Élisabeth Gille

Irène Némirovsky, een vrouw

Uit het Frans vertaald door Marianne Gossije

Met een voor- en nawoord van René de Ceccatty

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Oorspronkelijke titel Le mirador, verschenen bij Éditions Stock. Oorspronkelijk verschenen bij Presses de la Renaissance

Oorspronkelijke tekst © Éditions Stock 2000

Eerste Nederlandstalige uitgave © Marianne Gossije en De Geus BV, Breda 1993

Deze editie © De Geus BV, Breda 2013

This book is published by arrangement with Arabella Cruse, Literary Agency Wandel Cruse

Omslagontwerp Robert Nix

ISBN 978 90 445 2855 8

NUR 321

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede druk, 2005.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

Ik heb de geur van lindebloesem altijd te sterk gevonden, terwijl deze in boeken toch lieflijk en zacht wordt genoemd, een geur die je op warme zomeravonden naar het hoofd stijgt. Een bijna weerzinwekkende, bedwelmende geur die op dorpspleintjes hangt waar de jeugd ’s avonds ronddrentelt onder de lome blikken van oude mannen op een bankje, de handen rustend op een wandelstok. Een kalme plattelandsgeur verzwaard door de drukkende hitte van de dag. De promenade van Charleville bij het vallen van de avond of de tuinen van Toergenjev, waar in de vorige eeuw ranke jonge vrouwen wandelden aan de arm van hun geliefde. Een geur die mij altijd hoofdpijn bezorgde en mijn hart in paniek op hol deed slaan.

En gisteren, tijdens het zwaarste deel van de bevalling, toen mijn buik omsnoerd was door een ijzeren ring waar ik tegenaan geworpen werd door harde schoppen onderin mijn rug, vlogen de gordijnen plotseling op en sloeg het raam wijd open door een windvlaag die een verstikkende, zoete lucht meebracht. Diep in mijn keel blokkeerde er iets en ik hoorde het fluitende geluid, de voorbode van de heftige beroering in mijn hol geworden borstkas. Het astma, mijn ontembare maar vertrouwde astma, op het slechtst denkbare moment. Toen kwam er plotseling een beeld van vroeger terug. Ik was nog heel klein en probeerde op mijn tenen staand door het raam te kijken van onze eetkamer in Kiev. Een sterke, bedwelmende geur van lindebloesem. Een geluid dat dreigend gromt, aanzwelt, verandert in geraas. Mijn moeder die mij in een handomdraai vastgrijpt en tegen haar boezem drukt. Ik verdwijn tussen haar borsten, haar parelketting tegen mijn voorhoofd gedrukt, verzonken in haar lichaamsgeur, terwijl ik schreeuw en me verzet.

Was het de pogrom van Kiev, in 1905? Was het de dag dat de oproerkraaiers de verboden lijn overschreden die de bovenstad scheidde van de benedenstad, dat zij in het voorbijgaan de takken van de lindebomen rukten, de bladeren vertrapten waarmee de brede straten bezaaid waren en zij zich in de beschermde wijk stortten waar de welgestelde families van de stad, zoals de mijne, zich veilig waanden? Onmogelijk dat ik mij dit herinner: het is mij verteld, ik was twee. Kan het zijn dat mijn moeder in haar ontzetting het dichtstbijzijnde voorwerp greep, ik, en zij mij voor de eerste en enige keer in haar leven met een natuurlijk gebaar aan haar borst drukte? Het beeld was er niet langer dan een dovende vonk. De gealarmeerde vroedvrouw zette mij snel het masker op en glimlachend om de lucht van ether, waarmee mijn dierbare Miss Matthews, mijn Engelse gouvernante, zich met flessenvol bedwelmt, sliep ik in.

Toen ik weer wakker werd had ik een dochter. Zij is heel klein en blond. Ik heb Michel gevraagd haar aan te geven met de naam Catherine, vanwege De woeste hoogten. Hij geeft de voorkeur aan France. Hij zegt dat hij haar zo wil noemen omdat zij dan altijd beseft wat zij te danken heeft aan dit land dat ons heeft opgenomen, dat ons liefheeft en dat wij liefhebben, waar zij nooit hoeft te weten dat haar ouders Russische joden zijn, waar zij niet het gevaar van vervolgingen, pogroms of revoluties loopt en waar onze vroegere afkomst niet meer van belang is en wij rustig van het goede leven kunnen genieten. Het is 10 november 1929 en wij hebben een paar verrukkelijk warme nazomerdagen die de doodgewaande geur van lindebloesem weer tot leven brengen.

De zomer is voor mij Kiev, zoals de winter Finland is en de herfst Sint-Petersburg in de gelige nevels aan de oevers van de Neva. Wij waren nog niet echt rijk toen wij daar woonden: alleen in goeden doen. Mijn vader beperkte zijn zaken nog tot de stad en ging alleen weg voor een kort verblijf in Odessa of Moskou. Geschreeuw en geruzie waren er al wel, in die tijd zag mijn moeder telkens weer een mooier collier dan het hare om de hals van een vriendin, een kostbaarder bontjas om de schouders van een andere vrouw en vond zij het huis te klein, te onpraktisch en te somber, het dienstmeisje onhandig en de kokkin onbekwaam.

Ik hield van dit huis, vooral na de komst van Mademoiselle Rose, mijn Franse gouvernante die zich alleen met mij hoefde bezig te houden en mij beschermde tegen het geschreeuw van mijn moeder, haar gevit, haar huilbuien en woedeuitbarstingen. In tegenstelling tot de meeste Russen heb ik geen dierbare herinneringen aan mijn njanja, een boerin met een kleurige hoofddoek over haar dikke blonde vlechten en een geborduurd lijfje met pofmouwen onder een rode sarafaan. Mijn vader schijnt haar gevonden te hebben in een dorpje aan de oever van de Dnjepr. Zij sprak alleen Oekraïens en hield al haar liefde ongetwijfeld achter voor het kind dat zij aan haar zuster had toevertrouwd om mij te komen verzorgen. Wat moest een vrome orthodoxe vrouw, opgevoed door achterlijke popen met jodenhaat en angst voor het onbekende en overtuigd van het bestaan van de duivel, trouwens wel niet denken van dat bruine boontje met kroeshaar dat zij tegen haar roze vel drukte en van haar melk moest laten drinken?

Wanneer ik mij mijn vroegste jeugd probeer voor te stellen, zie ik mijzelf in een hoge stoel in de beroete en rokerige keuken waar een koollucht hangt. Aan het andere eind van de tafel praat mijn njanja in een onbegrijpelijke taal met een baardige man in een kiel met een leren riem, misschien haar man die bij haar op bezoek is. Het vuur ronkt. Braadpannen en stoofpotten hangen aan haken. Strengen uien hangen aan de muur. De samovar ruist luid.

De kokkin zucht achter haar fornuis. Ik zie haar massieve rug, haar wijde rok van grove groene wol met rode en zwarte bloemen, die zo stijf staat van de onderrokken dat hij wel van hout lijkt, haar omslagdoek, haar hoofddoek van dezelfde stof als de jurk, en daaronder haar knot. Dan stormt mijn moeder binnen, trekt humeurig haar mooie neusje op, gebaart met haar fraaie blanke arm als om de rook weg te wuiven, blaft bevelen, geeft uitbranders en gaat weer weg zonder zelfs maar naar mij te kijken. En ik huil.

Ik was vier toen mijn njanja op aandringen van mijn vader werd vervangen door Mademoiselle Rose. Zij was een vriendelijk, mollig vrouwtje, gekleed in parelgrijze mantelpakjes en blouses met hoge kanten kragen, wit in de zomer, zwart in de winter. Hij had haar ontmoet in Odessa, in de pretentieuze villa van een zakenrelatie waar zij verdrietig de vernederingen onderging van de twee sekreten van het gezin. Zij had hem horen zeggen dat hij op zoek was naar een gouvernante voor zijn dochtertje van vier, zij overwon haar verlegenheid en had op zijn slaapkamerdeur geklopt om hem haar diensten aan te bieden. Mijn moeder had liever een Engelse gehad, dat was chiquer, maar voor deze ene keer had zij zich zonder al teveel gemopper neergelegd bij de wens van mijn vader. De reden hiervoor begreep ik pas later, toen zij hem ervan wist te overtuigen dat wij een jaar naar Parijs moesten, met als argument dat hij voor langere tijd naar gebieden achter de Kaukasus moest en zij in deze roerige tijden niet alleen in Kiev durfde te blijven met een klein meisje.

