Marie Hermanson

Paddestoelen voor Madeleine

Vertaald uit het Zweeds door Anna Ruighaver

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Oorspronkelijke titel Svampkungens son, verschenen bij Albert Bonniers Förlag, Zweden

Oorspronkelijke tekst © Marie Hermanson 2007

Published by arrangement via Loud Literary Agency

Nederlandse vertaling © Anna Ruighaver en De Geus bv, Breda 2010

Omslagontwerp Studio Ron van Roon

Omslagillustratie © Getty Images/Elliott Neep

isbn 978 90 445 2857 2

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2010.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Grote stinkzwam (Phallus impudicus)

Grote stinkzwam (Phallus impudicus)

Wordt ook wel ‘lijkzwam’ genoemd.

Smaak: mild!

Geur: weerzinwekkend, afschuwelijk zoet, geur van rottende kadavers.

Paddestoelen in woord en beeld

Bengt Cortin

1

Het kan geen toeval zijn dat we juist daar en op dat moment de grote stinkzwammen vonden. Ik herinner me de fallusvormige vruchtlichamen, de walgelijke lijklucht en Madeleines gesmoorde, verleidelijke lach. Ik herinner me de rilling die door me heen ging. Van begeerte, walging en haat.

Mijn vader was de charismatische paddestoelenexpert Holger Haglund. Het was vanzelfsprekend niet gemakkelijk om in zijn schaduw op te groeien. Houd dat alsjeblieft in gedachten voor jullie een oordeel over me vellen.

Mijn moeder behoorde tot het soort mensen dat van de zee houdt. Ze was opgegroeid op een eiland in Bohuslän en haar familie was al generaties lang visser. Als jonge vrouw was ze naar Göteborg verhuisd en had een aanstelling als administratief medewerkster bij een importfirma gevonden.

Mijn vader verafschuwde de zee. ‘Sééé’, zoals hij zei. Hij sprak het woord uit met een langgerekte, nasale ‘é’, waarbij hij zijn kin naar beneden liet zakken, zodat het klonk als een blatende geit. Dat was zijn manier om zijn verachting voor die hooghartige zeelui te tonen. Het was immers zo deftig aan zee. Mensen die er het geld voor hadden bouwden er zomerhuizen. Frisse wind, weids uitzicht. ‘Ja, ja’, snoof mijn vader.

Mijn vader hield van het bos. Zo vaak hij kon pakte hij de auto en vluchtte hij, weg van mijn moeder, van mij en van ons appartement in de stad. Landinwaarts. Weg van de zee. Als de verplichtingen van het gezinsleven te zwaar begonnen te drukken, zocht hij de diepe sparrenwouden op, zoals andere mannen de kroeg opzoeken. ‘In het bos vind je pas vrijheid’, verkondigde hij. ‘Die zeepokken begrijpen niet wat vrijheid is. Ze weten niet wat het is om je in een bos te verliezen. Om tussen de stammen door te lopen, steeds dieper het bos in, om bijna te verdwalen.’

Al gauw leidden de uiteenlopende inzichten van mijn vader en moeder wat betreft het zee-bosvraagstuk tot een scheiding. Ik was toen zes jaar. Ik stelde me geheel aan mijn vaders kant. Ik verafschuwde zout water en hield van modderige bosmeertjes. De spar was mijn lievelingsboom. En op die jonge leeftijd al oefenden de paddestoelen hun duistere aantrekkingskracht op mij uit. Ik was, vond ik, in elk opzicht een zoon van mijn vader. Mijn vader en ik verhuisden naar een oud boshuisje, met een keuken en een klein woonvertrek op de benedenverdieping. De zolderverdieping was niet ingericht, maar mijn vader liet haar isoleren en er twee slaapkamers en een badkamer maken.

Het huisje lag afgelegen, ver van de andere huizen. Eerst reed je onder de spoorbaan door, door een nauwe, naar binnen toe hellende poort die uit steenblokken bestond. Van een afstand leek de poort op twee reusachtige vrouwendijen, en mijn vader kon het niet nalaten dat iedere keer te zeggen. Na de poort van vrouwendijen ging het omhoog een steile heuvel op, wat in de winter lastig kon zijn als je geen goede banden had. Daarna volgde er een slingerende grindweg van een paar kilometer lang, omzoomd door sparrenbos en grote stapels gekapte bomen met geelrode, geurende snijvlakken. Vervolgens nog ongeveer een kilometer over een klein zijweggetje, dat nauwelijks opviel als je er niet van wist.

De schoolbus kwam natuurlijk niet die kant op, dus moest ik met mijn vader meerijden naar school. Hij begon om zeven uur en ik begon op zijn vroegst om acht uur, dus moest ik altijd minstens een uur op het schoolplein staan blauwbekken.

We hadden maar één buurman, de oude Utbom, maar dat was niet iemand met wie je echt contact had. Hij werd ‘de bijlmoordenaar’ genoemd, een naam die me angst aanjoeg, maar mijn vader legde uit dat je die niet letterlijk moest nemen. Utbom was alleen maar een beetje vreemd en kon enorm boos worden als je je aan hem opdrong. Als hij zijn huis uit kwam, was dat meestal om hout te hakken, dus de keren dat je hem zag was dat met een bijl in zijn handen. Hij had een ruwharige herder die het hele jaar door aan een touw lag, met een armzalig hok als enige beschutting tegen regen en kou. Door het begrensde bestaan van de hond waren zijn zintuigen sterk ontwikkeld. Zijn gehoor was bijna bovennatuurlijk scherp en bij naderende auto’s blafte hij lang voordat je zelf het geluid van de motor horen kon.

