Nadine Gordimer

De milieubeheerder

Uit het Engels vertaald door Tineke Funhoff

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Oorspronkelijke titel The Conservationist, verschenen bij Jonathan Cape Ltd., Londen

Oorspronkelijke tekst © Nadine Gordimer en Felix Licensing bv, 1974

Nederlandse vertaling © Tineke Funhoff en De Geus bv, Breda 2010

Eerder verschenen bij Uitgeverij De Arbeiderspers, Amsterdam, 1987

Omslagontwerp Studio Ron van Roon

Omslagillustratie © Steve Bloom/stevebloom.com

isbn 978 90 445 2856 5

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2010.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

Bleke, gespikkelde eieren.

Als hij op zondagochtend heen en weer slingerend over de geulen bij het hek van de derde wei komt, ziet de eigenaar van de boerderij plotseling: een aantal bleke, gespikkelde eieren waaromheen zich een halve cirkel kinderen heeft gevormd. Sommigen zitten op hun hurken; het kind vlak achter de eieren heeft de kleermakerszit aangenomen, als een marktkoopman. Er ligt iets van een trotse bezitter in de grijns waarmee hij verlegen opkijkt naar de boer. De eieren liggen erbij als knikkers; de andere kinderen dringen eromheen samen, maar je kunt zien dat ze ze niet mogen aanraken zonder de toestemming van het kind in kleermakerszit. De blote voeten en de zitvlakken van de kinderen hebben een nest in het lange, dode gras gevormd, zowel voor de eieren als de kinderen.

Het embleem op de motorkap, dat van zichzelf al de vorm van een prismatische lichtflits heeft, schittert in zijn ogen als een verblindend zwaard dat van boven naar beneden zigzagt. Dit is het punt waarop er altijd een kind over het veld komt aanrennen, zelfs als er geen kind te zien is, om het hek open te maken voor de auto. Maar vandaag zet de boer hem op de handrem, laat de motor lopen en stapt uit. Een heel klein jongetje, met een trui aan die langgeleden voor veel langere armen is gemaakt maar toch te kort is om een naakt buikje te bedekken, rent naar het hek en blijft daar staan. De anderen zitten allemaal trots te glimlachen bij de eieren. Het kind in kleermakerszit (dat een jurk draagt, maar het kan een jongen zijn) strekt zijn hand uit naar de eieren, schuift ze zachtjes een beetje dichter bij elkaar en laat een paar van de buitenste in zijn handpalmen rollen. Romig geel zijn de eieren, de glanzende, stevige schaal vol poriën en spikkeltjes, iets puntiger toelopend dan een kippenei, en de palmen van de kleine, zwarte handen zijn van een doorschijnend, abrikooskleurig roze. Alleen het geluid van het eerbiedige, snuffende ademhalen door snotterige neuzen is te horen.

Hij vraagt iets aan het kind in kleermakerszit en er wordt gegiecheld. Hij wijst naar de eieren, maar raakt ze niet aan en stelt zijn vraag opnieuw. De kinderen verstaan de taal niet. Hij praat door en maakt er veel gebaren bij. Het kind in kleermakerszit houdt glimlachend zijn hoofd schuin, alsof hij de lof amper verdragen kan en laat een van de eieren door zijn handen rollen.

Elf bleke, gespikkelde eieren. Een heel nest parelhoeneieren.

Het kleine jongetje staat nog steeds bij het hek te wachten. De boer gaat terug naar de auto, zet de motor af en loopt in de richting waaruit hij is gekomen. Hij is van de weg af het veld ingeslagen, springt over de droge geul en belandt lenig op het knisperige, dode kosmos en het kakigras dat er afgelopen zomer langs groeide. Zijn dikke, rubberen zolen schrapen over versleten borstels van afgegraasd, dood gras op de harde grond. Hij is op weg naar de kraal, naast de omheining waar de kalveren ’s nachts naartoe gebracht worden. Maar het weitje met de doormidden gezaagde olievaten die als voederbakken dienen is leeg, er is niemand in de buurt. Uit een rij van grijze cementblokken gebouwde kamers stijgt radiomuziek op als hoorbare rook in de heldere, zonnige morgen: het is zondag. Een vrouw komt van achter de uit blik en draad opgetrokken aanbouwtjes vandaan, die de behuizingen aan het gezicht onttrekken of er deel van uitmaken. Als ze hem naderbij ziet komen, blijft ze doodstil staan, als iemand op een foto die de zon in zijn ogen krijgt. Hij vraagt waar de eerste opzichter is. Zonder een beweging te maken, maar met een gezicht alsof ze zich inspant om hem te horen, maakt ze een instemmend geluid en geeft dan antwoord. Hij herhaalt wat ze gezegd heeft, voor de zekerheid, en zij herhaalt het instemmende geluid, lang en geruststellend, als de grommende zucht van een tevreden slaper. Haar blik stuurt zijn rug in de richting die ze heeft aangegeven.

Hij loopt door een alfalfaveld. De laatste oogst van de herfst moet ergens in de afgelopen week zijn binnengehaald; hoewel de verdroogde resten (rolletjes vuil als je ze tussen duim en wijsvinger wrijft, of stukjes geknapte ballon) hun klavervorm verloren hebben en verbleekt zijn tot een grijsgroen, verspreiden ze hier en daar onder zijn voeten een zoete vleug zomeradem uit de bek van een koe, of uit de mond van een warme, slaperige vrouw naar wie je je ’s ochtends omdraait. Onwillekeurig zuigt hij het diep in zijn longen en het lost op in een intenser genot, de droge, koele en perfecte lucht van een hoogvlakte in de herfst die hij, gevangen in de auto waarin nog de oppervlakkige ademhaling van de stad hing, nog niet heeft kunnen opsnuiven. Vanochtend nog niet, al een week lang niet. Naarmate de lucht in hem binnengolft, ziet hij meer en kijkt hij verder: de wilgen langs de rivier zijn blond geworden, niet op hun bleekst nog, uitgekamd tot kale strengen, maar licht besprenkeld en sierlijk doorregen met vergeelde bladeren. Rondom de bomen hangt een licht waas; hun silhouet vloeit rookachtig-paars over in de heldere lucht …

Een heel nest parelhoeneieren. Binnenkort is er niets meer over. In het land. Het continent. De oceanen, de hemel.