Mademoiselle Rose, die tot dan toe niet meer van Rusland had gezien dan Moskou en de betere woonwijken van Odessa, vatte een vurige liefde op voor Kiev. Mijn njanja was doodsbang voor grote steden en zij beperkte onze wandelingen tot het park. Wij namen altijd dezelfde weg, langs de grote, achter hun hekken verscholen huizen aan de stille brede straat waar onze straat op uitkwam. Zonder mijn hand ook maar een moment los te laten, liet zij mij drie keer rond de muziektent lopen waar de fanfares dreunden, op veilige afstand van de middelbare-scholieren in uniform, hun pet arrogant achterop hun hoofd, lonkend naar blozende meisjes in bruine jurken en witte schorten en met lange, met linten versierde vlechten die tot hun knieën reikten. Vrouwen met strohoeden, rokken tot op hun enkels en een parasol in de hand, wandelden langzaam naast heren met platte strohoeden. De beelden, ontdaan van het houten omhulsel waarin ze ’s winters zaten opgesloten om ze te beschermen tegen de vorst, strekten hun marmeren armen naar ons uit. Wij vermeden de draaimolens waar jongemannen in hemdsmouwen zich met een sprong aan vastgrepen en die al snel als op hol geslagen ronddraaiden, waarna zij zich er door de snelheid af lieten slingeren en sierlijk als de engelen in de Sofiakathedraal door de lucht vlogen, voor zij weer op de grond terechtkwamen met de gebaren en buitelingen van dronkaards. Slechts zelden waagden wij ons langs deze stoere knapen, naar de met een balustrade beschermde esplanade met uitzicht op het kalme water van de rivier.

Aan de Dnjepr dank ik de grootste vreugde van mijn kinderjaren. Ik herstelde slechts langzaam van een kinkhoest, die nog verergerd was door mijn astma. Ik had een groot deel van de winter doorgebracht in de verstikkende warmte van de grote slaapkamer, waar nog een enorme Russische kachel met geglazuurde tegels troonde die het hele huis verwarmde en waar mijn bed bovenop was gezet. Mijn moeder zou mijn vader pas het jaar daarop zover krijgen dat de kachel werd vervangen door centrale verwarming. Ik verveelde mij dood ondanks de inspanningen van Mademoiselle Rose, die het slachtoffer was geworden van mijn, weliswaar door haarzelf opgeroepen, passie voor Napoleon. Zij had geen zin meer om in haar rol van verslagen Oostenrijker voortdurend gevechten met mij te moeten leveren: ik ensceneerde ze met mijn houten soldaatjes, beschilderde poppetjes die ik verzamelde. Zij had mij al honderd keer het Gedenkboek van de Heilige Helena voorgelezen, dat ik inmiddels uit mijn hoofd kende, en had ongetwijfeld genoeg van mijn keizerlijke redevoeringen na haar zoveelste nederlaag.

De dokter met zijn sikje, valse boord en knijpbril die mij onderzocht, vond mij nog steeds bleek en verzwakt. Hij vond mijn gezondheid goed genoeg om naar buiten te mogen en schreef verandering van omgeving voor, al was het maar voor een paar dagen. Men overwoog mij naar mijn grootouders in Odessa te sturen, maar Mademoiselle Rose voelde zich niet in staat met mij alleen de nukken van de Russische treinen te trotseren. Er was geen sprake van dat mijn moeder weg kon: het seizoen zou over krap twee maanden beginnen en de van alle kanten belaagde naaister zwoegde op Franse modellen die in het grootste geheim uit Parijs waren gekomen, zij had afspraken gemaakt om te passen en die duldden absoluut geen uitstel.

Ten slotte offerde mijn vader zich op, maar pas na een volmaakte echtelijke ruzie waarbij mijn moeder haar handen wrong en schreeuwde dat hij haar verblind door jaloezie probeerde op te sluiten, waarna zij eindigde met een flauwte die haar, bij toeval, deed belanden in de kussens van een divan. Ik verbaasde mij er toen al over dat anderen zich hierdoor lieten verlakken. Dat was ook nu weer het geval. Er vloeiden tranen, er werd spijt betuigd, er werden beloften gedaan en bij het avondeten was er zelfs een juwelendoosje, verborgen in mijn moeders servet. Eenmaal onthuld joeg de inhoud haar het vuur naar de kaken. Ik zie nog voor me hoe de steen, een smaragd, een onheilspellende groene schittering wierp op het damasten tafelkleed tussen de Boheemse kristallen glazen en de borden van Limoges-porselein met roze bloemen en gouden rand. Bij het dessert zei mijn vader dat hij, omdat hij toch op reis moest in onze omgeving, mij en mijn gouvernante voor een week zou meenemen voor een tochtje met een stoomboot op de Dnjepr.

Ik kreeg voor het eerst kuren. Ik moest en ik zou een matrozenpak hebben voor de reis. Mijn moeder, altijd zo spilziek wat haar eigen kleding betrof, zag hier de noodzaak niet van in. Zij wilde mij koste wat kost in een weerzinwekkende Schotse jurk, een linnen cape en een mof uitdossen. Ik smeekte, huilde, brulde ten slotte en rolde over de grond onder de ontstelde blik van Mademoiselle Rose, die mij nog nooit zo had gezien. Door tussenkomst van mijn vader kreeg ik mijn zin. Ik heb nog steeds de foto die, voor het vertrek, bij ons huis in het portiek met de witte zuilen werd genomen. Ik draag een echt matrozenpak, bestaande uit een gestreept hemdje, een marineblauw jak en een kniebroek die leidde tot de hoogstlopende ruzie met mijn moeder en ook tot mijn grootste overwinning op haar (zij deed alsof zij geloofde dat ik een plooirok wilde). Met een hand op mijn heup bekijk ik de wereld als overwinnaar, met de koppige blik, de opeengeklemde lippen en het glimlachje van iemand die een grote overwinning heeft behaald en zich opmaakt voor nog menige veldslag, bereid vreemde gebieden te verwoesten en vijandige volken te bedwingen. Napoleon bij Austerlitz! Ik hou van mijzelf op die foto, wat me niet vaak gebeurt, ik hou van mijn snoeverig gezicht, mijn kaarsrechte lijfje en vooral van de ongedwongenheid waarmee ik mijn linkerhand in mijn broekzak heb, als een jongen die zich zelfs niet kan indenken in een jurk. Alleen ik weet dat ik diep in die zak een hard, zwart balletje vasthoud, mijn kostbaarste bezit dat, wanneer ik het aanraak, mijn moed verdubbelt.

Ik vind nostalgie afschuwelijk. Ik woon nu tien jaar in Parijs en doe mijn uiterste best het soort muziekavonden, theevisites en liefdadigheidsfeestjes te vermijden waar mijn moeder mij in het begin mee naartoe sleepte en waar je belaagd wordt door oude mannen met een verschrikkelijk accent, die tranen in hun ogen krijgen zodra de eerste zigeunerviool snerpt. Ik haat deze dreinerige herinneringen aan ‘ons heilige moedertje Rusland’. Wanneer ik een prins Troebetskoj, nu lokettist bij een bank omdat hij te laat begreep wat er gebeurde, in vervoering hoor raken over de pracht van het Russische landschap en over de simpele deugden van de lijfeigenen die hij om het minste of geringste liet geselen, krijg ik braakneigingen. Maar aan die tocht van een week op de Dnjepr bewaar ik heerlijke herinneringen.

De stad Kiev is op een steile klif gebouwd met als hoogste punt de Sint-Vladimirheuvel. Daar staat het enorme standbeeld van de heilige, die dreigend het kruis opheft dat ’s nachts verlicht wordt door gloeilampen en werstenver zichtbaar is. Op de andere oever, voorbij de bomen en tuinen, strekt zich de immense steppe uit waar mijn kinderlijke fantasie boven het lange gras, op de regelmatige stap van zijn paard, de punthoed dacht te zien van Taras Boelba op weg naar een bijeenkomst met zijn kozakkenbroeders. Laat in de middag gingen wij aan boord. Wij hadden nog maar nauwelijks tijd gehad op onderzoek uit te gaan in de walegangen, die in zichzelf besloten wereld van koper en gelakt hout, en ons in onze hutten te installeren, waar ik het geduld van Mademoiselle Rose zwaar op de proef stelde door op haar kooi te springen en mij vast te grijpen aan de patrijspoort, toen mijn vader ons kwam halen om ons mee aan dek te nemen. Hij had zich omgekleed: een roomkleurig kostuum van tussorzijde, een hemd met een stijf boord en een bronskleurige das, vastgehouden door een gouden dasspeld, een zijden vest, tweekleurige schoenen, deels bedekt door slobkousen met knopen en natuurlijk zijn wandelstok, die stok met de zilveren knop die hij altijd bij zich had. Hij had hem ook vandaag nog toen hij, dit keer in donkergrijs pak, kasjmieren overjas en slappe vilthoed, uit zijn Buick stapte om een bezoek te brengen aan zijn eerste kleindochter. Hij gaat steeds meer op Charlie Chaplin lijken met zijn diepzwarte ogen en zijn scherpomlijnde, volle lippen waarvan de hoeken een bitter trekje vertonen. Op een dag zal hij die stok ook ronddraaien om dit kind te vermaken, net als hij voor mij deed in 1914, nadat hij me voor het eerst had meegenomen naar een film van Chaplin. Die avond wilde hij ons de maan laten zien, die op het punt stond op te komen.

