Agnès Desarthe

Eet me

Vertaald uit het Frans door Maria Noordman

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Oorspronkelijke titel Mangez-moi, verschenen bij Éditions de l’Olivier

© Éditions de l’Olivier / Le Seuil, 2006

Nederlandse vertaling © Maria Noordman en De Geus bv, Breda 2008

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © John Grant / Getty Images

isbn 978 90 445 2847 3

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2008.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

Ben ik een leugenaarster? Ja, want ik heb tegen de man van de bank gezegd dat ik de hotelschool had gedaan en dat ik achttien maanden stage had gelopen in de keuken van het Ritz. Ik heb hem de diploma’s en contracten laten zien die ik de avond ervoor zelf had gemaakt. Ook heb ik met een hbo-diploma bedrijfskunde gewapperd, een bijzonder geslaagde vervalsing. Ik hou ervan gevaarlijk te leven. Dat heeft me vroeger de das omgedaan, maar het is nu mijn redding. De bankier heeft zich er volledig door laten verblinden. Ik kreeg de lening. Ik heb hem bedankt zonder een spier te vertrekken. Een medisch onderzoek? Geen probleem. Mijn bloed, mijn kostbare bloed, is schoon, zo schoon alsof ik niets heb meegemaakt.

Ben ik een leugenaarster? Nee, want alles wat ik beweerd heb te kunnen, kan ik ook. Ik hanteer de spatels als een jongleur, ik beweeg de verschillende delen van mijn lichaam net zo soepel en onafhankelijk van elkaar als een slangenmens: met mijn ene hand bind ik een saus, terwijl ik met de andere een ei splits en deegtasjes dichtvouw. Jongelui met dons op hun bovenlip, met een gezicht vol jeugdpuistjes en vet haar dat onder hun koksmuts uit piekt, verstaan inderdaad de kunst om een karamel blijvend zacht en amberkleurig te krijgen, ze kunnen rode poon opmaken zonder een milligram vis te verspillen en ze rijgen saucijsjes aaneen als ware Penelopes. Maar, maar! Zet ze in een keuken met vijf hongerige, blèrende kinderen die je voor de voeten lopen en die binnen een half uur weer naar school moeten (de een is allergisch voor melkproducten, de ander vindt niets lekker), gooi onze brave leerling-koks in die leeuwenkuil, met een lege koelkast en koekepannen die aanbakken, terwijl je die lieve kindertjes toch een uitgebalanceerde maaltijd wilt voorzetten, en zie dan eens hoe ze het ervan afbrengen. Kijk dan eens naar het werk van die brave jongens met hun bolle wangen, zie hoe ze de kluts kwijtraken. Alles wat zij op grond van hun diploma’s mogen doen, heb ik geleerd in mijn vorige levens. In mijn eerste leven, langgeleden, als huismoeder. En in het tweede, dat nog niet zo ver achter me ligt, toen ik de kost verdiende als kokkin van circus Santo Salto.

Mijn restaurant moet klein zijn, en niet duur. Ik hou niet van chic gedoe. Het gaat Chez moi heten, want ik zal er ook slapen; ik heb geen geld om naast de huur voor de zaak ook nog die voor een woning te betalen.

Alle gerechten die er worden geserveerd heb ik zelf bedacht, aangepast of van andere afgeleid. Er komt geen muziek – daarvoor ben ik te veel een gevoelsmens – en de lampen aan het plafond moeten oranje licht geven. Ik heb al een reusachtige koelkast gekocht, op de Avenue de la République. Ze hebben me ook een oven en een kookplaat beloofd die niet te duur zijn. ‘Geeft het niet als er een krasje op zit?’ ‘Helemaal niet. Ik heb zelf ook de nodige krassen.’ De winkelier lacht niet, glimlacht niet eens. Mannen houden er niet van als vrouwen denigrerend over zichzelf doen. Ik bestel ook een afwasmachine voor vijftien couverts, dat is hun kleinste model. ‘Daar zult u niet genoeg aan hebben’, zegt de man stellig. ‘Een grotere kan ik niet betalen. Hiermee zal het wel gaan, om te beginnen.’ Hij belooft dat hij klanten naar me toe zal sturen. Hij belooft dat hij zelf ook eens zal komen eten, zonder het me van tevoren te zeggen; het zal een verrassing zijn. Hij liegt, dat is duidelijk, maar dat maakt me niets uit, zo graag zou ik toch niet voor hem willen koken.