Plotseling ziet hij de gestalte van de zwarte man, Jacobus, op hem aflopen. Hij moet uit de maïsvelden gekomen zijn aan de andere kant van de weg, voorbij de alfalfa, en hij rept zich over de akker met de stijve, hobbelige gang van een man die zou rennen als hij jonger was. Maar híj was toch op zoek naar Jacobus; er moet ergens een vergissing in het spel zijn – hoe zou de man al kunnen weten dat hij wordt gezocht? Een of ander signaal vanuit de kraal? De boer grinnikt een beetje ongeduldig, bijna verlegen, in zichzelf – en loopt rustig in zijn eigen tempo verder. Hij onderdrukt de opwelling de man met een handgebaar af te remmen en bereidt in gedachten voor wat hij over de parelhoeneieren zal zeggen.

Hoewel het zondag is, heeft Jacobus zijn blauwe werkoverall aan en hoewel het niet heeft geregend en er de komende vijf maanden ook geen regen kan worden verwacht, draagt hij de rubberlaarzen die voor nat weer bestemd zijn. Hij hijgt, vanzelfsprekend, maar blijft op drie meter afstand, alsof daar een streep is getrokken, voor de boer staan en begint een formele begroeting, waarbij ook een handgebaar hoort alsof hij een hoed heeft om af te zetten. De boer loopt op zijn gemak op hem af. ‘Jacobus, ik was naar je op zoek. Hoe gaat het ermee?’

‘Nee, gaat goed alles. Een kalf geboren vrijdag. Maar ik probeer u te bellen, gisteravond.’

‘Goed zo, dat is toch van de rode koe, hè?’

‘Nee, de rode koe is niet zover. Is van jonge koe, die u vorig jaar van Pietersburg hebt gekocht.’

Ze praten allebei snel, als mannen die iets dringend willen vertellen. Even valt er een stilte om een botsing te voorkomen; maar natuurlijk heeft de boer voorrang.

‘Hoor eens, Jacobus, ik ben net bij de derde wei geweest, daar …’

‘Ik probeer, probeer te bellen gisteravond, baas …’

Maar hij heeft precies in zijn hoofd hoe hij het wil zeggen: ‘De kinderen hebben parelhoeneieren gepakt om mee te spelen. Ze moeten ergens een nest hebben gevonden, in het gras of tussen het riet, en ze hebben de eieren eruit gepakt.’

‘Daar bij de rivier … Was u daar?’ De eerste opzichter heeft zijn lippen opgetrokken waardoor zijn verrotte paardentanden bloot komen. Hij kijkt overstuur, weifelend: ja, hij is verantwoordelijk voor de kinderen, sommigen van hen zijn waarschijnlijk de zijne, en trouwens, hij is verantwoordelijk voor de goede orde onder de familieleden van de mensen die op de boerderij werken en de boer heeft al eens moeten klagen over het aantal honden dat ze erop na houden (gevaarlijk voor het gevleugelde wild).

‘Ze hebben ze toch niet nodig. Om te eten. Nee, hè? Jullie hebben genoeg kippen. Het zijn gewoon kinderen, ze weten niet beter, maar jij moet ze vertellen dat ze niet met die eieren mogen spelen. Als ze eieren vinden in het veld mogen ze er niet aankomen, begrepen? Niet aankomen en niet ergens anders neerleggen, nooit.’ Natuurlijk snapt hij het prima, maar hij trekt zijn niet-begrijpende, gepijnigde gezicht om aan te geven dat het zijn schuld niet is, dat hij gebukt gaat onder het gedrag van al die andere mensen in de kraal. Jacobus heeft ook iets kruiperigs. ‘Baas,’ dringt hij aan, ‘baas, het is heel erg daar bij de rivier. Ik probeer, probeer u te bellen gisteravond. Wat daar is gebeurd. De man is dood. U moet zien.’ En zijn hand priemt zich met een gebiedende wijsvinger op borsthoogte van de boer door de lucht in de richting van de rij wilgen achter hem.

‘Een man?’

‘Daar, daar.’ De opzichter deinst terug voor zijn eigen hand, alsof hij iets op een afstand wil houden. Hij heeft zijn voorhoofd in drie diepe rimpels getrokken.

‘Is er iemand dood?’

Zijn vreselijke wetenschap geeft de opzichter overwicht. ‘Dode man. Solomon vindt hem gisteren om drie uur.’

‘Is er iets gebeurd met een van de boys? Wat voor man?’

‘Nee. Ja, we weten niet wie het is. Of wat. Hoe hij dood komt hier op deze boerderij.’

‘Een vreemde. Niet een van onze mensen?’

De opzichter zwaait getergd met zijn handen. ‘Niemand weet wie die man is.’ En hij begint het verhaal opnieuw te vertellen: ‘Solomon rende, het was drie uur, hij bracht de koeien terug. Gisteravond, ikzelf probeer paar keer, vijf keer’ – hij houdt zijn gespreide vingers en duim omhoog – ‘u te bellen in de stad.’

‘Wat heb je toen gedaan?’

‘Toen ik de auto zie komen, net, kom ik uit de maïsvelden gerend.’

‘Maar met het lijk?’

Nu geeft zowel de vooruitgestoken, bebaarde kin als de wijsvinger aan: ‘De man is dáár. U kunt zien, nog daar, baas, kom, ik laat u zien.’

De opzichter hobbelt langs hem heen. De boer moet hem wel volgen. Waarom zou hij naar een dode man bij de rivier gaan kijken? Hij zou net zo goed meteen de politie kunnen bellen en het overlaten aan de bevoegde kanalen die dergelijke zaken behandelen. Het is niet een van de mensen die op de boerderij werken. Het is geen bekend persoon. Het is een aanblik die hij zich zou kunnen besparen.

Maar de dode man ligt op zijn land. Nu de boer gekomen is, heeft de opzichter Jacobus de kracht en de steun gevonden om de gebeurtenis te interpreteren: zijn vastberaden rug in de blauwe overall, de kraag die van de licht gebogen nek afstaat, leidt naar de indringer. Hij doet zijn plicht en zijn werkgever is verplicht hem te volgen.