Zonder de paddestoelen waren mijn vader en ik in ons huisje vast behoorlijk geïsoleerd geraakt. Aan de andere kant: als de paddestoelen er niet geweest waren, hadden we daar helemaal niet gewoond.

Mijn vader gaf cursussen over paddestoelen en iedere zondag, van midden juli tot midden november, stond hij op de verandatrap om zijn cursisten te ontvangen. Ze kwamen uit het hele land. Mijn vaders cursussen waren beroemd en zijn kennis dwong in alle gelederen respect af.

Doordeweeks werkte hij als voorraadbeheerder bij een regiment, waar hij voor de post zorgde en militaire uitrustingen en onderkleding aan de dienstplichtigen uitdeelde.

Aangezien hij vrije toegang had tot het depot kon hij achteroverdrukken wat hij voor zichzelf nodig had, zonder dat iemand het merkte: waterafstotende broeken en truien, winddichte jassen, legerschoenen, regenkleding, petten, mutsen met oorkleppen – allemaal zaken die in het bos zeer bruikbaar waren.

Zijn werkzaamheden waren naar ik begreep niet bijzonder inspannend. Als de postbezorging afgehandeld was, was het voornamelijk zaak om op zijn plek te blijven in zijn kleine hokje, het depot open te maken als er iets uit gehaald moest worden, vuile kleding aan te nemen, en te noteren wat er binnenkwam en wat er werd afgegeven. Ik denk dat hij heel bewust voor dat werk gekozen had. Het kwam hem precies goed uit: de vrije toegang tot praktische kledingstukken in combinatie met de ledigheid, die hem in staat stelde zijn krachten voor de weekenden te sparen.

Ik heb hem een paar keer op zijn werk bezocht. In dat zo goed als geheel mannelijke milieu kwamen zijn talenten niet tot hun recht en ik kreeg het gevoel dat hij onverschillig en ietwat neerbuigend behandeld werd.

Een van mijn klasgenoten, wiens moeder als kokkin bij het regiment werkte, had me al eens ingelicht dat mijn vader door de dienstplichtigen ‘onderbroekenraper’ werd genoemd. Ik had dat destijds als pure jaloezie beschouwd (wat was een simpele kokkin ten opzichte van mijn vader?), maar toen ik later mijn – niet bepaald geslaagde en voortijdig afgebroken – dienstplicht vervulde bij een regiment in het noorden, kon ik zelf meemaken hoe grof de toon er soms kon zijn en hoe men soms de spot kon drijven met oudgedienden die pretentieloze functies hadden.

Maar mijn vader leek het allemaal gelijkmoedig op te nemen. Al in een ver verleden had hij het ridicule spel van het beklimmen van de carrièreladder doorgrond en hij leek tevreden met de teruggetrokken rol die hij doordeweeks speelde. Hij zat in zijn kleine hokje zonder ramen en bereidde zich op het weekend voor: de verkenningstocht in zijn eentje op zaterdag en de excursie met de deelneemsters op zondag. Zijn echte leven speelde zich tijdens de weekenden af.

Op een paar maanden in de winter na, als er geen paddestoelen te vinden waren, vertoefde hij ieder weekend van ’s ochtends vroeg tot ’s avonds laat in het bos. Een keer, in de herfst van een jaar met ongekend veel eekhoorntjesbrood, nam hij zijn volledige uitrusting mee – tent, slaapzak, poedersoep, ja, hij was er zelfs in geslaagd een heel kookstel mee te smokkelen – en bracht hij een aantal dagen achter elkaar alleen in het bos door.

Maar het meest was hij toch in zijn element als hij in het gezelschap van een schare bewonderende, vrouwelijke cursisten was.

Ik herinner me die zondagochtenden nog zo goed, als je al rond acht uur het geblaf van Utboms hond, het geluid van de auto’s die het terrein opreden en het verwachtingsvolle geroezemoes voor ons huis kon horen, ook al begon mijn vaders paddestoelencursus niet voor tien uur.

Mijn vader slenterde dan wat rond in de keuken, bladerend in een van zijn boeken over paddestoelen en zich ogenschijnlijk niet bewust van de groep mensen buiten. Maar zijn wangen hadden een frisrode kleur, alsof hij zich al in de gezonde boslucht bevond, en zijn bruine ogen straalden met die speciale glans, die zo veel vrouwen tevergeefs hadden geprobeerd te beschrijven.

Klokslag tien uur wierp hij een geveinsd verraste blik op de klok aan de muur, sloeg het boek dicht en stapte naar buiten de verandatrap op. Ik ging altijd een beetje discreet terzijde van de cursisten staan. Met mijn windjack aan en met een mandje voor de paddestoelen aan mijn arm stond ik in het vroege herfstzonnetje de groep deelneemsters in ogenschouw te nemen: jonge meisjes met stevige borsten onder flodderige, wollen truien, rijpere dames met brede achterwerken, en kleine, taaie besjes in de pensioengerechtigde leeftijd. Ik was vaak de enige mannelijke deelnemer van het gezelschap (op mijn vader na natuurlijk).