Ik kook met en uit liefde. Hoe kan ik ervoor zorgen dat ik van mijn klanten hou? De luxe van die vraag doet me denken aan prostituees, juist omdat zij die luxe niet hebben.

#

Ik heb de openingsdag niet aan vrienden of familie bekendgemaakt. Ik heb hun een verkeerde datum opgegeven. Ditmaal heb ik ook gelogen, dat is zeker. De boodschappen zijn gedaan. De menukaarten geschreven. Alles wat van tevoren gedaan moest worden, is gedaan. De rest doe ik op het laatste moment. Maar er komt geen laatste moment. Ik wacht. Er komt niemand. Niemand weet dat mijn restaurant bestaat. Van kwart voor twaalf tot half vier sta ik te trillen. Dat is erg vermoeiend, en mijn navel, die zich in het epicentrum van mijn angstige krampgolven bevindt, heeft het zwaar te verduren.

Als er iemand voor mijn deur blijft staan, blijft rondhangen voor mijn raam, jaag ik hem in gedachten weg. Een restaurant moet vol zijn of leeg. Eén enkele klant is erger dan helemaal geen. Ik had besloten om zowel tussen de middag als ’s avonds open te zijn. Misschien is dat om te beginnen wat veel. Maar ik zou niet weten hoe ik fouten zou moeten voorkomen. Ik heb nog nooit een restaurant gehad. Ik weet niet hoe je zoiets doet. Ik heb me wel uitgebreid beziggehouden met de vraag wat je in voorraad moet hebben, en wat je met de resten doet. Hoeveel moet je inkopen? Wat moet je koken? Hoelang kun je dingen bewaren? Ik heb erover nagedacht en ben tot het volgende antwoord gekomen: je doet hetzelfde als in een groot gezin. Vis: op de dag van inkoop serveer je hem rauw; als hij niet gegeten is, geef je hem de volgende dag gekookt, de derde dag verwerkt als vispastei en de vierde dag als soep. Zo deed mijn grootmoeder het. Zo doen de meeste vrouwen het en daar is nog niemand aan doodgegaan. Hoe ik dat weet? Dan zou het in de krant hebben gestaan. Met vlees doe ik hetzelfde, alleen vind ik tartaar een beetje banaal, daarom serveer ik vlees op de dag van inkoop meteen gebraden. De dag erna maak ik er malse gehaktballetjes van, gekruid met koriander en kummel, en die serveer ik met kammetjes bleekselderij, geveerde blaadjes kervel, room, citroen en in knoflook gebakken blokjes tomaat. Vlees krijgt geen derde kans. Nou ja, toch wel, maar dat mag ik niet opschrijven. Met groente is het nog eenvoudiger: rauw, gekookt, gepureerd, als maaltijdsoep, als bouillon. Hetzelfde voor fruit. Melkproducten zijn goeierds. Ze zijn houdbaar. Daar heb ik een bijzondere affectie voor. Ze hebben mijn volste vertrouwen. Sappen, alle soorten sappen, worden apart bewaard, in glas. Heel belangrijk, dat ze in glas worden bewaard. Ook dat heb ik van mijn grootmoeder.

De eerste serveerronde heeft niet plaatsgehad. Ik ben doodop. Ik hoop dat de avond me de volle zaal zal geven waar ik van droom. Toch ben ik nog banger voor de toeloop van klanten dan voor hun wegblijven. Ik ben er niet klaar voor. Zal ik dat ooit wél zijn? Van vier tot zes slaap ik. De bank die ik bij Emmaus heb gekocht, blijkt uitstekend te voldoen als bed. Ik slaap, en tegelijk ook weer niet. Mijn oogleden trillen als de vleugels van een vlinder. Ik ga alles nog eens na. Ik neem door wat ik allemaal moet doen. De gebaren, de woorden. ‘Hebt u gereserveerd?’ ‘Wat wilt u erbij drinken?’ ‘De rekening? Ja hoor, ik breng hem meteen.’ ‘De nagerechten zijn van eigen makelij, die moet u beslist eens proeven.’ Onmogelijk. Zulke zinnen krijg ik nooit over mijn lippen. Gelukkig zijn er ’s avonds even weinig liefhebbers als ’s middags. Om vijf over half elf sluit ik, zonder te hoeven afruimen of de afwas te hoeven doen. Weer ga ik op de bank liggen. Dit nieuwe leven is afmattend. En het is nog pas de eerste dag. Ik denk aan de afbetalingstermijnen. Ik bereken wat ik allemaal moet betalen zonder dat ik iets heb verdiend. Ik heb het gevoel dat ik door iedereen in de steek ben gelaten. Gestraft. Om vijf uur ’s ochtends word ik wakker van een vuilniswagen. Dan heb ik dus geslapen. Goed nieuws. Ik moet opstaan, douchen in mijn grote gootsteen – ook dat zou ik niet moeten opschrijven – en aan het werk. Vandaag is de echte eerste dag. De feestelijke opening.