Ze lopen terug over het alfalfaveld en de weg af. Een prachtige morgen, al bijna tot volle, kalme warmte gekomen die zal aanhouden tot de zon ondergaat, en die niet culmineert in een toenemende hitte zoals in de zomer. Om tien uur even warm als midden op de dag en midden op de dag niet warmer dan om drie uur ’s middags. De pauze tussen twee seizoenen; dagen die even volkomen en perfect in zichzelf besloten zijn als een ei.

De kinderen zijn verdwenen; de plek waar ze zaten had evengoed gemaakt kunnen zijn door een koe die in het gras is gaan liggen. Uit de richting van de kraal galmt een koket overredende stem een reclamejingle door de lucht … een gratis ‘giant’ … stuur vandaag nog uw naam en adres.

De twee mannen hebben de stilstaande auto achter zich gelaten en zijn bijna bij het hek. Het kleine jongetje met de trui aan komt uit het niets tevoorschijn gesprongen, maar schrikt als hij de opzichter ziet. De kleine, stoffige penis die aan zijn mollige onderbuikje bengelt, lijkt op het slurfje van een speelgoedolifant. Hij blijft staan kijken hoe Jacobus de roestige draadlus losmaakt, die de paal van de prikkeldraadomheining en de paal van het hek bijeenhoudt, waardoor het hek, dat gewoon een losstaand deel van de omheining is, op de grond valt.

Er zitten geulen en ingekerfde patronen in de weg van de regens uit lang voorbije seizoenen, versteend, eerder groeven die in de loop van duizenden jaren in rots zijn uitgesleten dan afdrukken van wielen, laarzen en hoeven in levende aarde. Er is deze zomer geen regen gevallen, maar zelfs in een droog jaar houdt de vlei, de moerassige laagte die normaal onderloopt in de regentijd, het land op deze boerderij een beetje vochtig, en in de derde wei zijn lapjes grond waarop een vel van groenig vocht geglazuurd, verdroogd, kromgetrokken en gebarsten is, waardoor elk segment opkrult aan de randen. De voetstappen van de boer komen er knisperend op neer, alsof het biscuitjes zijn waarin gehapt wordt. De rivier staat te laag om haar te kunnen zien of horen; naarmate de helling zijn tempo aan vaart doet winnen, snuift hij iets op in de droge lucht (zoals hij ook plotseling de klaver rook). Een geur van zeepsop die aan de was doet denken. Dus daar ergens ligt de rivier.

En de dode man. Ze lopen op een drafje naar de wilgen en de kraag van gebroken, verwarde, kriskras door elkaar gegroeide en tegen elkaar aan gevallen rietstengels, die doorlopen tot aan de andere kant – waar de grond weer omhooggaat en het land van iemand anders begint. Als het geen droog jaar is, is het onmogelijk naar de overkant te komen en staan de koeien midden in de rivier stom naar eilandjes van verborgen gras te staren die ze wel ruiken maar waar ze niet bij kunnen. De twijgen van de halfnaakte wilgen wiegen hun bleekgroene toppen zo’n vijf centimeter boven de rommelige picknickplaats met de lage, stenen barbecue die vol as ligt, maar waarin het gescheurde karton van een pak bierflesjes nog leesbaar is voor het oog dat de vertrouwde, ontbrekende letters kan invullen. Met de punt van zijn rubberen zool keert de boer onder het lopen iets glinsterends om op de plek waar de rivierbedding gezakt is; iemand heeft hier afgelopen zomer een ring verloren. De blauwe overall leidt hem door dode distels, langs hier en daar verspreid groeiende guirlandes van moeraslelies met hun lange, rafelige bladeren in de vorm van een mandala, tussen de amfibische uitlopers door van een bosje taaie riethalmen die de hele winter lang soepel donkergroen blijven. De twee mannen stappen als logge koeien het droge riet in, waardoor er een zwerm kleine vogeltjes opvliegt, en voelen het pluis van uitgebloeide lisdodden, dat door hun bewegingen opstuift, als spinnenwebben tegen hun gezicht aan komen. Daar ligt de man, voorover.

De boer struikelde bijna over hem: bij de afdaling was hij vlak achter zijn opzichter aan blijven sjokken.

De dode man.

Jacobus loopt om de plek heen. Rondom het lichaam is het land platgetrapt – de hele kraal moet ernaar zijn komen kijken. ‘Hoe is gebeurd. Wat is hier gebeurd. Waarom komt hij hier op de boerderij. Wat is gebeurd.’ Hij praat door in een soort verontwaardigde klaagzang. Ook de boer omcirkelt de plek, met zijn ogen.

Een van hen. Het gezicht ligt in de kleverige modder; de kleine, bruine oren, het fijne, viltachtige haar, een plooi of rol waar het haar overgaat in de nek, want wie hij ook was, mager was hij niet. Een bruin colbertje met een krijtstreep, alleen nog de oogjes van knopen aan de tweedehandsmouwen die ooit deel moeten hebben uitgemaakt van het pak van een blanke zakenman. Een chique, strakke broek en een brede riem van namaakslangenleer met sierstiksels. Hij zou ook dronken kunnen zijn zoals hij daar ligt, deze mooie stadsjongen. Maar in zijn verouderde ‘modieuze’ schoenen steken dode, verwrongen voeten, die stijf en geknakt naar binnen zijn gedraaid toen hij werd neergegooid. Afgezien van het gezicht, dat in een putje of holte tussen de kluiten terecht is gekomen, ligt zijn lichaam helemaal niet op de grond, maar hangt het er vlak boven op een geplet nest van riethalmen dat het voor zichzelf heeft gemaakt. Van hieruit is de enige wond die er aan hem te zien is een lange, rode schram, kennelijk veroorzaakt door een scherpe, gebroken rietstengel die langs zijn nek is gestreken.

De boer slaat naar iets wat aan zijn gezicht blijft zitten. Er zijn nu geen muggen; lisdoddenpluis. ‘Was hij dood toen Solomon hem vond?’

