die papa had ik wel een brief gekregen met twee foto’s – van hem en van mijn broertje – maar sindsdien waren er maanden voorbijgegaan en ik hoorde niets meer van hem.

De zusters zeiden dat het zo maar beter was, want hij was een slechte man die mijn moeder in de hemel heel ongelukkig had gemaakt. Ik geloofde hen maar half, herinnerde me alle leuke dingen die Mamie over hem had verteld. Maar waarom schreef hij niet meer? Waarom kwam hij me niet ophalen op zijn grote olifant met gouden dekkleed? Hij was me vast en zeker ook vergeten.

Ik interesseerde hem niet, niemand interesseerde zich voor mij, ik was niet interessant.

Pas veel later hoorde ik van de ontstellende opeenstapeling van halve waarheden, leugens en intriges – allemaal voor mijn bestwil! – die op mijn vijfde jaar een totaal andere wending aan mijn leven had gegeven.

In die tijd had ik één ding vreemd gevonden: dat mijn verjaardag tweemaal werd gevierd. De nonnetjes wisten zeker niet dat mijn Zwitserse ouders mijn verjaardag al op 14 november hadden gevierd, vlak voor hun vertrek. (Ik herinnerde het me nog goed, want ik had een elektrische trein gekregen, die Jean-Roch en ik nog dezelfde dag kapot hadden gemaakt, wat ons een flink pak slaag had opgeleverd.) Ik keek er wel voor uit om hun op hun vergissing te wijzen, en toen ik op 15 juni opnieuw een portie taart en cadeautjes kreeg, lachte ik in mijn vuistje en nam alles in ontvangst alsof het me toekwam. Het jaar daarop had ik tot mijn grote teleurstelling maar recht op één verjaardag, maar ik haalde de schade in met een doopsel!

Ik moet zeggen dat ik daar veel moeite voor had gedaan … Ik zat in de eerste klas en al mijn klasgenootjes gingen hun eerste communie doen in een witte jurk. Alleen ik mocht niet meedoen: ik mocht niet te communie gaan, want ik was niet gedoopt. De gedachte dat ik niet mocht deelnemen aan dat feest, dat ik in mijn hoekje zou moeten blijven zitten in mijn lelijke schooluniform met celluloid kraag, terwijl zij in hun mooie jurk zouden paraderen, knaagde aan me. En ook al herhaalde ik honderdmaal dat ik het Jezuskind boven alles liefhad en dat het mijn vurigste wens was om gedoopt te worden, waar ik nog aan toevoegde: ‘Als ik doodga zonder gedoopt te zijn, kan ik niet naar de hemel gaan’, op zo’n melodramatische toon dat de brave nonnen er tranen van in hun ogen kregen, toch konden ze er niet toe besluiten: hoe konden ze een kind laten dopen dat ieder moment naar haar islamitische familie aan de andere kant van de wereld kon gaan?

Gelukkig had ik een (opzettelijke?) bondgenote in mère Marie-Antoinette, die me ’s morgens en ’s avonds meenam naar de kapel om te bidden voor het roze Mariabeeld, waarvoor ik een bijzondere voorliefde had. Op een dag, nadat ik ijverig het weesgegroet had nagezegd, deed ik de bijzondere uitspraak: ‘Mama in de hemel, neem mij als uw kind!’

‘Een wonder!’ riep mère Marie-Antoinette uit. ‘Een wonder!’ herhaalden alle zusters in koor. ‘Dat meisje is door God geïnspireerd!’

Bescheiden genoot ik van mijn nieuwe reputatie en wachtte me er wel voor te vertellen dat ik alleen maar had nagezegd wat de zuster me had ingefluisterd. Ik was een beetje onthutst over haar leugen – een vergeeflijke zonde voor een grootse zaak, maar toch … – maar uit eerbied voor haar deugdzaamheid wist ik mezelf ervan te overtuigen dat de hemel echt tot me gesproken had.

Dat voorval bracht mijn zaak een stuk verder. Ik was overduidelijk een kind dat door de Heer was geroepen. Konden ze mij uitleveren aan een ongelovige, ook al was dat toevallig mijn vader?

Dit vreselijke gewetensconflict werd opgelost door de onverwachte komst van een derde vader, een Amerikaan en goed christen, die beweerde mijn echte vader te zijn en die onmiddellijk toestemming gaf voor mijn doopsel. (Dat alles hoorde ik pas veel later. Indertijd werd deze man aan me voorgesteld als ‘een vriend’ van mijn moeder in de hemel – nou ja, van degene die naar de hemel was gegaan, je begrijpt wel wie ik bedoel, ook al heb ikzelf die twee nog lang door elkaar gehaald …) Ik mocht de ‘vriend uit Amerika’ graag. Ik was al gunstig bevooroordeeld omdat Amerika voor mij het land was van de chewing-gum, het snoepgoed dat ik had geproefd op de ‘Zoeavenbrug’ op de dag van de bevrijding van Parijs. Maar deze man liet het niet bij chewing-gum, hij nam me mee de winkels in en kocht alles wat ik wilde hebben. Hij gaf me zelfs een ring cadeau – mijn eerste ring! – een gouden ring met een heel klein diamantje. Ik had het gevoel dat ik een onschatbare kostbaarheid bezat; alle meisjes van mijn klas werden groen en geel van nijd.

Maar jammer genoeg moest hij weer terug naar Amerika. Hij beloofde dat hij heel snel terug zou komen; hij is nooit gekomen. De zusters legden uit dat hij naar mijn moeder in de hemel was gegaan. Ik luisterde niet eens: het enige wat ik begreep, was dat ook hij me in de steek had gelaten.

Maar ik was hem snel vergeten. De grote dag naderde. Iedereen was erg opgewonden: de zusters omdat hun kleine meid zou worden opgenomen in de gemeenschap van echte gelovigen; ik omdat ik Jezus liefhad en omdat ik mijn witte jurk zou inwijden. Het was een gebeurtenis van belang: een moslimmeisje werd aan de duivel ontrukt! De kardinaal van Parijs, monseigneur Suhard, kwam in eigen persoon om de plechtigheid te leiden in een kapel die stampvol leerlingen en ouders zat. Al mijn klasgenootjes, die als engeltjes waren verkleed – een witte lange jurk en papieren vleugels – vormden mijn gevolg. Ze hadden zelfs een kooi gekocht met een duif die Zahr heette, net als ik, en die mijn ziel verbeeldde die eindelijk was verlost van de zwartheid van de erfzonde. Als middelpunt van al die commotie triomfeerde ik met vroom gevouwen handen en ten hemel geslagen blik.

In de loop van die idyllische dag was er maar één pijnlijk moment, maar dat is me mijn hele leven bijgebleven. De zusters hadden enorme manden met suikerbonen klaargezet, die ik vanaf een balkon naar de leerlingen op het schoolplein moest strooien. Maar hoe ik ook mijn best deed, het lukte me niet om de suikerbonen ver genoeg te gooien, zodat de kinderen die dichtbij stonden de hele buit binnenhaalden terwijl de leerlingen achter op het plein wanhopig riepen dat ik verder moest gooien. Ik probeerde het uit alle macht, probeerde het telkens weer … Maar zonder succes. Ik was machteloos getuige van het treurige schouwspel van de voorste rijen die hun waardigheid verloren en elkaar in de haren vlogen, en van de schandelijke onrechtvaardigheid waar ik in de ogen van de anderen tegen mijn zin de oorzaak van was.