In de onmetelijke Russische hemel was de maan groen in de laatste stralen van de ondergaande zon en voor haar bleke gezicht gleden spookachtige wolken die er een spoor van donkere schaduwen op achterlieten. De zilveren koepels van de Andreaskathedraal, die wij juist gepasseerd waren, glinsterden nog zwak tussen de bomen. Het dichte gebladerte van het bos dat tot aan het water groeit, hulde de oever in duisternis, maar het midden van de rivier was zover het oog reikte bezaaid met glinsterende vlekjes. ‘De hele Dnjepr werd zilverkleurig als de pels van een wolf in de nacht’, mompelde mijn vader. Alle Russische kinderen, en met name de Oekraïense kinderen, herkennen een citaat van Gogol zonder dat je ze hoeft te vertellen uit welk boek het komt. Mij hadden ze vaak Avonden op een hoeve voorgelezen en ik keek niet meer naar de rivier; met mijn neus in de lucht, mijn ogen vol tranen van het staren naar de maan, waarvan de wazige contouren onophoudelijk veranderden door de wolken die de wind voortjoeg, zag ik er de duivel dansen.

In het verhaal heeft deze zich tot taak gesteld de bewoners van een gehucht in het verderf te storten. Alleen de smid heeft zijn verleidingen kunnen weerstaan. De duivel heeft nog maar een paar uur om zich van zijn ziel meester te maken, want zodra de maan is opgekomen moet hij weer afdalen naar de hel. Dus wanneer hij haar ziet verschijnen, besluit hij haar te overmeesteren en in zijn zak te verstoppen. De maan is echter heet en hij brandt zijn vingers. Hij werpt haar van de ene hand in de andere terwijl hij op zijn vingers blaast, als een ober die jongleert met een gloeiende schotel, en zo huppelde de maan aan de hemel, onder de verbijsterde blikken van een oude man die midden in de nacht uit zijn hutje kwam om zijn teveel aan wodka te lozen. Dit visioen van een gehoornde duivel die zich verheft boven de zwarte boomkruinen en de groenige schijf heen en weer laat springen, maakte mij zo bang dat ik mij, matrozenpak of niet, huilend in de armen van mijn vader wierp. Hij legde zijn hand in mijn nek en wachtte, zonder vragen te stellen, tot de crisis voorbij was.

Voor wie de tekenen in Rusland kon zien, in dat late voorjaar van 1910, wees alles op de komende ramp, ook al was de in doodsangst afgewachte komeet van Halley onzichtbaar gebleven toen zij een maand daarvoor voorbijkwam, en had zij geen van de voorspelde catastrofes gebracht. Wat ik echter overhield aan deze tocht van acht dagen door de Oekraïense stadjes, dorpen en landerijen was het beeld van een verschrikkelijk verval. De natuur was nog nooit zo schitterend geweest en haar jeugdigheid deed denken aan een met wit satijn gevoerd juwelenkistje met daarin een edelsteen die van binnenuit was aangevreten door een zwarte woekering. Berkenbosjes met zilverkleurige stammen en zachtgroene kruinen verborgen vervallen landhuizen waarvan het dak ineengezakt was boven verlaten kamers met gebroken vensters en losgerukte luiken. Het graan dat juist geel begon te worden en het hoge steppegras vol roze en zachtpaarse bloemen golfden rond de bijna vervallen hutjes, ineengezakt tussen stilstaande waterpoelen. De helderblauwe lucht kon zich niet langer spiegelen in de modderige vijvers omdat zij verduisterd werden door honderdjarige wilgen waarvan de takken in het water hingen, en overgroeid waren door braamstruiken die niemand meer snoeide.

Mijn vader was hiernaartoe gekomen om hout te kopen: het immense Rusland werd geïndustrialiseerd, er waren bielzen nodig voor de spoorwegen, balken voor de fabrieken, planken voor de arbeidershuizen. Als procuratiehouder van de bank had hij contact gezocht met verschillende grootgrondbezitters en hij bezocht ze om te onderhandelen over de aankoop. Wij vertrokken ’s morgens in een door paarden getrokken rijtuig dat ons opwachtte bij de aanlegsteiger. Ik kreeg mijn ogen nauwelijks open toen de bediende mij chocolade en zoete broodjes bracht, zo was ik ’s avonds uit mijn slaap gehouden door de opwinding van de reis en de klanken van de balalaika’s die tot diep in de nacht speelden voor de arme reizigers die te midden van hun boeltje op het benedendek opeengepakt zaten. De herinnering aan een van hen, een joodse jongen van ongeveer vijftien jaar met een mager gezicht omgeven door lange krullen, wiens vurige donkere blik, verzonken in blauwe kringen, mij op onze dag van aankomst langdurig had gevolgd, knaagde aan mijn geheugen zodra ik mijn hoofd op het kussen legde. Hij had zijn armen om een pakket dat groter was dan hijzelf. Ik vroeg mijn vader wat dit kon zijn; hij antwoordde dat het vast ging om een aantal tapijten, meegebracht uit Turkije via de Zwarte Zee, die hij tijdens de tocht over de Dnjepr bij elke aanlegplaats verkocht.

Mademoiselle Rose deed mij een wit jurkje aan met een lage taille en gefestonneerde kraag, zwarte schoenen en kousen en een lichte piqué mantel, omdat ik het matrozenpak alleen aan boord mocht dragen. Elke dag was zij na het ontbijt een uur bezig om mijn haar in model te krijgen met behulp van een borstel en een kam met een lang handvat waar zij elke lok omheen wond. Zo probeerde zij mijn wilde kroeskrulletjes te veranderen in pijpenkrullen, die zij kunstig vastknoopte met linten die bij mijn jurk pasten. Ik kon protesteren wat ik wilde tegen deze opschik, mijn vader wilde dat zijn dochter een goede indruk zou maken.

De trojka zette zich in beweging op het houten plaveisel. Wij kwamen door armetierige gehuchten van niet meer dan één straat waar de weinige winkels zich onderscheidden door een ouderwets uithangbord met een naïef geschilderde voorstelling op een ijzeren plaat – een enorme laars, een groot goudgeel brood, een scheermes, een enorme geopende schaar – ten behoeve van de ongeletterde bevolking. Kwajongens zetten de achtervolging in en smeekten ons om een aalmoes, sommigen wisten zich op de grote koffer achterop het rijtuig te hijsen en de koetsier geselde hen met zijn lange zweep zodat zij er weer af moesten springen. Ik drukte mij dicht tegen mijn vader aan. Moezjieks op sandalen van lindebast en met gescheurde kielen, vrouwen met verward haar en grote bundels wasgoed in hun armen draaiden zich om en staarden ons met een wezenloze blik na. Alles getuigde van armoede, verval en verwaarlozing.

Uiteindelijk verdwenen de losliggende planken om plaats te maken voor zandwegen met diepe karresporen waar de paarden soms over struikelden. Wij reden langs velden met tarwe, boekweit en gerst dat ruiste in de wind. In het voorbijgaan vlogen zwermen patrijzen en kwartels suizend op. Ik stak mijn arm door de kleine opening in de leren kap en probeerde de grote kleurige vlinders te vangen die rakelings met hun vleugels langs mijn hand gingen, en de libellen die binnen handbereik zweefden maar wegvlogen zodra ik ze wilde grijpen. Leeuweriken zongen. Soms sprong een hond die een kudde bewaakte de weg op om ons met woedend geblaf te achtervolgen tot hij werd teruggefloten door een kleine herder, die ons nakeek met zijn hand boven de ogen. Wij zagen kerkjes met witte houten muren en een blauwe koepel bezaaid met gouden sterren, waaruit soms schichtig een prevelend, krom oud vrouwtje kwam, ondanks de warmte gehuld in haar omslagdoek, en kleine molentjes en af en toe het huis van een rijk geworden moezjiek, keurig verzorgd binnen een haag van zonnebloemen.