‘Dood, dood, afgelopen.’ De opzichter loopt behoedzaam op het lichaam af, buigt zich voorover terwijl hij zijn gezicht naar zijn werkgever toe draait en zegt op vertrouwelijke toon, alsof hij naar iets geluisterd heeft: ‘En begint nu al een beetje …’ Hij trekt zijn neus op en ontbloot zijn vuile paardentanden.

De boer haalt heel normaal adem; hij zuigt niet diep in zoals hij de droge, heldere lucht op het alfalfaveld opsnoof, maar ademt ook niet lichter. Er is niets te ruiken, werkelijk niets; terwijl daarboven, die zoetige geur.

‘Je kunt hem beter niet aanraken. Weet je zeker dat niemand hier hem kent? Het heeft niets met een van jullie hier te maken?’ Hij kijkt zijn opzichter doordringend aan, met gebogen hoofd en ogen die van onder zijn wenkbrauwen door priemen.

Jacobus legt zijn hand dramatisch op zijn eigen borst, waar een vuil onderhemd onder de loshangende overall te zien is. Hij zwaait zijn hoofd langzaam van de ene naar de andere kant. ‘Niemand kan weten wie deze man is. Niets met deze man te maken. Dit zijn mensen van daar – daar.’ Hij wijst met diezelfde beschuldigende vinger in de richting van de zuidgrens van de boerderij.

De huid van een handpalm is te ongevoelig om het pluis te kunnen vinden en het kleeft nog steeds aan zijn gezicht. De boer steekt zijn onderlip uit en blaast krachtig naar boven. En nu ziet hij één vlieg, van het koppige soort dat in leven blijft, vlak boven het sierlijke, bruine oor daarbeneden cirkelen. De vlieg zweeft aan de kant waarnaar het hoofd een fractie gedraaid ligt, hoewel het met het gezicht naar beneden in de modder ligt, de kant waar de mond bijna zichtbaar moet zijn. De vlieg cirkelt en landt, cirkelt en landt, ongehinderd.

‘Laat alles zoals het is. De politie moet komen.’

‘Ja-a-a, baas’, zegt de opzichter lang aangehouden, uit medeleven met de verantwoordelijkheid die nu niet langer op hem rust. ‘Ja-a-a … is veel beter.’

Er valt even een pauze. De vlieg ziet eruit alsof hij zou moeten zoemen, maar hij is niet te horen. Hierbeneden tussen het riet heerst zoals gewoonlijk stilte, verbroken door het geweerschot (zo klinkt het, in contrast) van een droge stengel die knakt door de bewegingen van een onzichtbare vogel. Alleen ’s zomers suist de wind door het groene riet.

Ze draaien zich om en ploeteren terug in de richting waaruit ze gekomen zijn, de man achterlatend. Hij blijft alleen, met zijn gezicht voorover, liggen.

De boer rijdt met de auto naar de boerderij en Jacobus rijdt mee. Hij zit angstvallig met zijn voeten plat op de met tapijt belegde vloer en zijn handen netjes samengevouwen op zijn knieën – hij heeft trouwens de huissleutels, zodat hij er altijd in kan om te telefoneren als dat nodig is. Het huis is afgesloten omdat er door de week niemand woont of gebruik van maakt. Ze gaan naar binnen door de keukendeur en de boer loopt rechtstreeks naar de telefoon in de huiskamer en draait aan het slingertje naast de hoorn. De gemeenschappelijke lijn is bezet en onder het wachten peutert hij de stukjes verdroogd riet uit de dunne laag kleverige modder aan zijn zolen. Hij wrijft de ene zool tegen de andere en de modder laat rimpelend los en valt als een kwak uitwerpselen op het glanzende linoleum, versierd met oranje en bruine rozen. Borden en bestek voor een maaltijd staan op tafel, met een net eroverheen dat aan de zoom wordt verzwaard door gekleurde kralen; overdwars tegen een uitstekende hoek staat een ijskast gebiedend in zichzelf te zoemen. Het belletje waar hij op wacht laat hem schrikken. De lijn is nu vrij en de centrale verbindt hem door met het politiebureau.

Tegenover ambtelijke instanties gebruikt hij altijd de andere taal van de blanke, hij spreekt Afrikaans. ‘Hallo, met Mehring, van Vleiplaats aan de Katbosrand Road. Jullie moeten iemand sturen. Er is een dode man gevonden op mijn boerderij. Beneden in de vlei. Ziet eruit alsof hij daar gedumpt is.’

Er klinkt plotseling een geblaas aan de andere kant; de lucht wordt in goedgehumeurde wanhoop uitgestoten. De stem richt zich tot hem alsof hij een oude vriend is: ‘Man … op zondag … waar moet ik iemand vandaan halen? Het busje is op patrouille in de locatie. Ik zit hier in m’n eentje. Is het een Bantoe?’

‘Ja. Het lijk ligt in het riet.’

‘Hebben uw boys gevochten of zo?’

‘Het is een vreemde. Geen van mijn boys weet wie het is.’

De stem lacht. ‘Ja, ze zijn bang, ze zeggen altijd dat ze het niet weten. Waarschijnlijk een steekpartij?’

‘Ik zei toch dat ik er geen idee van heb. Ik wil het lijk niet aanraken. U moet iemand sturen.’

‘Jezus, ik weet niet hoe ik dat moet oplossen. Ik zit hier maar alleen. Het busje is in de locatie … Morgenochtend stuur ik iemand.’

‘Maar dat lijk is gisteren gevonden, het ligt daar al vierentwintig uur.’

‘Ik kan er niets aan doen, meneer. Man, ik zit hier alleen!’

‘Waarom neemt u geen contact op met een ander politiebureau? Laten die iemand sturen.’

‘Dat gaat niet. Dit is mijn district.’

‘En wat moet ik dan met een lijk op mijn land? De man is misschien wel vermoord. Het is duidelijk dat hij een klap op zijn hoofd heeft gekregen of zoiets, en daarna gedumpt is. Je kunt aan zijn schoenen zien dat hij geen stap in die vlei gezet heeft.’

‘Is hij dan gewond aan zijn hoofd?’

‘Zoals ik al zei, dat zijn uw zaken. Ik wil niet dat mijn boys zich bemoeien met iemand die vermoord is. Ik wil achteraf geen moeilijkheden krijgen over deze kwestie. U moet hier vandaag nog een mannetje heen sturen, brigadier.’