Mijn ideeën over sociale gelijkheid dateren ongetwijfeld van die dag.

Een maand na mijn doopsel deed ik mijn eerste communie, in dezelfde witte jurk. Niets is volmaakt …

Kwam het door al die genade die ik van de achtereenvolgende sacramenten ontving, of door mijn wens om het aureool dat mij was verleend, waardig te zijn? Feit is dat ik met zes jaar een echte kwezel werd. Ik stond erop om iedere morgen klokslag zeven uur naar de ‘mis van de groten’ te gaan en knielde op de voorste rij, met mijn hoofd in mijn handen, goed zichtbaar voor iedereen. Ik hoorde vaag het bewonderende gemompel achter me, ik wist dat ik als voorbeeld werd gesteld, wat het offer van een halfuur vroeger opstaan ruimschoots compenseerde.

In hoeverre was dit komediespel en in hoeverre was het vroomheid? Ik wist dat beslist niet en ook nu zou ik het nog niet weten. Maar net als ieder kind – waarschijnlijk nog meer, gezien mijn eenzaamheid – had ik behoefte aan wonderlijke belevenissen die enig licht moesten brengen in het grauwe leven van alledag. De verhaaltjes van Dizi Boelboem die Padrino me vroeger vertelde en de sprookjes van Mamie waren vervangen door ‘Het Leven van de martelaren’, waaruit mère Marie-Antoinette me iedere avond voorlas. Ik rilde voor die nieuwe helden met wie ik me vereenzelvigde. Mijn favoriet was de heilige Blandina, die liever de leeuwenkuil in ging dan dat ze haar geloof zou afzweren. Ik droomde ervan haar ooit te evenaren. In afwachting daarvan noemde ik mijn eerste pop Blandine, die ik beurtelings vol overgave martelde en weer troostte.

Maar ik zou al snel zelf een heldin worden, en dat zonder de minste foltering te hoeven doorstaan. Want op een mooie dag verkondigde de directrice voor de hele school dat het in het vervolg verboden was mij op straat bij mijn naam te noemen: ze waren bang dat ik ontvoerd zou worden. Door wie? Ik had er geen idee van en maakte me er ook niet druk om. De hele school was in beroering, en vervuld van mijn nieuwe belangrijkheid zou ik mijn plaats nog voor geen keizerrijk hebben willen afstaan! Voor de zekerheid moest ik zelfs Parijs verlaten en werd ik een paar weken ondergebracht bij boeren, waar ik de hele tijd met de geiten en schapen speelde, wat ik heel wat leuker vond dan de tafels van vermenigvuldiging leren.

Wat zou ik hebben gedacht als ik had geweten dat de schurk die me wilde ontvoeren niemand minder was dan mijn papa in Nindië, van wie ik droomde en niet meer durfde te hopen dat hij me ooit zou komen halen? Die papa in Nindië van wie de zusters beweerden dat hij me was vergeten?

Hoe had ik kunnen vermoeden dat de komst van de vriend uit Amerika alles had veranderd? Dat was een weldadige donderslag geweest. Terwijl de brave nonnetjes zich er al met bloedend hart op voorbereidden mij aan mijn verwekker terug te geven, hoorden ze ineens – of meenden ze te horen – dat het onschuldige kind dat aan hun zorg was toevertrouwd niet tot de verafschuwde wereld van de islam behoorde, maar tot de verlichte wereld van het christendom. Het was nu geen onuitspreekbare wens meer, maar hun heilige plicht, om mij te houden! Alle gevaren trotserend trokken ze met bolle zeilen ter kruistocht.

Het was geen kleinigheid: de officiële vader was een vorst, hij had veel invloed, en op het verbergen van een kind stond jarenlange gevangenisstraf. Maar de godsdienst heeft zijn redenen waar de rede geen weet van heeft. En in dit geval werd de zaak in het voordeel van de godsdienst beslist. Toen mijn Indiase vader, die te veel in beslag werd genomen door de politieke strijd om naar Frankrijk te kunnen komen – in die tijd vocht heel India voor zijn onafhankelijkheid –, twee vrouwen stuurden om me op te halen, beweerden de heilige zusters dat ze niet wisten waar ik was. Uiteindelijk moest de Britse ambassade eraan te pas komen, aangezien India wettelijk slechts bestond als Britse kolonie en ikzelf dus ook slechts als koloniaal onderdaan van Hare Hooggenadige Majesteit. Het geval van het prinsesje waar om gevochten werd, veroorzaakte indertijd een zekere opschudding op de ambassades. Er ontstond een uitwisseling van een indrukwekkende hoeveelheid brieven en telegrammen tussen de Zwitserse, Engelse en Franse regering en de gezant van India, waarbij ieder zijn eigen versie gaf en zijn eigen kandidaat-vader verdedigde. De apotheose, de daverende finale van deze verbeten strijd tussen islam en christendom, waarvan mijn persoontje de aanleiding was, was een brief die door de Britse regering aan de radja was gestuurd. Dat schrijven, dat via de officiële kanalen werd verstuurd zodat niemand het kon negeren, stelde hem op de hoogte van het feit dat hij niet de vader was, aangezien zijn echtgenote hem had bedrogen met een Amerikaan, en dat hij dus geen enkel recht op het kind kon laten gelden.

Nadere details over onduidelijkheden en onwaarschijnlijkheden in die hele geschiedenis werden niet gegeven. Ikzelf heb jaren later, en met de grootst mogelijke moeite, moeten proberen de waarheid te achterhalen. Maar in die tijd kon mijn vader de zware klap niet verwerken. Dit was hem te veel, zowel voor zijn gevoel – hij had zielsveel van zijn vrouw gehouden – als voor zijn eer. Hij liet het erbij zitten. Tenslotte was ik maar een meisje.

Volstrekt onwetend over alles wat er werd bekokstoofd, leidde ik mijn leventje als verwend kind, nu nog meer verwend omdat ze bang waren geweest me te verliezen.

Maar al die commotie rond mijn persoon had mijn klasgenootjes behoorlijk geërgerd. Wreed als kinderen zijn, stelden ze me de vraag: ‘Je moeder is in de hemel, oké, maar waar is je vader? Waarom zorgt hij niet voor je? Houdt hij niet van je?’ Ik wist niet wat ik moest antwoorden. Ik sprak al een hele tijd niet meer over de olifant met het gouden dekkleed die me zou komen ophalen, en evenmin over het zwembad vol diamanten. Ik schaamde me. Omdat ik uiteindelijk maar ‘een arm weesmeisje’ was. Die woorden, die een leerling me op een dag naar het hoofd had geslingerd, hadden me diep gekwetst. Tot dan toe was het nooit in mijn hoofd opgekomen dat ik iemand was met wie je medelijden moest hebben. Verontwaardigd riep ik terug: ‘Dat is niet waar! Ik ben geen wees! Mijn vader …’

Mijn vage protest ging verloren in hun gelach.

Met bezwaard gemoed zonderde ik me af in een hoekje van het schoolplein of hing wat rond in de buurt van de grote meisjes, die me knuffelden. Waarschijnlijk geleid door de flauwe herinnering aan mijn moeder, hechtte ik me steeds aan de knapste meisjes. Ik hield vooral van een paar meisjes met kuiltjes in hun wangen en blonde krullen, die de dochters waren van kolonel De La Rocque, een held, werd er gezegd. En ook van een meisje met bruin haar en een matte gelaatskleur, Marie-Françoise Ricci, die door de directrice als voorbeeld werd gesteld omdat ze weigerde de mooie jurken van Nina Ricci, haar grootmoeder, te dragen en zich heel bescheiden aan het schooluniform hield – wat ik ondanks mijn onvoorwaardelijke bewondering op zijn minst eigenaardig vond.