De vrouwen keken enthousiast en verwachtingsvol. Sommigen waren echt aantrekkelijk. Ik herinner me vooral een van de jongere vrouwen, die altijd een schoudertas droeg met een hengsel dat als het ware als een strop vastgetrokken werd onder haar ene borst en die omhoogdrukte. Ik kon het fenomeen in alle rust bestuderen, want al haar aandacht was gericht op mijn vader, die op de bovenste trede van de verandatrap stond en een korte inleiding tot de excursie van die dag gaf.

De dag in september 1973 waarop dit verhaal begint was ik al tweeëntwintig. Ik had verschillende banen uitgeprobeerd, maar het leek er niet op dat ik voor een ervan geschikt was. Een noemenswaardige opleiding had ik niet, ik was niet praktisch aangelegd en ik had tot dan toe geen enkel talent voor wat dan ook aan de dag gelegd. Nu was ik al een tijdje werkeloos en ik bracht de dagen door met hangen voor de tv en het lezen van Het Beste en een pornoblad, Lektyr, waar ik abonnementen op had. Als mijn vader het niet zag, bladerde ik in zijn paddestoelenboeken. Het was natuurlijk mijn droom om net zo’n vooraanstaand paddestoelenexpert te worden als hij, maar de weg daarnaartoe was lang en ik twijfelde of ik wel de juiste roeping had. Als ik mijn vader op de verandatrap zag staan, in het middelpunt van de aandacht van een twintigtal dames, leek mijn droom zo ver weg. Zou hij ooit uitkomen?

‘Carolus Linnaeus haatte paddestoelen, wisten jullie dat?’ riep mijn vader vanaf de trap. ‘Hij kon ze nergens in zijn systeem indelen en noemde ze “loslopend tuig”. Uiteindelijk heeft hij ze met tegenzin bij het dierenrijk ingedeeld. Subcategorie: chaos.’

De cursisten giechelden.

Mijn vader pauzeerde even en keek de vrouwen aan, die plotseling weer ernstig werden. Op gedempte, bijna fluisterende toon stelde hij hun de vraag: ‘Wat zíjn paddestoelen eigenlijk?’

En terwijl de deelneemsters nog over het antwoord nadachten, stapte mijn vader kwiek van de verandatrap en leidde hij met een militaristische armbeweging zijn volgelingen het donkere sparrenbos in.

Ik liep achteraan in de rij. Piekerend over mijn vaders vraag. Ik had die al zo vaak gehoord. Uitgesproken vanaf de verandatrap voor een veelkoppige schare bewonderaarsters, maar ook voor zich uit gemompeld tijdens onze eenzame avonden in het huisje – mijn vader met zijn blik vast gericht op een zojuist geplukte paddestoel die hij voor zich hield, en dan de eeuwige vraag: ‘Wat zíjn paddestoelen?’

Er leek geen antwoord op te bestaan, maar ik hoefde in het bos alleen maar om me heen te kijken of ik wist dat paddestoelen met vrouwen te maken hadden. Hoe zou je anders mijn vaders veelbesproken charisma moeten verklaren? Hoe kon een eenvoudige voorraadbeheerder, klein van stuk, gedrongen, met een stierennek en uitstaande oren, zo’n macht over vrouwen hebben?

Zelf was ik rijzig van gestalte en goedgebouwd. Ik was jong, blond en sterk, een echte Viking, maar geen vrouw had me ooit zien staan. Het leek wel alsof ik kleding droeg die me onzichtbaar maakte.

Een enkele keer als we op een open plek in het bos stonden, mijn vader, de vrouwen en ik, gebeurde het daadwerkelijk dat een van de cursisten tegen me op botste als ze naar mijn vader wilde lopen om haar gevulde mandje te laten zien. ‘O, sorry’, zei ze dan een beetje verward, alsof ze niet gezien had dat er iemand stond.

Dat overkwam me vaak als ik samen met mijn vader was. Zijn aanwezigheid was zo sterk. Een gif dat mijn eigen existentie aanvrat en uitholde.

Waarom voelden vrouwen zich tot hém aangetrokken en niet tot mij, vroeg ik me bitter af. Was het omdat mijn vader zo veel over paddestoelen wist? Had hij soms een mysterieus bondgenootschap met de paddestoelen gesloten?

Er had altijd al iets van een betovering om hem heen gehangen, en zoals hij daar op die open plek in het bos stond, gekleed in het groen, klein, gedrongen, met zijn uitstaande oren en een paddestoel in zijn hand, leek hij werkelijk bijzonder veel op een kabouter uit een sprookje. Als hij enthousiast werd over een bepaald exemplaar verspreidde zich een rode kleur van zijn wangen naar zijn grote oren. Mijn vader leek te gaan gloeien. Hij leek te worden opgeladen door een mysterieuze energie.

Ik dacht aan wat mijn vader had verteld over het onderaardse verbond dat paddestoelen met bomen kunnen sluiten. Hoe de uiteinden van boomwortels op zo’n totale manier met de schimmeldraden van paddestoelen samensmelten dat niet te bepalen is of het weefsel dat gevormd wordt nu paddestoel of boom is. Het is eenvoudigweg allebei, het heeft cellen van beide soorten. En door deze samensmelting vindt er een uitwisseling van voeding en energie plaats. ‘Een geven en nemen dat voortdurend in het verborgene plaatsvindt’, zoals mijn vader placht uit te drukken.