#

Mijn vrienden vinden het eten verrukkelijk. Ze hebben champagne meegenomen. Mijn ouders vinden dat mijn tafeltjes te klein zijn en mijn stoelen niet gemakkelijk genoeg. Ik zou hun willen antwoorden dat dit geen restaurant voor ouden van dagen is, dat ze er niets van begrijpen. Maar ze hebben gelijk. Zelf vind ik mijn tafeltjes ook niet zo goed, en mijn stoelen evenmin. Ik heb ze voor niets gekregen van die man in de Avenue de la République. Hij had met me te doen. Hij zou ze toch maar weggooien. ‘Ze zijn wat wankel’, had hij gezegd. ‘Ze wippen. Maar u moet uw man maar vragen om er een paar bouten in te zetten, hier en daar een schroef aan te draaien.’ Bouten en schroeven, ik en mijn man. Jawel. Hoe kan ik daaraan denken zonder me ongemakkelijk te voelen? Ik verander van onderwerp. Ik vraag wanneer de afwasmachine komt. ‘Vroeg genoeg’, verzekert hij me, en ditmaal liegt hij niet. Op de dag dat hij de meubels komt afleveren, brengt hij als toegift de afwasmachine.

‘Wat is dat daar?’ vraagt hij misprijzend met een blik op mijn mooie bank van Emmaus, van groen kunstleer, versierd met een gouden bies.

‘Dat is een bankje. Voor dames!’ zeg ik erbij om hem de mond te snoeren.

Hij haalt zijn schouders op en begint de eetzaal van Chez moi systematisch vol te zetten, waardoor die ineens heel klein lijkt. Dat is verontrustend, zeg ik bij mezelf. Is de zaal kleiner geworden? Of zijn wij ineens groter?

‘Prima’, zegt hij als hij klaar is. ‘Het is hier knus.’

‘Wat kan ik u aanbieden?’ vraag ik, in de hoop dat hij geen speciale wens heeft.

‘Het beste wat u hebt’, antwoordt hij.

Ik denk: mijzelf, eet míj, maar dat zeg ik niet, want uiteindelijk komt dat toch op hetzelfde neer. Ik geef hem een stuk chocoladetaart met peren en peper, met een glas koele rosé erbij. Ik kijk toe als hij eet. Ik bedenk dat hij uiteindelijk niet heeft gelogen. Hij is bij me komen eten. Alleen niet om etenstijd. Dus heeft hij toch gelogen. Ik kijk naar hem en bedenk dat hij zich voedt met mij, want in die taart, dat eerste inwijdingsgerecht, heb ik alles gelegd wat ik in me heb. Ik heb zachtjes gekneed, geduldig laten smelten, heel klein gesneden, het sap opgevangen en door het deeg geroerd, samen met de Masaibruine chocola, mijn bruine deeg in mijn handen, dat ik uitrol en weer kneed, uitrol en weer kneed, peper op de peren, want ik geloof in de mysterieuze kracht van alliteratie, bij het koken evengoed als elders. Donkere korrels aan de buitenkant, lichtgeel van binnen, niet geplet, niet fijngestampt, maar fijngesneden. Mijn pepermolen is een rasp, hij maakt minuscule plakjes. De man eet en ik zie dat het hem iets doet. Dat maakt me triest. Waarom? Ik weet het niet. Dit deelgenootschap is iets wat we geen van beiden verdienen.