Als ik me erg verloren voelde vertrouwde ik mijn ontreddering ook wel eens toe aan het rode schrift dat ik voor mijn zevende verjaardag had gekregen. Op een dag dat een leerling me weer eens had uitgemaakt voor ‘weesmeisje’, voor mij het meest vernederende scheldwoord dat ik kende – een weesmeisje was een arm kind dat van liefdadigheid leefde, zoals Marie-Thérèse, de werkster met de bochel, een arm meisje dat zó arm was dat ze niet eens ouders had; die hadden waarschijnlijk niets van haar willen weten, ze was zo lelijk … terwijl ik … met mij was het iets anders! –, pakte ik mijn schrift en schreef in mijn pas geleerde schoonschrift met grote, ronde letters: ‘Ik ben een prinses, de dochter van de koning van Nindië. Ik ben het mooiste en intelligentste meisje van de hele klas.’

Ik geloofde er niet echt in, ik was een slechte leerling en Anne-France, met haar blonde pijpenkrullen, was heel wat knapper dan ik, met mijn pikzwarte, steile haren. Maar ik had er absoluut behoefte aan mezelf te troosten.

Ongelukkigerwijs kwam het schrift in handen van de werkster die de klas schoonmaakte. Ze bracht het naar mère Marie-Marc, die me onmiddellijk bij zich riep. Rechtop in haar zwarte habijt, als een rechter in toga, wierp ze me een vernietigende blik toe terwijl ze met het corpus delicti zwaaide: ‘Wat is dit, Zahr? Je bent geen prinses, je bent een meisje als alle andere! Laat ik zulke onzin niet meer horen! Je kunt gaan!’

Ik geloof dat ik me van mijn leven niet zo heb geschaamd.

Het was ook voor het eerst dat ik werd geconfronteerd met de dubbele tong van de volwassenen: noemden de zusters me niet voortdurend, net als mijn Zwitserse familie, ‘prinsesje’? Ze leken zelfs heel blij als ze dat woord uitspraken! Waarom was dat goed voor hen en slecht voor mij?

Ik begreep er niets van, maar de preek maakte diepe indruk op me. Ik maakte nooit meer een toespeling op mijn afkomst. De anderen ook niet. De directrice, die zich wat laat de grondbeginselen van een goede opvoeding herinnerde, had waarschijnlijk haar instructies gegeven.

Nu deed ik dus mijn uiterste best om ‘een meisje als alle andere’ te zijn. Ik zou alles hebben gegeven om niet het manke lelijke eendje te zijn te midden van de jonge zwanen die door het leven gleden, omringd door hun vader en moeder. Was het mijn schuld dat mijn moeder dood was, dat mijn vader me was vergeten? Was het mijn schuld dat anderen me voor een tijdje opnamen, maar me nooit hielden?

Natuurlijk is dat jouw schuld, fluisterde een stemmetje in mijn binnenste. Niemand moet iets van je hebben, omdat je niets waard bent!

Een constatering waaruit ik later de logische consequentie trok: omdat je niets waard bent, zijn degenen die wel iets om je geven imbeciel, en degenen die niets van je willen weten intelligent.

Na veel zoeken had mère Marie-Marc ten slotte een nieuw pleeggezin voor me gevonden: een moeder, die weduwe, goedig en Belgische was, en haar broer de pastoor, kolossaal in zijn zwarte soutane, met een gezicht dat ingevallen was van heiligheid, die met me sprak over Jezus en maarschalk Pétain, wiens portret in zijn sombere kamer naast het kruisbeeld hing. Dan was er nog Arlette, mijn grote zus met wangen vol sproeten, en mijn twee broers, Bob en Chachou, ‘drommelse bengels’, zoals de pastoor zei.

Heel ‘drommels’, dat was ik roerend met hem eens: we deden niets anders dan ruziemaken. Verbolgen over de inbreuk van deze nieuwkomer, die kennelijk gewend was het middelpunt van de wereld te zijn, schaamteloos de aandacht van de ouderen opeiste en ook nog met al hun spelletjes wilde meedoen en haar zin wilde doordrijven, namen ze wraak door me – voor de grap, beweerden ze – onder de kussens te laten stikken. Gealarmeerd door mijn geschreeuw kwamen de volwassenen aanrennen om me te bevrijden, en terwijl de jongens streng werden berispt – hoe haalden ze het in hun hoofd om een zwak kind zonder ouders te mishandelen? – keek het zwakke kind hen vanuit de hoogte aan, terwijl ze met leedvermaak het dessert verorberde dat aan hun neus voorbijging.

Pubers zijn erg vindingrijk; misschien zou het hun uiteindelijk zijn gelukt zich van de onuitstaanbare indringster te ontdoen, als ik niet al vóór die tijd was weggegaan.

Ik was namelijk verliefd geworden op mijn juffrouw van de eerste klas, een zachtaardig, lang meisje dat Laure heette en bij wie ik de zondagen doorbracht. Ik had me aan haar gehecht als aan een nieuwe moeder en als ik ’s avonds weer weg moest, was dat iedere keer een drama: ik schreeuwde de hele weg, over de Avenue Bosquet en de Rue Saint-Dominique tot aan de Rue de l’Université, waar mijn Belgische familie woonde. Het was zó erg dat het herhaaldelijk gebeurde dat voorbijgangers zich ermee bemoeiden en vroegen waarom dat arme kind zo werd mishandeld.

Op een dag kondigde de directrice tot mijn grote verbazing aan dat ik bij het Belgische gezin weg zou gaan en bij mijn knappe onderwijzeres zou gaan wonen. Ik dacht dat ze zich door mijn geschreeuw en gehuil ten slotte hadden laten vermurwen. Ik wist niet dat dit succes in werkelijkheid te danken was aan een radicale verandering in mijn financiële situatie. Ontheven van de ouderlijke rechten op zijn dochter had de radja alle betalingen gestaakt, en mijn Belgische familie, die nu zonder geld zat en misschien ook gekwetst was vanwege mijn ondankbaarheid, kon me niet langer houden. In allerijl was mère Marie-Marc weer alle liefdadige gezinnen afgegaan die in aanmerking kwamen om me op te nemen. Uiteindelijk waren het de ouders van Laure die me met open armen ontvingen.

[11]Het Zwitserse consulaat in Parijs tijdens de bezetting – zie van dezelfde schrijfster: De la part de la princesse morte (Robert Laffont, 1987); Nederlandstalige uitgave Uit naam van de dode prinses (De Geus, 2007).

[12]Om de Engelsen te helpen, die hem niettemin zijn land hadden ontstolen – tijdens de Tweede Wereldoorlog stond Brits-Indië, als Engelse kolonie, aan de kant van de geallieerden tegen Hitler.

[13]Zoeavenbrug – Pont de l’Alma.

[14]Poitrine (boezem) – hier een kinderlijke verbastering van patrie (noot v.d. vert.).