De paddestoelen koppelen zich aan het levensnet van de boom en krijgen via zijn takken en bladeren contact met regen, wind en zon. En de boom sluit zich aan op het ondergrondse net van de paddestoel met zijn wijdvertakte schimmeldraden die zich in bergen en rotsen boren. (Ja, echt waar: bergen en rotsen!)

‘Alles staat in verbinding met elkaar, onder onze voeten en boven ons hoofd.’ (Om mijn vader nog maar een keer te citeren.)

Stond ook hij met dit energienetwerk in verbinding? Haalde mijn vader zijn voeding ook uit de aarde, de lucht en de bergen? Was dat soms zijn geheim?

2

De dag waarop Madeleine op het toneel van mijn vaders paddestoelencursus verscheen, zal ik niet licht vergeten.

Ze stond niet tussen de andere bewonderaarsters die al een uur van tevoren voor het huis stonden te roezemoezen. In plaats daarvan kwam ze net iets te laat.

Mijn vader was op de verandatrap juist bezig met de afronding van zijn inleiding toen hij werd overstemd door de hond van Utbom. Onmiddellijk daarop denderde een open sportwagen met hoge snelheid het terrein op, deed de cursisten als een groep verschrikte kippen uiteenstuiven en remde abrupt vlak voor de verandatrap. Achter het stuur zat een vrouw met een safarihoed op en een bergbeklimmersoverall aan. Ze stapte de auto niet uit, maar bleef zitten terwijl de motor draaide en bekeek de deelneemsters van de groep en mijn vader op het trapje met een sceptische, keurende blik, alsof ze bij zichzelf afwoog of ze zou blijven of meteen weer verder zou rijden.

Toen boog ze zich over de rand van de autodeur naar mijn vader toe en vroeg: ‘Is dit de paddestoelencursus van Holger Haglund?’

Haar stem was smeltend zacht, maar had een harde kern, een beetje zoals een Daimreep (met zijn buitenkant van chocola en zijn binnenkant van harde karamel).

Mijn vader knikte kort en hun ogen ontmoetten elkaar.

Ik had veel geërfd van mijn vader: zijn uitstaande oren, zijn verlangen naar het bos, zijn interesse voor paddestoelen. Maar zijn ogen had ik niet geërfd.

Mijn vaders ogen waren klein en snel. Bruin als bospoelen. De ogen van een dier. Van een wezel of een eekhoorn. Ikzelf had blauwe ogen. ‘Zeeogen’, zei mijn vader altijd vol verachting. ‘Je hebt de zeeogen van je moeder geërfd.’

Hoe vaak had ik niet voor de spiegel gestaan en mijn onschuldig blauwe kinderogen vervloekt, ze gesloten en langzaam weer opengedaan in de ijdele hoop dat ze dan van kleur veranderd waren, donker als een bos en met een geheimzinnige glans.

Madeleine keek in de dierlijke ogen van mijn vader en ze moet er iets in gezien hebben wat haar deed besluiten, want plotseling glimlachte ze – een meerduidige, ietwat verglijdende glimlach.

‘Dat is hier’, zei mijn vader. ‘U bent op de juiste plek. Parkeert u alstublieft daar verderop. We beginnen over drie minuten.’

Tijdens de excursie liep Madeleine constant naast mijn vader. Ik bleef op mijn onzichtbare manier in hun buurt, luisterde naar hun gesprekken en probeerde zo veel mogelijk te leren.

Mijn vader wist zo veel over paddestoelen en vrouwen. Hij zei altijd dat hij vanaf twintig meter afstand het verschil tussen een boschampignon en een veldchampignon kon zien, en het verschil tussen een willige en een onwillige vrouw. Zelf was ik erin geslaagd het een en ander over paddestoelen te leren, maar over vrouwen wist ik nog steeds bijna niets.

‘Ik heb zo veel goeds over uw cursussen gehoord’, zei Madeleine. ‘Ik heb gehoord dat het over meer dan alleen paddestoelen gaat.’

‘Bij paddestoelen gaat het altijd over meer dan paddestoelen’, antwoordde mijn vader. ‘Dat is juist zo fascinerend. Ziet u die gele berkenrussula daar verderop?’

Madeleine duwde de rand van haar safarihoed omhoog en tuurde tussen de sparren door. In eerste instantie keek ze alleen maar wat zoekend, maar toen begon haar gezicht te stralen.

‘Ik zie hem, ik zie hem!’ riep ze en ze wilde er net op af springen om hem te pakken toen mijn vader haar bij de arm greep.

‘Mis!’ siste hij. ‘U ziet niet de gele berkenrussula. Wat u ziet is slechts een fractie van de gele berkenrussula. Het grootste deel van de gele berkenrussula bevindt zich onder uw voeten.’

Madeleine staarde verbaasd naar haar loopschoenen.

‘Onder de grond kronkelt het mycelium – een netwerk van kleine donzige draadjes die diep in de aarde dringen. In die ondergrondse wereld leidt de paddestoel zijn dagelijkse leven, om het zo maar te zeggen. Werkt, eet, groeit hij. Dag na dag, tientallen, soms honderden jaren lang. Onze bovengrondse wereld bezoekt hij ieder jaar slechts even om zich te vermenigvuldigen. Als het zover is, ligt hij te wachten, rijp, klaar, en bij de eerste regenbui of vochtige nacht breekt hij zich een weg door het oppervlak heen met een kracht die groot genoeg is om stenen op te tillen en asfalt te splijten.’