Wij namen nog smallere paden die leidden naar bergkloven, dichtbegroeid met dennen en berken, koele schaduwrijke gangen waar ik na het felle zonlicht bijna niets meer zag. De paarden hielden hun pas in. We hoorden een beekje murmelen. Ik stak mijn hoofd door de opening en takjes raakten verward in mijn haar. Mademoiselle Rose greep mijn jurk om mij weer naar binnen te trekken, maar ik klampte mij vast en keek zo lang mogelijk naar een groene specht die op de bast van een beuk hamerde, een eekhoorntje dat doodstil op een tak zat, een zwerm raven, opgeschrikt door het geluid van de wielen. Mijn vader was verdiept in zijn papieren en hij hief zijn hoofd alleen op om te klagen over de slechte staat van de bosbouw hier: hij maakte mij erop attent dat de veel te dicht op elkaar staande bomen verstikt raakten, dat het dichte kreupelhout hun groei hinderde, dat de schimmels wezen op ziekten waar niets aan werd gedaan, hij wees mij op een zeldzame boomsoort die verkommerde door gebrek aan zon en ruimte. Soms kwamen we bij een open plek waar stapels rotte planken lagen die jaren geleden waren gezaagd, maar daarna had niemand de moeite genomen ze op te halen en nu verdwenen ze onder een wirwar van mos en klimop.

Een houten hek, dat al zo lang was opengelaten dat het niet meer dicht kon door de braamstruiken en wilde moerbeibomen die het in hun greep hielden, kondigde weldra de ingang van het landgoed aan. Mademoiselle Rose bracht mijn haar weer in orde en zette een breedgerande hoed op mijn hoofd. De weg liep rond een vijver waar jongens tot aan hun kuiten in het water stonden te vissen, voerde langs moestuinen en boomgaarden die overwoekerd waren door onkruid en waarvan we regelmatig de omgevallen omheiningen overeind moesten zetten om de weg vrij te maken, rondde uiteindelijk de hoek van een uit gele stenen opgetrokken bouwsel voor hij doodliep in een slecht onderhouden binnenplaats waar het pluimvee uiteenstoof toen wij aankwamen. Een zwarte zeug rende weg. Voor de ramen verschenen hoofden die onmiddellijk weer verdwenen. Wij stapten uit. De volwassenen namen mij bij de hand om te zorgen dat ik niet in de plassen stapte. Een verlegen meisje in een te grote jurk die tot haar enkels hing, met ongekamd haar en blote voeten, rende het huis in om onze komst aan te kondigen.

Ongetwijfeld waren er in die tijd in de Oekraïne fraaie landgoederen waar orde en netheid heersten, zoals dat van Konstantin Fjodorovitsj Kostanjoglo, dat zoveel indruk maakte op Tsjitsjikov uit De dode zielen dat het hem de kortstondige wens ingaf zich helemaal aan de landbouw te wijden. De landgoederen die mijn vader en ik die zomer bezochten waren eigendom van kleine, veelal geruïneerde landjonkers, die noodgedwongen waren teruggekeerd uit Sint-Petersburg of Moskou nadat zij daar hun erfenis erdoor hadden gejaagd, nu hun beheerder rekenschap vroegen en een kwijnend bestaan leidden van de opbrengst van hun land. Je hoefde de stoffige, mufruikende antichambres maar binnen te gaan, een blik te werpen op de wankele trappen en op de schilderijen die zo donker waren van het vuil dat het portret van een voorouder slechts met moeite herkenbaar was aan het verguldsel van een epaulet of een stilleven aan de zwakke weerschijn van eendeveren, en door een openstaande maar snel weer gesloten deur een kamer te zien, gemeubileerd met wankele salontafeltjes waarvan de poten verborgen zaten onder lagen spinnewebben, om te begrijpen dat, als er ooit al een poging tot herstel was gedaan, deze lang geleden was opgegeven. Hier waren de zielen werkelijk dood. De tijd van Oblomovka was voorbij: wanneer Ilja Iljitsj hier zou zijn opgegroeid, had hij zich niet op de nostalgie kunnen beroepen om zijn hele leven te verlummelen in zijn oosterse kamerjas, mijmerend over de gelukkige tijd dat de kokkin met haar blanke armen in haar geurige keuken stond en kruiden fijnwreef voor het vlees en de dames borduurden boven het in de was gezette hout van de tafel, verlicht door de kaarsen van een kroonluchter met hangers.

De eigenaar en zijn vrouw kwamen ons haastig tegemoet. Zij groetten mijn vader met een ‘Leon Borisovitsj, wat een genoegen, wat een eer!’ Ze waren verrukt over mij, over mijn jurk, mijn gezicht en ze noemden mij ‘hartje’, ze zeiden dat ze door mijn goede manieren en door de bevalligheid waarmee ik mijn revérence maakte niet konden geloven dat ik nog maar zeven was, zij groetten Mademoiselle Rose met een kort knikje omdat die per slot van rekening maar een gouvernante was. Zij riepen luid om de dienstknechten en deden alsof er door hún zorgeloosheid, hún luiheid niets in gereedheid was. Vervolgens verscheen er een wrevelig oud vrouwtje dat de samovar aanstak en in de salon, waar wij naartoe waren gebracht, een blad neerzette vol gezouten komkommer, pirosjki’s met kool en vlees, verse kaas en room. Op het tafellaken waren nog de sporen zichtbaar van de maaltijd van de vorige avond, kruimels bedekten het rafelige tapijt waarvan het dessin was verbleekt.

Ik at dan wat uit beleefdheid. Onze gastheer en gastvrouw slaakten luide kreten over mijn gebrek aan eetlust. In Rusland worden de kinderen niet gevoed, zij worden volgestopt om ze dik en roze te maken. Ondertussen gaf mijn vader zich evenveel moeite als ik door te proeven van de scherpe brandewijn die de heer des huizes triomfantelijk onderuit een kast haalde. Van mijn man Michel weet ik waarom ons vroegere land orthodox is: toen de patriarch van Kiev overwoog de islam tot de officiële religie te maken en hoorde dat deze godsdienst alcohol verbood, zag hij niet in hoe hij zijn volk van het drinken kon weerhouden, en omdat hij het zichzelf ongetwijfeld ook niet wilde ontzeggen, koos hij voor een verdraagzamer geloof. Russische magen, zowel van boeren als van vorsten, kunnen enorme hoeveelheden wodka, kwas, wijn en champagne verstouwen; men eet zich vol om zonder al teveel schade glas na glas te kunnen legen en men drinkt om het voedsel te laten zakken dat men naar binnen propt.

Mijn vader wist zich dan eindelijk te onttrekken aan het drinkgelag van zijn gastheer, wiens blik beneveld raakte en die met dikke tong over zijn tegenslagen begon te vertellen, door hem mee naar buiten te nemen om over zaken te praten. Men wilde mij wat afleiding bezorgen. Omdat er geen kinderen waren om mee te spelen – de jongens zaten op de middelbare school en de meisjes op kostschool – vroeg ik om een boek, wat sensatie verwekte. Ik werd dan meegetroond naar een treurige bibliotheek waar vergeelde boeken vol vliegepoep en met gescheurde afbeeldingen lagen opgestapeld, die duidelijk nooit iemand inkeek. Als er geen boek in huis was en ik toch aandrong, werd ik soms meegenomen naar een schuur waar ik stapels oude tijdschriften en zeldzame uitgaven ontdekte die in een hoek lagen weg te rotten, met als enig gezelschap de geiten en kippen. Mademoiselle Rose moest mij dan de les lezen om te voorkomen dat ik deze schatten aan mijn hart drukte, en het volle gewicht van mijn opvoeding tot keurig meisje werd ingezet om mij ervan te weerhouden dat ik van mijn vader zou eisen dat hij ze in ons rijtuig meenam.

Ik ging naar buiten. Ik liep naar de staldeur om de snuit van een vermoeid paard te strelen. Ik gaf het een suikerklontje, die mijn gouvernante altijd in haar handtasje had om in geval van malaise in te nemen met wat mentholspiritus. Kleine kinderen in vodden staken hun hoofd om de hoek van de schuur en observeerden me met een vinger in hun mond. Op een dag liet Mademoiselle Rose mij even alleen om bij onze gastvrouw te informeren naar een bepaalde borduursteek en ik waagde het erop een van hen te volgen naar het hutje waar hij woonde. Aan een touw aan de deur hing een klein ijzeren plaatje dat ik nieuwsgierig aanraakte. Er was een ladder op geschilderd. Later vroeg ik mijn vader waarvoor dit diende: het plaatje moest de moezjiek, die waarschijnlijk even vergeetachtig als dom was, eraan herinneren welk voorwerp hij moest meenemen als er ergens brand was, terwijl zijn buurman moest zorgen voor de emmer, de hamer of de bijl. Ik wierp voorzichtig een blik in het interieur: een vloer van zwarte aarde, gaten in het rietdak, dunne stromatrassen in een hoek gesmeten, banken langs de muren, een oude koffer, een stapel smerige hoofdkussens en als enige luxe het hoekje met de icoon, versierd met een kaars en een papieren roos. Met kloppend hart rende ik weg. Die middag verveelde ik mij niet: de aanblik van deze aftakeling verbaasde en fascineerde het verwende stadsmeisje dat ik was. Dan kwam mijn vader weer terug. Ik rende naar hem toe. Hij gaf mij liefdevol een klopje op mijn hoofd. Wij bezweken niet voor de smeekbeden van onze gastheer die ons met klem verzocht te blijven eten, omdat hij de ergste ongelukken voorzag wanneer wij met een lege maag zouden vertrekken, alsof de lichte maaltijd die wij enkele uren eerder naar binnen hadden gewerkt niet voldoende was om ons over een afstand van een twintigtal wersten in leven te houden. Dan werd onze koetsier, uitgeteld na een paar glazen kwas, uit zijn middagslaapje gewekt, waarna we vertrokken.