2

Mijn derde pleeggezin, de familie Peyrac, was een boerengezin uit het departement Lot-et-Garonne, dat naar Parijs was verhuisd. De vader, Lucien, een breedgeschouderde man met een blozende gelaatskleur, was zo sterk als een beer; dat kwam, vertelde hij, doordat hij als kind ijzervijlsel had gegeten! Als oudste van acht kinderen had hij een leidersmentaliteit, en in combinatie met zijn praktische intelligentie, zijn levenslust en typisch Gasconse welbespraaktheid, had hij daarmee heel wat deuren geopend. Allereerst de deur naar zijn verloofde, de verlegen Françoise, die hij na een hevige strijd had ontrukt aan een familie in het dorp, die wat landerijen bezat en daarom niets moest hebben van zo’n armoedzaaier als schoonzoon. Hij had die verwaande kwasten eens laten zien waartoe hij in staat was! In het begin van de jaren dertig was hij naar de hoofdstad gegaan, had daar geknokt als een bezetene en was erin geslaagd fortuin te maken in de handel. Als ‘heer’ kwam hij nu in chique restaurants, kleedde zich bij de beste kleermakers en ging om met kamerleden en ministers, wat hem niet verhinderde om strikt eerlijk te blijven. Uiterst ingenomen met zijn succes blaakte hij soms van een kinderlijke trots, maar begiftigd met een natuurlijke zielenadel, gedroeg hij zich nooit als een parvenu.

Zijn vrouw, die hij Angèle noemde, waarmee hij wilde aangeven dat je een engel moest zijn om zijn opvliegende aard te kunnen verdragen, was een en al zachtheid en berusting. Ze was hem niet gevolgd in zijn bliksemcarrière, hij nam het haar een beetje kwalijk, maar schikte zich er wel in, het belangrijkste was dat ze het huishouden bestierde en hun twee dochters zo goed mogelijk opvoedde, nu de hemel hem voor een hem onbekende fout had gestraft door hem het geluk van een stamhouder te onthouden.

Hij had dus alles ingezet op zijn dochters, van wie hij ‘jongedames’ had gemaakt, honderd lichtjaren verwijderd van hun boerengrootouders. Ze hadden hun opleiding genoten aan het Institut Merici, het bolwerk van de aristocratie van het zevende arrondissement, en compenseerden het ontbreken van een adellijk voorvoegsel met hun schoonheid, deugdzaamheid en verfijnde manieren, kwaliteiten die, in combinatie met een aanzienlijke bruidsschat, van hen een goede huwelijkspartij maakten.

Met zeven jaar kwam ik dus terecht in mijn nieuwe pleeggezin, dat in die tijd een luxueus appartement bewoonde in de Rue Saint-Dominique en dat een Citroën 15CV en een dienstmeisje had. Ik hield erg van het appartement, dat gemeubileerd was met fauteuils en vergulde pronktafeltjes in Lodewijk XV-stijl, maar ik had een hekel aan de Citroën, die werd gebruikt voor de zondagse uitstapjes, waarbij ik mijn hart uit mijn lijf braakte, maar die ik niet mocht overslaan omdat het ‘zo gezond’ was, en ik hield de telling bij van de dienstmeisjes die elkaar in steeds hoger tempo opvolgden.

Maar het meest van al hield ik van Jacqueline en Laure, mijn twee nieuwe grote zussen. Ik bewonderde hun krulhaar en hun rijzige gestalte, en als ze me ‘pad’ noemden – want ik had er een hekel aan om op een stoel te zitten en zat meestal op mijn hurken – werd ik niet eens kwaad en dacht erover na op wie van de twee ik wilde lijken als ik groot was. Op Laure, met haar fijn getekende profiel, die met de Heilige Maagd werd vergeleken, of op Jacqueline, die het evenbeeld was van Martine Carol, de ‘schandalige filmster’ van de jaren vijftig, van wie ze meteen na haar bruiloft het vlasblonde haar en het opbollende decolleté overnam, tot groot verdriet van pa en ma. Maar wat konden zij eraan doen, als dat in de smaak viel bij haar ‘sul van een echtgenoot’! foeterde pa, die zijn schoonzoon niet kon uitstaan, niet omdat hij onuitstaanbaar was, maar om de eenvoudige reden dat hij hem zijn lievelingsdochter had ontnomen. ‘Ontnomen’ was maar bij wijze van spreken: het huwelijksaanzoek, in jacquet en met roomgele handschoenen, volgens de beste tradities, was onmiddellijk ingewilligd.

Laure, de jongste, gaf meer moeilijkheden. Ze was waanzinnig verliefd op de knappe Xavier, ‘die achter de bruidsschat aanzat’, mopperde pa, ‘en achter de vrouwtjes’, voegde ma eraan toe, en zo kwijnde ze langzaam weg. Toch had ze twee fervente bondgenotes: mère Marie-Marc, die met haar onverbeterlijke gevoel voor romantiek, dat weer opleefde via de liefdes van haar oud-leerlingen, de tortelduifjes aanmoedigde, tot grote woede van pa en ma Peyrac, en ik, die met het gezag van mijn acht jaren mijn knappe onderwijzeres erop wees dat ze als meerderjarige niet meer verplicht was om haar gemene ouders te gehoorzamen. Maar terwijl ik opstandig was en bereid om voor haar ten strijde te trekken – iedere nacht kromp mijn hart ineen als ik haar hoorde huilen, en ik raadde haar aan weg te lopen – luisterde ze nauwelijks naar me en gaf me zelfs een standje omdat ik zulke opruiende taal sprak, wat ik het toppunt van ondankbaarheid en onrechtvaardigheid vond. Het was de tijd dat ouders nog almachtig waren en dat jonge meisjes in staat waren zichzelf dood te laten gaan, maar niet in staat waren ongehoorzaam te zijn.

Ze ging niet dood, daarvoor had ze te veel gezond verstand. Twee jaar later trouwde ze met een briljante mijningenieur, een behoorlijke partij zonder problemen, ze kreeg drie kinderen en leidde een vreedzaam leven dat door geen enkele hartstocht meer werd verstoord. Wat in die kringen ‘geluk’ heette, en nog steeds heet.

Haar huwelijk liet me moederziel alleen achter, met ouders die mijn grootouders konden zijn, en twee katten, mijn enige afleiding – in die tijd was er nog geen televisie. Ik verveelde me stierlijk. Vanaf het balkon keek ik jaloers naar de kinderen van de conciërges, die zich op straat vermaakten. Wat had ik er niet voor over gehad om met hen te spelen! Maar ik mocht alleen naar beneden om stokbrood te halen bij de bakker op de hoek, en dan nog alleen netjes gekleed met handschoenen aan en hoed op, want blootshoofds en met blote handen uitgaan was nu juist iets voor conciërgemeisjes en voor vrouwen van lichte zeden, twee categorieën die een gelijke afkeuring ten deel viel, aangezien de eerste categorie veel kans had, verzuchtte men, om te eindigen in de tweede.

Ik wist niet wat ‘vrouwen van lichte zeden’ waren, maar ik dacht dat ik er een kende. Op een balkon tegenover ons zag ik soms een enorm dikke vrouw die heel erg was opgemaakt en een boezem had die boven haar bonte jurken uitpuilde. Mijn pleegouders hadden me verboden naar haar te kijken, maar ik wist het zo te regelen dat ik haar kon bespieden zonder dat het in de gaten liep. Ze intrigeerde me zó erg, dat ze uiteindelijk in mijn dromerijen de plaats innam van de heilige Blandina, van wier deugdzaamheid ik genoeg begon te krijgen. Ik stelde me haar voor als een reuzin die zich te goed deed aan vers mensenvlees van kinderen die ze haar donkere kamer in lokte. Met kloppend hart wachtte ik tot ze op het balkon verscheen, in de hoop een of andere aanwijzing te krijgen voor haar ‘lichte zeden’. Tevergeefs: ik kwam nooit iets over die vrouw te weten. Ze was waarschijnlijk gewoon een dikke vrouw, maar wat heeft ze op mijn fantasie gewerkt!