Mijn vrienden vinden mijn tafels en stoelen prima. ‘Waarom is de band van de bietentaart helemaal groen?’ vraagt mijn moeder, die nooit veel vertrouwen in me heeft gehad en waarschijnlijk denkt dat ik hem heb laten bederven. ‘Omdat ik er gehakte dille en bieslook door heb gedaan. Dat ziet er leuker uit en is ook nog licht verteerbaar.’ Meteen spuwt mijn vader het spul uit. Hij houdt niet van tuinkruiden. Dat vindt hij meisjesachtig, of koeachtig. Mijn moeder is de enige die ik ken die de rand van taarten ‘band’ noemt. Ik vind dat wel lief en vergeef haar de belediging. Heeft ze mij ook vergeven? De gemarineerde rauwe tonijn is een succes waar ik geen plezier van heb. Hij heeft me de oren van mijn kop gekost maar er was niets aan om hem klaar te maken. Voor zo’n succes moet je de oceaan bedanken, niet mij. Mijn trots stijgt me naar mijn hoofd. Mijn besluit staat vast: rauwe vis serveer ik niet meer.

#

Mijn eerste klanten zijn twee meisjes van het lyceum. Ze komen om kwart over twaalf de deur binnen. Chez moi is al een paar dagen open. Ik heb dan al bezoek gehad van de buurman, die bloemist is, een slechte adem heeft en zichzelf een grote pietlut noemt. Dat verkondigt hij met een zekere trots, alsof het een voorname afkomst betreft. Ik denk dat hij voor de handel in bloemen heeft gekozen in de hoop dat hij daarmee de gallucht kan camoufleren die zijn mond met stank vervult. Ik zou hem willen zeggen: als u werkelijk zo’n pietlut was, zou u proberen daar wat aan te doen. Want van al die pietluttigheid word je een echte mopperkont en krijg je last van zwarte gal. Een haar op het tv-scherm veroorzaakt maagkramp, een kartonnen bord om salade niçoise van te eten geeft je maag het gevoel dat hij in een bankschroef zit en zet je slokdarm in brand, een klant die ranonkels en anemonen door elkaar haalt, is genoeg om je speeksel te verkleuren. Als u minder pietluttig was, zou u minder uit uw mond stinken en zou de wereld een stuk schoner zijn. Maar ik zeg niets.

Daardoor voelt hij zich slecht op zijn gemak en hij voelt zich verplicht me een voorstel te doen. ‘Voor de aankleding hier’, zegt hij, ‘zou ik mijn niet-verkochte bloemen wel voor u opzij kunnen zetten. Ik kan vanwege mijn reputatie alleen bloemen verkopen die minstens nog een week goed blijven, ik kan ze niet langer dan vier dagen in mijn winkel houden …’ Hij verwacht mijn hartelijke dank bij voorbaat. Maar ik zeg niets. Ik heb geen enkele uitdrukking op mijn gezicht. Het lukt me niet eens om te glimlachen. Dat komt door die stank. Alsof er een klein lijkje in hem ligt te rotten. ‘Ze zijn dan nog niet verwelkt, hoor’, verzekert hij me. Misschien heeft hij de walging in mijn ogen gezien.

Als ik de deur achter hem gesloten heb, adem ik eindelijk weer door mijn neus. Ik denk aan Leslie, de koorddanseres, die me altijd zo op mijn zenuwen werkte met haar eindeloze geklaag, in haar slome gewauwel dat door de slappe saus van haar Amerikaanse accent geen enkele pit had. ‘Altijd vlees!’ steunde ze. Als er groente was, klaagde ze over oprispingen. Als ik pasta had gekookt, zanikte ze dat alles meteen in haar bovenbenen ging zitten. Ik legde haar uit dat je niet dik werd van pasta. Ze lachte dan met haar droefgeestige schapenlach en schudde haar hoofd, haar ogen ten hemel geheven.

Mijn eerste twee klanten zijn heel anders. Het zijn middelbare scholieren. Hun broek hangt laag op hun mollige heupen. Wat een schatjes, denk ik bij mezelf. Ik vind hun lichamen allerliefst, het lijken wel reuzenabrikozen. Even komt het in me op om met mijn wijsvinger in die bolle buikjes te prikken, die zo openlijk onder hun stralende huid te zien zijn. Maar dat doe ik natuurlijk niet.

Ze bestellen alleen een voorgerecht. Dat verbaast me.

‘Anders wordt het te duur’, leggen ze uit.