‘Tjonge’, zei Madeleine.

‘Alleen hier boven de grond kunnen zijn sporen vrijkomen en zich met de wind verspreiden. Kijk.’

Mijn vader bukte, brak de gele berkenrussula af bij de voet en trok Madeleine dichter naar zich toe opdat ze de paddestoel beter zien kon.

‘Hierbinnen’ – mijn vader tikte zachtjes tegen de gele hoed – ‘zit geen voedsel zoals in de zaden van planten. Geen voorraadje eten waarmee de paddestoel kan groeien en zich ontwikkelen tot een groot, zelfstandig wezen. Het is namelijk niet de bedoeling dat de paddestoel uitgroeit, hij is geen zelfstandig wezen. Hij is een klein onderdeel van een groter onzichtbaar organisme: de zwam. Hieronder’ – hij klopte weer op de hoed – ‘bevinden zich de spóren.’

Mijn vader keerde de paddestoel om, zodat de witte lamellen aan de onderkant van de hoed te zien waren.

‘Nee, u kunt ze niet zien, daar is een microscoop voor nodig, maar ze zitten er wel. En met een pufje’ – hij blies zacht in Madeleines hals – ‘een heel fijn wolkje, laat de paddestoel ze gaan.’

Madeleine lachte nerveus.

‘Je zou kunnen zeggen dat de paddestoel die we zien het geslachtsorgaan van de zwam is.’

‘O’, zei Madeleine.

‘Maar men noemt het “het vruchtlichaam”.’

‘Vruchtlichaam’, herhaalde Madeleine langzaam en ze leek het woord te proeven. ‘Wat klinkt dat mooi.’

Mijn vader reikte haar de gele berkenrussula aan en ze pakte hem heel voorzichtig aan.

‘Vanuit ons perspectief leven paddestoelen dus in een omgekeerde wereld’, ging hij verder. ‘Zoals wij mensen tijdens onze seksuele contacten kort de ondergrondse wereld bezoeken, lijken zwammen voor hun seksuele daad onze wereld van lucht en licht nodig te hebben. Voor paddestoelen is de bovengrondse wereld misschien even mystiek en met mythen omgeven als de ondergrondse wereld voor ons is.’

Ik zag hoe Madeleine elke lettergreep in zich opzoog. Mijn vader voldeed klaarblijkelijk aan al haar verwachtingen.

‘Daar kunt u aan denken als u het bestaan eens saai vindt: dat u zich in de ondergrondse wereld van de zwammen bevindt’, voegde hij er met een glimlach aan toe.

Madeleine knikte aandachtig.

Plotseling strekte ze haar hand naar mijn vader uit en stelde zich voor. Ze vertelde dat ze in Borås geboren was, maar ze was met een Fransman getrouwd geweest en had verscheidene jaren in Frankrijk gewoond. Nu was ze weduwe en naar haar geboortestreek teruggekeerd om naar haar wortels te zoeken.

Ze sprak snel en verlegen, alsof ze zich schaamde dat ze dat niet eerder verteld had.

Ik bestudeerde haar heimelijk. Madeleine was een zeer aantrekkelijke vrouw, ook al naderde ze waarschijnlijk de veertig. Ze had een spits, katachtig gezicht en een brede, welgevormde, bijzonder elastische mond, met een klein moedervlekje op de bovenlip. Haar ogen hadden de kleur van sterke thee. Zulke vrouwen had ik alleen op plaatjes gezien.

Toen mijn vader even wegliep om de vondst van een paar andere cursisten te inspecteren ging ik naast haar staan en stelde me voor: ‘Gunnar Haglund. Ik ben de zoon van Holger.’

Ze wierp me een verstrooide blik toe.

‘Werkelijk? Ik zou nooit gedacht hebben dat jullie familie waren.’

Het pad was smal, we liepen heel dicht naast elkaar en voor het eerst zag ik haar ogen van dichtbij. Ik ontdekte dat hun eigenaardige kleur werd veroorzaakt door goudkorreltjes. Piepkleine schilfertjes bladgoud die zwak glansden in de irissen van haar ogen.

Ik probeerde op dezelfde pakkende wijze als mijn vader over paddestoelen te vertellen, maar ze knikte alleen maar en zwaaide ongeduldig met haar rode emmer.

Ja echt, ze had een émmer. Niet een mandje zoals de anderen, maar een glimmend rode, plastic emmer. Met deksel! Ik had nog nooit zoiets gezien. Toen ze een paddestoel in het vizier kreeg, liet ze me midden in een zin achter en stoof weg tussen de bomen en boomstronken door. Met een razendsnelle beweging greep ze de paddestoel, zette het deksel van de emmer op een kier, gooide de paddestoel erin en sloot het deksel daarna weer zorgvuldig, alsof ze bang was dat hij ervandoor zou gaan.

Ik zei dat de emmer die ze gebruikte waarschijnlijk bedoeld was voor het plukken van bessen en dat de paddestoel in zo’n luchtdichte ruimte niet goed bleef. De volgende keer moest ze een mand gebruiken. Ze zou in ieder geval het deksel eraf kunnen halen. De paddestoelen zouden niet wegrennen.