Er was nog een plaats die mijn nieuwsgierigheid opwekte: het restaurant met de wit- en roodgeblokte gordijnen voor de ramen, dat La Fontaine de Mars heette. Vanaf mijn balkon zag ik er de meest uiteenlopende mensen in verdwijnen en er met een verrukt gezicht, soms zelfs schaterlachend, weer uit tevoorschijn komen. Ik droomde ervan daar eens naar binnen te gaan. Op een dag durfde ik erover te spreken met papa, voor wie goede restaurants een geliefd onderwerp van gesprek waren. Hij wierp me een vernietigende blik toe: ‘Meisjes van goeden huize gaan niet naar een restaurant.’ Wat waren er veel dingen verboden voor meisjes van goeden huize! Ik kon mijn ongenoegen nauwelijks verbergen, maar durfde niet te protesteren. Mijn derde pleegvader was een doodgoeie man, maar zijn driftbuien waren spreekwoordelijk, het hele huis trilde ervan; zelfs zijn vrouw, die door iedereen ‘die goede Angèle’ werd genoemd, liet het dan wel uit haar hoofd om haar mond open te doen. En ik was zó bang als hij zijn stem verhief, dat ik wel van de aardbodem zou willen verdwijnen. Ik heb er zwakke zenuwen aan overgehouden, en een totale verlamming bij verbaal geweld, alsof sommige woorden trefzekerder kunnen doden dan kogels, die ik later, toen ik oorlogscorrespondent was geworden, jarenlang zonder probleem heb getrotseerd.

Gelukkig was er de school, waar ik me uitleefde, schaamteloos profiterend van mijn bevoorrechte positie. Wat ik ook deed, de zusters konden het kind dat ‘alleen op de wereld’ was en waarvoor zij de verantwoording droegen, een kind dat ‘zoveel tegenslag in haar leven had gehad en dat je moest begrijpen’ niet wegsturen.

Aangezien genoemd kind heel lang hun dagelijkse leven had gedeeld, kende ze hen heel goed en wist ze precies hoe ver ze kon gaan. Je moest alleen de goede omgangsvormen in acht nemen. Je kon hondsbrutaal zijn zolang je maar een gekuiste taal bezigde, niet vergat de ‘kleine revérence’ te maken als je een zuster tegenkwam en kaarsrecht ging staan bij het geluid van de klapper, ook al gingen we achter onze lessenaars door met elkaar beentje te lichten.

Het was de opvoeding van de uiterlijke schijn die paste bij de volmaakte vrouwen van de wereld die we moesten worden. De rubrieken van ons rapport gaven een goed beeld van de hiërarchie van waarden binnen onze micromaatschappij: gedrag, beleefdheid, netheid, godsdienst, vlijt … De eigenlijke schoolprestaties kwamen op het tweede plan.

Iedere maand kwamen alle klassen samen in de spiegelzaal voor de ceremonie van de ‘onderscheidingen’. Deze spiegelzaal, die vroeger een ontvangstzaal was geweest – onze school was een voormalig herenhuis –, lag naast de kapel, waarin ook enorme spiegels hingen, die waren afgeplakt met afschuwelijk ruitjespapier om ons te behoeden voor de zonde van ijdelheid. Op sommige plekken hadden driftige nagels wel geprobeerd het frustrerende papier weg te krabben, maar de zusters plakten het meteen weer vast.

Die ‘onderscheidingen’ betekenden het ogenblik van de waarheid: vanaf een podium las een zuster plechtig de resultaten van iedere leerling voor en in het bijzijn van iedereen namen we onze portie eer of schande in ontvangst. Met de ogen bescheiden neergeslagen kwamen we in ons pasgestreken uniform, met witte sokken en een smetteloze celluloid kraag, uit de rij naar voren en maakten voor het voltallige college van zusters, die daar zaten met ondoorgrondelijke gezichten maar een vlijmscherpe blik, de ‘grote revérence’. Dat was een hachelijke onderneming: terwijl je met twee handen je plooirok vasthield, moest je je linkerbeen buigen terwijl je rechterbeen een denkbeeldige halve cirkel maakte, en dan moest je met afhangende schouders en ingetrokken buik tot op de grond buigen. Het gebeurde wel eens dat een meisje zich zó sterk het doelwit van driehonderd paar onbarmhartige ogen voelde, dat ze haar evenwicht verloor en daarmee een stormachtig gelach veroorzaakte, dat weliswaar snel werd onderdrukt, maar nog lang in haar oren zou naklinken. Daarna liep je naar de directrice, die je een breed rood, blauw of groen lint omhing, in afnemende volgorde van verdienste – een groen lint was al tamelijk oneervol, maar de ongelukkigen die helemaal geen lint kregen, waren een maand lang het mikpunt van algemene spot, alsof ze een muts met ezelsoren droegen.

Ik herinner me een leerling aan wie ik een vreselijke hekel had omdat ze altijd een rood lint in de wacht sleepte en zelfs het kruis van uitmuntendheid. De directrice stelde haar ten voorbeeld, want naast haar studie had ze ook nog pianoles aan het conservatorium, waar ze al even briljante resultaten behaalde. Als bekroning van dat alles was Gersende de Sabran beeldschoon, met haar blonde krullen en grote blauwe ogen. Met twintig jaar behaalde ze datgene wat in onze kringen gold als de super-prix-d’excellence, door te trouwen met een van de ‘Enfants de France’[15] …

Ik voor mij vond die dochters van goeden huize weinig interessant. Mijn hartsvriendinnen waren zwarte schapen. Annick bijvoorbeeld, een dochter van gescheiden ouders, werd er gefluisterd. Door welk wonder was zij op het Institut Merici gekomen, waar die categorie onverbiddelijk werd geweerd? Waarschijnlijk omdat haar moeder, in die kwestie ‘meer slachtoffer dan schuldige’, niet de doodzonde had begaan te hertrouwen. Dan was er Roselyne, door sommigen geminacht omdat ze de dochter was van middenstanders; maar omdat haar vader eigenaar was van de boekhandel waarvan de school de boeken betrok, had de directrice toegestemd in deze ongehoorde uitzondering op de regel. Annick was altijd de eerste van de klas, Roselyne en ik waren altijd de laatste, behalve in onze lievelingsvakken: gymnastiek, voordracht en opstel. Maar we kwamen bij elkaar om met verwarde haren, inktvlekken op onze vingers en een schort om de grootste keet te trappen en schrijlings over de koperen leuning van de grote trap naar beneden te glijden om te ontkomen aan mère Marie-Michaela, die ons Latijnse verbuigingen wilde laten opzeggen, of aan de pianolerares, juffrouw Robert, die met een ijzeren liniaal op onze vingers sloeg. Ik moest aan de lopende band schoolblijven, maar dat liet me koud: ik was net zo lief op school als alleen op mijn sombere kamer in de Rue Saint-Dominique.