‘Maar dan hebben jullie nog honger als jullie weer weggaan. Hebben jullie vanmiddag les?’

‘Ja, filosofie.’

‘Voordat je gaat filosoferen moet je eerst fatsoenlijk eten. Ik zal alle prijzen halveren. Dat is dan míjn bijdrage aan de toekomst van de wereldfilosofie. Als een van jullie de denker van de eeuw wordt …’

Ik praat te veel. Ik verveel hen. Ze vinden dat ik getikt ben. Dat neemt niet weg dat ze mijn royale aanbod graag accepteren. Terwijl ik hen hun avocado-grapefruitsoep zie oplepelen, vraag ik me af of ik hen aardig vind of juist niet. Dan zie ik ineens dat ik een beha op de gaskraan heb laten hangen om te drogen. Dat is het nadeel van een open keuken. Ik stop hem in mijn zak en haal de rosbief van de vorige dag uit de koelkast – want vandaag is het de dag van de gehaktballetjes. Heel wat huisvrouwen zouden dat een schandelijke verspilling vinden. Maar voor mij ligt het anders. Ik ben restauranthoudster. Ik doe wat ik wil met mijn mooie stukken vlees. Dat is geen verspilling, maar een teken van kwaliteit. Ik maak gehakt van mijn luxe vlees. Om de twee jonge filosofen niet te storen met het lawaai van mijn vleesmolen, sluit ik me op in de wc. Dat is nóg een nadeel van een open keuken. Ik stel me even voor hoe het zal zijn als de zaal vol zit, vijfentwintig couverts te bedienen, bestellingen die zich ophopen, klanten die de wc bezet houden waardoor ik me er niet kan terugtrekken voor het lawaaiige werk. Dan kan ik altijd nog de zaak sluiten, zeg ik tegen mezelf, terwijl het me duizelt.

Als ik weer in de eetzaal kom, zie ik dat ze een pakje sigaretten uit hun tas hebben gepakt. Ik krijg een onweerstaanbare behoefte om Chez moi tot rookvrije zone te bestempelen, maar dat is waanzin, ik rook zelf; en het zou ontzettend slecht zijn voor de klandizie. De gulzigaards hebben hun voorgerecht al op. Hebben hun moeders hun niet geleerd dat je langzaam moet eten, je lepel na iedere hap moet neerleggen? De rookslierten van de Camel-sigaretten vermengen zich met de dampen die opstijgen uit de koekepan. We worden schimmig, gaan op in een dikke mist. Het lijkt hen niet te deren en ik wens mezelf geluk dat mijn eerste klanten niet pietluttig zijn. Voorbijgangers drommen samen voor de zaak, vragen zich af wat die mysterieuze mist te betekenen heeft. Dat is het begin van de roem. Een man rent naar binnen om ons te redden. Hij staat ineens voor ons en roept: ‘Zal ik de brandweer bellen?’ We schrikken op en lachen. Er is echt een uitstekende sfeer bij mij.

Nadat ik hem heb gerustgesteld, zeg ik: ‘Gaat u toch zitten.’ Ik doe de deur open om de zaal door te laten luchten en bied hem een glas ijskoud witbier aan. ‘Nu ik er toch ben, wil ik wel een hapje eten’, zegt hij terwijl hij zijn stropdas losser maakt. Ik betrap hem erop dat hij naar de amberkleurige heupen van de meisjes zit te gluren. Ik besluit hun het dessert gratis te geven.

‘Het is echt verrukkelijk!’ roept een van hen uit terwijl ze een stuk brood in de saus doopt op het moment dat ik bij hun tafeltje kom om af te ruimen. Uiteindelijk vind ik hen echt aardig. Ik verklaar hen in gedachten tot mijn mascotteklanten. Ik zie al de mogelijkheid om een soort deal te sluiten: mooie vrouwen aantrekken door hun bepaalde voordeeltjes of voorrechten te geven. De klanten zouden toestromen in mijn restaurant om hun ogen de kost te geven, en mijn winst zou verzekerd zijn. Het is een basisgegeven dat iedere koopovereenkomst uiteindelijk iets heeft van slavernij of pooierij. Ik zoek een voorbeeld van het tegendeel, maar vind er geen. Ik schaam me er niet voor. Ik wist het toen ik Chez moi opende. Ik vind het goed, zo. Prima.