‘Morgenochtend bent u de eerste. En u krijgt er geen moeilijkheden mee, maakt u zich geen zorgen. U zit toch bij de vlei, vlak bij de locatie? Daar komt het vandaan, vast en zeker, die kaffers zijn niet te hebben, dat stelletje kennen we …’

De boer legt de hoorn op de haak en zegt in het Engels, Christ almighty, en lacht snuivend, zachtjes, opdat Jacobus het niet hoort.

De opzichter wacht in de keuken. ‘Ze komen morgenochtend vroeg. Ik heb ze alles verteld. Hou alleen de mensen uit de buurt. En de honden. Let erop dat er daar geen honden komen.’ De opzichter vertoont geen enkele reactie, hoewel hij ongetwijfeld gedacht heeft dat de boer niet wist dat de honden, die verbannen hoorden te zijn uit de kraal, stilletjes aan weer verschenen zijn, niet precies dezelfde beesten misschien, maar als soort.

‘Neem me niet kwalijk, baas’, hij beduidt dat hij voor hem uit naar de woonkamer wil en loopt, bijna op zijn tenen, naar een meubelstuk dat ooit gepronkt heeft als de trots van een eetkamerameublement, maar nu wordt gebruikt als bar (een afgesloten kast waarvan Jacobus geen sleutel heeft) en ook als bewaarplaats (niet afgesloten laden) voor documenten die betrekking hebben op de boerderij, en terwijl hij een van de stroeve laden aan het luxe, vergulde handvat opentrekt, graait hij trefzeker onder de hoeveelheid rekeningen die erin gegooid zijn. Hij heeft gevonden wat hij kennelijk uit veiligheid verborgen had: in de kom van zijn handpalmen brengt hij een enorm horloge, met een zwarte wijzerplaat en een brede metalen band, en een zonnebril waarvan het rechterglas is gebroken tevoorschijn. Hij blijft wachten, daarmee aangevend dat zijn werkgever zijn hand moet uitsteken voor de ontvangst, en overhandigt formeel de eigendommen. ‘Van hem?’ En de opzichter knikt heftig.

‘Goed, Jacobus.’

‘Goed, baas.’

‘Stuur je Alina rond enen om de lunch klaar te maken?’ roept hij hem na.

Dus ze hebben het ding wel aangeraakt, het gezicht opgelicht. Natuurlijk kan de zonnebril ook in een zak hebben gezeten. Geen geld. Dat verwondert hem niet; die vrijdagse moorden gaan om geld, waar anders om. Jacobus heeft de voorwerpen (het uit Japan afkomstige, stalen horloge is van het soort gestolen waar dat zwarte mannen op straathoeken heimelijk te koop aanbieden) in veiligheid gebracht om te laten zien dat de mensen hier niets met de hele zaak te maken hebben.

Hij loopt naar de la die Jacobus net dichtgeschoven heeft en vindt er een vensterenvelop, met een frankeerstempel, waar een of andere circulaire in gezeten heeft. Het horloge, met de buigzame, stalen schakelband eromheen gewikkeld, past er makkelijk in, maar door de bril blijft de klep openstaan. Hij slaat een elastiekje dubbel om zijn vingers en rekt het over de envelop om de inhoud te beveiligen. Hij schrijft erop: Horloge en Bril, eigendom van dode man. Hij voegt eraan toe: Voor de Politie, plaatst de envelop in het oog vallend op de tafel, boven op het net, verplaatst hem dan naar de keuken en legt hem op de afdruipplaat van de gootsteen waar hij direct in het gezichtsveld ligt van iemand die het huis binnenkomt.

Buiten de keuken gekomen trekt hij zijn neus op voor de onaangename geur van eendenstront en drie of vier vale katjes met een vacht zo dun als de plukjes eendendons die zachtjes ronddwarrelen in onzichtbare luchtstromingen rennen weg voor de bedreigende zuil van zijn lichaam. Psspsspss roept hij, maar ze deinzen terug en een blaast er zelfs tegen hem. Hij beent weg, langs de schuur, de wei waar de koeien die moeten kalveren met hun kolossale lijven bijeendrommen, en langs het kleine weitje, waar de oude stier die, nu kunstmatige inseminatie zo handig blijkt, hoe langer hoe minder wordt gebruikt en altijd alleen staat. Hij loopt verder door de maïsvelden voor zijn lange wandeling over de boerderij, op een perfecte zondagochtend, waaraan hij al had willen beginnen toen hij naar de derde wei reed.

De kwestie van de parelhoeneieren is niet geregeld. Hij is zich daar onder het lopen van bewust, omdat hij weet dat het niet goed is dergelijke dingen te laten passeren. Daar moet tegen opgetreden worden. Elf eieren. Het zou nutteloos zijn geweest ze onder de zwarte Orpingtons te leggen; ze waren vast al koud. Een roodpotige patrijs neemt een stofbad op een plekje waar hij zich onbespied waant, aan het eind van een rij maïsvelden die al geoogst zijn en klaarliggen om te worden omgeploegd. Maar er scharrelen geen parelhoenderen in het afgelegen veld waar ze meestal komen. Die klotehonden; hun honden hebben ze natuurlijk in de zomer afgemaakt. Elf gespikkelde eieren, puntig, zo anders dan kippeneieren die per dozijn in de holten van plastic standaarddozen gelegd worden en onderhevig zijn aan prijsschommelingen al naar gelang het seizoen. Binnenkort zal er niets meer over zijn. Het heeft geen zin daarover te piekeren; hou ermee op. De handen van het kind rondom de gespikkelde eieren hadden de kleur van de onderkant van een leeg, tegen het licht gehouden schildpadschild. De maïsvelden zijn bijna allemaal geoogst; de halmen bijeengebonden tot piramideachtige schoven met bovenop een droge pluim, de bladeren aan rafels gescheurd. Als de velden geoogst zijn, zie je de verten weer; de geploegde aarde strekt zich in waaiervormige ribbels uit tot aan haar eigen horizon. De boerderij wint in de winter aan omvang, net zoals de horizon ’s zomers, naarmate de maïsvelden hoger en voller worden, naderbij komt en de boerderij insluit tot ze nog maar uit een paar gangen tussen stijve, groene muren bestaat die boven zijn hoofd uit groeien. In een goed jaar. Als er weer eens een goed jaar komt. Buiten staat een eg te roesten (geen regen, maar toch, de dauw kan ook hevig zijn). Nu is het de tijd om het kruiskruid te wieden dat welig tiert op dit deel van het veld, bij de eucalyptusbomen die er weer verrassend goed bijstaan; hij kan de stompen waar ze, tot een paar jaar geleden, altijd hout voor hun vuren van afhakten, nauwelijks meer zien, zo veel nieuwe takken zijn eraan gegroeid.