Toch mocht ik mijn oude ouders graag, maar ik hechtte me niet echt aan hen, omdat ik wist dat ik maar tijdelijk bij hen was: mijn Zwitserse familie, mijn echte familie, zou terugkomen en me ophalen. Ik droomde van dat weerzien, stelde me ieder detail ervan voor: midden onder de les zou er een zuster binnenkomen, ze zou me mijn schort laten afdoen, mijn verwarde haren in orde laten maken, ze zou me niets zeggen, maar natuurlijk zou ik het geraden hebben, en terwijl ze me naar de grote spreekkamer zou brengen, die met de fauteuils van olijfgroen velours, zou ik mijn hart zo heftig voelen bonzen dat ik bijna stikte. De deur zou opengaan en daar zouden ze alle vijf zijn: Mamie, Padrino, Jean-Roch, Viviane en Rose-Marie. Ik zou me in hun armen werpen en ze zouden me stevig, heel stevig tegen zich aan drukken, en we zouden gelukkig zijn, zó gelukkig!

Duizend en één keer had ik die scène bij mezelf herhaald. Eén probleem hield me bezig, dat ik ondanks al mijn inspanning niet kon oplossen: wie zou ik het eerst omhelzen?

Ik hoefde niet te kiezen: ze zijn me nooit komen ophalen.

Padrino, die de – gerechtvaardigde – scènes van jaloezie van Mamie beu was, was gescheiden, het gezin was uiteengevallen en in alle hoeken van de wereld terechtgekomen: hijzelf was tot ambassadeur in Chili benoemd, Viviane was in Venezuela getrouwd, Rose-Marie was haar eigen leven gaan leiden in Italië, Jean-Roch zat op kostschool in Pontoise, en Mamie woonde in Parijs. Om de beurt kwamen ze me opzoeken. Eerst Rose-Marie, die een opgezette babykrokodil en een gouden orchidee voor me had meegebracht om me te troosten. We brachten samen een heel fijne middag door, waarna ze weer jarenlang wegbleef. Daarna kwam Padrino, tussen twee vliegreizen door. Ik was tien, ik herinner me dat hij me een plaatjesboek gaf, maar vooral dat hij veel haast had; ik zag hem pas weer toen ik achttien was.

Gelukkig was Mamie in Parijs gaan wonen, zij zou me weer bij zich nemen, en ieder weekend zou ik mijn Jean-Roch zien, met wie ik later zeker zou gaan trouwen.

Mamie nam me niet bij zich. Ze had het te druk met het inrichten van luxe appartementen die ze doorverkocht om in haar levensonderhoud te voorzien. Ik ging bij haar op bezoek en was onder de indruk van de schitterende woningen, maar vooral was ik vol bewondering en liefde voor haar. Ze was een knappe vrouw met allure en ik kon het niet laten haar te vergelijken met mijn eenvoudige moeder uit de Rue Saint-Dominique. Bedroefd ging ik weer naar huis, waar ik me onuitstaanbaar gedroeg, verdeeld tussen mijn ‘echte familie’, die me niet kon of niet wilde terugnemen, en de oude toegewijde ouders bij wie ik me steeds meer een vreemde voelde.

Volwassenen geven zich geen rekenschap van het kwaad dat ze kinderen aandoen, van de onheelbare wonden die ze hun toebrengen uit onnadenkendheid en die hen voor hun leven emotioneel gehandicapt maken. Ik was een lief kind geweest, maar ik werd een moeilijk meisje. Toch kreeg ik alle aandacht, ik nam een belangrijke plaats in in mijn derde pleeggezin. Tot op de dag dat ik tot mijn pijnlijke ontzetting werd onttroond door een lelijke baby.

Naar die baby, de eerste van mijn grote zus Laure, had ik met spanning uitgekeken. Zou het een meisje of een jongen zijn? Waaraan zou ik dat kunnen zien? Ik vroeg het aan mijn pleegmoeder, die me uitlegde dat je meisjes kon herkennen aan het feit dat ze smallere polsen hadden dan jongens. Ik bekeek mijn polsen aandachtig en raakte vertwijfeld: ik zou het verschil nooit kunnen zien!

Vanaf de dag dat het kind was geboren – het was een meisje – stortte mijn wereld in elkaar. Mijn pleegouders hadden alleen nog maar oog voor dat afschuwelijke, knalrode, schreeuwerige hoopje mens: het was ‘het mooiste en intelligentste’ meisje dat er bestond. Ik bestond ineens niet meer.

Ik heb er nog lang een afkeer voor kinderen aan overgehouden, totdat ik me realiseerde dat ik eigenlijk stikjaloers was: zij hadden een vader en moeder, zij hadden recht op liefde, terwijl liefde voor mij een gunst was die mij werd verleend en waarvan ik goed moest begrijpen dat ik erdoor bij hen in het krijt stond. Ze gaven me uit goedheid, ik had nergens recht op.

Hoe vaak kreeg ik niet bij het kleinste vergrijp de woorden ‘ondankbaar kind’, ‘harteloze meid’, ‘egoïstisch kreng’ te horen! Die woorden waren een steeds terugkerend refrein tijdens mijn hele jeugd en ze overtuigden me ervan dat ik inderdaad een kreng was, omdat ik steeds mijn eigen zin wilde doen in plaats van me te gedragen zoals degenen die ‘zoveel voor me deden’ het graag hadden. Die woorden groeven, als minuscule druppels bijtend zuur, een geultje in mijn hoofd waarlangs het zwarte veelkoppige monster van het schuldgevoel naar binnen sijpelde. Wat heb ik, eenmaal volwassen, een massa domheden begaan om die woorden te logenstraffen!

Het enige toevluchtsoord waar ik me vrij voelde, mijn paradijs, was Trintal, het dorpje in de Lot-et-Garonne waar mijn pleegmoeder vandaan kwam en waar we de vakanties doorbrachten. Ik herinner me het vertrek ’s morgens vroeg, ma doodmoe omdat ze de hele nacht bezig was geweest pakketten dicht te binden – het was een ware verhuizing, want we gingen voor drie maanden – en een uiterst opgewonden pa, die een wankele opbouw van koffers en dozen op de imperiaal van de Citroën 15CV probeerde vast te binden en die rood aanliep van kwaadheid omdat we driemaal zoveel spullen meesleepten als nodig was – het was altijd hetzelfde liedje – maar het lukte hem altijd weer. Eindelijk gingen we op weg over de nog lege straten, ik voorin, tegen ma aan, het dienstmeisje achterin, ingeklemd tussen dozen en de twee manden met de katten, die in de loop van de reis een lucht zouden verspreiden waarop pa reageerde met een stortvloed aan vloeken, terwijl ma een kruisteken sloeg in de hoop dat de hemel het hem zou vergeven.

De reis van 650 kilometer duurde ongeveer tien uur, en al die tijd hield ik mijn hoofd uit het raampje, want ik had last van wagenziekte, waar niets tegen te doen was. Niets hielp, geen bidprentjes en geen zoutzakjes op mijn maag: ik moest de hele reis lang overgeven. Ik had geleerd om het onopvallend te doen, want pa weigerde onderweg te stoppen, om zijn gemiddelde niet naar beneden te halen. Ma hield mijn voorhoofd vast en gaf me in eau de cologne gedrenkte zakdoeken, terwijl het dienstmeisje op de achterbank wel gedwongen was om ondanks de hitte haar raampje hermetisch dicht te houden. Zo ging het door tot de goede fee Nautamine haar intrede deed: van toen af verkeerde ik, volgestopt met poeders, en met verwijde pupillen, de hele reis in een staat van verdoving. Hele bladzijden, hele boeken zag ik aan mijn ogen voorbijgaan: ik fantaseerde niet, ik zag ze, of liever gezegd, ik hallucineerde, maar ik liet het wel uit mijn hoofd om erover te praten, uit angst dat ze dat toverspul niet meer zouden geven en ik weer in doffe ellende zou terugvallen.