Op de terugweg spraken wij nauwelijks. Ik liet mijn vader alleen met zijn gedachten die mij nogal somber leken. Mademoiselle Rose dommelde. Van tijd tot tijd ontsnapte haar een zacht gesnurk, dat zij, wakker geschrokken, maskeerde met een discreet kuchje voor zij opnieuw insluimerde. Ik keek naar het landschap: de donkere bossen zagen er afschrikwekkend uit, in mijn fantasie zag ik er minder vriendelijke dieren dan die ik op de heenweg had gezien, ik dacht dat ik wolven hoorde huilen, ik durfde niet naar de lucht te kijken omdat ik bang was Baba Jaga in haar vijzel te zien zitten, met de stamper in haar linkerhand en in haar rechter de bezem om haar sporen uit te wissen. Ik begon ook te knikkebollen. Wanneer ik eindelijk de wielen weer over het plaveisel voelde hobbelen, werd ik blij: ik wist dat wij teruggingen naar de vrolijke opwinding van de boot, de comfortabele salons, de witte tafelkleden in het restaurant en het gedienstige personeel, maar vooral dat ik tijdens het eten mijn vader voor mij alleen zou hebben, dat hij mij in mijn kooi zou komen toedekken en een verhaaltje zou vertellen voor hij met een sigaar in zijn mond terugging naar de wereld van de grote mensen.

Mei 1940

Het kind is drie. Ze is mollig en heeft krulletjes. Haar buik en bovenbeentjes in een strak broekje van donkerblauwe jersey. Kuiltjes in haar knieën. Abrikooskleurige kuiten. Ze staat op haar tenen, die zich spreiden in het stof. Haar blousje met korte pofmouwen en een blauw sierkraagje kruipt op tot boven haar navel, die zich aftekent tussen de knopen van het broekje en het Petit-Bateau-lijfje. Zij trekt aan de mouw van haar moeder, die midden op de binnenplaats staat te lezen. De jonge vrouw houdt haar boek opzij, schuift haar bril omhoog en glimlacht. Zij kijkt verstrooid naar het kind met de vriendelijke blik van een bijziende. Het kind fronst haar wenkbrauwen, laat de mouw los en gaat weg.

2

De grote mensen hielden in die tijd veel voor me verborgen, dat wist ik best, ook al bestookte ik ze met vragen en vestigde ik hun aandacht erop dat ik sinds februari de jaren des onderscheids had bereikt. Toen wij terugkwamen van onze boottocht hoorde mijn vader dat een van zijn collega’s was gearresteerd. Ik kende deze man wel, met zijn witte haar en zijn zeer eerbiedwaardige voorkomen, die vaak bij ons kwam eten. Het eerste wat hij altijd deed, nadat hij in de antichambre zijn overschoenen en zijn bontjas had uitgedaan en zijn handschoenen en bolhoed aan een bediende had gegeven, was mij een pakje met een roze lint overhandigen dat onveranderlijk gekonfijte vruchten bevatte – geglaceerde pruimen of kersen – die natuurlijk bij Balaboecha waren gekocht, de beroemdste banketbakker van Kiev. Ik kon maar niet begrijpen dat hij in de gevangenis was gegooid, ik dacht dat deze maatregel alleen gold voor langharige nihilisten, voor bommengooiers en voor vaalbleke vrouwen met versleten mantels en slechte viltschoenen, zoals Dora Brillant die in mijn geboortejaar betrokken was bij de aanslag op groothertog Sergej en wier portret ik was tegengekomen toen ik oude tijdschriften doorbladerde.

Mijn vader was terneergeslagen door het nieuws en hij sloot zich twee uur lang op in zijn werkkamer met de administrateur van de bank die hem het bericht was komen brengen. Toen hij ’s avonds boven kwam om het licht in mijn slaapkamer uit te doen, vroeg ik hem vergeefs om uitleg: hij antwoordde dat het vast een vergissing was en dat ik binnen de kortste keren mijn gekonfijte vruchten weer zou krijgen. Ik geloofde er geen woord van. Het had geen nut mijn moeder ernaar te vragen want zij had eens en voor altijd duidelijk gemaakt dat er in haar bijzijn niet over politiek werd gepraat: wanneer de heren het er met alle geweld over wilden hebben, bewaarden ze dit soort conversaties maar voor hun club, zij kreeg er maar hoofdpijn en flauwtes van. Zelfs mijn lieve Mademoiselle Rose, die mij tijdens de geschiedenisles toch met een overvloed aan afschuwelijke details de Franse gevangenissen tijdens de Rode Terreur had beschreven en had geschetst hoe de arme André de Chénier zijn laatste verzen schreef in het vochtige stro van het cachot, wist geen raad met mijn vragen en antwoordde dat een welopgevoed meisje zich niet met dit soort zaken moest bemoeien.

Ik luisterde veel aan deuren. Vooral wanneer mijn gouvernante na onze gezamenlijke lunch haar middagdutje deed in haar kamer naast de mijne. Onze bedienden sliepen ook, zelfs onze dvornik, die toch verondersteld werd zijn post bij de ingang nooit te verlaten. Ik sloop op mijn blote voeten de trap af in mijn batisten onderrok, mijn haar los, in mijn armen mijn poesje met het blauwe halsbandje, en ik drukte mijn oor tegen de deur van de rooksalon, waar mijn vader een laatste glas champagne dronk met de mannelijke gasten die hij had meegenomen voor de lunch. Mijn moeder, die alleen ’s avonds haar rol van vrouw des huizes moest vervullen, was er nooit bij. De discussie liep vaak hoog op en dan spraken de disgenoten met luide stem. Ik begreep niet alles maar ik voelde dat zij ongerust waren, ook al lieten zij hier weinig van blijken en schenen zij het absoluut niet met elkaar eens te zijn over de oorzaken van de huidige situatie en de eventuele remedies.

Sinds vijf jaar verkeerde het Russische volk in de greep van het despotisme. Stakingen en manifestaties werden beantwoord met beperkende maatregelen, arrestaties, snelrecht en deportaties naar Siberië. De tsaar nam met de ene hand terug wat hij met de andere had gegeven. Men zei dat minister-president Stolypin voor hervormingen was, maar deze kwamen niet, en wanneer een langverwachte oekaze eindelijk in de kranten werd gepubliceerd, bevatte deze het tegenovergestelde van wat men had gehoopt. Vooral intellectuelen en studenten werden nauwlettend in de gaten gehouden. Ik had mijn vader al horen klagen dat aan de gymnasia het Latijn en Grieks volledig in ere was hersteld ten koste van economie en rechten, wat hij veel nuttiger vakken vond voor de jonge mensen die hij nodig had om zijn personeelsbestand te vernieuwen.

Wat hem en zijn collega’s echter het meeste zorgen baarde, waren de extra beperkingen die men de joden oplegde. Het gerucht ging dat er weer minder tot de universiteit toegelaten zouden worden, dat zelfs mensen zoals wij, die al twee generaties het recht hadden zich zowel in Klein- als in Groot-Rusland overal buiten de speciale wijken te vestigen, die woonden in Petsjersk, een van de chicste buurten van Kiev op een paar passen van het keizerlijke paleis, misschien belemmerd zouden worden in onze vrijheid om te reizen, meer belasting zouden moeten betalen en nog meer moeilijkheden zouden ondervinden. Op een dag hoorde ik hoe een flink aangeschoten gast de huidige sfeer vergeleek met die van 1905 en de mogelijkheid opwierp van een nieuwe pogrom, waarna er een diepe stilte viel, gevolgd door kreten van protest. Mijn katje schrok, blies en spartelde als een bezetene uit mijn krampachtig gesloten armen en sprong de trap op; op handen en voeten snelde ik het achterna en ontsnapte zo aan mijn vader die ik, ongetwijfeld gealarmeerd door het gemiauw, vanachter een zuil van de balustrade de deur van de rooksalon zag opendoen.