Hoewel hij er niets van gemerkt had toen hij die ochtend op pad ging, voelt hij nu de gebruikelijke hoofdpijn na een late zaterdagavond op de brug van zijn neus drukken; hij sluit zijn ogen tegen het licht en klemt het bot tussen duim en wijsvinger. Hij heeft een aangename dorst, trek in water vooral. Hij loopt naar de windmolen naast een oud, stenen bijgebouw. Het cement rondom de put is nieuw en de wieken van de molen glanzen nog. Hij houdt zijn hoofd schuin onder de stroeve kraan en het water sist, warm noch koud, in zijn mond. De molen draait niet en hij maakt de ketting waarmee hij is vastgezet los om hem op gang te krijgen, maar hoewel hij wat gekraak voortbrengt, begint hij niet te draaien omdat er vandaag geen wind is, niets beweegt in de lucht, het is een perfecte herfstdag. Hij zet de rem weer zorgvuldig vast.

Even na één uur, als hij op weg naar het huis langs de kamer van de bediende Alina naast de kippenren loopt, ziet hij Jacobus met haar staan praten. Hij en de opzichter lijken elkaar niet op te merken omdat ze elkaar al eerder gezien hebben en er geen groet uitgewisseld wordt. Hij roept: ‘Je kunt er beter iets overheen leggen, daar.’ (Hij gebaart met zijn hoofd in de richting van de rivier.) ‘Een zeil. Of zakken.’

#

Mehring was geen boer, hoewel er ongetwijfeld iets van boerenbloed in hem stroomde. Veel bemiddelde mannen uit de stad kopen op een bepaald punt in hun carrière een boerderij – de verliezen zijn aftrekbaar van de inkomstenbelasting en dit valt nog samen met iets minder tastbaars, iets wat ze zich nu kennelijk mogen permitteren: een hunkering om in contact te komen met het land. Die schijnt te ontstaan als je rijk bent geworden in de industrie. En het wordt stilzwijgend als loffelijk beschouwd, een teken dat iemand tenminste menselijk is gebleven en kan genieten van de eenvoudige dingen in het leven die armere mensen zich niet meer kunnen veroorloven. Zoals de voorzitter van een investeringsfonds, waarvan Mehring directielid was, zei: ‘Zo’n boerderij werkt enorm stimulerend, vind je niet? Als ik op vrijdagmiddag vertrek en zie hoe het hooi op mijn veld in balen wordt geschoven, dan verdwijnen al mijn zorgen. Maar als de hagel de jonge maïs teistert, stort mijn wereld natuurlijk in elkaar.’ Een jongensachtige grijns die speciaal voor dit onderwerp werd bewaard, toonde aan hoe ver zo’n ramp afstond van een realiteit die iets te maken had met de directiekamer waarin ze zaten te praten.

Mehring ging bijna ieder weekend naar zijn boerderij. Hij wist dat hij het bedrijf lonend had kunnen maken als hij zich ervoor had ingespannen en als hij meer tijd had gehad, net zoals hij alles lonend kon maken. Maar dan had hij weer meer belasting moeten betalen; dat zou bespottelijk zijn. Maar land mocht niet worden misbruikt of verspild en een paar jaar geleden had hij deze honderdzestig hectare veld, akkers en vlei gered, waarvoor hij waarschijnlijk iets te veel had betaald. Het was toen overwoekerd door onkruid, verwaarloosd (slechte grond, landbouwkundig gesproken), maar mooi – iemand die de eerste keer dat hij ernaar ging kijken bij hem was, had gezegd: ‘Waarom koop je het niet en laat je alles zoals het is?’

Hij had zelf niet zo veel op met die grotestadsromantiek, riep het verval een halt toe en liet alles opknappen. Een boerderij is pas mooi als ze productief is. Het lukte hem een redelijke productie te halen; om zelfs dat maar te bereiken moest hij voortdurend op alles een half oogje houden (meer had hij niet over) en natuurlijk had hij zich een elementaire kennis van het boerenbedrijf, landbouw en veeteelt, eigen gemaakt, zodat hij niet makkelijk door zijn mensen daar om de tuin kon worden geleid en met enige deskundigheid activiteiten kon plannen. Het was verbazingwekkend wat je niet allemaal kon leren als je gewend was nieuwe feiten in je op te nemen en nieuwe situaties het hoofd te bieden, zoals je dat in de industrie moest. En net zoals in de stad maakte je gebruik van andere mensen – de boeren uit de buurt waren heel bekwaam: ‘Ik ben niet trots, als het nodig is ga ik op hun stoep zitten en vraag ze de oren van hun Boerenkop.’

Soms nam hij in het weekend vrienden mee naar de boerderij. Ze zeiden dat het een fantastisch idee was, we vinden het heerlijk eens buiten te komen, eruit te zijn, en – als ze uit hun auto’s gestapt waren (na de kinderen die het hek van de derde wei openmaakten verrijkt te hebben met een hoeveelheid onverwachte centen): wat heerlijk, wat een geluksvogel, wat verstandig om zo’n plek te hebben om je terug te trekken. Dan werd er een lam geroosterd aan een spit boven de barbecue dat rondgedraaid werd door een van de boys uit de kraal en werden er balen hooi aangesleept, na telefonische instructies aan Jacobus, om op te zitten. De wijn werd koel gehouden in de rivier tussen het riet waar de gasten met hun rug naartoe zaten en de picknickplek was zorgvuldig uitgekozen op het beste uitzicht over de Katbosrand, een rij heuvels aan de noordelijke horizon waarover, minstens één of twee keer op een luie zondag, een enorm straalvliegtuig, dat zo hoog vloog dat het schijnbaar langzamer ging dan de overvliegende zilverreigers of Hadeda-ibissen, losgelaten leek te zijn om door de hogere luchtlagen naar Europa te zeilen. De mensen die daar in het gras wijn zaten te drinken en met hun vingers knapperig lamsvlees aten, ontleenden een gevoel van vrijheid aan die aanblik: niet de vrijheid die geassocieerd wordt met een groot vliegtuig door mensen die van reizen houden, maar de vrijheid om daar op de grond te zitten, in de frisse lucht van deze plek-om-je-terug-te-trekken uit de context van benauwde vliegvelden, belastingvrije drank en in cellofaan verpakt bestek.