Zodra we Agen waren gepasseerd, op een paar kilometer van Trintal, kwam ik weer tot leven. Met mijn bovenlichaam helemaal uit het raampje snoof ik de lucht met volle teugen op, ik begroette de maïs- en tabaksvelden, de wijngaarden en de goede oude pruimenbomen; ik herkende alle boerderijen, ik had er vriendjes, ik kwam thuis, ik was de koningin. Want ik beschouwde Trintal als mijn onvervreemdbare domein. Ik was ‘de Parisienne’ en had als zodanig een onbetwist overwicht op de boerenkinderen, ook al dreven ze de spot met mijn Parijse accent door het na te apen.

De hele zomer stond het dorp in het teken van ons, belhamels, die de grootste schurkenstreken probeerden te verzinnen, en het gebeurde vaak dat we urenlang op een hoge tak zaten te wachten tot ons slachtoffer, dat ons onder aan de boom met een stok stond op te wachten, er uiteindelijk genoeg van kreeg. Iedere dag gingen we op pad, op onze fietsen die in onze verbeelding vurige strijdrossen waren, en gingen op strooptocht in de naburige boomgaarden. Het platteland was van ons en als er eens een boer protesteerde dat we zijn mooiste peren of zijn beste goudgele tafeldruiven plukten, zetten we een grote mond op en maakten hem uit voor gierigaard, en we zetten hem onmiddellijk op de lijst van onze volgende strafexpedities.

Ik herinner me onze verontwaardigde verbazing toen we voor het eerst prikkeldraad zagen: we konden onze gebruikelijke weggetjes niet meer nemen, omdat er een stuk grond was afgebakend van een tandarts uit de naburige stad, die daarop een tweede huisje had neergezet. Die aanslag op onze vrijheid – op ons eigen terrein! – was ontoelaatbaar. Dat betekende oorlog. Oorlog tussen ons, de indianen voor wie het gebruik van het land een onvervreemdbaar recht was, en die armzalige blanke die ons de doorgang weigerde met als enige reden dat hij had betaald. Twee onverenigbare wereldvisies die aan de oorsprong van heel wat oorlogen en genociden hebben gestaan! In eerste instantie waren wij de overwinnaars, want de veldwachter, die erbij was gehaald, gaf geen gehoor aan de klacht van de tandarts, hij begreep niet dat er zoveel stampei werd gemaakt om kinderen die door de wei liepen zonder schade aan te richten (we lieten de gewassen ongemoeid). Maar toen er op een goede dag politieagenten uit de nabijgelegen stad kwamen, moesten we wel zwichten. Toch kreeg de tandarts zijn trekken thuis: uit verontwaardiging over het inschakelen van de politie keerde het hele dorp hem als één man de rug toe, zodat hij zich gedwongen zag zijn stuk grond te verkopen en het veld te ruimen.

Met al die avonturen, het zwemmen in de Lot, het vissen op garnalen, onderzoekstochten in de grotten tegen de helling, die prehistorisch waren en vol vleermuizen zaten, en de repetities voor het toneelstuk dat we ieder jaar opvoerden, tot groot vermaak van de bevolking, was ik nooit thuis. Ma betreurde het zeer dat ik mijn tijd doorbracht met ‘rondrennen’ in plaats van in de tuin vol bloemen te blijven en braaf met mijn vriendinnetjes te spelen, en pa kreeg verschrikkelijke driftbuien omdat ik stelselmatig te laat voor het eten kwam. Bevend beloofde ik dat het niet meer zou gebeuren, maar er was niets aan te doen: zodra ik buiten was vergat ik mijn beloften. Omdat ik het hele jaar in een keurslijf zat, was ik hier in een vrijheidsroes; hoe ze me ook dreigden en straften, ik kon er niets aan doen: het leven was te spannend, ik wilde er geen kruimel van missen.

In Trintal zijn al mijn dromen ontstaan, daar, ver van de Parijse grauwheid en de bekrompen moraal van de gegoede burgermaatschappij van het zevende arrondissement, leerde ik wat geluk was.

Als op 1 oktober de bel voor het nieuwe schooljaar luidde en ik mijn klasgenootjes weer zag, die opgewonden vertelden over hun zomervakantie in chique badplaatsen aan zee, in de bergen of op hun kasteel, begreep ik hoe onvergelijkelijk veel mooier mijn vakantie op het boerenland was geweest. Maar als ze me er iets over vroegen, wist ik niet wat ik moest zeggen. Hoe moest ik, als zij het hadden over hun boot, over paardrijden en tennissen, hun het geluk uitleggen van urenlang in het gras liggen en naar de lucht kijken die van kleur veranderde, als je in je hele lichaam het warme trillen van de aarde voelde, de koele wind inademde tot het je duizelde, als je voelde dat je één was met de bomen en de bladeren, dat je deel uitmaakte van één groot geheel en dat je nooit, nooit eenzaam kon zijn …?

Het ene schooljaar volgde op het andere, en ik wachtte steeds op de vakantie, zorgde ervoor dat ik vlak voor de examens net hard genoeg werkte om over te gaan. Ze zeiden dat ik lui was, maar ik was vooral verstrooid. Ik was er ‘met mijn hoofd niet bij’. Op mijn rapporten krabbelden de leraren gelaten spottende opmerkingen: ‘Je kunt Zahrs gezicht niet zien tijdens de les: ze slaapt, droomt of tekent.’

Ik droomde en tekende inderdaad veel. Mijn hele jeugd heb ik vrouwengezichten getekend; de kantlijnen van mijn schriften en boeken stonden er vol mee: steeds dezelfde gezichten met heel grote ogen en lang krullend haar. Hoe ze me ook straften, ik ging ermee door, gedreven door een drang die niet te onderdrukken was. Tot op de dag dat ik begreep, heel wat jaren later, dat ik het gezicht van mijn moeder tekende, mijn moeder die ik door de magie van het tekenen, door haar blik en haar glimlach als een stempel op alles om me heen te drukken, weer tot leven probeerde te wekken.

Toch dacht ik zelden aan haar, en aan mijn vader nog minder. De tijd van het kleine prinsesje, met haar moeder die sultane en haar vader die koning van Nindië was, was ver weg. De berisping van mère Marie-Marc had een pijnlijke, onuitwisbare indruk op me gemaakt; ik sprak nooit meer over mijn echte ouders. Ik had niet in de gaten dat mijn zwijgen aanleiding was tot allerlei commentaar, totdat een aardige leerling me op een dag recht aankeek en verklaarde: ‘Iedereen weet heus wel dat jouw moeder maar een ordinaire bijvrouw was!’ Knalrood probeerde ik het uit te leggen, maar ze liet me niet uitspreken en zei hooghartig: ‘Als het niet waar is, waarom praat je dan nooit over haar?’

Het was waar dat ik niet meer over mijn verleden sprak. Ongetwijfeld omdat de directrice me de les had gelezen, maar vooral omdat ik dat alles ontzettend graag wilde vergeten en net als de anderen wilde zijn. Het was mijn instinct tot overleven, want met alle ophef die er in mijn kinderjaren was gemaakt over het ‘arme verlaten prinsesje’ had ik een onuitstaanbare aanstelster moeten worden, uiterst bedreven in het profiteren van haar titels en haar tegenslagen, een soort Moeder van Zeven Smarten. Gelukkig verbood mijn trots me om me te beklagen. Bovendien was ik vrolijk van aard en had ik altijd zin om plezier te maken. En ook al had ik als kind veelvuldig gebruikgemaakt van mijn voorgeschiedenis om een streepje vóór te hebben tegenover de andere kinderen, op den duur besefte ik toch dat ‘een ongelukkig meisje zijn’ eigenlijk heel vervelend is.