Het woord ‘pogrom’ was ten strengste verboden bij ons. Ik wist niet precies wat het betekende. Het was echter omgeven met een sfeer van ontzetting die ik in gedachten nu eens verbond met de woedende bestorming van het Biëlogorskaja-fort door de opstandelingen onder aanvoering van Poegatsjov in De kapiteinsdochter van Poesjkin (dan verbeeldde ik mij dat ik haar was, verborgen in een kast, mijn tranen in mijn lange haar smorend en wachtend op de jonge officier die mijn leven en mijn eer zou redden), dan weer met de Septembermoorden (en dan zag ik hoe ik in een witte jurk in een kar naar de guillotine werd gevoerd, op het laatste moment weggerukt door de Rode Pimpernel, verkleed als beul). Ik wist natuurlijk dat wij joden waren, maar het zei me niet veel. Mijn ouders waren niet praktizerend. Om mij een plezier te doen had mijn vader mij vorig jaar zelfs meegenomen naar de Sofiakathedraal voor het Russische paasfeest en nadat de processie, voorafgegaan door de popen, driemaal de kerk was rondgegaan, terwijl het luiden van de klokken de muren bijna deed schudden, had ik mij, net als de anderen, driemaal laten kussen door een onbekende en met een kaars in mijn hand met de rest van de menigte geroepen Kristos vosskréssé, ‘Christus is opgestaan’.

Daarna waren wij naar huis gegaan om koelitsj en pasjka te eten en de gekookte eieren te pellen die de kokkin had beschilderd. Alleen mijn grootouders van moederskant, Jonas en Bella Margoulis geboren Sjtsjedrovitsj, hielden zich nog aan de voorschriften van de joodse religie; maar wanneer zij in Kiev waren, sommeerde mijn moeder, die wanhopig werd van deze ‘dwaasheden’, haar vader het gebruik van zijn gebedsmantel te beperken tot zijn slaapkamer. Ik had slechts één keer de kans gehad bij hen thuis in Odessa deel te nemen aan een Pesachmaaltijd en (omdat ik de jongste was) de zin uit te spreken: ‘Wat verschilt deze avond van alle andere avonden?’ Het antwoord liet mij koud en hoewel ik mijn grootouders aanbad en hun liefde en extra aandacht die avond de herinnering eraan omgaf met een zachtglanzende stralenkrans, had de ceremonie in de Sofiakathedraal haar grotendeels overschaduwd.

Ik kende ook nog een ander soort joden met wie ik in aanraking kwam wanneer Mademoiselle Rose en ik, zonder medeweten van mijn moeder, naar de volksbuurt Podol aan de oever van de Dnjepr gingen. Niet dat zij het strikt verboden zou hebben: het zou eenvoudig niet bij haar opgekomen zijn dat wij liever door deze beruchte straten wandelden dan op de Kresjtsjatik, de ‘Champs-Elysées van Kiev’, of in de talloze parken van de stad die, vanaf de heuvel waar wij woonden, trapsgewijs langs de steile helling tot aan de rivier voerden. Hoewel mijn gouvernante verknocht was aan haar katholieke geloof, dat bewust verzwijgen rekende tot de ernstige zonden, hoedde zij zich er wel voor mijn moeder toestemming te vragen. Wij lieten haar koets met de Poolse koetsier, gekleed in fluwelen vest en met pauweveren op zijn hoed, die ik belachelijk vond, staan en gingen lopen, de ene keer via het Vladimir-pad, de andere keer via het André-pad waar ik de grote houten vlonders zo prachtig vond, waarna we, als we moe waren, teruggingen met de paardentram of de elektrische tram, die voor ons de aantrekkingskracht had van het nieuwe.

Deze joden van Podol, oude mannen met peies en een grote rossige baard, met een wijd bovenkleed waar de vuile franje van de tallith onderuit kwam, ziekelijke kinderen met grote donkere ogen en schrale krullen, vrouwen met pruiken die in de rij stonden voor de koosjere winkels, leken mij weinig vertrouwenwekkend. Ik vond ze vies en achterbaks, ik deinsde even terug wanneer een van de marskramers een kleverig stuk halva of een puntje kwarktaart in mijn hand wilde stoppen. Onze bedienden, die niet voldoende op hun hoede waren voor mijn alomtegenwoordige oren, vertelden elkaar soms verschrikkelijke verhalen over de rituele misdaden van deze mensen: ik vond ze net zo geloofwaardig als de sprookjes waarin lelijke heksen kleine kinderen in ovens stoppen. Kortom, de joden van de benedenstad maakten mij bang en ongemakkelijk. Ik had altijd het gevoel dat hun sombere blikken speciaal naar mij keken en mij volgden, zoals die van de jonge tapijtverkoper op de boot. Ik gaf de voorkeur aan de blonde Oekraïense vrouwen die achter hun emmers pekel troonden, ansjovis inmaakten of in hun kraam zaten met enorme stapels watermeloenen, kleine bergjes kersen of armenvol afrikaantjes. Ik weigerde nooit het glas ijskoude melk dat zij mij vriendelijk aanboden en waarvan ik nipte terwijl ik te midden van de herrie probeerde te luisteren naar een blinde bedelaar die, met een jongetje als gids, accordeon, bandoura of lier speelde.

In feite reageer ik nog steeds met dezelfde achterdocht en, laat ik maar eerlijk zijn, afkeer wanneer ik toevallig in Belleville of de Marais kom en voor het eerst sinds jaren weer diezelfde immigranten in vodden zie, die vrome joden met peies die zo lijken op die van Podol en die in steeds grotere aantallen hun Poolse sjtetl en Duitse getto’s verlaten, verdreven door vervolgingen en armoede. In het voorbijgaan hoor ik flarden van die vergeten taal, het Jiddisch. Dan grijpt een onbestemde angst me bij de keel, die, eenmaal thuis, gevolgd wordt door een astma-aanval. Ik ben me heel goed bewust dat ik een veel killere houding heb tegenover deze mensen, dan voor de rasechte Franse bedelaars die op zondag vlak bij mijn huis hun hand ophouden op de trappen van de François-Xavierkerk. Wat de rijke Israëlieten betreft, ik weet niet hoe mijn ouders en hun vrienden zullen reageren wanneer zij ooit de roman lezen die ik juist af heb. Het boek heet David Golder, naar de hoofdpersoon, en ik spaar hun milieu bepaald niet. Datzelfde geldt voor een novelle waaraan ik kort geleden ben begonnen en die ik gewoon Het bal noem. Hierin stel ik aan de kaak wat ik vrees en verafschuw: de buitensporige liefde voor geld en weelde, die parvenu-mentaliteit die arrogant en zonder goede smaak pronkt met zijn rijkdom, kortom de entourage waarin mijn moeder en haar kring zich bewegen.

Wij hebben het geluk dat wij in Frankrijk wonen waar de joden sinds de Revolutie zonder problemen konden assimileren, als zij dat wilden. Mijn man voelt zich net zo min joods als ik, hoewel zijn vader in Moskou lid was van het bestuur van de joodse gemeente en zijn godsdienstige plichten altijd stipt vervulde, waarbij hij van zijn zoons eiste dat zij in elk geval de schijn ophielden: drie jaar geleden zijn wij in de synagoge getrouwd om hem niet voor het hoofd te stoten. Volgens Michel horen deze overtuigingen tot het verleden en zou alles beter gaan als de oude mensen wat discreter zouden zijn. Hij is ervan overtuigd dat de joodse kwestie in Frankrijk niet meer bestaat sinds de goede afloop van de Dreyfus-affaire, wat overigens voor een groot deel te danken is aan Fransen als Zola en Péguy. Eén van de redenen waarom hij zo blij is met een dochter, zo zegt hij lachend, is dat hij nu niet met zijn vader hoeft te redetwisten over wel of geen besnijdenis. Soms, wanneer ik toevallig toch iets afschuwelijks of gewoon verdachts lees, krijg ik een gevoel van onbehagen en dan wijs ik hem erop dat er in onze tijd nog steeds antisemitische groepen en publikaties zijn, zoals die van Maurras. Dan antwoordt hij me lachend dat de persvrijheid wel wat onaangenaamheden waard is.