‘Ze leven niet’, lachte ik.

Madeleine lachte ook en ik voelde haar lach als een klein, warm windvlaagje tegen mijn gezicht.

Maar ik had nog maar net mijn goedbedoelde raad uitgesproken of mijn vader dook aan de andere kant van Madeleine op en mengde zich in het gesprek.

‘Wees daar niet zo zeker van’, sprak hij zacht. ‘Paddestoelen zijn in hoge mate levend.’

‘Maar ze kunnen niet bewegen’, wierp ik geïrriteerd tegen.

Het pad was, zoals gezegd, smal voor twee personen, en met z’n drieën naast elkaar lopen was totaal onmogelijk. Ik besefte dat een van ons opzij gedrukt zou worden en ik was vastbesloten dat ik niet diegene zijn zou. Ik liep geconcentreerd en met besliste passen, maar plotseling ontdekte ik dat ik alleen liep. Mijn vader en Madeleine waren achter me stil blijven staan.

Ik draaide me om en hoorde hoe mijn vader over de slijmzwam vertelde. Natuurlijk, de beweeglijke slijmzwam! Hoe had ik de gelegenheid om over dat fascinerende fenomeen in de wereld der zwammen te vertellen kunnen missen! Hoe vaak had ik mijn vader niet over de slijmzwam horen vertellen en gezien welk een angstige verrukking die onder de cursisten teweegbracht.

Madeleines ogen werden groot toen mijn vader over dit merkwaardige wezen vertelde, dat alle botanische en zoölogische principes aan zijn laars lapt en als een grote amoebe over de grond voortbeweegt, terwijl het als een roofdier de sporen van andere zwammen opslokt en een afdruk van glimmend slijm achterlaat.

‘Het heeft dus geen … vruchtlichaam?’ vroeg Madeleine.

‘Jawel’, ging mijn vader verder. ‘Als het te droog wordt, of als er een tekort aan voedsel ontstaat, blijft de slijmzwam stilstaan en neemt hij de gedaante van een vruchtlichaam aan. Een enkele keer zie je die verschijningsvorm. De benamingen die in de volksmond voor zo’n vruchtlichaam bestaan, zijn magisch en opvallend treffend.’

Mijn vader liet zijn stem dalen en sprak fluisterend de namen uit alsof het om een bezwering ging: ‘“Heksenboter”, “bloedweizwam”, “zilveren boomkussen”. Reeds in vroeger tijden voelde men aan dat deze organismen buiten de gewone wetten van de natuur stonden.’

‘“Heksenboter”, “bloedweizwam”, “zilveren boomkussen”’, herhaalde Madeleine met een lichte trilling op haar welgevormde lippen, alsof de namen kleine explosies van onverwachte wellust in haar opwekten.

De toverformule begon zijn werking al te doen.

O, waarom was het mijn vader en niet ik die hem had uitgesproken!

Ze stonden zo dicht bij elkaar op het pad.

Opeens zag ik dat ze hetzelfde waren. Bruine ogen. Rechte rug. Soepel. Net broer en zus. Madeleine was een klein beetje langer dan mijn vader, hij moest zijn blik iets omhoog richten als hij haar aankeek.

Snel en bijna ongemerkt raakte mijn vader Madeleines wang aan, een teder en respectvol gebaar, alsof ze zijn volwassen dochter was bij wie hij een vuiltje wegveegde. Het moment daarop liet hij haar achter om zich naar een paar andere cursisten te haasten die zich rond een stronk verzameld hadden waar iets interessants groeide.

‘En wat voor iets hebben jullie gevonden? Het stobbezwammetje, niet slecht’, grinnikte hij en hij boog zich over een dame heen die op haar hurken zat en ademde in haar nek. ‘Heel goed, maar kijk uit dat je hem niet met de dennenbundelzwam verwart. Het stobbezwammetje is een beetje kleverig. Voel maar.’

Hij pakte de hand van de vrouw en liet haar vingers licht over de mollige, gladde zwammen strijken.

Madeleine stond op het pad te wachten. Ze zwaaide weer ongeduldig en geïrriteerd met haar emmer. Maar ze zou moeten wachten. Ik kende deze tactiek van mijn vader al lang. Ook al had hij zijn favorieten onder de cursisten, hij lette er nauwkeurig op zijn aandacht onder hen allemaal te verdelen.

Mijn vader had deze methode eens aan me uitgelegd toen we op een avond naar een circusact op de televisie aan het kijken waren. Je zag een Chinese jongleur die borden rechtop op een tafel plaatste en ze als een tol liet ronddraaien. Door ze af en toe met een stokje aan te stoten hield hij ze in beweging. Zodra een bord begon te hellen en dreigde om te vallen was hij er met zijn stokje en tikte het aan. Hij moest heen en weer rennen. Zodra hij een bord aan het draaien had, was er een ander dat begon te hellen.

Mijn vader moest hartelijk lachen. ‘Je moet op je qui-vive zijn. Voortdurend in beweging blijven. Houd ze draaiende!’

Het leek me stressvol met zo’n hoeveelheid. Voor mij was het al heel wat geweest als ik erin geslaagd was één vrouw draaiende te houden.