Maar op een dag, ik was net vijftien geworden, werd ik weer geconfronteerd met dat verleden, dat ik wilde vergeten.

Ik moest zoals gewoonlijk schoolblijven – omdat ik in de eetzaal een opmerking had gemaakt over de wormen op ons bord en had gezegd dat het een zonde was om op vrijdag vlees te eten – toen de directrice me bij zich liet roepen. Ik verbaasde me over haar ernstige gezicht: zo’n opmerking was toch geen misdaad … Maar het ging niet over mijn brutaliteit: een donderslag bij heldere hemel, na tien jaar stilzwijgen had mijn vader weer van zich laten horen!

Later zou ik te horen krijgen wat er was gebeurd. Nadat hij enige tijd versuft was geweest door de schok van de officiële brief van de Britse regering, waarin stond dat zijn echtgenote hem had bedrogen, had de radja zijn twijfels gekregen: die zaak was verre van duidelijk, hij vermoedde een bondgenootschap tussen de Engelse regering, die maar al te graag een familie van notoire opposanten wilde vernederen, en de katholieke zusters, die tot alles bereid waren om ‘een zieltje te winnen’. Hij had genoeg gezien van de kuiperijen van missionarissen in Voor-Indië om zich nog illusies te maken over hun doortastende optreden zodra de hoogste glorie van de ‘ware God’ in het geding was. In die tijd, vóór het Tweede Vaticaans Concilie, was er voor christenen namelijk maar één God: hun God. In tegenstelling tot die ‘barbaar’ uit de dertiende eeuw, Djengis Khan, die alle godsdiensten respecteerde omdat het in zijn ogen even zo vele wegen waren die naar dezelfde God leidden, en die kerken en priesters spaarde, op voorwaarde dat ze voor hem baden …

Bij zijn tweede vrouw had Amir, radja van Badalpur, drie zoons gekregen, waarmee hij dolgelukkig was, maar soms, als de herinnering aan de dochter die hij in Frankrijk had weer bovenkwam, kookte hij van een machteloze woede. Nu hij niet meer in beslag werd genomen door politieke strubbelingen, had hij besloten alles in het werk te stellen om haar terug te vinden. Waar was ze? Het laatste spoor leidde naar de zusters, maar het had geen zin hun te schrijven: net als de laatste keer zouden ze beweren van niets te weten. Hij moest de officiële weg bewandelen.

Amir aarzelde nog: een officieel verzoek zou tot een officieel antwoord leiden. En dat antwoord zou ongetwijfeld hetzelfde zijn als wat hij tien jaar eerder had gekregen. Hij voelde er niets voor om weer die vernedering te ondergaan, vooral omdat nu niet een handjevol Britse functionarissen zich er vrolijk om zou maken, maar het hele overheidsapparaat van New Delhi. Hij wist maar al te goed dat discretie niet de grootste deugd van zijn landgenoten was, vooral niet als het erom ging iemand van de ‘voormalige adel’ te bespotten. De enige oplossing was een bemiddeling op het hoogste niveau, waardoor de conventionele administratieve weg omzeild kon worden. En ‘het hoogste niveau’ was zijn oude vriend, premier Jawaharlal Nehru, aan wie hij in het verleden genoeg diensten had bewezen om nu zijn hulp in te roepen.

Nehru, die door de hele geschiedenis geroerd was, belastte inderdaad zijn zuster, mevrouw Pandit, die indertijd ambassadeur was in Londen, ermee om het kind te zoeken. Een verzoek van de bloedeigen zuster van de premier moest door de ambassadeur in Parijs wel met de grootste voorrang worden behandeld. En zo werd een zaak die via de normale bureaucratische weg nog steeds hangende zou zijn geweest, nu opgelost in de recordtijd van drie jaar.

Zo stond ik dus in juni 1955 voor de directrice van het Institut Merici, die in alle staten was, maar genoeg karakter had om de zaak onomwonden aan te pakken: ‘Zahr, ik heb zojuist bezoek gehad van de Indiase ambassadeur. Hij wil je spreken. Je vader vraagt of je naar India wilt komen.’

Mijn vader! Op dat ogenblik begrijp ik er niets van, ik durf het niet te begrijpen. En vervolgens krijgen de woorden ineens betekenis: mijn vader, mijn Indiase vader vraagt naar me! Hij heeft zijn dochter niet vergeten! Natuurlijk wil ik naar hem toe, liever duizendmaal dan éénmaal! Natuurlijk wil ik naar mijn vader toe, en wel meteen!

Mijn geluk is zo groot, zo overduidelijk, dat mère Marie-Marc erdoor geschokt is. Zij had alles gedaan, iedereen hier had jarenlang alles gedaan om te zorgen dat ik gelukkig was, goed aangepast, dat ik mijn Indiase familie zou vergeten, en bij de eerste keer dat mijn vader ter sprake komt, stort het bouwwerk, dat ze met zoveel liefdevol geduld hadden opgebouwd, als een kaartenhuis in elkaar.

‘Zahr,’ gaat ze ernstig verder, ‘je bent geen kind meer. Weet wel dat het leven daarginds heel anders is dan wat je hier gewend bent. Je zult je ouders verliezen, je zussen, je vriendinnen.’

‘Maar, mère, stelt u zich voor, ik zal eindelijk mijn vader leren kennen, mijn echte vader!’

Om haar niet te kwetsen voeg ik er niet aan toe: de vader van wie ik altijd heb gedroomd, ook al hebben jullie allemaal geprobeerd me hem te laten vergeten, ook al hebben jullie me verteld dat mijn moeder op haar sterfbed de wens heeft uitgesproken dat ik nooit naar India zou teruggaan; al komt de hemel naar beneden, ik wil naar hem toe! Ik wil mijn eigen vader hebben, geen geleende ouders, ik wil mijn echte vader!

Bij het verlaten van het kantoor liep ik als op wolken, ik herhaalde voortdurend ‘vader, vader’, genoot van het geweldige woord dat ik voor het eerst zou kunnen uitspreken zonder komedie te spelen, zonder bijgedachten en zonder droefheid.

Ik kwam thuis in de Rue Saint-Dominique. Het portaal en de trappen leken me ineens vreemd; het was een van de laatste keren dat ik erover zou lopen. Ma deed de deur open, ik vond haar veranderd: ik zag nog slechts een oude dame, heel goedig, maar die me ook al vreemd was. Arme ma, arme pa, ze hadden gelijk: ik was een ondankbaar kreng, maar in het vervolg had ik daar lak aan, alles in mij zong: ‘Mijn vader, mijn echte vader, mijn lieve vader, mijn eigen vader!’ Mijn vader vroeg naar me, hij wilde me bij zich hebben, ik was geen kind meer dat in de steek was gelaten, ik had een geweldige vader, de geweldigste van alle vaders: hij hield van me! O, wat hield ik ook van hem … Ik dacht nog maar aan één ding: op reis gaan. Onmiddellijk!

[15]Enfants de France – de kinderen en kleinkinderen van de Franse koningen. Hier gaat het om Jacques d’Orléans, zoon van de graaf van Parijs (noot v.d. vert.).