Hij heeft gelijk. Ik ben niet vergeten dat paus Pius XI de Action Française drie jaar geleden, in 1926, heeft veroordeeld en zo de overgrote meerderheid van de katholieken van deze beweging afhield. Je moet wel erg wantrouwig zijn om te denken dat deze vreemdelingenhaat zich op dit moment richt tegen mensen zoals wij. Deze situatie heeft echter nog een andere kant: wij hebben de plicht duidelijk te maken dat wij in de eerste plaats Fransen zijn en dan pas joden – want welke betekenis heeft dit woord nog voor ons, behalve die van een duistere afstamming die weldra verloren zal gaan in de nevelen van de tijd? De ongerustheid die sommige van onze vrienden in zijn greep heeft sinds de nationaal-socialistische beweging in Duitsland, die echt antisemitisch is, zo van zich doet spreken, lijkt ons nogal overdreven. Volgens mijn vader moeten vooral wij een gematigde houding bepleiten ten opzichte van dit overwonnen land: het moet zijn economie weer opbouwen in plaats van gewurgd te worden door onze eisen en dan zal ook daar de redelijkheid weer zegevieren. Natuurlijk moeten wij die arme Duitse en Poolse vluchtelingen opnemen, die in eigen land het slachtoffer zijn van pogroms, van de primitieve haat die de kop weer opsteekt, maar laten wij hopen dat er spoedig een einde komt aan hun uittocht zodat de Franse arbeiders zich niet bedreigd gaan voelen door hun aanwezigheid, en wij moeten hen vooral de bescheidenheid aanraden die wij zelf ook zoveel mogelijk in praktijk brengen.

Dankzij mijn jonge tante Assia kwam ik er in 1910 achter wat het woord ‘pogrom’ precies inhield. Zij was nog geen tien jaar ouder dan ik en in tegenstelling tot haar zuster, mijn moeder, was zij heel vriendelijk voor mij. Zij had juist haar middelbare opleiding voltooid op een internaat in Odessa en zij had haar ouders gevraagd haar naar Parijs te sturen om er onder de hoede van een nicht medicijnen te studeren, omdat dit in Rusland onmogelijk voor haar was door de quota die golden voor de toelating van joden. Zij zou al in het voorjaar gaan om een paar maanden aan Frankrijk te wennen en de taal beter te leren voor de colleges begonnen. Nu logeerde zij eerst een paar weken bij ons, omdat het lang zou duren voor wij elkaar weer zouden zien. Dat deed mij verdriet. Ik had diep respect voor Assia omdat zij had volhard in haar wens om verder te studeren ondanks de aarzelingen in de familie; vooral mijn moeder vond het onfatsoenlijk dat een meisje arts wilde worden. Dankzij haar goede voorbeeld en de boeken die mij waren voorgelezen over de avonturen van Florence Nightingale en de tranen van medelijden die ik had geplengd bij een ander boek over de verschrikkingen van de Boerenoorlog, Pieter Maritz, de jonge Boer uit Transvaal, had ik in het geheim besloten deze zelfde weg te gaan wanneer ik groot was.

Begin november vroeg Assia op een middag of ik meeging naar lyceum nummer één aan de Bibikov-boulevard om een jongeman af te halen die zij een jaar geleden, tijdens haar vorige vakantie in Kiev, voor het laatst had gezien. Daarna zouden wij met zijn drieën thee gaan drinken bij patisserie Kircheim. Ik voelde mij zeer gevleid door dit aanbod en rende naar mijn moeder om toestemming te vragen, die zij gaf. Met luide kreten riep ik Mademoiselle Rose. Zij deed me mijn laarzen aan, gaf me mijn jas, mijn hoed en mijn mof en in de antichambre trof ik Assia, heel elegant in een mantel met een kraag van beverbont en een bijpassende muts. Omdat wij alle tijd hadden liepen wij de Alexandrovskaja af langs het keizerlijke paleis. Het was prachtig weer voor de tijd van het jaar. De zon weerkaatste op de marmeren frontons, veranderde de ruiten in kristallen kroonluchters, vergulde de roodbruine bladeren aan de bomen, zette de gouden punten van het hek in vuur en vlam en toverde felle vonkjes op de helmen van de roerloze schildwachten voor hun zwart-wit gestreepte wachthuisjes.

Wij sloegen de hoek om naar de Kresjtsjatik, waar het zoals altijd wemelde van de koetsen, huurrijtuigen en omnibussen, terwijl de trottoirs van gele klinkers bijna verdwenen onder de lange rokken van de vrouwen, gevolgd door hun bedienden die bijna bezweken onder de pakjes, en wij liepen tot de kruising met de Bibikov-boulevard. Jongetjes amuseerden zich door de bladeren van de kastanjebomen af te rukken met een grote zwaai van hun uniformpet, die volgens de schoolmode ontdaan moest zijn van de metalen versteviging en er zo vormeloos mogelijk moest uitzien. Op de grond vormden de bladeren goudkleurige hopen waar mijn laarzen ritselend in wegzakten, waarna ik ze speels de Pruisisch blauwe lucht in schopte. Plotseling rende er een groep jongens het grote gebouw uit waar de collegezalen waren. De knopen van hun jasjes en de gespen van hun koppelriemen fonkelden in de zon. Zij droegen allemaal een zwarte armband. Nauwelijks waren zij tevoorschijn gekomen of er kwam een groep dragonders uit de Vladimirskajastraat en joeg hen uiteen. Tante Assia greep mijn hand en trok mij tegen het hek van het Nicolaas I-plein, net op tijd om te voorkomen dat ik onder de hoeven van een paard terechtkwam: ik rook de warme pittige geur van zijn bezwete vacht, een van de sporen van de ruiter ging rakelings langs mij heen, zijn sabel ving het zonlicht. Toen werd alles weer rustig.

Zodra onze schrik weer bedaard was, gingen wij op een bank zitten en zij legde mij uit dat de studenten ondanks het verbod geprobeerd hadden hun verdriet te uiten over de dood van graaf Leo Tolstoj, wiens overlijden diezelfde ochtend bekend was geworden. Ook al had ik nog nooit iets gelezen van deze man, die de Russen beschouwden als de grootste schrijver aller tijden (ik was ervan overtuigd dat hij niet beter kon zijn dan Dickens en vooral Hugo, van wie Mademoiselle Rose mij Les misérables voorlas), en die door de orthodoxe kerk, gesteund door de regering, was geëxcommuniceerd wegens zijn subversieve geschriften, ik wist wel dat zijn naam al een week lang in alle kranten stond en dat iedereen het over hem had. In de nacht van 27 op 28 oktober had hij op zijn tweeëntachtigste heimelijk zijn landgoed Isnaja Poliana verlaten, was naar het dichtstbijzijnde station gegaan en met onbekende bestemming op de trein gestapt. Zijn ongeruste vrouw, kinderen en vrienden waren naar hem op zoek gegaan. Op 1 november was hij weer opgedoken in het stadje Astapovo, met een longbloeding. De pers berichtte dagelijks over hem en voorspelde niet veel goeds: hij lag in het huis van de stationschef en werd steeds zwakker ondanks de goede zorgen van zijn arts. Ten slotte werd op 7 november zijn dood bekendgemaakt.

Assia had tranen in haar ogen. Zij stond op, keek me aan, haalde haar schouders op, zette haar muts en mijn hoed recht en nam me bij de hand mee naar de ingang van het gymnasium. De bel voor het eind van de lessen had juist geklonken, maar er was niet het gewone gedrang en rumoer. De scholieren kwamen van groot tot klein in stilte en met afgemeten tred de trap af en zij haalden als één man een zwarte armband uit hun zak die zij om de mouw deden van hun grijze uniform met goudkleurige knopen. Ik zag een groepje mannen, ongetwijfeld de directeur en de leraren, bezorgd met elkaar staan praten in de deuropening.

Mijn tante ontdekte in de menigte de jongen voor wie zij was gekomen. Zodra hij ons zag verliet hij zijn vrienden en kwam naar ons toe. Hij was een magere, puistige jongen wiens hals, die rood was van de harde, schurende kraag, getooid was met een vooruitstekende adamsappel die voortdurend op en neer wipte. Zij stelde hem voor als Konstantin Georgijevitsj Paoestovski, bijgenaamd Kostik.

Er ontspon zich onmiddellijk een discussie: het ging over mij, de kleine Irina. Assia had er spijt van dat zij mij had meegenomen op een dag als deze, en zij vroeg haar vriend dringend zijn armband af te doen en, zoals afgesproken, met ons mee te gaan naar patisserie Kircheim. Als hij weigerde zou ze meteen met mij naar de Petsjersk lopen. Zij konden een kind van zeven natuurlijk geen enkel risico laten lopen. Geschokt protesteerde ik: ik was toch geen baby meer, mijn vader vond mij al groot genoeg om mij mee te nemen op een uiterst gevaarlijke tocht op de woeste Dnjepr, waarbij wij wel tien keer bijna waren verdronken, en bovendien was ik al lang op de hoogte van de praktijken van de politie omdat ik nauwe banden onderhield met een revolutionair die momenteel wegrotte in Siberië. De jongen barstte in lachen uit, deed zijn armband af en stak hem in zijn jaszak. Diep beledigd weigerde ik de hand die Assia mij toestak, vastberaden stak ik mijn handen in mijn mof en mokkend volgde ik hen op de voet in de richting van de Kresjtsjatik.