Soms ging hij er door de week alleen heen. Het was op z’n hoogst drie kwartier rijden, zelfs in het drukke verkeer om vijf uur. Eenmaal buiten de stad moest hij nog door een industriegebied, een van die dorpen in Transvaal waar de maïsvelden waren opgegaan in fabrieken met zorgvuldig aangelegde tuinen eromheen en waar de hoofdstraat nu volgebouwd was met supermarkten, discountwinkels en goedkope restaurants, maar het was makkelijk om onderweg bij de Griek te kunnen stoppen om sigaretten of lekkere hapjes te kopen. Daarna was het één rechte weg langs de spoorlijn tot aan de Afrikaanse locatie, waar ze zo uit de hekken konden komen scheuren – grote, overvolle bussen, taxi’s, vrachtwagens vol mensen, fietsen en kinderen waar je maar keek. Er kwam geen einde aan de locatie; het hoge draadhek, dat naar binnen helde en aan de bovenkant voorzien was van prikkeldraad, maakte een bocht bij de afslag van de geasfalteerde hoofdweg en volgde de zandweg. De huizen kwamen nog niet tot aan de grens. Aan deze kant stonden ze zelfs nog ver weg in het veld, de ene na de andere rij van het soort behuizing dat je op kindertekeningen ziet: een doos met een deur in het midden, aan weerszijden een raam, en rook die uit de schoorsteen kringelt. ’s Avonds en vroeg in de morgen lag die rook er als een dikke, zachte laag overheen; uit een van die vliegtuigen zou je de nederzetting niet eens kunnen zien liggen. Daarna liep de weg in een scherpe bocht van de locatie af. In die hoek stond het huis van de oude Labuschagne en zijn zonen; hun koeienstallen, velden en arbeidershutten strekten zich aan weerszijden van de weg uit. Er was een windmolen die erbij stond als een vleugellamme vogel en die ze nooit repareerden. Het volgende oriëntatiepunt waar zijn bezoekers voor de zondagse lunch op moesten letten, was de Indiase winkel, zo’n drie kilometer verderop aan de linkerkant. Een emaillen reclamebord op het dak voor een merk limonade dat allang niet meer werd verkocht, een metalen rek met aardappels en verlepte kool op de veranda. Vanaf dat punt kon je de boerderij zien liggen, de anderhalve kilometer lange rij wilgen (sommige mensen merkten op dat het alleen voor die wilgen al de moeite waard was geweest haar te kopen) in de glooiing tussen twee licht oplopende stukken land, de Katbosrand in de verte, het huis waarin niemand woonde. Niemand zou geloven (zeiden ze ook) dat de stad op slechts veertig kilometer afstand lag en de grote locatie er vlak achter. Rust. De kalmte van de hoogvlakte, de weidsheid van grasland waar geen struiken of bomen in thuishoren; het overheersende groen, geel of zilverbruin, al naar gelang het seizoen. Een landschap zonder theatraal vertoon, behalve wanneer het een arena werd voor zomerse stormen, een landschap dat niets van een ansichtkaart had (foto’s deden er meestal geen recht aan) – een typisch Transvaals landschap dat je óf saai en rustig vond óf verkoos boven alle andere (zeiden ze).

#

De boer, Jacobus en de jonge Izak, die alleen maar goed was om dingen vast te houden, repareren de pomp. Jacobus zei over de telefoon, ja, de politie was gekomen, maar nu was er iets mis met de pomp en de Japanse radijs, die verbouwd werd als veevoer voor de winter, stond te verdrogen. Jacobus is werkelijk erg plichtsgetrouw; met enige moeite lukte het hem zelfs de naam en het nummer te spellen van het benodigde onderdeel voor de reparatie.

Het is donker en bedompt in het pomphuis bij de eucalyptusbomen; ze werken in het intieme licht van een gaslamp en wisselen slechts instructies uit of zo nu en dan een gegrom van inspanning als ze een bout niet loskrijgen. Als ze weer naar buiten komen, houden ze hun vuile handen een eindje van hun lichaam af; de namiddagzon schijnt op hun gezicht en de wilde duiven, die de boer soms voor zijn plezier schiet, beginnen rond te vliegen.

‘Dus er zijn geen moeilijkheden geweest? Maandag?’

‘Ja, geen moeilijkheden. Ze zeggen, weet ik wie die man is. Ik zeg – ik weet niet wie het is, de baas heeft gezegd, niemand hier kan het weten. De baas heeft u al gezegd. Dan vragen ze, wie heeft hem gevonden? En ik breng Solomon en ze vragen hem, zelfde, zelfde, weet jij wie die man is. Solomon zegt, nee, ik kan het niet weten. Ik geef ze die dingen in de keuken, ik zeg ze, als u wil u kan baas bellen,’ (Mehring knikt goedkeurend in de richting van zijn laarzen) ‘u kan baas bellen in de stad.’

‘Er heeft niemand gebeld.’

‘Nee, ik weet. Toen gaat blanke agent met busje daarheen.’

‘Goed zo. Ze hebben dus alles weggehaald. En niet gezegd dat je naar het bureau moest komen’, hij maakt het gebaar van een verklaring ondertekenen, ‘dat is prima.’