Na de stobbezwammetjes dook mijn vader in het paddestoelenmandje van een oudere dame, hij rommelde er een poosje in en na wat waarderende klakgeluidjes en een grapje dat een glimlach bij haar opriep, was hij terug bij Madeleine, wier bladgouden ogen nu bliksemden van woede. (Mijn vader had uitgelegd dat bepaalde borden langdurig geduldig ronddraaiden, terwijl andere vaker aangetikt moesten worden. Madeleine behoorde duidelijk tot de laatste soort.)

‘Waar waren we ook alweer? O ja, slijmzwammen’, zei mijn vader.

Hij wendde zich tot mij.

‘Zeg, Gunnar. Agneta Bengtsson lijkt daar verderop werkelijk iets interessants gevonden te hebben. Wil je haar even gaan helpen, alsjeblieft?’

Hij knipoogde veelbetekenend en gaf me een klein duwtje.

Agneta Bengtsson was een meisje met een grauwbleke, oneffen huid en strokleurig haar. Ze had veel weg van de gewone berkenboleet. (Een soort dat in de boeken over paddestoelen gewoonlijk omschreven wordt als ‘eetbaar, maar wat smaakloos’.) Ze had de irritante gewoonte om zachtjes in zichzelf te neuriën als ze paddestoelen aan het zoeken was. Bij een paar noten ging haar stem omhoog, maar de meeste verzonken in een onverstaanbaar gemurmel, zodat je er geen melodie uit kon halen.

Agneta had de afgelopen drie jaar trouw aan elke excursie deelgenomen en aangezien we van dezelfde leeftijd waren, probeerde mijn vader altijd onze interesse voor elkaar te wekken. We wisselden doorgaans plichtsgetrouw wat woorden uit, maar vanzelfsprekend was Agneta er, net als de andere cursisten, voor mijn vader. Niet voor mij.

Gehoorzaam liep ik echter naar haar toe om haar vondst te inspecteren: een paar tamelijk oninteressante fijnschubbige boleten.

‘Fijnschubbige boleet’, constateerde ik en ik liet ze weer in de mand terugvallen.

‘Dat dacht ik al’, zei Agneta.

‘O.’

Ze knikte bevestigend.

Vervolgens hadden we elkaar niet veel meer te zeggen.

‘Bedankt in elk geval’, mompelde ze.

‘Geen dank’, zei ik.

We gingen verder op onze tocht terwijl het sparrenbos dunner werd en overging in loofbos.

Mijn vader cirkelde als een Chinese jongleur tussen de cursisten heen en weer, met veelvuldige bezoekjes aan Madeleine. Af en toe verzamelde hij alle cursisten om zich heen voor een kort, spontaan college vanaf een boomstronk of een steen.

Opmerkelijk genoeg wilde het toeval dat we aan het eind van die excursie op een kleine kolonie van grote stinkzwammen stuitten. (Als je tenminste kunt praten over toeval als het om paddestoelen gaat, mijn vader en ik hebben vaak gediscussieerd over die vraag. Paddestoelen zijn onberekenbaar, wispelturig, ze schieten omhoog op plekken waar je ze het minst verwacht, maar volgens mijn vader is er nooit sprake van toeval. Het gaat om verbanden die zo complex en verfijnd zijn dat wij ze niet kunnen begrijpen.)

Hoe dan ook, die merkwaardige schepsels der natuur stonden er in elk geval.

In het Latijn heet de stinkzwam Phallus impudicus en niemand die hem ziet hoeft zich nog af te vragen hoe hij aan zijn naam komt. In volwassen stadium lijkt hij namelijk pijnlijk veel op een opgericht, mannelijk geslachtsorgaan, dat onbeschaamd uit de aarde omhoogsteekt. Alsof er een wit lijk begraven ligt van een man met een eigenwijze stijve, die er niet aan denkt om op te geven.

Een beeld dat doet denken aan een andere van de vele namen die de zwam in de volksmond heeft: ‘lijkzwam’ (refererend aan zijn weerzinwekkende geur).

Hij wordt ook wel ‘heksenei’ genoemd, aangezien hij er in een vroeger stadium als een slijmerig, wit ei uitziet.

In overrijpe toestand krijgt de zwam een komisch uiterlijk: neerhangend, half impotent. Een paar van de zwammen die we zagen hadden dat tragikomische stadium bereikt.

Zoals altijd bij mijn vaders paddestoelenexcursies veroorzaakten de stinkzwammen bij de cursisten onderdrukt gegniffel en blosjes op de wangen.

Ik moest aan Sigmund Freud denken. Het is moeilijk om naar een goed ontwikkelde stinkzwam te kijken zonder aan hem te denken.

Freud was namelijk een gepassioneerd paddestoelenverzamelaar. In Het Beste had ik gelezen hoe hij zijn zes kinderen altijd meenam op zijn zoektochten naar paddestoelen in de bossen van Oostenrijk, en hoe hij die tochten altijd de vorm van een militaire oefening gaf, waarbij de kinderen zijn peloton waren dat op de paddestoel moest afsluipen en hem aanvallen. (Die militaire houding interesseerde mij natuurlijk zeer – het was onmogelijk om geen associatie met mijn vader te maken.)

Sigmund Freud stimuleerde zijn kinderen altijd door wedstrijdjes te organiseren en de beste paddestoelenjager van de dag aan te wijzen. De winnaar was altijd pappa Freud zelf.