Te midden van het vergulde stucwerk van de patisserie en bij het zien van de amandelgebakjes en de koppen schuimende chocolade op het kanten tafelkleed, verdween mijn woede. Ik liet ze ruimschoots de tijd om elkaar te vertellen wat zij het afgelopen jaar hadden meegemaakt en wat hun toekomstplannen waren. Ik begon me net te vervelen, toen mijn nieuwsgierigheid werd gewekt door een uitspraak van Kostik: ‘Blijf niet te lang in Kiev, Assia, pas goed op jezelf. Herinner je je nog wat er vijf jaar geleden is gebeurd? Iedereen denkt dat er weer hetzelfde kan gebeuren.’

‘Geloof je echt dat er nu nog een pogrom zou kunnen komen?’ vroeg mijn tante.

Ik stelde dezelfde vraag als altijd en deze keer kreeg ik antwoord. In oktober 1905 was Kostik dertien en Assia twaalf. Zij kenden elkaar nog niet. Op de zeventiende had de directeur van het gymnasium de leerlingen drie dagen vrij gegeven om de publikatie te vieren van het manifest waarmee de tsaar zijn volk eindelijk bepaalde vrijheden toestond, waaronder de vrijheid van godsdienst, van vergadering en van meningsuiting zonder censuur vooraf, en hij stelde een volksvertegenwoordiging in, een gekozen doema die kon meebeslissen over wetten. Kostik was de straat opgerend met zijn vrienden, hij had zijn knoopsgat versierd met een rode kokarde en kwam langs de universiteitsgebouwen waar een grote groep studenten naar buiten kwam die de ‘Marseillaise’ zong.

En net als daarstraks waren er dragonders verschenen met het geweer in de aanslag. Er klonken schoten. Meegevoerd door de opgejaagde massa en gescheiden van zijn vrienden merkte de halfgesmoorde Kostik dat hij werd meegesleurd naar de Vladimirskaja-straat, waar op datzelfde moment een ander eskadron verscheen, vastbesloten de studenten in te sluiten. Hij was doorgerend tot de Kresjtsjatik, aarzelde of hij naar rechts zou gaan omdat daar zijn huis was, en was gedreven door nieuwsgierigheid toch naar links gegaan, waarna hij de Nicolajevski-straat overstak en naar het Raadhuisplein liep.

Het zag er zwart van de mensen en er waren veel rode vlaggen. Demonstranten beklommen de muren van het gebouw en hielden zich met één hand vast aan de zuilen van het balkon. Toen ontmoette hij Assia. Zij huilde omdat zij haar gouvernante was kwijtgeraakt met wie zij op weg was naar de Idzikovski-bibliotheek om boeken te lenen. Toen dragonders met ontblote sabels zich een weg baanden door de brullende menigte, greep Kostik het meisje bij de hand, lichtte zijn hielen en rustte niet voor hij via allerlei steegjes bij zijn huis was waar zijn moeder angstig op hem wachtte.

Ik luisterde geboeid naar het verhaal van de jongen. ‘Maar’, zei ik tegen Assia, ‘hoe ben jij daarna thuis gekomen? Was mama niet boos op je dat je zonder gouvernante naar vreemden ging?’

Zij ging verder en vertelde dat de ouders van Kostik haar heel vriendelijk hadden ontvangen. Zijn vader wilde haar natuurlijk niet laten gaan. Hij stuurde een bediende naar ons huis om haar familie gerust te stellen en te vragen of zij die nacht bij hen mocht blijven omdat het nog steeds onveilig was op straat en het ’s avonds alleen maar erger zou worden. Hij beloofde dat hij haar de volgende dag zelf zou terugbrengen zodra het gevaar was geweken. Maar de volgende dag barstte de pogrom los.

Ik weet nu dat een pogrom in Rusland altijd uitbreekt na ernstige incidenten. Dat in mijn geboortejaar een van de ergste pogroms honderden mensen het leven kostte in de joodse wijken van Kisjinev. Ik weet nu ook dat deze net als vele andere, misschien niet georganiseerd, maar in elk geval geduld werd door de politie. Het nieuwe eraan was dat hij zich niet beperkte tot de Podol-wijk. Een zakenrelatie van mijn vader, Alexander van Gunzburg, heeft het me later in detail verteld. Hij was in Kiev voor de begrafenis van zijn grootmoeder Rosenberg, waarbij de hele rijke joodse burgerij van de stad aanwezig was. Het huis van zijn neef, op de hoek van de Sadovaja en de Alexandrovskaja, waar toch veel officiële gebouwen stonden, zoals het paleis van de gouverneur, de nationale bank en het hoofdpostkantoor, werd eerst bestormd door oproerkraaiers en vervolgens door de Zwarte Honderd en de bewoners dankten hun leven slechts aan de nabijheid van het Engelse consulaat, waarvan zij de tuin wisten te bereiken door tussen een paar loszittende planken van de omheining door te kruipen.

Hetzelfde gebeurde in onze rustige straat en ongetwijfeld alleen omdat de autoriteiten, nadat zij de oproerkraaiers een groot deel van de dag hun gang hadden laten gaan, vonden dat wij ons lesje hadden geleerd, ontsnapten mijn ouders en ik aan het geweld en de plunderingen. De politie greep in toen ze al aan ons tuinhek stonden te rukken waarboven zij inderhaast van takken gemaakte knuppels heen en weer zwaaiden. Zelfs bij Kostik, wiens familie niet joods was en waar de bedienden bij het begin van de onlusten hun voorzorgen hadden genomen door iconen op de vensterbanken aan de straatkant te zetten en met krijt een orthodox kruis op de koetspoort te krassen, kwamen dronken boeren vragen of men geen ‘jidden’ verborg. Zij moesten voorzien worden van wodka voor zij weg wilden gaan. Toen het weer rustig was geworden bracht men mijn tante naar huis, waar zij werd opgewacht door mijn hysterische moeder en hoorde dat de gouvernante voor straf was ontslagen omdat zij haar pupil was kwijtgeraakt.

Anderhalve maand later, toen zij op het punt stond Kiev te verlaten om de feestdagen bij haar familie door te brengen, stond de stad opnieuw in lichterlaaie. De autoriteiten hadden besloten de werknemers van de Post- en Telegrafiedienst, die net als elders in Rusland al een paar weken in staking waren, te vervangen door een bataljon geniesoldaten. Deze kwamen in opstand, vielen hun eigen commandant aan en trokken met rode vlaggen door de straten, waar zich spoedig arbeiders bij hen aansloten. Zij waren op weg naar de joodse markt toen het eerste salvo klonk uit een kazerne: in het gevecht vielen honderden doden en gewonden. De koetsier van mijn ouders, die Assia naar het station bracht, had net genoeg tijd om rechtsomkeert te maken en terug naar huis te gaan.

Ik was zo onder de indruk van het verhaal dat deze twee mij hadden verteld dat ik op de terugweg geen mond opendeed, wat niet bepaald in mijn aard lag. Het werd al avond, er verschenen grijze wolken aan de hemel en een koude noordenwind prikte op mijn wangen. Ik vertelde niets over deze dag aan Mademoiselle Rose, die mijn gebrek aan eetlust weet aan de taartjes die ik bij Kircheim had gegeten en mij voor de digestie een aftreksel van kersensteeltjes liet drinken. Iets weerhield mij ervan verdere uitleg te vragen aan mijn vader, die verbaasd was omdat ik zo weinig zei en mij vastklampte aan de mouw van zijn jasje om te verhinderen dat hij mijn slaapkamer uitging. Ten slotte maakte hij zich zachtjes los en bleef ik alleen in mijn bed achter met de kat op mijn buik. Bij het licht van het nachtlampje dacht ik onder mijn roze baldakijn na over een belangrijke vraag: wat had ik gemeen met die kleine, armoedige joden van de Podol-wijk, dat degenen die gewoonlijk op straat naar mij glimlachten en bogen voor mijn ouders – koetsiers, dragers, bedienden, soldaten, allerlei moezjieks – mij op die oktoberdag in 1905 met hen konden verwarren en hoe kwamen ze op het idee dat zij mij de schuld konden geven?

Toen ik de volgende morgen wakker werd was de lucht helder. Rukwinden bliezen de bladeren van de bomen. Tegen het eind van de ochtend vielen de eerste sneeuwvlokken. Mijn moeder liet de dubbele ramen plaatsen die de komst van de winter aankondigden.