Jacobus houdt stil, opdat de boer zich naar hem toe draait. Jacobus fronst, hij blijft even staan en vergeet door te lopen.‘Hij is dáár, dáár. De blanke stuurt de zwarte agent naar mijn huis, hij vraagt om schop. Ze graven en ze leggen hem erin, waar we waren, zondag. Dan gaan ze weg. Ze zien me niet, ze vertellen me niets.’

Als zo vaak in een confrontatie met benepen ambtenarij is de eerste reactie weer hoon. Grote god, moest je nu lachen of kwaad worden? Zou je ze met hun stomme koppen tegen elkaar moeten slaan of ze een pluimpje geven – een lichtend voorbeeld van de voortreffelijke, pragmatische aanpak van hun luiheid, het vernuft van hun domheid, zoals ze de bureaucratie te lijf gaan met hun vuile zakmes waarmee ze afwezig de zwarte randjes onder hun nagels wegpeuteren. De superieure onnozelheid waarmee ze brutaliteit verwarren met gezag, de agent in de kaki-gabardine met de geblinddoekte dame. Wie denken ze wel dat ze zijn? Als verhaal (plotseling is het al een verhaal geworden dat je vertelt in een bar of aan het diner) is het van dezelfde klasse als de oude mop over het dode paard dat van Commissioner Street naar Market Street versleept moest worden, omdat de agent niet wist hoe hij ‘Commissioner’ moest spellen.

Wie denken ze verdomme wel dat ze zijn? Hij is écht boos; zijn boerderij is geen openbaar kerkhof. Als ze geen zin hebben om uit te zoeken door wie de man is vermoord, dan moeten ze toch tenminste zelf van hem af zien te komen. Maar nee, hoor. Graaf maar een gat en gooi hem erin, weg ermee. Op het land van iemand anders. Het heeft geen zin die idioot te bellen. Hij kan beter naar het hoofdbureau op John Vorster Square gaan en iemand te spreken vragen die verantwoordelijk is.

De dagen zijn korter aan het worden. Reuzenschaduwen van de eucalyptus liggen geveld over de weg. Nu de zon laag staat, stijgt er een kelderachtige kilte op uit de rivier; de dag heeft geen warmte opgeslagen om die terug te drijven. Hij doet het hek van de derde wei open (de kinderen komen meestal niet voor mensen te voet) en loopt onder de vergeelde wilgen door. In zijn verbeelding was de plek heel dichtbij, te zien vanaf de oevers van de picknickplaats, bijna. Maar het wordt donker en hij kan hem niet vinden. De koeien lopen overal rond; er zijn zo veel afgetrapte plekken tussen het riet en de lisdodden die alle kanten opstaan. Het doordringende, schrille, slaperige gekwetter van de wevervogels omringt hem. Hij hoort zijn eigen dreunende voetstappen alsof hij wordt gevolgd. Een patrijzenpaar hoort ze ook en blijft, met uitgestoken nek, ver weg in het veld staan, waar ze langzaam om zich heen pikkend op weg waren om op stok te gaan. Bij de kraal staan Jacobus en Phineas tussen de jonge kalveren in het omheinde weitje en hij blijft even op het houten hek leunen, aangestaard door de kleine, stomme beesten met hun defensief op de grond geplante poten en wijd uit elkaar staande ogen die naar achteren glinsteren. Eentje heeft zich opengehaald aan het prikkeldraad en Jacobus smeert de plek in met zalf. Hij zwaait zijn benen over de omheining en helpt het beestje vast te houden. De witte koppen en de veelkleurig rode tekening van de kalveren vormen een nieuw patroon van lichte en donkere vlekken in plaats van het vervagende silhouet van hun lijven. Hij neemt de gelegenheid waar om Jacobus aan te spreken over de parelhoeneieren en legt er de nadruk op dat hij de laatste tijd heel weinig parelhoenderen op de boerderij heeft gezien. Jacobus gaat rechtop staan, handen op de heupen, klaar met het kalf, en lacht hartelijk en geruststellend. ‘Genoeg, genoeg parelhoenderen hier op de boerderij, vroeg in de ochtend zie ik ze, waar we de maïsvelden ploegen, iedere ochtend …’

Maar híj is daar niet vroeg in de ochtend. Of zelden.

Natuurlijk, geen onderzoek betekent dat Jacobus en Solomon geen tijd hoeven te verdoen op het politiebureau, geen agenten die hun neus in de kraal komen steken, vragen stellen en mensen lastigvallen. Er is altijd wel een arme stakker die geen of een ondeugdelijk pasje heeft en wiens illegale status aan het licht zou komen als de politie alles overhoop ging halen. En als het uiteindelijk voor de rechter zou komen, de volgende stap, zou hij erbij gehaald worden om te getuigen, omdat dit zijn land is – een dag of misschien wel meerdere dagen verloren met rondhangen op de rechtbank, almaar wachtend om te vertellen dat hij van niks weet. Die arme stakker – die andere arme stakker – is toch dood. In die enorme locatie gebeurt dat soort dingen iedere dag, of liever, ieder weekend, dat weet iedereen, ze worden vermoord om hun vrijdagse loonzakje of ze steken elkaar overhoop als ze hebben gedronken. Ze wonen daar met z’n honderdvijftigduizenden op elkaar.

Binnen trekt hij een blikje bier open voor hij weer teruggaat naar de stad en terwijl hij het opdrinkt, belt hij toch maar weer met de brigadier van het plaatselijke politiebureau.

‘Wat is dat nou voor onzin? Is mijn boerderij soms een vuilnisbelt of een kerkhof of zo?’ Het heeft geen zin ze op een ander niveau aan te spreken.

‘Nee man. Het was gewoon – voor de gezondheid en zo, begrijpt u – het is niet gezond om een lijk daar te laten liggen, en het busje van het lijkenhuis kon niet komen. We komen hem echt wel ophalen, misschien morgen al.’

‘Voor het weekend?’

‘O ja, maakt u zich maar geen zorgen, het was alleen omdat het busje van het lijkenhuis niet …’

Hij heeft geen zin om de hele uitleg nog een keer aan te horen. Hij moet terug naar de stad om zich te verkleden voor hij naar een van die dinertjes gaat waarvoor hij, als man in de leeftijdsgroep van getrouwde vrienden die alweer enige jaren de status van vrijgezel voert, zeer in trek is.