Een van zijn zonen droeg het beeld van een herinnering mee dat in een tijdschriftartikel werd geschetst, en dat beeld is me om de een of andere reden met zo’n helderheid bijgebleven dat het haast een herinnering van mezelf lijkt: Freud had tijdens deze paddestoelentochtjes altijd een groene, Oostenrijkse hoed op, model jagershoed. Als hij een bijzonder begerenswaardig exemplaar ontdekte, vloog hij eropaf, gooide zijn hoed eroverheen en ‘ving’ daarmee de paddestoel, om het zo maar te zeggen.

Daarna stak hij zijn hand in zijn vestzakje, haalde een zilveren fluitje tevoorschijn en riep met een langgerekte fluittoon zijn peloton bij elkaar. Als de kinderen waren aangekomen, stelden ze zich toegewijd in een kring rond hun vader op, en pas als het volkomen stil was en er volledige aandacht was, tilde pappa Freud langzaam de hoed op en liet hen de buit inspecteren en bewonderen.

Mijn vader had geen fluitje. Toch meende ik bijna het schelle, doordringende geluid te kunnen horen dat ons naar hem toe trok en ervoor zorgde dat het gegiechel van de vrouwen verstomde en veranderde in ernst en ontzag, ja, bijna angst.

Achteraf heb ik bedacht wat een voorteken deze kolonie grote stinkzwammen geweest is. Nee, het kan geen toeval geweest zijn dat we ze juist daar en op dat moment vonden.

De falluszwam. Heksenzwam. Líjkzwam.

3

‘Wat vind jij?’ vroeg ik aan Jasmine, die in de nis van het raam tegen een fluwelen gordijn aangeleund zat en onhandig het blad van een kamerpalm tegen haar blote buik drukte.

‘Ik vind haar dom’, zei Jasmine.

‘Maar ze is wel knap, toch?’ zeurde ik.

Jasmine zweeg en keek zorgelijk naar het kleine, gouden hartje dat ze om haar hals droeg.

‘Ben ik dan niet knap?’ vroeg ze ten slotte.

‘Jawel, je bent knap, Jasmine.’

‘Ik ben jonger dan zij, of niet? En ik paradeer niet zo om je vader heen, zoals zij doet.’

‘Nee, dat doe je niet.’

‘Ga je me soms vergeten?’

‘Misschien’, zei ik. ‘Ik weet niet. Misschien vergeet ik je.’

Jasmine was een heel lief meisje. Ze had zich nooit voor mijn vader geïnteresseerd en ze was beduidend jonger dan Madeleine.

Maar Madeleine had bepaalde voordelen boven Jasmine: haar huid was zacht en 37 ˚C warm, ze bezat geur, adem en existentie. Kortgezegd: ze leefde.

Jasmine daarentegen was een tweedimensionale, achttienjarige schoonheid, voorzichtig losgemaakt van de nietjes van de Lektyr en op de muur boven mijn bed gehangen.

Ze was mijn eerdere vriendin, Lena, opgevolgd, die ouder was geweest dan zij, misschien zes-, zeventwintig en die schrijlings op een stoel gezeten had met een cowboyhoed op, een parelketting om en witte laarzen met hoge hakken aan, terwijl haar grote borsten als twee gestrande bruinvissen op de rugleuning van de stoel hadden gerust. Lena was drie volle jaren mijn vriendin geweest, een lange tijd in het leven van een jongeman, en ik weet niet of het aan mij lag of aan het zonlicht, maar om de een of andere reden was ze gaan verbleken en had ze een lichtgroene, zeemeerminachtige teint aangenomen en was mijn lust in haar afgenomen.

Op een dag had ik bij de brievenbus gestaan en het blad opengeslagen op de centerfold om te kijken wat voor grietje er deze week in stond, en daar was plotseling Jasmine geweest, met kleine, puntige borstjes en haar haren als een verfomfaaide engel. Op de foto’s bevond ze zich in een omgeving die op een antiekzaak leek. Fluwelen banken, Perzische tapijten en brokaten gordijnen waar ze zich in hulde. Ze had een stukgebeten gouden hartje aan een ketting om haar hals. Ze keek verlegen en beschaamd en ik wist bijna zeker dat ze nog maagd was. Een arm schoolmeisje dat een centje bij moest verdienen om een mooie jurk te kunnen kopen of iets anders wat een jong meisje zich wellicht wenste.

Ik had onmiddellijk de poster van Lena van de muur getrokken en Jasmine ervoor in de plaats gehangen. Sinds die dag was Jasmine mijn vriendin. Ze was het eerste wat ik zag als ik ’s morgens mijn ogen opendeed en het laatste wat ik zag als ik insliep.

Maar nu hielp het niet dat ze met haar smekende, verlegen blik op me neerkeek en het domme palmblad onder haar volmaakte, kleine borstjes hield – ik kon alleen maar aan Madeleine denken.

‘Ga je me vergeten?’ herhaalde ze.

Ik sloot mijn ogen en antwoordde niet.

Toen stond ik plotseling op, rukte haar foto van de muur, verkreukelde hem tot een prop en gooide die op de vloer. Naderhand lag ik op mijn bed naar de achtergebleven stukjes plakband te kijken die op het havermoutpatroon van het behang glansden.